Tuesday, October 6, 2026

రాజసభావర్ణనము(14)రాజమిలనమ్(01)

 సుభాషిత రత్నభాండాగారము — తృతీయ రాజప్రకరణము (రాజసభావర్ణనము)


శ్లోకము 1

సభాకల్పతరుం వందే వేదశాఖోపశోభితమ్ ।

శాస్త్రపుష్పసమాకీర్ణం విద్వద్భ్రమరమండితమ్ ॥ 1 ॥

  • తాత్పర్యము:

    వేదాలనే కొమ్మలతో శోభిల్లుతూ, శాస్త్రాలనే పుష్పాలతో నిండివుండి, పండితులనే తుమ్మెదలతో అలంకరింపబడిన రాజసభ అనే కల్పవృక్షానికి నేను నమస్కరిస్తున్నాను.

శ్లోకము 2

విద్వాంసః కవయో భట్టా గాయకాః పరిహాసకాః ।

ఇతిహాసపురాణజ్ఞాః సభా సప్తాంగసంయుతా ॥ 2 ॥

  • తాత్పర్యము:

    విద్వాంసులు, కవులు, స్తుతిపాఠకులు (భట్టులు), గాయకులు, హాస్యగాళ్ళు, ఇతిహాసములు తెలిసినవారు, పురాణాలు తెలిసినవారు అనే ఈ ఏడు అంగాలతో (ఏడు వర్గాల ప్రతిభావంతులతో) రాజసభ సంపూర్ణమై అలరారుతుంది.

శ్లోకము 3

ధనదైర్ధర్మరాజైశ్చ కవిభిర్గురుభిర్వృతా ।

సభా తే భాతి భూమీంద్ర సుధర్మాతోऽధికా క్షితౌ ॥ 3 ॥

  • తాత్పర్యము:

    ఓ భూపాలా! కుబేరుల వంటి దాతలతో, యమధర్మరాజు వంటి న్యాయపరులతో, శుక్రాచార్యుని వంటి మేధావులైన కవులతో, బృహస్పతి వంటి విద్వద్గురువులతో నిండిన నీ సభ భూలోకంలో ఇంద్రుని ‘సుధర్మ’ సభ కంటే కూడా మిన్నగా ప్రకాశిస్తోంది.

శ్లోకము 4

సువర్ణవర్ణలలితా పదవిన్యాసశాలినీ ।

వాణీవ భాతి లలితా సభా తే జగతీపతే ॥ 4 ॥

  • తాత్పర్యము:

    ఓ రాజా! శ్రేష్ఠమైన వర్ణము (బంగారు కాంతి / అందమైన అక్షరాలు), మనోహరమైన పదవిన్యాసము (అధికారుల స్థానాలు / వ్యాకరణ శబ్దాల అమరిక) కలిగి ఉన్న నీ సభ, సాక్షాత్తు లలితమైన సరస్వతీదేవి వాక్కు వలె సుందరంగా శోభిల్లుతోంది.

శ్లోకము 5

విబుధావలిసంపూర్ణా సుఖపూర్ణదిగీశ్వరా ।

చతురాననసంపూర్ణా స్వర్గాదపి సభాధికా ॥ 5 ॥

  • తాత్పర్యము:

    విద్వాంసులతో (దేవతలతో), సంతోషభరితులైన దిక్కుల అధిపతులతో (దిక్పాలురతో), చతురులైన నాయకులతో (బ్రహ్మదేవునితో) కూడివున్న నీ సభ స్వర్గలోకం కంటే కూడా ఎంతో శ్రేష్ఠమైనదిగా విలసిల్లుతోంది.

శ్లోకము 6

గురురేకః కవిరేకః సదసి మఘోనః కలాధరోऽప్యేకః ।

అద్భుతమత్ర సభాయాం గురవః కవయః కలాధరాః సర్వే ॥ 6 ॥

  • తాత్పర్యము:

    ఇంద్రసభలో బృహస్పతి ఒక్కడే గురువు, శుక్రుడు ఒక్కడే కవి, చంద్రుడు ఒక్కడే కళాధరుడు. కానీ ఆశ్చర్యకరంగా నీ సభలో ఉన్నవారందరూ గురువులే, కవులే, సమస్త కళాప్రవీణులే!

శ్లోకము 7

అనేకవిద్వజ్జనరత్నపూర్ణం వేదోక్తన్యాయతరంగరమ్యమ్ ।

అలంఘనీయం గురుతీర్థమేకం సభాసముద్రం శిరసా నమామి ॥ 7 ॥

  • తాత్పర్యము:

    అనేకమంది పండితులనే రత్నాలతో నిండివున్నది, వేదోక్త న్యాయాలనే మనోహరమైన అలలు గలది, అతిక్రమించడానికి వీలులేనిది, పూజ్యమైన తీర్థము వంటిది అయిన ఈ సభ అనే సముద్రానికి నేను శిరస్సు వంచి నమస్కరిస్తున్నాను.

శ్లోకము 8

సారస్వతే స్రోతసి దూరమగ్నైః సుధీవరైరుద్ధృతసూక్తిరత్నే ।

న తత్కిమప్యుర్వరితం యదేషాముపాయనీకృత్య పురో భవేయమ్ ॥ 8 ॥

  • తాత్పర్యము:

    సరస్వతీ ప్రవాహంలో లోతుగా మునిగి శ్రేష్ఠులైన పండితులు సుభాషితాలనే రత్నాలను ఇప్పటికే వెలికితీశారు. ఇక వారికి కానుకగా ఇచ్చి వారి ముందు నిలబడటానికి కొత్తదేదీ మిగలలేదు.

శ్లోకము 9

సద్వేదిమధ్యోత్తమహేమకుంభస్తనా సువర్ణాధికృతా ప్రసన్నా ।

సద్రత్నభూషావిమలా త్వయాసౌ కాంతేవ సన్నృప భాతి రమ్యా ॥ 9 ॥

  • తాత్పర్యము:

    ఉత్తమమైన వేదికపై సువర్ణ కలశాలతో అలంకరింపబడి, మంచి వర్ణములతో, శ్రేష్ఠమైన రత్నాల కాంతులతో ప్రసన్నంగా ఉన్న నీ సభ — చక్కని ఆభరణాలు ధరించి ప్రకాశించే అందమైన ప్రియురాలి వలె నీ సాన్నిధ్యంలో ముచ్చటగా ప్రకాశిస్తోంది.

శ్లోకము 10

పద్మాననా పద్మపలాశనేత్రా పద్మచ్ఛవిః పద్మకరామలాంశుకా ।

పద్మేశనాథైః పరిశీలనీయా లక్ష్మీరివాభాతి నరేశ తే సభా ॥ 10 ॥

  • తాత్పర్యము:

    ఓ రాజా! పద్మము వంటి ముఖము గల పండితులతో, కమలాల వంటి నేత్రాలు గలవారితో, పద్మము వంటి కాంతితో, శ్రేష్ఠులైన గజపతుల చేత మరియు విద్వాంసుల చేత పరిశీలింపబడుతూ నీ సభ లక్ష్మీదేవి వలె వైభవంగా ప్రకాశిస్తోంది.

శ్లోకము 11

సాగ్నయో౽పి కిల శీతలశీలా విశ్రుతా అపి బహు శ్రుతవంతః ।

పండితా అపి జడాః పరవాదే శ్రోత్రియా ఇహ సదా నివసంతి ॥ 11 ॥

  • తాత్పర్యము:

    ఈ సభలో నివసించే శ్రోత్రియులు అగ్నిహోత్రులు అయినప్పటికీ శాంత స్వభావులు; ప్రసిద్ధులై ఉండి కూడా నిరంతరం వినే జిజ్ఞాస కలవారు; గొప్ప పండితులైనప్పటికీ పరనిందల జోలికి వెళ్ళని నిశ్శబ్ద స్వభావులు.

శ్లోకము 12

క్వచిచ్చారుచామీకరారంభరమ్యా క్వచిద్రత్నవిద్యోతితధ్వాంతదక్షా ।

క్వచిద్ధీరకశ్రేణికైలాసహాసా క్వచిత్క్షీరవీరప్రవీరప్రకాశా ॥ 12 ॥

  • తాత్పర్యము:

    ఈ సభ ఒకచోట బంగారు అలంకారాల శోభతో మనోహరంగా, మరొకచోట చీకట్లను పారద్రోలే రత్నాల కాంతులతో, వేరొకచోట కైలాస పర్వతం వలె ధవళకాంతిని వెదజల్లే వజ్రాల శ్రేణులతో, ఇంకొకచోట వీరుల శ్వేతప్రకాశంతో అద్భుతంగా వెలుగొందుతోంది.

శ్లోకము 13

నాహూతాపి పురః పదం రచయతి ప్రాప్తోపకంఠం హఠాత్

పృష్ఠా న ప్రతివక్తి కంపమయతే స్తంభం సమాలంబతే ।

వైవర్ణ్యం స్వరభంగమంచతి బలాన్మందాక్షమందాననా

కష్టం భోః ప్రతిభావతోऽప్యభిసభం వాణీ నవోఢాయతే ॥ 13 ॥

  • తాత్పర్యము:

    ఆహా కష్టము! ఎంతటి ప్రతిభావంతుడైన పండితుడి వాక్కు అయినా సరే, సభలోకి ప్రవేశించగానే కొత్త పెళ్ళికూతురి వలె ప్రవర్తిస్తుంది — పిలవకుండా ముందుకు అడుగు వేయదు; సమీపించినా అడిగిన ప్రశ్నకు త్వరగా బదులివ్వదు; వణుకుతుంది, స్తంభించిపోతుంది, ముఖం వెలవెలబోతుంది, స్వరం తడబడుతుంది, సిగ్గుతో ముఖం దించుకుంటుంది.

శ్లోకము 14

చింతాసక్తనిమగ్నమంత్రిసలిలం దూతోర్మిశంఖాకులమ్

పర్యంతస్థితచారనక్రమకరం నాగాశ్వహింస్రాశ్రయమ్ ।

నానావాశకకంకపక్షిరుచిరం కాయస్థసర్పాస్పదమ్

నీతిక్షుణ్ణతటం చ రాజకరణం హింసైః సముద్రాయతే ॥ 14 ॥

  • తాత్పర్యము:

    ఆలోచనలలో మునిగిన మంత్రులే జలముగా, దూతలే శంఖాలు మరియు అలలుగా, చుట్టూ తిరిగే గూఢచారులే మొసళ్ళుగా, ఏనుగులు-గుర్రాలే హింస్ర జంతువులుగా, కొండెములు చెప్పే దుష్టులే కంక పక్షులుగా, లేఖకులే (కాయస్థులు) సర్పాలుగా, రాజనీతియే తీరముగా కలిగిన రాజాస్థాన వ్యవహారము క్రూర జంతువులతో కూడిన భీకర సముద్రం వలె ఉంటుంది.

సుభాషిత రత్నభాండాగారము — తృతీయ రాజప్రకరణము


రాజమిలనమ్

శ్లోకము 1

శుక్లామనేకసమోక్తినిగడైః కిర్మీరితా నర్మతో

భార్యాక్రందితకుంతకీలితహృదో గవీగురుత్వం గతః ।

ప్రభ్రష్టాః పదతః కదాపి నహి యే తే౽ద్య త్వదీయైర్గుణై-

రాకృష్టా విదుషాం వరా వయమహో త్వాం ద్రష్టుమభ్యాగతాః ॥ 1 ॥

  • తాత్పర్యము:

    అనేకసార్లు పొందిన అనుభవాలతో కూడిన సంభాషణల బంధాలచే అలసిపోయినవారు, భార్య రోదనలు/బాధలు అనే ఈటెలచే గుచ్చబడిన హృదయం కలవారు, సంసార భారమును మోసేవారు, ఎన్నడూ తమ నిష్ఠాగరిష్ఠమైన పండిత స్థానము నుండి చలించనివారు అయిన మాబోటి శ్రేష్ఠులైన పండితులము కూడా — ఆశ్చర్యకరంగా నీ సద్గుణాలచే ఆకర్షితులమై ఈనాడు నిన్ను దర్శించడానికి ఇక్కడికి వచ్చాము.


No comments:

Post a Comment

అరిపలాయనమ్, ప్రతాపవర్ణనమ్, కీర్తివర్ణనమ్

  అరిపలాయనమ్ శ్లోకము 1 సాలకాననయుక్తాపి సాలకాననవర్జితా | హారావరుద్ధకణ్ఠాపి విహారారివధూస్తవ || 1 || విశేషాలు (విరోధాభాస & శ్లేషాలంకారము): ...