శ్లోకం 201
అస్య క్షోణిపతేః పరార్థపరయా లక్షీకృతాః సంఖ్యయా
ప్రేతచక్షురవేక్ష్యమాణబధిరశ్రావ్యాః కిలాకీర్తయః ।
గీయన్తే స్వరమష్టమం కలయతా జాతేన బన్ధ్యోదరా-
న్మూకానాం ప్రకరేణ కూర్మరమణీదుగ్ధోదధే రోధసి ॥ 201 ॥
• తాత్పర్యం:
ఈ భూపాలుని యొక్క అపకీర్తులు (చెడ్డపేర్లు) లెక్కలేనన్ని ఉన్నాయట!
భావ చమత్కారము (వ్యాజస్తుతి):
ఆడతాబేలు పాలివ్వడం, దానితో సముద్రం ఏర్పడటం ఎంత అసంభవమో; గొడ్రాలికి కొడుకు పుట్టడం, మూగవాడు ఎనిమిదవ స్వరంతో పాడటం ఎంత అసంభవమో; చచ్చినవాడు చూడటం, చెవిటివాడు వినడం ఎంత అసంభవమో — ఈ మహారాజునకు లోకంలో 'అపకీర్తి' అనేది ఉండటం కూడా అంతే అసంభవము!
శ్లోకం 202
ద్వారం ఖడ్గిభిరావృతం బహిరపి ప్రస్విన్నగండైర్గజై-
రంతః కంచుకిభిః స్ఫురన్మణిధరైరధ్యాసితా భూమయః |
ఆక్రాంతం మహిషీభిరేవ శయనం త్వద్విద్విషాం మందిరే
రాజన్ సైవ చిరంతనప్రణయినీ శూన్యేऽపి రాజ్యస్థితిః || 202 ||
• తాత్పర్యం:
ఓ రాజా! మీ పరాక్రమానికి భయపడి పారిపోయిన శత్రువుల పాడుబడిన భవనాలలో కూడా పూర్వపు 'రాజ్యస్థితి' విచిత్రంగా కనిపిస్తోంది:
o పూర్వం (వైభవంలో): ద్వారం వద్ద ఖడ్గధారులైన భటులు (ఖడ్గులు), బయట మదజలం కార్చే గజాలు, అంతఃపురంలో రత్నాభరణాలు ధరించిన కంచుకులు (రక్షకులు), శయ్యపై పట్టపురాణులు (మహిషులు) ఉండేవారు.
o ఇప్పుడు (పాడుబడ్డాక): ద్వారం వద్ద ఖడ్గమృగాలు (ఖడ్గులు), బయట అడవి ఏనుగులు, లోపలి నేలమీద ప్రకాశించే మణులు గల విష సర్పాలు (కంచుకము/కుబుసము విడిచిన పాములు), పడకపై అడవి గేదెలు (మహిషులు) చేరాయి!
శత్రువుల రాజభవనాలు నిర్మానుష్యమైనా, పూర్వపు రాజరిక పరివార పేర్లతోనే కూడిన జంతువుల రూపంలో ఆ రాజ్యవైభవం ఇంకా కొనసాగుతున్నట్లు భ్రమింపజేస్తోంది.
• విశేషం (శ్లేషాలంకారం):
ఖడ్గి (భటుడు / ఖడ్గమృగం), గజం, కంచుకి (వృద్ధ రక్షకుడు / పాము), మహిషి (పట్టపురాణి / అడవి గేదె) అనే పదాలకున్న ద్వంద్వార్థాలతో శత్రువుల విధ్వంసాన్ని పరిహాసపూర్వకంగా కవి వర్ణించారు.
శ్లోకం 203
శౌర్యం కేసరిణా పరోపకరణం కల్పద్రుమేణార్పితం
లావణ్యం మకరధ్వజేన చ శరచ్చంద్రేణ శుభ్రం యశః |
ధైర్యం తే కమఠాధిపేన విపులం గాంభీర్యమంభోధినా
సౌభాగ్యం తు తవైవ కేవలమిదం తత్కేన నో విద్మహే || 203 ||
• తాత్పర్యం:
ఓ మహారాజా!
o మీ శౌర్యాన్ని సింహం (కేసరి) బహూకరించింది,
o మీ పరోపకార గుణాన్ని కల్పవృక్షం ప్రసాదించింది,
o మీ శరీర సౌందర్యాన్ని (లావణ్యాన్ని) మన్మథుడు ఇచ్చాడు,
o మీ నిర్మల కీర్తిని శరత్కాలపు పూర్ణిమ చంద్రుడు అందించాడు,
o మీ ధైర్యాన్ని భూమిని మోసే ఆది కూర్మం (కమఠాధిపతి) సమర్పించింది,
o మీ గాంభీర్యాన్ని అగాధ సముద్రం ప్రసాదించింది.
కానీ, మిగతా అందరికంటే మిన్నగా వెలుగొందుతున్న ఈ సాటిలేని సౌభాగ్యం మాత్రం మీ సొంతమే; అది మీకు ఎవరిచ్చారో మేము ఊహించలేకపోతున్నాము!
• విశేషం:
ఉత్తమ గుణాలన్నింటికీ ప్రసిద్ధ దాతలున్నా, సమస్త శుభాలకు నిలయమైన 'సౌభాగ్యం' మాత్రం స్వయంసిద్ధంగా రాజులోనే జన్మించిందని కీర్తించడం.
శ్లోకం 204
కామః కామసమస్త్వమత్ర జగతి ఖ్యాతోऽసి యత్సర్వదా
రూపేణేవ మహీపతే తవ ధనుఃపాండిత్యమన్యాదృశమ్ |
త్వం యస్మిన్విశిఖం విముంచసి తమేవోద్దిశ్య ముక్తత్రపా-
స్త్రుట్యత్కంచుకముద్గతస్పృహమహో ధావంతి దేవాంగనాః || 204 ||
• సులభ తాత్పర్యం:
ఓ రాజా! జగత్తులో మీరు అందంలో మన్మథుడితో సమానులని అంతా కొనియాడతారు. అయితే మీ విలువిద్యా నైపుణ్యం (ధనుర్విద్య) రూపం కన్నా ఎంతో అద్భుతమైనది. యుద్ధంలో మీరు ఏ శత్రువీరుడి పైకి బాణం ప్రయోగిస్తారో... మరుక్షణమే ఆ శత్రువు వీరమరణం పొంది స్వర్గానికి చేరుకుంటాడని తెలిసి, దేవకన్యలు (అప్సరసలు) సిగ్గు విడిచి, తమ వస్త్రాలు సైతం సడలిపోతుండగా, ఆ వీరుడిని వరించాలనే అమితమైన కోరికతో పోటీపడుతూ పరుగెత్తుకు వస్తున్నారు!
• విశేషం (చమత్కారోక్తి):
రాజు చేతిలో బాణం తగిలి చనిపోయిన శత్రువు క్షణంలో వీరస్వర్గం చేరి అప్సరసలను పొందుతాడు. శత్రువును సంహరించే రాజు బాణపు వేగాన్ని, వీరస్వర్గ ప్రాప్తిని శృంగార-వీర రసాల కలబోతగా కవి మనోహరంగా వర్ణించారు.
శ్లోకం 205
సర్వం లుంఠితముద్భటైస్తవ భటైస్తేన ద్విషత్సుభ్రువ-
స్త్రాణాయ త్వయి యోజితాంజలిపుటాః కాకూక్తిమాతన్వతే |
త్రాణం దూరత ఏవ తిష్ఠతు మనస్తాసాం త్వయా లుంఠితం
తద్గంభీరం వదామి కుప్యసి న చేత్సాధోరయం కః క్రమః || 205 ||
• సులభ తాత్పర్యం:
ఓ ప్రభూ! మీ పరాక్రమవంతులైన సైనికులు శత్రు రాజ్యాల సర్వస్వాన్నీ దోచుకున్నారు. దాంతో రక్షణ కోసమై ఆ శత్రువుల అందమైన భార్యలు చేతులు జోడించి మీ ముందు దీనంగా ప్రార్థిస్తున్నారు. అయితే రక్షణ కల్పించడం అటుంచి, మీరు స్వయంగా వారి మనస్సులనే దోచుకున్నారు (మీ దివ్య సౌందర్యానికి వారు ముగ్ధులయ్యారు). ఒకవేళ మీరు నాపై కోపించకపోతే నేనొక నిజాన్ని మనవి చేస్తాను: "ఆశ్రయం కోరి వచ్చిన అబలల మనస్సులను కూడా దోచుకోవడం సజ్జనులకు తగునా?"
• విశేషం (వ్యాజస్తుతి):
పైకి నిందిస్తున్నట్లు (దోచుకున్నావు అని) కనిపిస్తూనే, శత్రుస్త్రీలు సైతం రాజు యొక్క అపురూప సౌందర్యానికి, తేజస్సునకు దాసోహమయ్యారని రాజును ప్రశంసించడం.
శ్లోకం 206
కోదండస్తవ హస్తగో హృది వలత్యర్తిస్తవ ద్వేషిణాం
త్వం దాతా రభసేన మార్గణగణస్తానేవ సంసేవతే |
దేవ త్వం తు జయస్యమిత్రమనిశం తే యాంతి వైకుంఠతాం
సంగ్రామే తవ భూపతే మహదిదం చిత్రం సమాలోక్యతే || 206 ||
• తాత్పర్యం:
ఓ రాజా! మీ యుద్ధరంగంలో అత్యంత ఆశ్చర్యకరమైన విచిత్రాలు చోటుచేసుకుంటున్నాయి:
1. ధనుస్సు మీ చేతిలోకి వెళితే (హస్తగతం)... బాధ/వేదన మాత్రం శత్రువుల గుండెల్లో మొదలవుతోంది!
2. గొప్ప దాతవు నీవైతే... మార్గణులు (బాణాలు / యాచకులు) మాత్రం శత్రువులనే ఆశ్రయిస్తున్నాయి!
3. మీరు శత్రువులను జయిస్తుంటే... ఆ శత్రువులు మాత్రం నేరుగా వైకుంఠాన్ని (మోక్షాన్ని) పొందుతున్నారు!
ఈ విధంగా కార్యమొకచోట, ఫలితమొకచోట కనిపించే వింత మీ యుద్ధరంగంలోనే సాధ్యమైంది.
• విశేషం (విరోధాభాస & అసంగత్యలంకారం):
హస్తగో - హృది బాధ (చేతిలో విల్లు పడితే గుండెల్లో నొప్పి), దాత - మార్గణ సేవ (దాత రాజు అయితే బాణాలు శత్రువులను చేరడం; శ్లేష: మార్గణ అనగా యాచకుడు మరియు బాణం), జయించడం - శత్రువు వైకుంఠం చేరడం. విరోధంగా తోచే ఈ విషయాలు రాచరిక శౌర్యాన్ని మహోన్నతంగా ప్రకటిస్తున్నాయి.
శ్లోకం 207
మేదిన్యాం విషమేషురిత్యనుదినం శృంగారవీరోద్భటా-
చార్యః శ్రీజగతీపతిః కమలదృక్కైర్నామ నో గీయతే |
శయ్యాయాం చ రణాంగణే చ పతితాః సీదంతి నిశ్చేతనాః
కామిన్యశ్చ విరోధినశ్చ శతశో యేనామునా ఖండితాః || 207 ||
• సులభ తాత్పర్యం:
భూమండలంపై శృంగార వీర రసాల ఉద్భటాచార్యుడు, తామర రేకులవంటి కన్నులు కలవాడైన ఈ ప్రభువును ఎవరని కొనియాడరు? ఎందుకంటే:
o శృంగార శయ్యపై ఈయన చేత అలయబడిన సుందరీమణులు (కామినులు) పరవశంతో వివశులై, నిశ్చేతనులై ఒరిగిపోతారు.
o రణరంగంలో ఈయన ప్రతాపానికి గురై శత్రువులు (విరోధులు) ఖండింపబడి నిశ్చేతనులై నేలకొరుగుతారు.
రెండు రంగాలలోనూ (శయ్యపై మరియు రణరంగంలో) ఎదుటివారిని నిశ్చేతనులను చేయగల సమర్థుడు కాబట్టే ఈయన భూలోక మన్మథుడిగా (విషమేషువుగా) కీర్తించబడుతున్నాడు.
• విశేషం:
శృంగార-వీర రసాలను సమతూకంలో నిలిపి, ప్రియురాలిని శృంగారంతో, శత్రువును శౌర్యంతో పరవశంపజేసే/మట్టుబెట్టే ప్రభువు వ్యక్తిత్వాన్ని వర్ణించిన శ్లోకం.
శ్లోకం 208
దోర్దండద్వయకుండలీకృతలసత్కోదండ చండాశుగ-
ధ్వస్తోద్దండవిపక్షమండలమథ త్వాం వీక్ష్య మధ్యేరణమ్ |
వల్గద్గాండీవముక్తకాండవలయజ్వాలావలీతాండవ-
త్రస్యత్ఖాండవరుష్టపాండవమహో కో న క్షితీశః స్మరేత్ || 208 ||
• సులభ తాత్పర్యం:
ఓ మహారాజా! బలమైన మీ భుజాలతో గుండ్రంగా వంచిన ధనుస్సు నుండి వెలువడే తీవ్రమైన బాణాల చేత ఉద్ధతులైన శత్రు సమూహాలను నాశనం చేస్తూ రణరంగం మధ్య నిలిచిన నిన్ను చూసిన ఏ రాజుకు మాత్రం... గంభీరంగా గాండీవాన్ని ఝళిపిస్తూ అగ్నిజ్వాలల వలె బాణాల వర్షం కురిపించి ఖాండవ వనాన్ని దహించిన నాటి మహావీరుడైన అర్జునుడు (పాండవుడు) గుర్తుకురాడు? అందరికీ నీ రూపంలో పార్థుడే సాక్షాత్కరిస్తాడు!
• విశేషం (ఉపమాలంకారం / వీరరస ప్రస్ఫుటత):
ద్విత్యాక్షర, ప్రాస పదాల కలయికతో ('కుండలీకృత', 'కోదండ', 'చండాశుగ', 'తాండవ', 'ఖాండవ', 'పాండవ') పరుషమైన వర్ణాలతో రణరంగ ఘోషను, అర్జునుని వంటి ధనుర్విద్యా ప్రావీణ్యాన్ని అద్భుత శబ్దాలంకారాలతో కవి తీర్చిదిద్దారు.
శ్లోకం 209
కో దండం న దదాతి దేవ భవతే కోదండమాతన్వతే
కో నారాతిరుపైతి పారముదధేః కోణారుణే లోచనే |
కా కుర్వంతరమేత్య వైరితరుణీ కాకుం న వా భాషతే
రాజన్ గర్జతి వారణే తవ పురః కో వా రణే వర్తతామ్ || 209 ||
• తాత్పర్యం:
ఓ దేవా!
o మీరు విల్లు ఎక్కుపెడితే (కోదండం ఆతన్వతే)... మీకు ఎవరు మాత్రం కప్పం/శిక్ష సమర్పించరు (కో దండం న దదాతి)?
o మీ కన్నుల చివర్లు ఎర్రబడితే (కోపం వస్తే)... ఏ శత్రువు సముద్రాల అవతలికి పారిపోకుండా ఉంటాడు (కో న అరాతిః)?
o శత్రువుల యువతులు అడవి పొదల్లో దాక్కుంటూ దీనంగా ప్రాధేయపడకుండా ఉంటారా (కాకుం న వా భాషతే)?
o మీ యుద్ధపుటేనుగులు గర్జిస్తూ ముందుకొస్తుంటే... మీ ముందు నిలబడి ఏ శత్రువు రణరంగంలో పోరాడగలడు (కో వా రణే వర్తతామ్)?
• విశేషం (పదచ్ఛేద చమత్కారం / యమకాలంకారం):
కో దండం / కోదండం, కో న అరాతిః / కోణారుణే, కా కురు / కాకుం, వారణే / రణే అంటూ ఒకే విధమైన శబ్దాలను విడదీస్తూ వేర్వేరు అర్థాలను స్ఫురింపజేస్తూ సాగిన అద్భుతమైన యమక రచన.
శ్లోకం 210
దృష్ట్వా మండలమధ్యలగ్నమధులిడ్గండస్థలక్షోభిత-
స్ఫూర్జత్కోదండలసచ్ఛితేషు లహరీః కో న క్షమాఖండలే |
ఖారాత్తాండవభాగకాండవనముగ్ధారా జ్వలత్ఖాండవ-
క్రుధ్యత్పాండవకాండవర్షమతులం బ్రహ్మాండ వర్త్మ స్మరేత్ || 210 ||
• ఓ భూమండల దేవేంద్రా!
యుద్ధరంగంలో గుండ్రంగా వంచిన మీ ప్రచండ ధనుస్సు నుండి, మదపుటేనుగుల గండస్థలాలపై మూగే తుమ్మెదల గుంపులవలె నల్లనై, వాడియైన బాణాల పరంపరలు తరంగాలు తరంగాలుగా ఆకాశాన్ని కప్పివేస్తూ దూసుకుపోతుండగా చూసినప్పుడు...
నాడు ఖాండవ దహన సమయంలో మితిమీరిన ఆగ్రహంతో అర్జునుడు ఆకాశమంతా బాణాలతో కప్పివేస్తూ కురిపించిన అద్వితీయమైన బాణవర్షాన్ని ఏ వీరుడు మాత్రం తలచుకోకుండా ఉంటాడు? మీ బాణ ప్రయోగ దృశ్యం సాక్షాత్తూ గాండీవధారియైన అర్జునుడి రౌద్ర పరాక్రమాన్ని కళ్లముందు సాక్షాత్కరింపజేస్తోంది!
సాహిత్య విశేషాలు
o శబ్దాలంకారం (యమకం & అనుప్రాస):
ఈ శ్లోకంలో 'దండ', 'మండల', 'కాండ', 'తాండవ', 'ఖాండవ', 'పాండవ', 'బ్రహ్మాండ' వంటి పరుష ప్రాసల పునరావృతం ద్వారా కవి అద్భుతమైన ఓజోగుణాన్ని, నాదగాంభీర్యాన్ని సృష్టించారు. శ్లోకం చదువుతుంటేనే బాణాలు దూసుకుపోతున్న శబ్దం స్ఫురిస్తుంది.
o అర్థాలంకారం (స్మరణాలంకారం / ఉపమ):
రాజు బాణాల వర్షాన్ని చూసి, పూర్వం ఖాండవ దహనంలో అర్జునుడు కురిపించిన బాణవర్షాన్ని లోకం స్మరించుకుంటోందని వర్ణించడం వలన ఇది స్మరణాలంకారం.
o కావ్యగుణం:
ఇందులో 'ఓజః కాంతిమతీ గౌడీ' అన్నట్లుగా సంయుక్తాక్షరాలు, దీర్ఘ సమాసాలతో కూడిన గౌడీ రీతి ప్రధానంగా నడిచింది.
శ్లోకము 211
ఆలానం జయకుఞ్జరస్య దృషదా సేతుర్విపద్వారిధేః
ప్రౌఢః కరవాలచణ్డమహసో లీలోపధానం శ్రియః ।
సఙ్గ్రామామృతసాగరప్రమథనక్రీడావిధౌ మన్దరో
రాజన్రాజతి వైరిరాజవనితావైధవ్యదస్తే భుజః ॥ 211 ॥
• తాత్పర్యము:
ఓ రాజా! శత్రురాజుల భార్యలకు వైధవ్యాన్ని కలిగించే నీ భుజము ఎంతో శోభిల్లుతోంది. అది విజయమనే మదపుటేనుగును కట్టివేసే స్తంభము (ఆలానము); ఆపదలనే సముద్రానికి దృఢమైన రాతి వంతెన (దృషదా సేతువు); వాడియైన ఖడ్గమనే తీక్షణమైన తేజస్సు గలది; లక్ష్మీదేవి విహారమునకు అనువైన తలగడ (లీలోపధానము); మరియు సంగ్రామమనే అమృతసాగర మథన క్రీడలో మందర పర్వతము వలె అలరారుతోంది.
శ్లోకము 212
లావణ్యౌకసి సప్రతాపగరిమణ్యగ్రేసరే త్యాగినాం
దేవ త్వయ్యవనీభరక్షమభుజే నిష్పాదితే వేధసా ।
ఇన్దుః కిం ఘటితః కిమేష విహితః పూషా కిముత్పాదితం
చిన్తారత్నమహో ముధైవ కిమమీ సృష్టాః కులక్ష్మాభృతః ॥ 212 ॥
• తెలుగు తాత్పర్యము:
ఓ దేవా (మహారాజా)! బ్రహ్మదేవుడు సౌందర్యానికి నిలయుడవు, ప్రతాపాతిశయము గలవాడవు, త్యాగశీలురలో అగ్రగణ్యుడవు మరియు భూభారాన్ని మోయగల బాహుబలము కలవాడవైన నిన్ను సృష్టించిన తర్వాత— ఇక చంద్రుని దేనికి సృష్టించినట్లు? సూర్యుని దేనికి చేసినట్లు? చింతామణిని ఎందుకు ఉత్పత్తి చేసినట్లు? అయ్యో! భూమిని మోసేవంటూ ఈ కులపర్వతాలను కూడా వ్యర్థంగానే ఎందుకు సృష్టించాడో కదా! (సౌందర్యంలో చంద్రుడిని, తేజస్సులో సూర్యుడిని, దానంలో చింతామణిని, భూభారవహనంలో కులపర్వతాలను నీవొక్కడివే మించిపోయావని భావము).
శ్లోకము 213
నానాభూషణభూషితః ప్రతిభయాపాత్రం ప్రభూతా స్థితి-
ర్భారాసక్తకరో భవాధికరుచిరీకృతాశ్వద్విపః ।
శశ్వత్సంగతభాసమానముకుటో భిక్షుప్రవృద్ధా-
దరస్త్వం రాజేంద్ర రిపుస్తవాపి నితరాం భేదః పరం భేదకృత్ ॥ 213 ॥
• తెలుగు తాత్పర్యము:
ఓ రాజేంద్రా! నీవు అనేక రత్నాభరణాలతో అలంకరింపబడినవాడవు; భయానికి తావులేని అపార ప్రతిభావంతుడవు; ఉన్నతమైన వైభవాధికారములు కలవాడవు; సుంకాలు/కప్పములు గ్రహించే చేతులు గలవాడవు; అద్భుతమైన గుర్రాలు, ఏనుగులు కలవాడవు; ఎల్లప్పుడూ కిరీటముతో ప్రకాశించేవాడవు; యాచకులపై అమితమైన ఆదరాభిమానాలు చూపేవాడవు. కానీ నీ శత్రువు మాత్రం (పదాల శ్లేషచేత) — సర్పాభరణాలు ధరించి, కేవలం భయంకర స్వరూపుడై, నిరాశ్రయుడై, దీనుడై, సంపదలు కోల్పోయి, కేవలం భిక్షాటన చేస్తూ తిరుగుతున్నాడు. పైకి ఇద్దరికీ సమాన పదాలు వాడినట్లు కనిపించినా, మీ ఇరువురి మధ్య ఆకాశానికి భూమికి ఉన్నంత స్పష్టమైన భేదం ఉంది.
శ్లోకము 214
ప్రత్యావాసకసజ్జతా ప్రథమతస్త్వాం యోద్ధుముత్కణ్ఠితా
యోధాస్తేऽభిసృతా మనాగరిచమూః స్వాధీననాథా స్థితా ।
భీత్యా ప్రోషితభర్తృకా సమభవత్త్వత్సాయకైః ఖణ్డితా
దూరాదన్తరితా విధాయ కలహం హా విప్రలబ్ధా విధేః ॥ 214 ॥
• తాత్పర్యము (అష్టనాయికల రూపక శ్లేషార్థములతో):
ఓ రాజా! మొదట నిన్ను ఎదిరించడానికి నీ శత్రుసైన్యం విడిది గృహాలలో సర్వసన్నద్ధమై వాసకసజ్జిక వలె ఉంది. నీ యోధులు యుద్ధానికి ఉత్సాహపడుతూ శత్రువుల మీదికి సాగిరాగా అది అభిసారిక వలె కొంత ముందుకు వచ్చింది. తన ప్రభువు ఆధీనంలో ఉన్నప్పుడు అది స్వాధీనపతిక వలె ఉంది. నీ బాణాల దెబ్బకు భయపడి తన సైన్యాధిపతులు/ప్రభువులు పారిపోగా అది పతిలేని ప్రోషితభర్తృక అయింది. నీ శరాఘాతాలచే ఛిన్నాభిన్నమై ఖండిత వలె మారింది. నీతో పోరాటం (కలహం) పెట్టుకుని చివరకు దూరంగా పారిపోయి కలహాంతరిత అయింది. చివరకు దైవవశాత్తు సర్వం కోల్పోయి మోసగింపబడిన విప్రలబ్ధ వలె దీనస్థితిని పొందింది.
శ్లోకము 215
శ్లోకము:
ప్రామాణ్యం స్వత ఏవ నైవ పరతో విజ్ఞాయతే మానతా
శబ్దస్యాపి యథార్థతా స్తుతివచోరాశేర్మనోవృత్తయః ।
విశ్వవ్యాపకతా గతో న చ మహానన్యో భ్రమః క్వాపి తే
నాస్తే దేవ మతం కిమస్తి భవతః శాస్త్రేషు న జ్ఞాయతే ॥ 215 ॥
• తాత్పర్యము (మీమాంసాది శాస్త్ర పరిభాషతో):
ఈ శ్లోక తాత్పర్యం భారతీయ దర్శనాలు (శాస్త్ర సిద్ధాంతాలు) మరియు రాజనీతిల మధ్య కవి చేసిన అత్యంత చమత్కారభరితమైన శ్లేషకు నిదర్శనం. పైకి రాజు యొక్క స్వభావాన్ని వర్ణిస్తూనే, లోపల భారతీయ తాత్విక సంప్రదాయాలైన మీమాంస, న్యాయం, వేదాంతం వంటి దర్శనాలలోని సాంకేతిక పదాలను తీసుకుని కవి రాజస్తుతి చేశాడు.
ఈ వివరణ వెనుక ఉన్న తాత్విక, శ్లేషార్థాల విశ్లేషణ:
1. ప్రామాణ్య వాదం: స్వతః ప్రామాణ్యము vs పరతః ప్రామాణ్యము
o తాత్విక నేపథ్యం:
మీమాంసకులు: జ్ఞానానికి ప్రామాణికత స్వతహాగానే ఉంటుంది (స్వతః ప్రామాణ్యం); దానికి వేరొక ప్రమాణంతో పనిలేదు.
నైయాయికులు (న్యాయశాస్త్రం): జ్ఞానం యొక్క ప్రామాణికత వేరొక కారణం లేదా పరీక్ష ఆధారంగా నిరూపితమవుతుంది (పరతః ప్రామాణ్యం).
o రాజు పరంగా అర్థం: "ఓ రాజా! నీ గొప్పతనం, పరాక్రమం స్వయంసిద్ధమైనవి. ఇతరుల ప్రశంసల మీదో లేక వేరొకరి సహాయం మీదో ఆధారపడి నిలిచేవి కావు." ఇక్కడ రాజు నైయాయికుల సిద్ధాంతాన్ని కాదని, కేవలం స్వతః ప్రామాణ్యాన్నే పాటిస్తున్నాడని చమత్కారం.
2. శబ్ద ప్రామాణ్యము – స్తుతి వాక్యాల యథార్థత
o తాత్విక నేపథ్యం: దర్శనాలలో 'శబ్ద ప్రమాణం' (ఆప్తవాక్యం) చాలా ముఖ్యమైనది. వేద శబ్దాలు లేదా నమ్మదగినవారి మాటలు మాత్రమే యథార్థ ప్రమాణాలు.
o రాజు పరంగా అర్థం: రాజుల దర్బారుల్లో కవులు పాడే స్తుతులు సాధారణంగా అతిశయోక్తులుగా (అభూతకల్పనలుగా) ఉంటాయి. కానీ ఈ రాజు విషయంలో కవులు చెప్పే అపారమైన కీర్తి, దానగుణం అక్షరాలా నిజం. అందువల్ల ఆ స్తుతివాక్యాలన్నీ 'యథార్థమైన శబ్ద ప్రమాణాలు'గా నిలుస్తున్నాయి.
3. విశ్వవ్యాపకత – మనోవృత్తులు
o తాత్విక నేపథ్యం: సాంఖ్య, వేదాంత దర్శనాలలో ఆత్మ సర్వవ్యాపకమైనదా, కాదా అనే చర్చ ఉంటుంది. మనోవృత్తుల వికాసం ద్వారా జ్ఞానం వ్యాపిస్తుంది.
o రాజు పరంగా అర్థం: రాజు యొక్క మనస్సు, కీర్తి, ఆజ్ఞలు సమస్త విశ్వమంతటా వ్యాపించి ఉన్నాయి. ఆయన ఆలోచనలు స్వార్థపరిధిని దాటి సమస్త ప్రజల క్షేమాన్ని ఆవరిస్తున్నాయి.
4. భ్రమ రాహిత్యం
తాత్విక నేపథ్యం: అద్వైతాది దర్శనాలలో జగత్తు భ్రాంతి/మాయ అని, అజ్ఞానం వల్లే జీవుడికి భ్రమ కలుగుతుందని వివరిస్తారు.
o రాజు పరంగా అర్థం: రాజు సర్వసమర్థుడై సమస్త భూమండలాన్ని పాలిస్తున్నప్పటికీ, ఆయనకు ఎలాంటి అధికార మదం, గర్వం లేదా అహంకార భ్రమలు లేవు. ఆయన సత్యనిష్ఠుడు, యథార్థవాది.
ముగింపు చమత్కారం ("శాస్త్రేషు న జ్ఞాయతే")
• సాధారణంగా ఏ పండితుడైనా లేదా తత్వవేత్తయైనా ఒక నిర్దిష్ట సిద్ధాంతాన్ని (మీమాంసకుడుగానో, నైయాయికుడుగానో, సాంఖ్యుడుగానో) అనుసరిస్తాడు. కానీ ఈ రాజు ప్రవర్తనను పరిశీలిస్తే:
o ఒకచోట మీమాంసకుడిలా 'స్వతః ప్రామాణ్యాన్ని' నిలబెడతాడు,
o మరొకచోట న్యాయశాస్త్రానికి తగినట్లుగా న్యాయపాలన చేస్తాడు,
o వేదాంతిలా భ్రమలకు దూరంగా ఉంటూ సర్వవ్యాపకత్వాన్ని చూపిస్తాడు.
ఇలా అన్ని శాస్త్రాల ఉత్తమ లక్షణాలను తన ఆచరణలో ఏకం చేయడం వల్ల, "ఓ రాజా! నువ్వు ఫలానా దర్శనానికి చెందినవాడవని ఏ శాస్త్ర పండితులూ నిర్ణయించలేకపోతున్నారు; నీ రాజధర్మమే వీటన్నింటికీ అతీతమైన ఒక అద్భుత దర్శనం" అని కవి ఎంతో రమణీయంగా స్తుతించాడు.
శ్లోకము 216
శ్లోకము:
ప్రామాణ్యం పరతః స్వతోऽపి భవతో విజ్ఞాయతే సన్మతే
భూమీంద్ర ప్రచురక్షణస్థిరతయా వర్ణాశ్చిరం స్థాపితాః ।
సర్వజ్ఞైకసదీశ్వరోऽపి న పరః బ్రూతే భవానీశ్వరః
తన్నైయాయికనాయకస్య భవతో మీమాంసకత్వం కుతః ॥ 216 ॥
• తాత్పర్యము:
సద్బుద్ధి గల ఓ భూమీంద్రా! నీ ప్రామాణికత అనేది ఇతరుల జ్ఞానము ద్వారాను (నైయాయికుల పరతః ప్రామాణ్యము), నీ సహజ సత్యగుణం వల్లనూ (మీమాంసకుల స్వతః ప్రామాణ్యము) కూడా తెలియబడుతోంది. నీవు చతుర్వర్ణాల వ్యవస్థను లోకంలో చిరస్థాయిగా నిలబెట్టావు. సర్వజ్ఞుడైన ఒకే ఒక్క పరమేశ్వరుడికంటే పరాత్పరుడు లేడని నమ్ముతావు; స్వయంగా ఈశ్వరునితో సమానుడవు. తార్కికులకు (న్యాయశాస్త్రజ్ఞులకు) నాయకుడవు, పరమేశ్వరవాదివైన నీకు నిరీశ్వరవాదమైన కేవల మీమాంసకత్వం ఎలా పొసగుతుంది? (అనగా న్యాయ, మీమాంసాది ఉభయ శాస్త్రాల సారాన్ని ఏకధాటిగా పాలనలో చూపే అద్భుత ప్రభువవు).
• ఇందులో కవి భారతీయ దర్శనాలలో పరస్పర విరుద్ధంగా భావించే న్యాయ దర్శనం (తర్కశాస్త్రం) మరియు మీమాంసా దర్శనాల సిద్ధాంతాలను శ్లేషరూపంలో తీసుకువచ్చి, ఆ రెండింటి సమ్మేళనంగా రాజు యొక్క వ్యక్తిత్వాన్ని చిత్రించిన తీరు అపూర్వమైనది.
ఈ శ్లోకంలో దాగి ఉన్న దార్శనిక అంశాల సమగ్ర విశ్లేషణ:
1. జ్ఞాన ప్రామాణ్య విచారణ (స్వతః vs పరతః ప్రామాణ్యం)
o దర్శన వివాదం:
మీమాంసకులు: జ్ఞానం పుట్టడమే ప్రామాణికంగా పుడుతుంది (స్వతః ఉత్పత్తౌ), తనంతట తానుగానే ప్రమాణమని తెలుస్తుంది (స్వతః జ్ఞప్తౌ). దీనినే స్వతః ప్రామాణ్యవాదం అంటారు.
నైయాయికులు: జ్ఞానానికి ప్రామాణికత వేరొక కారణం లేదా గుణం ద్వారా కలుగుతుంది (పరతః ఉత్పత్తౌ), సఫల ప్రవృత్తి వంటి వేరొక అనుమాన ప్రమాణం ద్వారానే దాని ప్రామాణికత నిరూపితమవుతుంది (పరతః జ్ఞప్తౌ). దీనినే పరతః ప్రామాణ్యవాదం అంటారు.
o రాజు పరంగా సమన్వయం:
రాజు యొక్క అధికార ప్రామాణికత, సత్యశీలత అంతర్గతంగా ఆయన ఆత్మశుద్ధి వలన స్వతహాగానే సిద్ధిస్తుంది.
అదే సమయంలో, ఆయన చేసిన ప్రజాహిత కార్యాలు, ప్రజల గుర్తింపు మరియు ఇతరుల అనుభవాల ద్వారా బయటి ప్రపంచానికి కూడా పరతః నిరూపితమవుతుంది.
తద్వారా కవి — "నువ్వు ఇరు దర్శనాల వివాదాన్ని పరిష్కరించి రెండింటికీ అతీతంగా నిలిచావు" అని చమత్కరించాడు.
2. వర్ణ వ్యవస్థ – క్షణికత్వ / నిత్యత్వ చర్చ
o దర్శన వివాదం:
మీమాంసకులు: వర్ణాలు (అక్షర ధ్వనులు - 'క', 'ఖ' మొదలైనవి) నిత్యమైనవి (వర్ణనిత్యత్వవాదం). అవి ఎప్పుడూ నశించవు, ఉచ్చారణ ద్వారా కేవలం వ్యక్తం చేయబడతాయి.
నైయాయికులు: శబ్దం లేదా వర్ణం అనిత్యమైనది, క్షణికమైనది (పుట్టి వెంటనే నశించిపోయేది).
o రాజు పరంగా శ్లేషార్థం:
ఇక్కడ 'వర్ణ' శబ్దానికి అక్షరము మరియు చతుర్వర్ణాలు (బ్రాహ్మణ, క్షత్రియ, వైశ్య, శూద్రులు) అనే రెండు అర్థాలు ఉన్నాయి.
నైయాయికులు క్షణికమని చెప్పే వర్ణాలను, మీమాంసకుల వలె ఈ రాజు తన పాలనా దక్షతతో లోకంలో శాశ్వతంగా (ప్రచురక్షణస్థిరతయా) సుప్రతిష్ఠితం చేశాడు. సాంఘిక ధర్మాన్ని, వర్ణాశ్రమ వ్యవస్థను భంగపడకుండా చిరస్థాయిగా నిలిపాడు.
3. ఈశ్వర తత్త్వం (ఈశ్వరవాదం vs నిరీశ్వరవాదం)
o దర్శన వివాదం:
నైయాయికులు: తీవ్రమైన ఈశ్వరవాదులు. జగత్తు ఒక కార్యం కాబట్టి దీనికి కర్త అయిన 'సర్వజ్ఞుడైన ఈశ్వరుడు' ఉండక తప్పదని తర్కంతో నిరూపిస్తారు (ఉదయనార్యుని కుసుమాంజలి వంటి గ్రంథాలు దీనికి నిదర్శనం).
పూర్వ మీమాంసకులు: కర్మకే ప్రాధాన్యమిచ్చే నిరీశ్వరవాదులు (లేదా ఈశ్వర నిరపేక్షవాదులు). వేదాలు అపౌరుషేయాలని, కర్మల వల్లనే అపూర్వం ద్వారా ఫలాలు వస్తాయని నమ్ముతారు తప్ప, ప్రత్యేకంగా సృష్టికర్తయైన ఈశ్వరుడిని అంగీకరించరు.
o రాజు పరంగా చమత్కారం:
"ఓ రాజా! నువ్వు సర్వజ్ఞుడైన ఏకైక పరమేశ్వరుడిని పరమ ప్రామాణికంగా నమ్ముతావు; స్వయంగా ఈశ్వర సమానమైన తేజస్సుతో పాలిస్తున్నావు. నీ ఆలోచన పూర్తిగా నైయాయికుల పరమేశ్వరవాదానికి అనుగుణంగా ఉంది. మరి నిరీశ్వరవాదమైన కేవల మీమాంసకత్వం నీకెలా అన్వయిస్తుంది? అయినప్పటికీ మీమాంసకుల 'వర్ణ స్థిరత్వాన్ని' కూడా సాధించావు!"
కవి ప్రశంసలోని మూలరహస్యం
• ఏ తాత్వికుడైనా ఒక వాదాన్ని సమర్థిస్తే మరొక వాదాన్ని ఖండించవలసి వస్తుంది. కానీ ఒక ఆదర్శవంతమైన పాలకుడు శాస్త్ర వివాదాలలో చిక్కుకోకుండా:
1. తర్కశాస్త్రం యొక్క విచారణా దృక్పథాన్ని, ఈశ్వర విశ్వాసాన్ని స్వీకరిస్తాడు.
2. మీమాంసా శాస్త్రం యొక్క ధర్మనిష్ఠను, సత్యశీలతను, వర్ణాశ్రమ రక్షణను ఆచరణలో చూపిస్తాడు.
అందుకే కవి — "ఓ భూమీంద్రా! నీవు ఒకవైపు న్యాయశాస్త్ర నాయకుడవు, మరొకవైపు మీమాంసకుడు చేయవలసిన ధర్మకార్యాలన్నింటినీ పరిపూర్ణంగా సాధించిన మహామహుడవు" అంటూ శాస్త్రాల విభేదాలను తన పాలనా సౌందర్యంలో సమరసం చేసిన ఆ చక్రవర్తి విజ్ఞతను అత్యద్భుతంగా ప్రస్తుతించాడు.
శ్లోకము 217
శ్లోకము:
ఏకం వస్తు యదస్తి విశ్వజనతానన్దప్రమోదాత్మకం
సత్యం తత్త్వమసీతి వాక్యమఖిలం త్వయ్యేవ విశ్రామ్యతి ।త్వామాకర్ణ్య న కిఞ్చిదన్యదవనీశృఙ్గార భో మన్యతే
త్వయ్యాత్తే జనకాదికీర్తిజనకే కిం జ్ఞానమీమాంసయా ॥ 217 ॥
• తెలుగు తాత్పర్యము:
రాజలోక శృంగారమా! సకల ప్రజానీకానికి ఆనందప్రమోదాలను కలిగించే ఏ సత్యస్వరూపమైతే కలదో, వేదాంత మహావాక్యమైన 'తత్త్వమసి' (నీవే అది/ఆ పరబ్రహ్మవు) అనే సూక్తి సంపూర్ణంగా నీయందే సార్థకమై నిలుస్తోంది. నిన్ను చూసిన తర్వాత, నీ కీర్తిని విన్న తర్వాత జనులు ఇతరమైన దేనినీ లెక్కచేయరు. జనక మహారాజు వంటి రాజర్షుల కీర్తిని సైతం తిరిగి నెలకొల్పిన నీవు స్వయంగా పాలిస్తుండగా, ఇంక ప్రత్యేకంగా జ్ఞానమీమాంసలు, వేదాంత చర్చలతో పనేమున్నది?
శ్లోకము 218
శ్లోకము:
త్వద్బాణేషు యమో జయేషు నియమః పాతే స్థిరం చాసనం
భ్రాన్తౌ శ్వాసవినిగ్రహో గుణగణే ప్రత్యాహృతిః శ్రీమతః ।
ధ్యానం శూలిని ధారణా చ ధరణేర్మేరౌ సమాధిర్యత-
స్తన్నిర్విణ్ణహృదః కిమీశ్వరపరే వాఞ్ఛన్తి పాతఞ్జలే ॥ 218 ॥
• తెలుగు తాత్పర్యము (పాతంజల అష్టాంగ యోగ శ్లేషార్థములతో):
ఓ వైభవ సంపన్నుడా! పతంజలి యోగశాస్త్రంలోని అష్టాంగ యోగాలన్నీ నీ రాజనీతి యందే ప్రత్యక్షంగా కనిపిస్తున్నాయి:
o యమము: నీ శత్రువుల పాలిట నీ బాణాలే 'యముడు' (మృత్యువు).
o నియమము: నీ దిగ్విజయ పరంపరలే నీ 'నియమము'.
o ఆసనము: యుద్ధరంగంలో శత్రువుల పతనం మీదనే నీ సింహాసనం 'స్థిరమైన ఆసనము'.
o ప్రాణాయామము: నీ ప్రతాపాన్ని చూసి శత్రువులు భయంతో భ్రాంతిచెంది శ్వాసను బిగపట్టడమే 'శ్వాస వినిగ్రహము'.
o ప్రత్యాహారము: లోకంలోని సకల సుగుణ సంపదలనూ నీవు ఆకలింపు చేసుకోవడమే 'ప్రత్యాహృతి'.
o ధ్యానము: పరమశివుని యందు నీవు భక్తితో లీనం కావడమే 'ధ్యానము'.
o ధారణ: ఈ విశాల భూమండలాన్ని రక్షించడమే నీ 'ధారణ'.
o సమాధి: మేరు పర్వతం వలె నిశ్చలంగా ఉండటమే నీ 'సమాధి'.
ఇలా అష్టాంగ యోగాలన్నీ నీ పాలనలోనే నిత్యసత్యమై ప్రత్యక్షంగా కనిపిస్తుండగా, విరక్త హృదయులైన మునులు కూడా ఈశ్వరప్రణిధానం కోసం ప్రత్యేకంగా పాతంజల యోగశాస్త్రాన్ని ఎందుకు ఆశ్రయించవలెనో కదా! (నీ శరణుజొచ్చినంత మాత్రాననే సకల యోగఫలాలు లభిస్తాయని భావము).
శ్లోకము 220
o శ్లోకము:
మేఘో భాతి జలేన గౌస్తు పయసా విద్వన్ముఖం భాషయా
తారుణ్యేన చ కామినీ మధురయా వాణ్యా పికః ఖం జలాత్ ।
మాలిన్యాన్నయనం శ్రియా చ సదనం తాంబూలరాగాన్ముఖం
బ్రహ్మాండం సకలం త్వయా నరపతే భాతి స్మ చిత్రం మహత్ ॥ 220 ॥
తాత్పర్యము:
మేఘము నీటిచేతను, గోవు క్షీరముచేతను, విద్వాంసుని ముఖము సరస్వతీసంభాషణచేతను, స్త్రీ యౌవనముచేతను, కోకిల మధురమైన కంఠస్వరముచేతను, ఆకాశము వర్షజలమును ఇచ్చే మేఘములచేతను, నేత్రములు కాటుక (మాలిన్యము) చేతను, ఇల్లు సంపదలచేతను, ముఖము తాంబూలపు ఎరుపుదనముచేతను ప్రకాశించును. కానీ, ఓ మహారాజా! ఈ సమస్త బ్రహ్మాండము ఒక్క నీవలననే అత్యంత వైభవముగా ప్రకాశిస్తుండటం ఎంతయో ఆశ్చర్యకరము!
శ్లోకము 221
o శ్లోకము:
దారిద్ర్యోపహతో యథా ఘనధనం చాంద్రీం చకోరః ప్రభాం
కామార్తస్తరుణీం క్షుధాపరిగతః సవ్యంజనం భోజనమ్ ।
సచ్ఛిష్యః సుగురుం వియోగవిధురో వాసో యథా మాతరం
తద్వత్త్వః సతతం స్మరామి మనసా మద్వత్సలాన్శ్రీమతః ॥ 221 ॥
తాత్పర్యము:
దారిద్ర్యముతో అలమటించు పేదవాడు విశేషధనమును, చకోరపక్షి చంద్రుని వెన్నెలను, కామార్తుడు సుందరమైన యువతిని, ఆకలిగొన్నవాడు మేలైన వ్యంజనములతో కూడిన భోజనమును, మంచి శిష్యుడు సద్గురువును, తల్లికి దూరమైన బాలుడు (వియోగవిధురః) తన కన్నతల్లిని ఎంతగా నిరంతరం పరితపిస్తూ కోరుకుంటారో; అలాగే నాపై ఎంతో వాత్సల్యము చూపే శ్రీమంతులైన మిమ్మల్ని నేను మనస్సులో నిరంతరము భక్తితో స్మరించుచున్నాను.
శ్లోకము 222
o శ్లోకము:
లక్ష్మీస్తే సదనే సదా విహరతాం విత్తే చ చింతామణిః
స్వర్ధేనుస్తవ గోకులే సురతరుర్వాటికాయాం తవ ।
వాణీ తే వదనే దయా నయనయోర్దానం కరే చాస్వహం
విష్ణుశ్చేతసి తే మతిశ్చ వసతాం కీర్తిశ్చ లోకత్రయే ॥ 222 ॥
తాత్పర్యము:
నీ భవనములో లక్ష్మీదేవి సదా విహరించుగాక! నీ సంపదలలో చింతామణి, నీ గోశాలలో కామధేనువు, నీ ఉద్యానవనములో కల్పవృక్షము నివసించుగాక! నీ ముఖమున సరస్వతీదేవి, నేత్రములలో దయాభావము, చేతులలో నిత్య దానగుణము, చిత్తములో శ్రీమహావిష్ణువు మరియు పరిశుద్ధమైన సద్బుద్ధి నిలిచియుండుగాక! నీ కీర్తి సమస్త త్రిలోకములలో శాశ్వతముగా వ్యాపించుగాక!
శ్లోకము 223
o శ్లోకము:
గంగాయత్యసితాపగా ఫణిగణః శేషీయతి శ్రీపతిః
శ్రీకంఠీయతి కైరవీయతి కులం నీలోత్పలానాం చ వై ।
కర్పూరీయతి కజ్జలం పికకులం లీలామరాలీయతి
స్వఃకుంభీయతి కుంభినామపి ఘటా త్వత్కీర్తిసంఘట్టతః ॥ 223 ॥
తాత్పర్యము:
ఓ మహారాజా! తెల్లని నీ దివ్యకీర్తి ప్రభావము వ్యాపించుటవలన నల్లని నదులైన యమునాదులు నిర్మల గంగానదివలె మారుచున్నవి. సమస్త సర్పములు శ్వేతవర్ణుడైన ఆదిశేషునివలె, నీలమేఘశ్యాముడైన విష్ణుమూర్తి కర్పూరధవళుడైన శివునివలె (శ్రీకంఠునివలె), నల్లకలువలు తెల్లకలువలవలె (కైరవములవలె) అగుచున్నవి. కాటుక కర్పూరమువలె, కోకిలల సమూహము తెల్లహంసలవలె, భూమిపైగల నల్లని ఏనుగుల గుంపులు సైతం తెల్లని ఐరావతమువలె (స్వర్గపు గజమువలె) శుభ్రధవళవర్ణముగా శోభిల్లుచున్నవి.
శ్లోకము 224
o శ్లోకము:
లక్ష్మీస్తే హృది భారతీ చ వదనే మౌలౌ సదా కేశవ-
శ్చండీ తే భుజదండయోర్గుణనిధే గేహే కుబేరస్థితిః ।
చిత్తం నాథ తవాస్తు ధర్మసదనే దానప్రసంగః కరే
సర్వాస్తే విపదః ప్రయాంతు విపినే త్వం దీర్ఘజీవీ భవ ॥ 224 ॥
తాత్పర్యము:
సకల సద్గుణనిధీ! ఓ నాథా! నీ హృదయమందు లక్ష్మీదేవి, ముఖమున సరస్వతీదేవి, శిరస్సున శ్రీకృష్ణపరమాత్మ (కేశవుడు), నీ బాహుదండములలో పరాక్రమరూపిణియైన చండీదేవి, నీ నివాసములో కుబేరుని సిరిసంపదలు నెలకొనుగాక! నీ మనస్సు ధర్మనిష్ఠయందును, కరములు దానకార్యములయందును నిమగ్నమగుగాక! నీకు రాగల సకల ఆపదలు అడవులపాలుగాక! నీవు నిండునూరేళ్ళు ఆయురారోగ్యములతో దీర్ఘాయుష్మంతుడవు కమ్ము!
శ్లోకము 225
o శ్లోకము:
ఆయుస్తే నరవీర వర్ధతు సదా హేమంతరాత్రిర్యథా
లోకానాం ప్రియవర్ధనో భవ సదా హేమంతసూర్యో యథా ।
లోకానాం భయవర్ధనో భవ సదా హేమంతతోయం యథా
నాశం యాంతు తవారయోऽపి సతతం హేమంతపద్మం యథా ॥ 225 ॥
తాత్పర్యము:
ఓ రాజవీరుడా! హేమంత ఋతువులోని దీర్ఘరాత్రివలె నీ ఆయుస్సు ఎల్లప్పుడూ వృద్ధిచెందుగాక! హేమంతకాలమున చలిబాధను బాపి సుఖమిచ్చు సూర్యునివలె నీవు ప్రజలందరికీ ప్రీతిపాత్రుడవు కమ్ము! హేమంతకాలపు మంచునీరు తాకినంతనే దేహము కంపించునట్లు దుర్మార్గులకు భయమును కలిగించువాడవు కమ్ము! హేమంతపు హిమపాతమునకు పద్మములు నశించిపోవునట్లు నీ శత్రువులు సమూలముగా నాశనమగుదురు గాక!
శ్లోకము 226
o శ్లోకము:
యద్బాహూ వహతః పరాక్రమహతప్రత్యర్థిసీమంతినీ-
చక్షుఃకజ్జలకాలికామివ ధనుర్మౌర్వీకిణశ్యామికామ్ ।
యద్బోర్దుర్మదకర్మకార్ముకగుణప్రోత్తాలకోలాహలై-
ర్వైరిస్త్రీకలమేఖలాకలకలాః పీతా ఇవాస్తం గతాః ॥ 226 ॥
తాత్పర్యము:
ఆ రాజు బాహువులు, తన పరాక్రమముచేత వధింపబడిన శత్రురాజుల భార్యల కన్నీటి కాటుకవలె నల్లనైన ధనుస్సు యొక్క నారి రాపిడిచే ఏర్పడిన మచ్చను (నారికిణమును) ధరించియున్నవి. ఆ బాహువులు సంధించిన ధనుస్సు నారినుండి వెలువడిన భయంకరమైన ధ్వనులముందు, శత్రుస్త్రీల మొలనూళ్ళ చిరుగంటల మధురధ్వనులు (మేఖలాకలకలములు) ఆ ధనుష్టంకారముచే మ్రింగివేయబడినవై సమసిపోయినవి.
శ్లోకము 227
o శ్లోకము:
సౌందర్యం మదనాదపి ప్రథయతి ప్రౌఢిప్రకర్షం పురాం
భేత్తారమదనారిమప్యధరయత్యుద్దామదోఃక్రీడితమ్ ।
ముగ్ధత్వం మదనారిమౌలిశశినోऽప్యుత్కర్షమాలంబతే
మూర్తేస్తత్కిమసౌ రసైర్విరచితః శృంగారవీరాద్భుతైః ॥ 227 ॥
తాత్పర్యము:
ఈ నరపతి సౌందర్యము మన్మథునికంటెను మిన్నయైనది. త్రిపురములను భేదించినవాడును మన్మథుని సంహరించినవాడునైన పరమశివుని విక్రమమును సైతం ఈయన బాహుపరాక్రమము తలదన్నుచున్నది. ఈయన మనోహరత్వము ఆ శివుని శిరస్సునందున్న చంద్రవంకను సైతం అధిగమించుచున్నది. కాబట్టి ఈ రాజు యొక్క మూర్తి శృంగార, వీర, అద్భుత రసముల కలయికచే నిర్మింపబడినదా అన్నట్లు భాసిల్లుచున్నది!
శ్లోకము 228
o శ్లోకము:
ఆదాయ ప్రతిపక్షకీర్తినివహాన్బ్రహ్మాండమూషాంత్ర్రే
నిర్విఘ్నం ధమతా నితాంతముదితైః స్వైరేవ తేజోనిధిః ।
తత్తాదృక్పుటపాకశోధితమివ ప్రాప్తం గుణోత్కర్షిణా
పిండస్థం చ మహత్తరం చ భవతా నిఃక్షారతారం యశః ॥ 228 ॥
తాత్పర్యము:
శత్రువుల కీర్తిసమూహములను గ్రహించి, ఈ బ్రహ్మాండమను మూసలో (స్వర్ణకార మూషయందు) నింపి, తన సహజమైన ప్రచండ తేజోగ్నులచే నిర్విఘ్నముగా పుటపాకము పెట్టి శోధించినట్లున్నది. సకల శ్రేష్ఠగుణ సంపన్నుడవైన నీవలన ప్రకాశితమైన నిర్మలకీర్తి, మూసలో కరిగించి శుద్ధిచేయబడిన స్వచ్ఛమైన వెండిముద్దవలె దోషరహితమై (నిఃక్షారతారమై) సమస్త లోకములలో ఘనముగా వెలుగొందుచున్నది.
శ్లోకము 229
o శ్లోకము:
వ్యాసో నైకతయా స్థితం శ్రుతిగణం జన్మీ న వల్మీకతో
నాభౌ నాభవమచ్యుతస్య సుమహద్భాష్యం చ నాభాషిషమ్ ।
చిత్రార్థాం న బృహత్కథామచకథం సుత్రామ్ణి నాసం గురు-
ర్దేవ త్వద్గుణవృందవర్ణనమహం కర్తుం కథం శక్నుయామ్ ॥ 229 ॥
తాత్పర్యము
ఓ మహారాజా!
నేను సమస్త వేదరాశిని అనేక శాఖలుగా విభజించిన వేదవ్యాసుడను కాను (శ్రుతిగణం నైకతయా న వ్యాసం = వ్యాసో నాభవమ్);
పుట్టనుండి జన్మించినట్టి ఆదికావ్యకర్తయైన వాల్మీకి మహర్షిని కాను;
శ్రీమహావిష్ణువు నాభికమలమునుండి ఉద్భవించిన చతుర్ముఖ బ్రహ్మదేవుడనూ కాను;
మహాభాష్యమును రచించిన సహస్రముఖుడైన ఆదిశేషావతార పతంజలి మహర్షినీ కాను;
విచిత్రార్థములతో కూడిన ప్రసిద్ధమైన 'బృహత్కథ'ను రచించిన గుణాఢ్యుడనూ కాను;
దేవేంద్రునికి (సుత్రామునికి) గురువైన సర్వజ్ఞుడగు బృహస్పతినీ కాను.
మరి అంతటి మహానుభావులకే సాధ్యమైన నీ అనంత దివ్యగుణగణములను సామాన్యుడనైన నేను ఏవిధముగా వర్ణింపగలను? (అనగా నీ గుణములు వర్ణనాతీతములైనవి).
ఇందులో 229వ శ్లోకంలో కవి తన అశక్తతను వ్యక్తం చేస్తూ ప్రాచీన దిగ్గజ కవులను, ఆచార్యులను (వ్యాస, వాల్మీకి, బ్రహ్మ, పతంజలి, గుణాఢ్య, బృహస్పతి) స్మరించిన 'వ్యాజస్తుతి' వైఖరి అత్యంత రమణీయమైనది.
సుభాషిత రత్న భాండాగారము (సామాన్య రాజ ప్రశంసా
విభాగము) లోని 230 నుండి 238
వరకు గల శ్లోకాలు, వాటి కింద
ఇవ్వబడిన పీఠికా విశేషార్థాలు (Footnotes),
మరియు సులభమైన తెలుగు తాత్పర్యాలు:
శ్లోకము 230
ఏకా భూత్కుసుమాయుధేషుధిరివ ప్రవ్యక్తపుంఖావలీ
జేతుర్మఙ్గలపాలికేవ పులకైరన్యా కపోలస్థలీ |
లోలాక్షీం క్షణమాత్రభావివిరహక్లేశాసహాం పశ్యతో
ద్రాగాకర్ణయతశ్చ వీర భవతః ప్రౌఢాహవాడమ్బరమ్ || 230 ||
- తాత్పర్యము:
ఓ వీరరాజా! రాబోయే భీకర యుద్ధభేరీ ధ్వనులను ఆకర్ణిస్తూ, మరోవైపు క్షణకాల విరహాన్ని కూడా భరించలేని చంచలాక్షి అయిన
నీ ప్రియురాలిని చూస్తున్న నీ రెండు చెక్కిళ్లూ రెండు విధాలుగా ప్రకాశిస్తున్నాయి. ఒక కపోలము (చెక్కిలి) రణజయానికి కాంక్షించే జయలక్ష్మికి
ఆహ్వానం పలికే 'మంగళపాలిక'
(మంగళకలశ/అంకురపాత్ర) వలె విరబూసిన రోమాంచాలతో
(గగుర్పాటుతో) శోభిల్లుతోంది. ప్రియురాలి వైపు చూస్తున్న రెండవ చెక్కిలి, విరహబాధను సూచిస్తూ బాణపు అంచులలోని పింఛముల సమూహంతో నిండిన
మన్మథుని అమ్ములపొదిలా కంటకములతో కనిపిస్తోంది. యుద్ధోత్సాహమూ, శృంగార విరహమూ ఒకే సమయంలో నీ ముఖమండలంలో
అద్భుతంగా ప్రతిఫలిస్తున్నాయి.
శ్లోకము 231
యేషాం దోర్బలమేవ దుర్బలతయా తే సంతతాస్తైరపి
ప్రాయః కేవలనీతిరీతిశరణైః కార్యం కిముర్వీశ్వరైః
|
యే క్ష్మాశక్ర పునః పరాక్రమనయస్వీకారకాన్తక్రమా-
స్తే స్యుర్నైవ భవాదృశాస్త్రిజగతి ద్విప్రాః
పవిత్రాః పరమ్ || 231 ||
- విశేషాలు:
- క్షాశక్ర = ఓ భూమీంద్రా!
- తాత్పర్యము:
ఓ భూమండలేశ్వరా! భుజబలము లేక కేవలము శూన్యమైన నీతిసూత్రాలనే ఆశ్రయించి కాలం
గడిపే రాజులు సమర్థులు కారు; అటువంటి రాజనీతితో మాత్రమే భూపాలకులైన వారి వల్ల లోకానికి
ఏం ప్రయోజనం? అటు శౌర్య పరాక్రమాలను, ఇటు సముచిత రాజనీతిని సమపాళ్ళలో స్వీకరించి
రాజ్యాన్ని పాలించే పవిత్ర చరిత్రులైన మీవంటి చక్రవర్తులు ముల్లోకాలలోనూ ఇద్దరో
ముగ్గురో మాత్రమే ఉంటారు.
శ్లోకము 232
అత్యుచ్చాః పరితః స్ఫురన్తి గిరయః
స్ఫారాస్తథామ్భోధయ-
స్తానేతానపి బిభ్రతీ కిమపి న క్లాన్తాసి తుభ్యం
నమః |
ఆశ్చర్యేణ ముహుర్ముహుః స్తుతిమితి ప్రస్తౌమి
యావద్భువ-
స్తావద్విన్దిమః స్మృతస్తవ భుజో వాచస్తతో
ముద్రితాః || 232 ||
- విశేషాలు:
- విన్దిమః = పృథ్వీభారమును సునాయాసంగా ధరించే విస్తారమైన భుజము.
- తాత్పర్యము:
"ఓ భూదేవీ! ఆకాశాన్నంటే మహాపర్వతాలు, అగాధమైన మహాసముద్రాలు చుట్టూ విస్తరించి
ఉన్నప్పటికీ, వాటన్నింటినీ మోస్తూ కూడా నీవు ఏమాత్రం
అలసిపోకుండా ఉన్నావు. నీ సహనానికి, ధారణాశక్తికి నమస్కారం" అని విస్మయంతో
నేను ఆ భూమిని స్తుతించడం ఆరంభించానో లేదో, అంతలోనే
ఆ పర్వత-సముద్రాలతో కూడిన భూభారాన్నంతటినీ తన ఒక్క భుజంపై అవలీలగా మోస్తున్న నీ
భుజదండం నాకు స్మరణకు వచ్చింది. దాంతో నా
పలుకులు స్తంభించిపోయి నోరు మూతబడింది! (భూమి
కంటే ఆ భూమిని మోసే నీ భుజమే గొప్పదని భావము).
శ్లోకము 233
యేషాం కణ్ఠపరిగ్రహప్రణయితాం సంప్రాప్య ధారాధరః
తీక్ష్ణః సోఽప్యనురజ్యతే చ కమపి స్నేహం పరామృశతి
చ |
తేషాం సంగరరఙ్గమగ్నమనసాం రాజ్ఞాం త్వయా భూపతే
పాంసూనాం పటలైః ప్రసాధనవిధిర్నిర్వర్త్యతే
కౌతుకమ్ || 233 ||
- విశేషాలు:
- ధారాధరః = శ్లేష: కత్తి అంచు (ధార)/మేఘము.
- స్నేహమ్ = జిడ్డు/చమురు/రక్తపు జిగురు; మరొకార్థంలో ప్రీతి/అనురాగము.
- తాత్పర్యము:
ఓ రాజా! రణరంగంలో నీ
శత్రురాజుల కంఠాలను గట్టిగా కౌగిలించుకొని (ఖండించి), కత్తి అంచు తీక్షణమైనదైనప్పటికీ వారి రక్తపు పూతచేత
(స్నేహం/అనురాగం చేత) ఎర్రబారి అనురక్తమవుతోంది. అటువంటి యుద్ధరంగంలో ప్రాణాలు విడిచిన శత్రురాజులకు, కౌతుకముతో రణధూళిని వారి దేహాలపై పరిమళ చూర్ణము వలె చల్లుతూ
వారి శరీరాలకు అంతిమ ప్రసాధన (అలంకరణ) సంస్కారాన్ని నీవే స్వయంగా
పూర్తిచేస్తున్నావు.
శ్లోకము 234
ద్వేష్యా కీర్తికలిన్దశైలసుతయా నద్యాస్య
యద్దోర్ద్వయీ-
కీర్తిశ్రేణిమయీ సమాగమమగాద్గఙ్గా రణప్రాఙ్గణే |
తత్తస్మిన్వినిమజ్య బాహుజభటైరారమ్భి రమ్భాపరీ-
రమ్భానన్దనికేతనన్దనవనక్రీడాడాడమ్బరః || 234 ||
- విశేషాలు:
- కలిన్దశైలసుతయా = యమున (శత్రువుల అపకీర్తి/కృష్ణవర్ణము).
- బాహుజభటైః = క్షత్రియ వీరులచేత.
- తాత్పర్యము:
యుద్ధరంగంలో శత్రువుల అపకీర్తి
అనే నల్లని యమునా నదితో, నీ రెండు భుజాల పరాక్రమం వల్ల ఉద్భవించిన
తెల్లని కీర్తి అనే గంగానది సంగమించి ప్రయాగ క్షేత్రంలా మారింది. ఆ పుణ్య సంగమతీర్థంలో మునిగి దేహత్యాగం చేసిన
క్షత్రియ వీరులు, తక్షణమే పుణ్యలోకాలను చేరి రంభాది అప్సరసల
ఆలింగనానందాన్ని అనుభవిస్తూ నందనవనంలో విహరించడం ప్రారంభించారు.
శ్లోకము 235
అస్మిన్దిగ్విజయోద్యతే పతిరయం మే స్యాదితి
ధ్యాయతి
కమ్పం సాత్త్వికభావమేత్య వహతి
రిపుక్షోణీన్ద్రదారా ధరా |
అస్యైవాభిముఖం నిపత్య సమరే యాస్యద్భిరూర్ధ్వం
నిజః
పన్థా భాస్వతి దృశ్యతే బిలమయః ప్రత్యర్థిభిః
పార్థివైః || 235 ||
- విశేషాలు:
- కమ్పమ్ = భూకంపమును; ప్రియుని సమాగమ వేళ కలుగు సాత్త్విక భావ కంపమును.
- ఊర్ధ్వమ్ = సూర్యమండలాన్ని భేదించి వెళ్లే ఉత్తమ వీరస్వర్గ
మార్గము.
- తాత్పర్యము:
నీవు దిగ్విజయ యాత్రకు బయలుదేరగానే శత్రురాజుల
భార్య అయిన ఈ భూమి — "ఈ పరాక్రమవంతుడే నాకు భర్త అగుగాక" అని తలచి, సాత్త్విక భావంతో కూడిన పరవశ కంపమును (భూకంపమును)
పొందుతోంది. మరోవైపు రణరంగంలో నీకు ఎదురుగా పోరాడి నేలకూలిన శత్రురాజులు, నేరుగా సూర్యమండలాన్ని భేదించుకుని వెళ్లే రంధ్రమయ
మార్గాన్ని (వీరస్వర్గ మార్గాన్ని) స్పష్టంగా దర్శిస్తున్నారు.
శ్లోకము 236
విద్రాణే రణచత్వరాదరిగణే నష్టే సమస్తే పునః
కోపాత్కోఽపి నివర్తతే యది భటః కీర్త్యా
జగత్యుద్భటః |
ఆగచ్ఛన్నపి సంముఖం విముఖతామేవాధిగచ్ఛత్యసౌ
ద్రాగేతచ్ఛురికారయేణ ఠణితి చ్ఛిన్నాపసర్పచ్ఛిరాః
|| 236 ||
- విశేషాలు:
- విముఖతామ్ = పరాఙ్ముఖత్వము (వెన్నుచూపుట); శీర్షము తెగి ముఖము వేరైపోవుట.
- ఠణితి = కత్తి వేటుకు పుట్టిన అనుకరణ ధ్వని.
- తాత్పర్యము:
రణప్రాంగణం నుండి శత్రుసేనలన్నీ చెల్లాచెదురై
పారిపోతున్న వేళ, ఒకవేళ జగత్ప్రసిద్ధుడైన వీరుడెవడైనా రోషంతో వెనుదిరిగి నీకు
ఎదురుపడితే — అతడు నీకు 'సమ్ముఖం'గా (ఎదురుగా) వస్తున్నప్పటికీ, క్షణమాత్రంలో నీ ఖడ్గ వేగానికి "ఠణ్" అనే శబ్దంతో
తల తెగి వెనుకకు ఎగిరిపడటం వలన అతడు 'విముఖుడే' (ముఖం లేనివాడు / పరాఙ్ముఖుడు) అయిపోతున్నాడు.
శ్లోకము 237
హిత్వా దైత్యరిపోరురః స్వభవనం
శూన్యత్వదోషస్ఫుటా-
సీదన్మర్కటకీటకృత్రిమసితచ్ఛత్రీభవత్కౌస్తుభమ్ |
ఉజ్ఝిత్వా నిజసద్మ పద్మమపి
తైర్వ్యక్తావనద్ధీకృతం
లూతాతంతుభిరన్తరద్య భుజయోః శ్రీరస్య విశ్రామ్యతి
|| 237 ||
- విశేషాలు:
- దైత్యరిపోః = విష్ణువు యొక్క.
- లూతాతంతుభిః = సాలెపురుగు దారాల (గూళ్ళ) చేత.
- తాత్పర్యము:
శ్రీమహావిష్ణువు వక్షఃస్థలమనే తన నివాసాన్ని
విడిచిపెట్టడం వల్ల, అక్కడ రక్షణ లేక సాలెపురుగులు గూళ్ళు అల్లుకుని
కౌస్తుభమణిపై కృత్రిమమైన తెల్లగొడుగులా మారాయి. అటు తన సహజ గృహమైన పద్మాన్ని కూడా లక్ష్మీదేవి పరిత్యజించగా
అదీ సాలెగూళ్ళతో నిండిపోయింది. ఆ నివాసాలన్నింటినీ విడిచిపెట్టి, లక్ష్మీదేవి ప్రస్తుతం అత్యంత సురక్షితమైన ఈ రాజు యొక్క
బాహువుల మధ్యనే స్థిరంగా విశ్రాంతి తీసుకుంటోంది.
శ్లోకము 238
సిన్ధోర్జైత్రైరయం
పవిత్రమసృజత్తత్కీర్తిపూర్తాద్భుతం
యత్ర స్నాన్తి జగన్తి సన్తి కవయః కే వా న
వాచంయమాః |
యద్బిన్దుధియమిన్దురఞ్చతి జలం చావిశ్య దృశ్యేతరో
యస్యాసౌ జలదేవతా స్ఫటికభూర్జాగర్తి యోగేశ్వరః || 238 ||
- విశేషాలు:
- వాచంయమాః = మౌనులు (కీర్తిని వర్ణించలేక మాటలు రాని కవులు).
- స్ఫటికభూః యోగేశ్వరః = స్ఫటిక శంకరుడు.
- తాత్పర్యము:
ఈ రాజు సముద్రాలను సైతం జయించే తన తెల్లని
కీర్తిప్రవాహంతో ముల్లోకాలు మునిగితేలే ఒక అద్భుతమైన దివ్య తీర్థాన్ని
సృష్టించాడు. ఆ అగాధమైన కీర్తిమహాసముద్ర వర్ణనకు మాటలు చాలక కవులందరూ
మౌనముద్రను దాల్చారు. ఆ కీర్తిజలాలలో చంద్రుడు కేవలం ఒక చిన్న నీటిబిందువులా
కనిపిస్తున్నాడు; స్ఫటికవర్ణుడైన యోగీశ్వరుడు పరమశివుడు సైతం ఆ కీర్తిజలాల్లో
ప్రవేశించి, తన శరీర ఛాయతో ఐక్యమైపోవడం వల్ల ఇతరులకు కనిపించక, ఆ దివ్య తీర్థానికి అధిష్టాన జలదేవతగా అంతర్లీనంగా మేల్కొని
ఉన్నాడు.
శ్లోకము 239
యుద్ధ్వా చాభిముఖం
రణస్య చరణస్యోపాదదీయస్య వా
బుద్ధ్వాన్తః
స్వపరాన్తరం నిపతతామున్ముచ్య బాణావలీః ।
ఛిన్నం
వావనతీభవన్నిజభియః ఖిన్నం భరేణాథవా
రాజ్ఞానేన
హఠాద్విలోఠితమభూద్ధామావరీణాం శిరః ॥ 239 ॥
- విశేషాలు:
- రణస్య చరణస్య = యుద్ధరంగంలో
లేదా ఈ రాజు యొక్క పాదాల చెంత.
- విలోఠితమ్ = నేలపై
దొర్లించబడినది / వంచబడినది.
- తాత్పర్యము:
ఈ పరాక్రమవంతుడైన రాజు
ఎదుట శత్రువుల శిరస్సులకు వేరే గతి లేకుండా పోయింది. ఆయనకు ఎదురునిలిచి యుద్ధం చేసినవారి
తలలు ఆయన విడిచిన తీక్షణ బాణపరంపరల చేత ఖండించబడి రణభూమిలో దొర్లాయి. ఇక తమకూ ఆయనకూ గల శక్తిసామర్థ్యాల భేదాన్ని గ్రహించి, భయంతో ప్రాణభీతి చెంది లొంగిపోయిన శత్రువుల తలలు వినయభారంతో ఆయన పాదపద్మాల
ఎదుట సాష్టాంగపడి నేలను తాకాయి. ఈ విధంగా శత్రువుల శిరస్సులు
ఖండించబడో లేక పాదాక్రాంతమయ్యో ఈ రాజు చేతిలో నేలపాలయ్యాయి.
శ్లోకము 240
రాజ్ఞామస్య శతేన కిం
కలయతో హేతిం శతఘ్నీం కృతం
లక్షైర్లక్ష్యభిదో
దృశైవ జయతః పద్మాని వక్షఃస్థలమ్ ।
కర్తుం సర్వపరచ్ఛిదః
కిమపి నో శక్యం పరార్థేన వా
తత్సఙ్ఖ్యాపగమం
వినాస్తి న గతిః కాచిద్బతైతద్ద్విషామ్ ॥ 240 ॥
- విశేషాలు:
- శతము, లక్ష,
పద్మము, పరార్థము అనే సంఖ్యావాచకాలతో
కూడిన అద్భుత శ్లేష.
- లక్ష్యభిదః = శరవ్యమును
ఛేదించువాడు / లక్షల సంఖ్యను ఛేదించువాడు.
- పద్మాని = పద్మముల
వంటి నేత్రాలు గలవాడు / లక్ష్మీదేవికి నివాసమైన వక్షఃస్థలము కలవాడు.
- పరార్థేన = అత్యున్నత
సంఖ్య (పరార్ధము) చేతనైనా / శత్రువుల అర్ధభాగము చేతనైనా.
- సఙ్ఖ్యాపగమమ్ = రణరంగము నుండి పలాయనం చిత్తగించుట / సంఖ్యాగణనమును వీడి
శరణు వేడుట.
- తాత్పర్యము:
శతఘ్ని (వందమందిని
ఒకేసారి వధించే ఆయుధం) ధరించిన ఈ రాజు ముందు నూరుమంది (శత) రాజులు నిలిచి ఏం
చేయగలరు? తన
చూపులతోనే లక్ష్యాలను ఛేదించగల ఈయనను లక్షలమంది సైన్యం ఎదిరించలేదు. లక్ష్మీదేవికి నిలయమైన వక్షఃస్థలం గల ఈ వీరుని పద్మసంఖ్య కలిగిన బలగం కూడా
గెలవలేదు. సకల శత్రువులనూ సమూలంగా నాశనం చేసే ఈ చక్రవర్తిని
కోటానుకోట్ల (పరార్థ సంఖ్యగల) శత్రువులు కలిసినా ఏమీ చేయలేరు. అందువల్ల ఈయన శత్రువులకు రణభూమిని వదిలి పారిపోవడం (లేదా సంఖ్యా గర్వాన్ని
వదిలి శరణుజొచ్చుట) తప్ప మరే ఇతర రక్షణా లేదు.
శ్లోకము 241
న క్షీరోదన్వతః ప్రమథ్య
మథితాద్దేశేఽమరైర్నిర్మితే
స్వోత్కర్షం న
సృజతస్తదస్య యశసః క్షీరోదసింహాసనమ్ ।
కేషాం నాజని వా జనేన
జగతామేతత్కవిత్వామృత-
స్రోతఃప్రోతపిపాసుకర్ణకలశీభాజామభిషేకైత్సవః
॥ 241 ॥
- విశేషాలు:
- మథితాత్ = చిలకబడిన
పాలకడలి నుండి ఉద్భవించిన మీగడ/వెన్న.
- క్షీరోదసింహాసనమ్ = తెల్లని
పాలసముద్రము వంటి కీర్తిపీఠము.
- తాత్పర్యము:
దేవతలు క్షీరసాగరాన్ని
మథించి అమృతాన్ని మాత్రమే తీశారు. కానీ ఈ రాజు తన తెల్లని కీర్తిప్రవాహమనే పాలసముద్రాన్ని ముల్లోకాలలోనూ
విస్తరింపజేసి అత్యున్నతమైన కీర్తిసింహాసనాన్ని అధిష్ఠించాడు. కవుల అమృతవాక్కులలో నిండిన ఈయన యశోగాథలను తమ చెవులనే కుండలతో ఆస్వాదించే
లోకులకు, క్షీరసాగరపు అమృతధారలచేత దివ్యాభిషేక మహోత్సవం
పొందినంతటి పరమానందం కలుగుతోంది.
శ్లోకము 242
నిస్త్రింశత్రుటితారివారణఘటాకుమ్భాస్థికూటావట-
స్థానస్థాయుకమౌక్తికోత్కరకిరః
కరస్య నాయం కరః ।
ఉన్నీతశ్చతురఙ్గసైన్యసమరత్వేఙ్గత్తురఙ్గక్షుర-
క్షుణ్ణాసు క్షితిషు
క్షిపన్నివ యశఃక్షోణీరుహబీజవ్రజమ్ ॥ 242 ॥
- విశేషాలు:
- నిస్త్రింశ = ఖడ్గము.
- యశఃక్షోణీరుహబీజవ్రజమ్ = కీర్తి అనే
కల్పవృక్షానికి అవసరమైన విత్తనాల సమూహం.
- తాత్పర్యము:
యుద్ధరంగంలో
ఈ రాజు తన చేతిలోని వాడియైన ఖడ్గంతో శత్రువుల గజసమూహాల కుంభస్థలాలను
పగులగొడుతున్నాడు. ఆ కుంభస్థలాల నుండి జాలువారుతున్న తెల్లని గజముత్యాలు, చతురంగ బలాల గుఱ్ఱాల డెక్కల తాకిడికి దున్నబడిన నేలలా మారిన రణభూమిలో
చెల్లాచెదురుగా రాలుతున్నాయి. ఆ దృశ్యం ఎలా ఉందంటే — ఈ రాజు
తన చేతితో శత్రువులను సంహరించడం లేదు, భవిష్యత్తులో
భూమండలమంతా మొలకెత్తబోయే తన తెల్లని ‘కీర్తి’ అనే మహా వృక్షానికి కావలసిన
విత్తనాలను రణభూమి అనే పొలంలో నాటుతున్నాడా అన్నట్లుగా కనువిందు చేస్తోంది!
శ్లోకము 243
యత్కస్యామపి భానుమాన్న
కకుభి స్థేమానమాలమ్బతే
జాతం
యద్గహనకాననైకశరణప్రాప్తేన దావాగ్నినా ।
ఏతద్భుజతేజసా
విజితయోస్తావత్తయోరౌచితీ
ధిక్తం వాడవమమ్భసి
ద్విషి భియా యేన ప్రవిష్టం పునః ॥ 243 ॥
- విశేషాలు:
- స్థేమానమ్ = స్థిరత్వము.
- వాడవమ్ = బడబాగ్ని
(సముద్రగర్భంలోని అగ్ని).
- తాత్పర్యము:
ఈ రాజు బాహుబల
తేజస్సును చూసి ఓడిపోయిన సూర్యుడు ఏ దిక్కులోనూ నిలకడగా ఉండలేక నిరంతరం ఆకాశంలో
తిరుగుతూనే ఉన్నాడు; దావాగ్ని
భయపడి దట్టమైన అడవులను శరణువేడి దాక్కుంది. ఈ రెండూ తమకు
తగినట్లుగానే ప్రవర్తించాయి కాబట్టి న్యాయమే! కానీ, అగ్నికి బద్ధశత్రువైన నీటిని (సముద్రపు లోతులను) శత్రువని కూడా చూడకుండా,
కేవలం ఈ రాజు బాహుతేజస్సు భయంతో లోపలికి దూరి దాక్కున్న ఆ బడబాగ్ని
పిరికితనాన్ని ఏమనాలి? ఛీ, ధిక్కారము!
శ్లోకము 244
ఆత్మన్యేవ
సముచితీకృతగుణస్యాహోతరామౌచితీ
యద్గాత్రాన్తరవర్జనౌఢజనయద్భుజాతిరేష
ద్విషామ్ ।
భూయోఽహఙ్క్రియతే స్మ
యేన చ హృదా స్కన్ధో న యశ్చానమ-
త్తన్మర్మాణి దలందలం
సమిదిదం కర్మీణబాణవ్రజః ॥ 244 ॥
- విశేషాలు:
- కర్మీణబాణవ్రజః = గురితప్పని
సమర్థవంతమైన బాణసమూహం.
- దలందలమ్ = ముక్కలు
ముక్కలుగా ఛేదించి.
- తాత్పర్యము:
సకల సద్గుణాలనూ తనయందే
నింపుకున్న ఈ మహారాజు యొక్క న్యాయపాలన అత్యంత ఆశ్చర్యకరమైనది! రణరంగంలో శత్రువుల
శరీరంలోని ఏ ఇతర అంగాలనూ అనవసరంగా బాధించకుండా, గర్వంతో
విర్రవీగిన వారి హృదయాలను, ఆయన ఎదుట వంగని వారి దృఢమైన
భుజస్కంధాలను మాత్రమే లక్ష్యంగా చేసుకుని, ఈయన ప్రయోగించిన
సమర్థవంతమైన బాణాలు వాటి మర్మస్థానాలను ముక్కలు చెక్కలుగా ఛేదించి నేలకూల్చాయి
(అనగా అహంకరించిన హృదయాన్నీ, వంగని భుజాలనూ
మాత్రమే శిక్షించి రాజు ధర్మబద్ధమైన ఔచిత్యాన్ని ప్రదర్శించాడు).
శ్లోకము 245
యద్భర్తుః
కురుతేఽభిషేణనమయం శక్రో భువం సా ధ్రువం
దిగ్దాహైరివ
భస్మభిర్మఘవతా సృష్టైర్వృతోద్ధూలనా ।
శమ్భోర్మా బత
సాన్ధ్యవేలనటనం భంజి వ్రతం ద్రాగితి
క్షోణీ నృత్యతి
మూర్తిరష్టవపుషోఽసృగ్వృష్టిసన్ధ్యాధియా ॥ 245 ॥
- విశేషాలు:
- అభిషేణనమ్ = సైన్యముతో
శత్రువులపైకి దండెత్తుట.
- అష్టవపుషః = పరమశివుని
అష్టమూర్తులలో ఒకటైన భూరూపము.
- తాత్పర్యము:
ఈ
చక్రవర్తి శత్రువులపై దండెత్తినప్పుడు, ఆయన పరాక్రమాగ్నికి శత్రునగరాలు దగ్ధమై
లేచిన భస్మమంతా భూమిపై దట్టంగా అలముకొంటోంది. రణరంగంలో
శత్రువుల శరీరాల నుండి వర్షంలా కురుస్తున్న రక్తధారలు సాయంకాల సంధ్యాకాంతుల వలె
ఎర్రగా ప్రకాశిస్తున్నాయి. ఆ దృశ్యం చూసి, శివుని అష్టమూర్తులలో ఒకటైన ఈ భూదేవి — "సంధ్యాసమయంలో విభూతిధారణ
చేసి నాట్యం చేసే పరమశివుని సంధ్యాతాండవ వ్రతానికి భంగం కలగకూడదు" అని
భావించి, యుద్ధభస్మాన్ని విభూతిలా పూసుకుని, శత్రురక్తపు సంధ్యాసమయంలో తానే స్వయంగా పరవశించి నర్తిస్తోందా అన్నట్లుగా
భూకంపంలా కంపిస్తోంది.
శ్లోకము 246
ప్రాగేతద్వపురాముఖేన్దు
సృజతః స్రష్టుః సమగ్రస్త్విషా
కోషః
శోషమగాదగాధజగతీశిల్పేఽప్యనల్పాయితః ।
నిఃశేషద్యుతిమణ్డలవ్యయవశాదీర్ష్యాలభరేష
వా
శేషః కేవలకేశమయః
కిమన్ధతమసస్తోమైస్తతో నిర్మితః ॥ 246 ॥
- విశేషాలు:
- ఆముఖేన్దు = పాదాల
నుండి ముఖచంద్రుని వరకు.
- కేవలకేశమయః = నల్లని
శిరోజాల (వెండ్రుకల) భాగము.
- తాత్పర్యము:
సృష్టికర్త
అయిన బ్రహ్మదేవుడు విశాలమైన ఈ సమస్త జగత్తును నిర్మించినప్పటికీ తరగని తన దివ్య
కాంతిఖజానా అంతటినీ, ఈ రాజు యొక్క పాదాల నుండి చంద్రబింబం వంటి ముఖం వరకు గల దేహసౌందర్యాన్ని
నిర్మించడానికే పూర్తిగా వెచ్చించి ఖాళీ చేసుకున్నాడు! ఆ
విధంగా కాంతి సంపద అంతా వ్యయమైపోవడం వలనో, లేక అసూయతోనో గానీ
— చివరకు మిగిలిపోయిన రాజుగారి తలవెండ్రుకల భాగాన్ని సృష్టించడానికి ఆ కాంతి చాలక,
కారుచీకట్ల సమూహాలను (గాఢాంధకారాన్ని) తీసుకొచ్చి అంత నల్లగా
తీర్చిదిద్దాడా అన్నట్లుగా రాజుగారి కురుల సౌందర్యం శోభిల్లుతోంది.
శ్లోకము 247
అస్యారిప్రకరః శరశ్చ నృపతేః సంఖ్యే పతన్తావుభౌ
సీత్కారం చ న సంముఖౌ రచయతః కమ్పం చ న ప్రాప్నుతః
|
తద్యుక్తం న పునర్నివృత్తిరుభయోర్జాగర్తి
యన్ముక్తయో-
రేకస్తత్ర భినత్తి
మిత్రమపరశ్చామిత్రమిత్వద్భుతమ్ || 247 ||
- విశేషాలు:
- సంఖ్యే = యుద్ధరంగము నందు / గణనము నందు.
- సీత్కారమ్ = రణములో గాయపు బాధవలని సీత్కారము / బాణము విడిచినప్పటి
వేగధ్వని.
- భినత్తి మిత్రమ్ / అమిత్రమ్ = శ్లేష: బాణము శత్రువును (అమిత్రుని) భేదిస్తుంది; రణమందు పడిన శత్రువు వీరమరణం పొంది సూర్యమండలాన్ని
(మిత్రుడు = సూర్యుడు) భేదించుకుని ఉత్తమగతులు పొందుతాడు.
- తాత్పర్యము:
ఈ చక్రవర్తి యొక్క శత్రుసమూహము మరియు ఆయన
విడిచిన బాణము — ఈ రెండూ యుద్ధరంగంలో దూకే సమయంలో ఒకే విధంగా ప్రవర్తిస్తాయి. రెండూ ఎదురుపడేటప్పుడు ఎలాంటి బెదురుతో కూడిన సీత్కారమూ
చేయవు, వణుకూ (కంపమూ) చెందవు. విడిచిపెట్టబడిన తర్వాత (ధనుస్సు నుండి బాణం, దేహం నుండి శత్రువు) మళ్లీ వెనుకకు మరలవు. అయితే ఇక్కడే ఒక విచిత్రమైన వ్యత్యాసం ఉంది: బాణమేమో శత్రువుల (అమిత్రుల) దేహాలను చీల్చివేస్తుంది; కానీ రణంలో నేలకూలే ఆ శత్రువు మాత్రం సూర్యమండలాన్ని
(మిత్రభానుణ్ణి) భేదించుకుని వీరస్వర్గాన్ని చేరుకుంటాడు.
శ్లోకము 248
ఏతస్యోన్నతసర్వకర్మకృతినస్త్రైలోక్యచూడామణేః
శమ్భుబ్రహ్మపురన్దరప్రభృతయః స్తుత్యై న శక్తా
యది |
దేవః పన్నగనాయకో భగవతీ వాణీ స్వయం చేజ్జడా
సౌన్దర్యస్య నిరూపణే వద కథం శక్తో భవేన్మానవః || 248 ||
- విశేషాలు:
- పన్నగనాయకః = వేయి పడగలు, వేల నాల్కలు గల ఆదిశేషుడు.
- జడా = మూగబోయినది / స్తంభించిపోయినది (అలాగే జలదేవత /
గంగాదేవత అనే శ్లేష).
- తాత్పర్యము:
సకల సత్కార్యాలనూ అత్యున్నత రీతిలో ఆచరించేవాడు, ముల్లోకాలకూ శిరోరత్నం వంటివాడైన ఈ మహారాజును
స్తుతించడానికి బ్రహ్మ, శంకరుడు, ఇంద్రాది దేవతలే సమర్థులు కానప్పుడు; వేయి నాల్కలు గల ఆదిశేషుడూ, సాక్షాత్తు
వాగ్దేవత అయిన సరస్వతీ దేవియే ఈయన సౌందర్యాన్ని వర్ణించలేక మూగబోయి
నిశ్చేష్టులవుతుంటే, సామాన్య మానవుడు ఈయన గుణసౌందర్యాన్ని వర్ణించడానికి ఎలా
సమర్థుడవుతాడు?
శ్లోకము 249
అర్ధం దానవవైరిణా గిరిజయాప్యర్ధం హరస్యాహృతం
దేవేత్థం భువనత్రయే స్మరహరాభావే సమున్మీలతి |
గఙ్గా సాగరమమ్బరం శశికలా శేషశ్చ పృథ్వీతలం
సర్వజ్ఞత్వమీశ్వరత్వమగమత్త్వాం మాం చ భిక్షాటనమ్
|| 249 ||
- విశేషాలు:
- స్మరహరాభావే = పరమశివుని విగ్రహం విభజింపబడి ఆయన ప్రత్యక్షంగా
కానరాకపోగా (విష్ణువు సగం శరీరమైన మోహినిగానూ, పార్వతి సగభాగమైన అర్ధనారీశ్వరిగానూ శివుని
పంచుకోగా).
- ఇది ఒక విద్వత్కవి రాజును ఆశ్రయించి పలికిన హాస్యరస
గర్భిత చాటువు.
- తాత్పర్యము:
ఓ మహారాజా! శివుని శరీరంలో సగభాగాన్ని విష్ణుమూర్తి, మిగిలిన సగభాగాన్ని పార్వతీదేవి
తీసేసుకున్నారు. ఆ విధంగా లోకంలో శివుడు విభజింపబడి కనబడకుండా
పోయినప్పుడు, ఆయన దగ్గరున్న సంపదలన్నీ పంపకమైపోయాయి: గంగ సముద్రాన్నీ, చంద్రకళ ఆకాశాన్నీ, ఆదిశేషుడు భూతలాన్నీ ఆశ్రయించి వెళ్లిపోయాయి. ఇక ఆ పరమశివుని యందుండే 'సర్వజ్ఞత్వము', 'ఈశ్వరత్వము' (ప్రభుత్వము/ఐశ్వర్యము) నేరుగా నిన్ను వచ్చి
చేరాయి; ఆయన విడిచిన ఆ 'భిక్షాటన' (యాచకత్వము)
మాత్రం నన్ను వచ్చి చేరింది! (కాబట్టి
సర్వేశ్వరుడైన నీవే నన్ను దయచూడాలని భావము).
శ్లోకము 250
అన్యాస్తా గుణరత్నరోహణభువో ధన్యా మృదన్యైవ సా
సంభారాః ఖలు తేఽన్య ఏవ విధినా యైరేవ సృష్టో యువా
|
శ్రీమత్కాన్తిజుషా ద్విషాం కరతలాత్స్త్రీణాం
నితమ్బస్థలా-
ద్దృష్టే యత్ర పతన్తి మూఢమనసామస్త్రాణి
వస్త్రాణి చ || 250 ||
- విశేషాలు:
- రోహణభువః = రత్నాలకు ఆలవాలమైన రోహణ పర్వతం వంటి ప్రదేశాలు.
- రాజు దర్శనమాత్రంచేత శత్రువుల చేతుల్లోని అస్త్రాలు, యువతుల నడుములపైని వస్త్రాలు ఒకేసారి జారిపోవుట — వీర, శృంగార రసాల మనోహర కలయిక.
- తాత్పర్యము:
ఈ యువరాజును నిర్మించడానికి బ్రహ్మదేవుడు
ఉపయోగించిన సామాగ్రి, సద్గుణ రత్నాలను ప్రసాదించిన ఆ పుణ్యభూమి, ఆ మట్టి ఎంతో విలక్షణమైనవి! ఎందుకంటే, లోకోత్తర కాంతితో ప్రకాశించే ఈ రాజకుమారుడు ఎదుటపడగానే —
మోహవశులైన స్త్రీల నితంబస్థలాల నుండి సిగ్గుతో వస్త్రాలు జారిపోతున్నాయి; ఇటు భయభ్రాంతులైన శత్రురాజుల చేతుల నుండి అస్త్రశస్త్రాలు
వాటంతట అవే నేలరాలిపోతున్నాయి.
శ్లోకము 251
యైర్దృష్టోఽసి తదా లలాటపతితప్రాసప్రహారో యుధి
స్ఫీతాసృక్స్్రుతిపాటలీకృతపురోభాగః పరాన్దారయన్ |
తేషాం దుఃసహకామదేహదహనోద్భూతనేత్రా-
ఞ్చలజ్వాలాళీభరభాసురే పురరిపావస్తం గతం కౌతుకమ్ || 251 ||
- విశేషాలు:
- ప్రాసప్రహారః = బల్లెము / ఈటె దెబ్బ.
- పురరిపౌ = త్రిపురాంతకుడైన పరమశివుని యందు.
- తాత్పర్యము:
ఓ రాజా! రణరంగంలో
శత్రువులను సంహరిస్తూ నీవు ముందుకురికినప్పుడు, నుదుటిపై శత్రువుల ఈటె దెబ్బ తగిలి, ఆ గాయం నుండి కారిన దట్టమైన రక్తధారలతో నీ ముందుభాగమంతా
ఎర్రబడి భీకరంగా ప్రకాశించింది. ఆ సమయంలో నిన్ను కళ్లారా చూసిన యోధులకు, మన్మథుని భస్మం చేసేవేళ మూడవ కంటి అగ్నిజ్వాలలతో విలసిల్లిన
ఆ త్రిపురాంతక శివుని రౌద్ర రూపాన్ని చూడాలనే కుతూహలమే నశించిపోయింది (నీ యుద్ధ
రూపమే అంతటి ప్రచండ రౌద్రంగా సాక్షాత్కరించింది).
శ్లోకము 252
యేఽణుత్వం మనసి స్వకే వివృణుతే రీత్యా కయాపి
స్ఫుటం
కాణాదాచరణస్య తత్సముచితం మన్యే
ప్రతిక్ష్మాభృతామ్ |
న్యాయాభిజ్ఞతమోఽపి యత్ప్రథయసే చిత్తే మహత్త్వం
నిజై
మీమాంసామతపక్షపాతత ఇదం మన్యే త్వయాఙ్గీకృతమ్ || 252 ||
- విశేషాలు:
- కాణాద దర్శనము (వైశేషికము) = మనస్సు 'అణువు' (అత్యంత సూక్ష్మము) అని చెబుతుంది; శత్రురాజులు సంకుచిత, పిరికి హృదయము (అణుత్వము) గలవారగుట దీనిని
సమర్థిస్తోంది.
- మీమాంసా దర్శనము = మనస్సు 'విభువు' (మహత్తరమైనది/విశాలమైనది) అని చెబుతుంది; రాజు యొక్క విశాల హృదయానికి ఇది నిదర్శనం.
- తాత్పర్యము:
శత్రురాజులు తమ హృదయాలలో సంకుచితత్వాన్ని, పిరికితనాన్ని (అణుత్వాన్ని) ప్రదర్శించడం చూస్తుంటే, వారు మనస్సు అణురూపమని చెప్పే కణాద సిద్ధాంతాన్ని చక్కగా
అనుసరిస్తున్నట్లు తోస్తోంది! కానీ నీవు మాత్రం న్యాయశాస్త్రంలో అగ్రగణ్యుడవై
ఉండి కూడా, నీ మనస్సులో అమితమైన ఔదార్యాన్ని, వైశాల్యాన్ని (మహత్త్వాన్ని) వెల్లడిస్తున్నావు; బహుశా నీవు మనస్సు మహత్తరమైనదని ప్రతిపాదించే 'మీమాంసా దర్శనం' పట్ల గల పక్షపాతంతో ఈ గుణాన్ని అలవరచుకున్నావని
భావిస్తున్నాను.
శ్లోకము 253
యే లబ్ధాశ్రయమాయతః ఫలభృతః కుర్వన్తి
కిఞ్చిద్గుణం
వార్థౌ వారిముచో న కస్య విదితాస్తే
కర్మమీమాంసకాః |
ఆలోచ్యైవ నిరాశ్రయాన్ఫలభరైః సంబధ్నతః సగుణాన్
శ్రీమద్రామ తవాద్భుతం పునరిదం మీమాంసకత్వం
స్తుమః || 253 ||
- విశేషాలు:
- వారిముచః = మేఘాలు; నీటితో నిండిన సముద్రంపైనే మళ్లీ వర్షిస్తాయి.
- కర్మమీమాంసకాః = యజ్ఞయాగాదులు చేసే సామర్థ్యము, సంపద గలవారికే కర్మఫలాలు లభిస్తాయని చెప్పేవారు.
- తాత్పర్యము:
ఓ శ్రీరామచంద్ర మహారాజా! ఇప్పటికే సర్వసంపదలూ కలిగి, ఆశ్రయం
ఉన్నవారికే కొద్దిపాటి ప్రయోజనాన్ని కలిగించే మేఘాల వంటి కర్మమీమాంసకులు లోకంలో
అందరికీ తెలిసినవారే (సముద్రం మీదే వర్షించే మేఘాల్లాగా, ధనికులకే కర్మఫలాలు లభిస్తాయనే పద్ధతి అది). కానీ ఎలాంటి ఆలంబనా లేని నిస్సహాయులను, కేవలం వారిలోని సద్గుణాలను మాత్రమే పరిశీలించి అమూల్యమైన
సకల సంపదలతో అనుగ్రహించే నీ అద్భుతమైన నూతన ‘మీమాంసకత్వాన్ని’ (విచక్షణా
న్యాయాన్ని) మేము ఎంతగానో కొనియాడుతున్నాము.
శ్లోకము 254
త్రైలోక్యాభయలగ్నకేన భవతా వీరేణ విస్మారితః
సజ్జీభూతముహూర్తమణ్డలధనుః పాణ్డిత్యమాఖణ్డలః |
కిం చాజస్రమఖార్పితేన హవిషా స్ఫుల్లమాంసోల్లస-
థ్సర్వాఙ్గీణవలీవిలుప్త నయనవ్యూహః కథం వర్తతే || 254 ||
- విశేషాలు:
- ఆఖణ్డలః = ఇంద్రుడు.
- సజ్జీభూత ధనుః = యుద్ధసన్నద్ధమైన ఇంద్రధనుస్సు.
- వలీవిలుప్త నయనవ్యూహః = బలిసిన శరీరపు ముడతల మధ్య దాగిపోయిన వేయి కన్నులు.
- తాత్పర్యము:
ఓ వీరవరా! ముల్లోకాలకూ అభయమిచ్చే బాధ్యతను నీవే స్వీకరించడం వల్ల, దేవరాజైన ఇంద్రుడు ఇక లోకరక్షణ కోసం ధనుస్సును ఎక్కుపెట్టే
యుద్ధ నైపుణ్యాన్ని పూర్తిగా మరచిపోయాడు! అంతేకాదు, నీవు నిరంతరం చేస్తున్న అనేక యజ్ఞాలలో సమర్పించే అమితమైన
హవిస్సులను ఆరగించి ఆరగించి, ఇంద్రుని శరీరం అమితంగా క్రొవ్వుపట్టిపోయింది. ఆ శరీరపు ముడతల మధ్య ఆయనకున్న వేయి కన్నుల సమూహం పూర్తిగా
కప్పబడిపోయి కనిపించకుండా పోయింది; అటువంటి స్థితిలో ఆ ఇంద్రుడు ఇప్పుడు ఎలా కాలం
గడుపుతున్నాడో కదా!
శ్లోకము 255
కల్పక్షోణీరుహోఽయమిత్యనుదినం భూమీసురైర్భావ్యసే
కామోఽసావితి కామినీభిరభితశ్చిత్తే చిరం
చిన్త్యసే |
శ్రీనారాయణ ఏవ కేవలమితి ప్రేమ్ణా శ్రియా ధ్యాయసే
త్వం కాలోఽయమితి
ప్రతిక్షితిధరైరేకోఽప్యనేకాత్మభృత్ || 255 ||
- విశేషాలు:
- కల్పక్షోణీరుహః = కోర్కెలు తీర్చే కల్పవృక్షము.
- ప్రతిక్షితిధరైః = శత్రురాజుల చేత.
- కాలోఽయమ్ = సాక్షాత్తు యమధర్మరాజు (కాలుడు).
- తాత్పర్యము:
ఓ రాజా! నీవు ఒక్కడివే
అయినప్పటికీ దర్శించేవారి భావాలను బట్టి అనేక రూపాలను దాల్చుతున్నావు:
- అడిగినదల్లా లేదనకుండా దానమిచ్చే నిన్ను చూసి
బ్రాహ్మణోత్తములు సాక్షాత్తు కల్పవృక్షముగా భావిస్తున్నారు;
- నీ అద్భుత సౌందర్యాన్ని చూసి ముగ్ధులైన స్త్రీలు తమ
హృదయాలలో నిన్ను మన్మథునిగా నిరంతరం
ధ్యానిస్తున్నారు;
- రాజసంపదలను చేకూర్చే లక్ష్మీదేవి నిన్ను పరమ ప్రేమతో
సాక్షాత్తు తన నాథుడైన శ్రీమన్నారాయణునిగా భావిస్తోంది;
- ఇక రణరంగంలో నీ ప్రతాపాన్ని ఎదుర్కొనే శత్రురాజులు
నిన్ను సర్వనాశనం చేసే సాక్షాత్తు యమధర్మరాజు (కాలుడు)గా భావించి
భయకంపితులవుతున్నారు!
శ్లోకము 256
నీతిస్త్రీముకురో జయధ్వజనవస్తమ్భః
ప్రతాపాంశుమత్-
పూర్వా దిక్పరిపన్థిభూపతిమహాసంపన్మృగీవాగురా |
ఉద్యత్పుణ్యలతాలవాలమతనూన్మత్తద్విపాలావకం
యః శ్రీకేలినికేతనం గుణమణిశ్రేణీనవీనాకరః || 256 ||
- విశేషాలు:
- ముకురః = అద్దము.
- వాగురా = జింకలను పట్టే వల.
- ఆలావకమ్ (ఆలానకమ్) = మదపుటేనుగును కట్టివేసే స్తంభము.
- నవీనాకరః = నూతనమైన రత్నాల గని.
- తాత్పర్యము:
ఈ మహారాజు రాజనీతి అనే కాంతకు ముఖం చూసుకునే
స్వచ్ఛమైన అద్దం వంటివాడు; విజయధ్వజాన్ని నిలిపే నూతనమైన స్తంభం వంటివాడు; ప్రతాపమనే సూర్యుడు ఉదయించే పూర్వదిక్కు వంటివాడు. శత్రురాజుల మహాసంపద అనే లేడిని బంధించే పటిష్ఠమైన వల
వంటివాడు; చిగురించే పుణ్యమనే లతను పోషించే పాదు వంటివాడు; కామక్రోధాది దుర్గుణాలనే మదపుటేనుగులను కట్టిపడేసే ఆలంబన
స్తంభం వంటివాడు. లక్ష్మీదేవి విహరించే విలాస భవనమూ, సద్గుణ రత్నాల సమూహానికి సరికొత్త గని అయినవాడు ఈ
చక్రవర్తి.
శ్లోకము 257
రత్నాన్యమ్బుధితోయగర్భమగమన్మేరుః సురానశిశ్రియే
స్వీయాఙ్కే కమలాం నిధాయ విదధే నిద్రాం
హరిర్నీరధౌ |
యస్మిందిత్సతి భూరి దాతరి నృణాం భాలస్థలే
దుర్లిపిం
వ్రీడానమ్రశిరాః కమణ్డలుస్థం జగ్రాహ మార్ష్టుం
విధిః || 257 ||
- విశేషాలు:
- దిత్సతి = దానము చేయుటకు ఇచ్చగింపగా.
- దుర్లిపిమ్ మార్ష్టుమ్ = దారిద్ర్యరాతను తుడిచివేయుటకు.
- తాత్పర్యము:
ఈ చక్రవర్తి అపరిమితంగా దానాలు
చేయడం ప్రారంభించగానే — తమవద్దనున్న సంపదలను ఎక్కడ అడుగుతారోనన్న సిగ్గుతో రత్నాలు
సముద్రగర్భంలో దాక్కున్నాయి; బంగారు
మేరుపర్వతం దేవతలను ఆశ్రయించి పారిపోయింది; సాక్షాత్తు
శ్రీమహావిష్ణువు లక్ష్మీదేవిని ఒళ్లో దాచుకుని పాలకడలిలో నిద్ర నటించాడు! దాతలలో అగ్రగణ్యుడైన ఈ రాజు ప్రజల
దారిద్ర్యాన్ని రూపుమాపి సకల సంపదలను వర్షిస్తుంటే, తాను పూర్వం ప్రజల నుదుట రాసిన దారిద్ర్యపు
దురదృష్ట రాతలను చూసి బ్రహ్మదేవుడు లజ్జతో తలవంచి, తన కమండలంలోని నీళ్లతో ఆ రాతలను
తుడిచివేయడానికి సిద్ధపడ్డాడు.
శ్లోకము 258
లక్ష్మీశ్చేన్న సరస్వతీ తదుభయం యద్యస్తి నోదారతా
సా చైతత్త్రితయం భవేచ్చ కుహచిత్పుణ్యైరగణ్యైరపి |
సౌజన్యం న విజృమ్భతే తదపి చేన్నాస్తేఽవక్లృప్తా
మతి-
స్తత్సర్వం పరమేశ్వరస్య కృపయా త్వయ్యేవ
సంభావ్యతే || 258 ||
- విశేషాలు:
- అవక్లృప్తా మతిః = వివేకవంతమైన నిశ్చయ బుద్ధి.
- తాత్పర్యము:
లోకంలో సంపద (లక్ష్మి) ఉన్నచోట విద్య (సరస్వతి)
ఉండదు; ఒకవేళ ఎవరికైనా ఆ రెండూ లభించినా ఔదార్యం (దానగుణం) ఉండదు; ఎవరైనా అసంఖ్యాకమైన పుణ్యాల వల్ల ఈ మూడింటినీ పొందినా
వారిలో సజ్జనత్వం (వినయం) కనిపించదు; ఒకవేళ అదీ ఉన్నా వివేకవంతమైన విశాలబుద్ధి
కొరవడుతుంది. కానీ పరమేశ్వరుని సంపూర్ణ కృప వల్ల సంపద, విద్య, ఔదార్యం, సౌజన్యం, నిశ్చయ బుద్ధి అనే ఈ సద్గుణాలన్నీ ఒక్క నీయందే సమగ్రంగా
శోభిల్లుతున్నాయి.
శ్లోకము 259
శత్రూణాం యమదణ్డతాం మృగదృశాం కందర్పకోదణ్డతాం
గీర్వాణద్రుమభావమర్థివిదుషాం మధ్యే త్రయాణామితి |
ఆశ్చర్యం మనుజేన్ద్రరత్న భవతో యద్బాహుదణ్డద్వయం
నానాత్వం గతమేకమేవ జగతాం మధ్యే త్రయాణామితి || 259 ||
- విశేషాలు:
- కందర్పకోదణ్డతామ్ = మన్మథుని ధనుస్సు యొక్క రూపము.
- గీర్వాణద్రుమభావమ్ = కల్పవృక్ష స్వభావము.
- తాత్పర్యము:
ఓ రాజశ్రేష్ఠా! ముల్లోకాలలోనూ నీ రెండు బాహుదండాలు ఒకే సమయంలో ముగ్గురి
విషయంలో మూడు వేర్వేరు రూపాలను ధరించి విస్మయం కలిగిస్తున్నాయి:
- శత్రువుల పాలిట అవి భయంకరమైన యమదండంలా మారాయి;
- లేడికన్నుల వంటి సుందరుల పాలిట అవి మోహాన్ని
రేకెత్తించే మన్మథ ధనుస్సులా శోభిల్లుతున్నాయి;
- యాచకులైన పండితుల పాలిట కోరిన కోర్కెలు తీర్చే కల్పవృక్షంగా
సాక్షాత్కరిస్తున్నాయి.
ఒకే బాహుయుగ్మం ఈ విధంగా లోకంలో నానా రూపాలను
ధరించడం అత్యంత ఆశ్చర్యకరము!
శ్లోకము 260
రక్తేనైవ విలోచనేన కరుణారత్నాకరేణ త్వయా
దృశ్యన్తే నరదేవరత్న సుహృదో నో విద్వేషిణో నృపాః
|
కిం సిక్తాః ప్రథమం సుధాభిరభవన్దావానలైః కిం
పరైః
పూర్వం పల్లవితాః కుతః కిమపరే భస్మత్వమాసాదితమ్ || 260 ||
- విశేషాలు:
- రక్తేన విలోచనేన = అనురాగంతో కూడిన ఎర్రని కంటితో (మిత్రుల పట్ల); క్రోధంతో ఎర్రబడిన కంటితో (శత్రువుల పట్ల).
- తాత్పర్యము:
ఓ రాజాధిరాజా! దయాసముద్రుడవైన నీవు మిత్రరాజులను, శత్రురాజులను ఇద్దరినీ ఎర్రబడిన కన్నులతోనే చూస్తావు. కానీ ఫలితాలు మాత్రం విచిత్రంగా ఉన్నాయి: మిత్రులపై నీవు ప్రసరింపజేసే అనురాగపు ఎర్రని చూపులు
అమృతాభిషేకంలా మారి వారిని చిగురింపజేసి సుఖసంతోషాలతో వర్ధిల్లేలా చేస్తున్నాయి; అదే సమయంలో శత్రువులపై నీవు ప్రసరింపజేసే క్రోధపు ఎర్రని
చూపులు దావాగ్నిజ్వాలలై వారిని సర్వనాశనం చేసి బూడిదపాలు చేస్తున్నాయి!
శ్లోకము 261
యా లాక్షావలయాని బాహుయుగలే కణ్ఠే చ కాచస్రజం
మన్యన్తే బహుభూషణాని వనితా దీనద్విజానాం పురా |
తా మాణిక్యచితాని హేమవలయాన్యుజ్ఝన్తి
ముక్తాస్రజం
యద్భారాద్వద బహుదానశీలనృపతే త్వత్త్యాగలీలాయితమ్
|| 261 ||
- విశేషాలు:
- లాక్షావలయాని = లక్కతో చేసిన గాజులు.
- కాచస్రజమ్ = గాజుపూసల దండ.
- తాత్పర్యము:
ఓ మహోదార దానశీలీ! పూర్వం నిరుపేద బ్రాహ్మణుల ఇళ్లలోని స్త్రీలు తమ చేతులకు
వేసుకున్న లక్కగాజులనూ, మెడలోని గాజుపూసల దండలనూ ఎంతో గొప్ప ఆభరణాలుగా భావించేవారు. కానీ నీవు విరివిగా చేసిన సువర్ణ, రత్న దానాల మహత్యం వల్ల — ఇప్పుడు ఆ స్త్రీలే మాణిక్యాలు
పొదిగిన బంగారు కంకణాలనూ, రత్నాలు చెక్కిన ముత్యాల హారాలనూ బరువు ఎక్కువై మోయలేక
విసిరి పారేస్తున్నారు! నీ త్యాగవైభవం పేదల దారిద్ర్యాన్ని ఎంతటి ఐశ్వర్యంగా
మార్చిందో కదా!
శ్లోకము 262
మేరుర్దూరగతో హిమాలయగిరిః ప్రాలేయరూపోఽభవ-
చ్చన్ద్రే శ్రీసహజేఽపి
యాచకభయాత్క్షీణత్వమున్మీలతి |
కౌపీనం కృతవాన్హరోఽపి భగవాన్విష్ణుర్జలం సేవతే
వారాం రాశిరపేయతాముపగతః కో నామ దాతుం క్షమః || 262 ||
- విశేషాలు:
- ప్రాలేయరూపః = మంచుముద్దగా కరిగిపోవుట / స్తంభించిపోవుట.
- శ్రీసహజే = లక్ష్మీదేవికి తోడబుట్టినవాడైన చంద్రుడు.
- అపేయతామ్ = తాగడానికి పనికిరాని ఉప్పునీటి స్వభావము.
- తాత్పర్యము:
యాచకులు ఎక్కడ దానం అడుగుతారోనన్న భయంతో బంగారు
మేరుపర్వతం మానవులకు అందనంత దూరానికి పారిపోయింది; హిమాలయ పర్వతం
భయంతో గడ్డకట్టి మంచుముద్దగా మారిపోయింది; లక్ష్మీదేవికి తోబుట్టువైన చంద్రుడు సైతం ప్రతి
నెలా క్షీణించిపోతున్నాడు; పరమశివుడు తన దగ్గర ఏమీ లేదని చూపించడానికి కేవలం గోచీ
(కౌపీనం) మాత్రమే ధరించాడు; విష్ణుమూర్తి నీటిలో దాక్కున్నాడు; సముద్రుడు తన నీటిని ఉప్పగా మార్చుకుని ఎవరికీ పనికిరాకుండా
చేసుకున్నాడు! లోకంలో ఉన్న సంపన్నులంతా ఇలా దానభయంతో దాక్కుంటుంటే, ఈ భూమిపై యాచకులకు లేదనకుండా దానమివ్వడానికి నీవు తప్ప
ఇంకెవరు సమర్థులు?
శ్లోకము 263
కల్యాణం భవతా యశః ప్రసరతా ధర్మః సదా వర్ధతాం
సంపత్తిః ప్రథతాం ప్రజా ప్రణమతాం శత్రుక్షయో
జాయతామ్ |
వాక్యం సంపదతాం వపుః ప్రభవతాం లక్ష్మీపతిః
ప్రీయతా-
మాయుస్తే శరదాం శతం విజయతాం దానాయ దీర్ఘాయుషే || 263 ||
- విశేషాలు:
- వాక్యం సంపదతామ్ = పలికిన మాట సత్యమై నెరవేరుగాక.
- శరదాం శతమ్ = నూరేళ్ల నిండు ఆయుష్షు.
- తాత్పర్యము:
ఓ మహారాజా! నీకు నిరంతరం శుభములు కలుగుగాక! నీ కీర్తి దిగంతాలకు వ్యాపించుగాక! నీ పాలనలో ధర్మం సర్వదా వర్ధిల్లుగాక! నీ సంపద దినదినాభివృద్ధి చెందుగాక! ప్రజలందరూ వినయంతో నీకు నమస్కరించుగాక! శత్రువులందరూ నశించుగాక! నీవు పలికిన ప్రతి మాటా సత్యమై నెరవేరుగాక! నీ దేహము దివ్యతేజస్సుతో ప్రకాశించుగాక! లక్ష్మీపతియైన శ్రీమన్నారాయణుడు నీయందు ప్రసన్నుడగుగాక! దానధర్మాలు చేయడానికి కావలసిన దీర్ఘాయుష్షుతో నీవు నూరేళ్లు
విజయవంతంగా వర్ధిల్లుగాక!
శ్లోకము 264
దృష్ట్వైవాఙ్కుశముద్రయా నిగడితో
దారిద్ర్యదన్తావలో
వాచా సున్దరయార్చయా మమ కృతో గఙ్గావగాహోత్సవః |
అభ్యుత్థాననిమస్క్రియార్ధఘటనైర్మానోఽపి
దానోత్తరో
లీలేయం భవతా వయం తు విదుషాం మూర్ధానమధ్యాసితాః || 264 ||
- విశేషాలు:
- దారిద్ర్యదన్తావలః = దారిద్ర్యమనే మదపుటేనుగు.
- అభ్యుత్థానమ్ = ఎదురేగి గౌరవించుట.
- దానోత్తరః మానః = దానము కంటే మిన్నయైన ఆదర సత్కారాలు.
- తాత్పర్యము:
ఓ రాజా! నీ పాదాలలోని
అంకుశరేఖను చూసినంత మాత్రాననే మా దారిద్ర్యమనే మదపుటేనుగు సంకెళ్లతో బంధింపబడి
పారిపోయింది. నీ మృదుమధురమైన సంభాషణలతో నన్ను సత్కరించడం వల్ల నాకు
గంగానదిలో స్నానమాచరించినంతటి పరమ పవిత్రానందం కలిగింది. నన్ను చూడగానే ఆసనం నుండి లేచి ఎదురొచ్చి నమస్కరించి, నావంటి పేద పండితునికి నీవు ఇచ్చిన గౌరవమర్యాదలు నీవిచ్చిన
అపార దానం కన్నా మిన్నగా ఉన్నాయి. ఇది నీ సహజ విలాసమే అయినప్పటికీ, నీవొసగిన ఈ అపురూప గౌరవంతో విద్వత్సభలో నా శిరస్సు సగర్వంగా
నిలబడింది.
శ్లోకము 265
పద్మా సద్మని కేశవస్య గహనే రత్నాని రత్నాకరే
హేమాద్రిర్హిమసానునా వ్యవహితః స్వర్గే సురాణాం
తరుః |
జమ్బుద్వీపధరాసు భూమిపతయో జామ్బూనదైర్దుర్మదా-
స్త్వం తావత్సకలాప్తయేఽసి సులభో
భాగ్యైర్ద్విజానామిహ ||
265 ||
- విశేషాలు:
- వ్యవహితః = మరుగుపరచబడిన / అడ్డగించబడిన.
- జామ్బూనదైః దుర్మదాః = బంగారు సంపదలచే గర్వించినవారు.
- తాత్పర్యము:
లక్ష్మీదేవి ఎవరికీ అంతుచిక్కని వైకుంఠంలో
విష్ణుమూర్తి వద్ద ఉంది; రత్నాలేమో అగాధమైన సముద్రగర్భంలో దాగి ఉన్నాయి; బంగారు మేరుపర్వతం చుట్టూ దుర్భేద్యమైన హిమాలయాలు అడ్డుగా
ఉన్నాయి; కల్పవృక్షమేమో భూమిపై కాక దేవలోకంలో ఉంది. ఇక జంబూద్వీపంలోని ఇతర రాజులేమో తమ వద్దనున్న కొద్దిపాటి
బంగారంతో గర్వపడి ఎవరినీ దగ్గరకు రానివ్వరు. కానీ ఓ రాజా! బ్రాహ్మణుల పుణ్యభాగ్యం వల్ల సకల కోరికలనూ
తీర్చడానికి నీవు మాత్రమే అందరికీ అత్యంత సులభంగా అందుబాటులో ఉన్న ఏకైక
కల్పవృక్షానివి.
శ్లోకము 266
రాజన్నభ్యుదయోఽస్తు జీవ శరదాం సార్థం శతం తేఽరయో
రోగైర్యాన్తు లయం యశఃశశధరః కాష్ఠాసు దేదీప్యతామ్
|
శిష్టాన్పాహి బుధాన్నయ ప్రణతిభిర్దేవార్థినాం
స్వం సదా
వాణీ తే వదనే రమా ప్రతిదినం గేహే భుజే స్తాజ్జయః
|| 266 ||
- విశేషాలు:
- సార్థం శతమ్ = నూట ఏభై సంవత్సరాలు (150 ఏళ్లు).
- కాష్ఠాసు = సమస్త దిక్కుల యందు.
- తాత్పర్యము:
ఓ మహారాజా! నీకు సర్వాభ్యుదయములు కలుగుగాక! నీవు నూట ఏభై సంవత్సరాల నిండు ఆయురారోగ్యాలతో వర్ధిల్లుదువు
గాక! నీ శత్రువులు రోగపీడితులై సమూలంగా నశించుదురు గాక! నీ కీర్తిచంద్రుడు సమస్త దిగంతాలలో దేదీప్యమానంగా
ప్రకాశించుగాక! సజ్జనులను రక్షించుము; పండితులను ఆదరించుము; దేవతలను, అర్ధులను (యాచకులను) భక్తిపూర్వక నమస్కారాలతో
సంతృప్తిపరచుము. నీ ముఖమునందు నిరంతరం సరస్వతీదేవి, నీ గృహమునందు ప్రతిదినం మహాలక్ష్మి, నీ బాహువులయందు సర్వదా విజయలక్ష్మి స్థిరంగా నివసించుగాక!
శ్లోకము 267
ప్రభ్రశ్యచ్ఛ్రుతిమస్తకః ప్రవిగలత్సద్వర్ణవిప్రస్థితి-ర్నశ్యత్స్వాఙ్గబలః ప్రనష్టవచనప్రాగ్భావపూర్ణస్మృతిః |వృద్ధోఽత్యన్తమయం స్వయం కలిమహామ్లేచ్ఛేన నిర్మూలితోధర్మః సంప్రతి చాల్యతే తవ కరాలమ్బేన భూమీపతే || 267 ||
- విశేషాలు:
- శ్లేషాలంకారము: ఒక పక్షాన వేదోక్త ధర్మము; మరొక పక్షాన ముసలివాడు (వృద్ధుడు).
- శ్రుతిమస్తకః = వేదాంతములు (ఉపనిషత్తులు) / చెవులపై జారిన నెరసిన జుట్టు.
- సద్వర్ణవిప్రస్థితిః = వర్ణాశ్రమ ధర్మములు మరియు బ్రాహ్మణుల స్థితి / శరీరపు వర్చస్సు (ఛాయ).
- నశ్యత్స్వాఙ్గబలః = షడంగాల (శిక్షా, వ్యాకరణాదుల) బలం క్షీణించుట / దేహపు అంగాల సత్తువ తగ్గుట.
- తాత్పర్యము:ఓ మహారాజా! కలికాలమనే క్రూరుడైన మ్లేచ్ఛుని దాడి వలన — వేదాంత విద్యలన్నీ పతనమై, వర్ణాశ్రమ విహిత బ్రాహ్మణ సంప్రదాయాలు అడుగంటి, షడంగాల బలం నశించి, పూర్వపు ధర్మశాస్త్రాల స్మృతులన్నీ అంతరించిపోయాయి. అటువంటి అతివృద్ధుడై, నిర్మూలింపబడుతున్న ధర్ముడనే ముసలివానికి నీవు నీ అభయహస్తమనే ఆలంబనను అందించి, అతడు మళ్లీ దర్పంగా నడిచేలా రక్షించి నిలబెట్టావు.
శ్లోకము 268
బన్దీకృత్య నృప ద్విషాం మృగదృశస్తాః పశ్యతాం ప్రేయసాంశ్లిష్యన్తి ప్రణయన్తి లాన్తి పరితశ్చుమ్బన్తి తే సైనికాః |అస్మాకం సుకృతైర్దృశోర్నిపతితోఽస్యాచిత్యవారానిధేవిధ్వస్తా విపదోఽఖిలాస్తదితి తైః ప్రత్యర్థిభిః స్తూయతే || 268 ||
- విశేషాలు:
- లాన్తి = ఆలింగనములోనికి లేదా రక్షణలోనికి స్వీకరించుట / ఆదరించుట.
- ఔచిత్యవారానిధే = ధర్మబద్ధమైన ఔచిత్యానికి సముద్రము వంటివాడా.
- తాత్పర్యము:ఓ రాజా! రణరంగంలో నీ సైనికులు బందీలుగా చిక్కిన శత్రువుల భార్యలను (మృగనయనలను) వారి భర్తలు చూస్తుండగానే పట్టి బంధించినప్పటికీ — ఆ శత్రురాజులే నీ గుణగణాలను వేనోళ్ల కొనియాడుతున్నారు: "ఓ ఔచిత్యసాగరా! మా పూర్వజన్మ సుకృతం వలననే మేము నీ ఎదుట పడ్డాము; ధర్మప్రభువైన నీ శరణుజొచ్చాము కాబట్టే మా ప్రాణాలూ, మా దేవీజనుల మానప్రాణాలూ సురక్షితంగా రక్షింపబడి మా సమస్త ఆపదలూ తొలగిపోయాయి" అని ఆ శత్రువులే స్వయంగా నిన్ను స్తుతిస్తున్నారు.
ఈ శ్లోకంలో కవి ప్రయోగించిన అద్భుతమైన శ్లేష (ద్వ్యర్థికత / కాకుస్వర విచిత్రత) మరియు సంస్కృత కవిసమయాల పరిజ్ఞానం వల్లనే ఈ భావం ఉత్పన్నమవుతుంది. బాహ్య దృష్టికి ఇది పరస్పర విరుద్ధంగా తోచినా, పదాల అంతరార్థాన్ని గమనిస్తే కవి వైదుష్యం అర్థమవుతుంది.
ఆ మూల శ్లోకం:
బన్దీకృత్య నృప ద్విషాం మృగదృశస్తాః పశ్యతాం ప్రేయసాం
శ్లిష్యన్తి ప్రణయన్తి లాన్తి పరితశ్చుమ్బన్తి తే సైనికాః |
అస్మాకం సుకృతైర్దృశోర్నిపతితోఽస్యాచిత్యవారానిధే
విధ్వస్తా విపదోఽఖిలాస్తదితి తైః ప్రత్యర్థిభిః స్తూయతే || 268 ||
దీనిని రెండు మార్గాల్లో వ్యాఖ్యానించవచ్చు:
1. శ్లేషార్థము (పదాల విరుపుతో కూడిన అసలైన అంతరార్థం)
పైకి శత్రు స్త్రీలను సైనికులు స్పృశిస్తున్నట్లుగా కనిపించే క్రియలకు సంస్కృత వ్యాకరణం మరియు నిఘంటువుల ప్రకారం ధర్మబద్ధమైన మరొక అర్థం ఉంది:
శ్లిష్యన్తి (శ్లిష్ – ఆలింగనే / సంశ్లేషే): సైనికులు ఆ స్త్రీలను కామంతో ఆలింగనం చేసుకోవడం కాదు; వారి రక్షణార్థం తమ అధీనంలోనికి (సురక్షిత వలయంలోనికి) చేర్చుకుంటున్నారు.
ప్రణయన్తి (ప్ర + ణీ – ప్రాపణే / నయనే): అనురాగ చేష్టలు చేయడం కాదు; రాజనీతి లేదా యుద్ధ ధర్మానికి అనుగుణంగా వారిని సురక్షితమైన శిబిరాలకు చేరవేస్తున్నారు.
లాన్తి (లా – ఆదానే / రక్షణే): వారిని చెరబట్టడం కాదు; కష్టాలలో ఉన్న అబలలుగా గుర్తించి సంరక్షణార్థం తమ పంచన చేర్చుకుంటున్నారు.
పరితశ్చుమ్బన్తి: ఇది కవి ప్రయోగించిన అత్యంత క్లిష్టమైన పదచిత్రం. సంస్కృతంలో 'చుంబనం' అంటే కేవలం ముద్దుపెట్టుకోవడం మాత్రమే కాదు; 'పరితః స్పర్శనం' లేదా 'సమీపగమనం' అని కూడా అర్థం. అపహరణకు గురవుతున్న సమయంలో వారు బంధవిముక్తులై పారిపోకుండా, రక్షకులుగా చుట్టూ ఆవరించి మాత్రమే ఉంటున్నారు.
అందుకే ఆ శత్రువులు — "నీవు కేవలం సైన్యాధ్యక్షుడివి మాత్రమే కాదు, ధర్మబద్ధమైన నీతిని పాటించే 'ఔచిత్యవారానిధి'వి. నీ సైన్యం సాధారణ దోపిడీ దారుల సైన్యంలా కాక, యుద్ధధర్మాన్ని అతిక్రమించకుండా మా స్త్రీల మానప్రాణాలను పరిరక్షించింది" అని కొనియాడుతున్నారు.
2. వ్యాజస్తుతి / శత్రువుల వీరస్వర్గ స్థితి (ఆధ్యాత్మిక అన్వయం)
మరొక ప్రసిద్ధ సంప్రదాయ వ్యాఖ్యానం ప్రకారం:
యుద్ధంలో శత్రురాజులు మరణించి వీరస్వర్గాన్ని పొందారు.
వారు స్వర్గంలో ఉండగా, అక్కడ అప్సరసలు వారిని ఆలింగనం చేసుకుంటున్నారు (శ్లిష్యన్తి, చుంబన్తి).
ఇటు భూమిపై ప్రాణాలు కోల్పోయిన శత్రువుల భార్యలు (మృగదృశః) వైధవ్యం పొంది విలపిస్తున్నప్పటికీ, స్వర్గంలో ఉన్న శత్రువులు మాత్రం — "ఈ మహారాజు చేతిలో మరణించడం వల్లనే కదా మాకు ఉత్తమ వీరస్వర్గ ప్రాప్తి కలిగి, సమస్త సంసార బాధలు (విపదోఽఖిలాః) తొలగిపోయాయి!" అని పైనుండి స్తుతిస్తున్నారు.
3. భయవిహ్వల శరణాగతి (దైన్య స్తుతి)
యుద్ధంలో సర్వస్వం కోల్పోయిన శత్రురాజులు, కనీసం తమ ప్రాణాలైనా నిలుస్తాయేమోనన్న అత్యంత దీనస్థితిలో, తమ కళ్లెదుటే సైనికులు అరాచకం చేస్తున్నా కూడా రాజును ఎదిరించలేక, భయకంపితులై — "రాజా! నీవే మాకు దిక్కు, నీవు ధర్మమూర్తివి, మమ్మల్ని కాపాడు" అంటూ ముఖస్తుతి (దైన్యస్తుతి) చేస్తున్నారని భావించడం కూడా కావ్యానుగుణమైన మరొక రీతి.
ఈ విధంగా ఇది కవి యొక్క శ్లేష చమత్కారంతో కూడిన రాజప్రశంస.
శ్లోకము 269
హిత్వా త్వాముపరోధశూన్యమనసా మన్యే న మౌలిః పరోలజ్జావర్జనమన్తరేణ న రమామన్యత్ర సందృశ్యతే |యస్త్యాగం తనుతేతరాం ముఖశతైరేత్యాశ్రితాయాః శ్రియఃప్రాప్య త్యాగకృతావమాననమపి త్వయ్యేవ యస్యాః స్థితిః || 269 ||
- విశేషాలు:
- ముఖశతైః = వందలాది మార్గాలలో / యాచకుల రూపాలలో.
- త్యాగకృతావమాననమ్ = దానం చేయడం ద్వారా తనను వదిలించుకోవడాన్ని తిరస్కారంగా భావించక.
- తాత్పర్యము:
సిగ్గును పూర్తిగా విడిచిపెట్టడం అనే గుణం తప్ప లక్ష్మీదేవి యొక్క విచిత్ర ప్రవర్తన లోకంలో ఇంకెక్కడా కానరాదు!
ఎందుకంటే , ఆ లక్ష్మి స్వయంగా వందల ముఖాలతో (అపార సంపదల రూపంలో) నిన్ను ఆశ్రయిస్తుంటే, నీవు ఆమెను యాచకులకు విరివిగా దానం చేస్తూ బయటకు పంపించివేస్తున్నావు
అటువంటి దానం ద్వారా జరిగిన ఘోర తిరస్కారాన్ని/అవమానాన్ని పొంది కూడా
ఆమె మళ్లీ వచ్చి నీయందే స్థిరపడుతోంది!
కానీ అంతరార్థం ఏమిటంటే — రాజు యొక్క అపరిమితమైన దానశీలతను, ఆయన వద్ద తరగని లక్ష్మీకటాక్షాన్ని పరమోత్కృష్టంగా స్తుతించడం. ఎంత దానంచేసినా అక్షయంగా లక్ష్మి ఆయన చెంతకే చేరుతోందని భావం.
శ్లోకము 270
ధర్మం పాలయ నన్దయ ద్విజగణాన్రామం సమారాధయప్రత్యర్థిక్షితిపాలభూరుహవనం నిర్మూలమున్మూలయ |కాన్తాచిత్తసరోజసౌభగవనే భృఙ్గత్వమాసాదయస్ఫీతాం కీర్తిమశేషలోకజయినీమాకల్పమాకల్పయ || 270 ||
- విశేషాలు:
- భూరుహవనమ్ = శత్రురాజులనే చెట్ల సమూహాన్ని.
- ఆకల్పమ్ = కల్పాంతము వరకు.
- తాత్పర్యము:ఓ ప్రభూ! నీవు సర్వదా ధర్మాన్ని రక్షించుము; పండిత, బ్రాహ్మణ సమూహాలను ఆనందింపజేయుము; నిరంతరం శ్రీరామచంద్రుని ఆరాధించుము. శత్రురాజులనే విషవృక్షాల అడవిని వేళ్లతో సహా పెకలించి నిర్మూలించుము; సుందరీమణుల హృదయపద్మాలనే విలాసవనంలో తుమ్మెదవై విహరించుము; ముల్లోకాలనూ జయించగల విశాలమైన నీ దివ్యకీర్తిని కల్పాంతం వరకు శాశ్వతంగా స్థిరపరచుము!
శ్లోకము 271
ఐశ్వర్యం నహుషస్య శమ్భువిషయశ్రద్ధా దశాస్యస్య సాశౌర్యం శ్రీరఘునాయకస్య సహజం గామ్భీర్యమమ్భోనిధేః |దాతృత్వం బలికర్ణయోరిహ జగత్యేకత్ర చేత్స్యాత్తదాశ్రీవీరక్షితిపాలమౌలినృపతేః సామ్యం కథంచిద్భవేత్ || 271 ||
- విశేషాలు:
- దశాస్యస్య = రావణాసురుని యొక్క శివభక్తి.
- సామ్యమ్ = సమానత్వము.
- తాత్పర్యము:నహుషుని అపార ఐశ్వర్యము, రావణాసురుని అచంచల శివభక్తి, శ్రీరామచంద్రుని అసమాన పరాక్రమము, సముద్రుని సహజ గంభీరత, బలిచక్రవర్తి మరియు కర్ణుల నిరుపమాన దాతృత్వము — ఈ సద్గుణాలన్నీ ఒకవేళ ఈ లోకంలో ఎక్కడైనా ఒక్కచోట చేరితే, అప్పుడు మాత్రమే శ్రీవీరభూపాలుడైన ఈ చక్రవర్తితో ఏదో ఒక విధంగా పోలికను చెప్పడానికి వీలవుతుంది!
శ్లోకము 272
భిక్షుద్వారి సదానవారిమధుపశ్రేణీమిమాన్దూభ్రమా-ద్ధత్తే యన్తృవధూర్వధూకరతలం శోణామ్బుజాశఙ్కయా |సైవాన్వేతి పలాయితేతి చకితా హస్తాబ్జమాధున్వతీముగ్ధా వీరమహీపతే తదఖిలం త్వద్దానలీలాయితమ్ || 272 ||
- విశేషాలు:
- సదానవారిమధుపశ్రేణీమ్ = దానజలముచేత లేదా మదజలముచేత ఆకర్షింపబడిన తుమ్మెదల గుంపు.
- అన్దూభ్రమాత్ = సంకెళ్లు (పాదకటకములు) అను భ్రాంతితో.
- తాత్పర్యము:ఓ వీరభూపాలా! నీ భవన ద్వారం వద్ద యాచకులకు నీవు సమర్పించిన గజదానాల మదజలపు (లేదా అపరిమిత దానజలపు) సువాసనకు పెద్దఎత్తున తుమ్మెదలు మూగుతున్నాయి. ఆ నల్లని తుమ్మెదల వరుసను చూసి ఏనుగు మావటివాని భార్య తన కాళ్లకు వేసే సంకెళ్లుగా భ్రమించి భయపడింది. తన చేతిని కమలమనుకొని ఆ తుమ్మెదలు చేతిపై ముసురుతుంటే, ఆ అమాయకురాలు చేతులను విదిలిస్తూ పారిపోతోంది. ఇదంతా నీవు నిరంతరం కురిపించే అపరిమిత దానవైభవపు లీలారూపమే!
శ్లోకము 273
శ్రీవీర క్షితిపాల తే సులలితం దానోద్యమే యద్వచఃక్వాస్తే సర్వహిరణ్యమిత్యుదభవత్తత్కాలమాకర్ణ్య తత్ |తాపం ప్రాప హిరణ్యరేతసి జనిం జాడ్యం హిరణ్యాచలేఖేదామ్భోఽపి హిరణ్యగర్భవపుషి స్వాపాయ సత్రాసతః || 273 ||
- విశేషాలు:
- హిరణ్యరేతః = అగ్నిదేవుడు (తాపము పొందెను).
- హిరణ్యాచలః = బంగారు మేరుపర్వతము (జాడ్యము/స్తంభన పొందెను).
- హిరణ్యగర్భః = బ్రహ్మదేవుడు (చెమటలు పట్టెను).
- తాత్పర్యము:ఓ వీరక్షితిపాలా! దానం చేసే సమయంలో నీవు అత్యంత మధురంగా "నా సర్వహిరణ్యము (బంగారము/ధనము) ఎక్కడుంది? తీసుకురండి!" అని పలికిన మాట వినగానే — 'హిరణ్య' శబ్దం గలవారంతా తమ ప్రాణాలకే ముప్పు వచ్చిందని భయపడ్డారు:
- అగ్నిదేవుడు (హిరణ్యరేతస్సు) భయంతో మరింత తాపాన్ని పొందాడు;
- మేరుపర్వతం (హిరణ్యాచలము) ఎక్కడ తన బంగారాన్ని దానమిస్తాడోనని భయంతో స్తంభించి మొద్దుబారింది (జాడ్యాన్ని పొందింది);
- ఇక బ్రహ్మదేవుని (హిరణ్యగర్భుని) శరీరమంతా భయంతో చెమటలు పట్టి తడిసిపోయింది!
శ్లోకము 274
రాజానః శశిభాస్కరాన్వయభువః కే కే న సంజజ్ఞిరేభర్తారం పునరేకమేవ హి భువస్త్వాం వీర మన్యామహే |యేనాఙ్గం పరిమృద్య కున్తలమథాకృష్య వ్యుదస్యోదతంచోలం ప్రాప్య చ మధ్యదేశమసకృత్కాఞ్చ్యాం కరః ప్రాపితః || 274 ||
- విశేషాలు:
- దేశాల పరంగాను, స్త్రీ అంగసౌందర్య పరంగాను అద్భుతమైన శ్లేష:
- అఙ్గ, కున్తల, చోల, మధ్యదేశ, కాఞ్చీ రాజ్యాలు / స్త్రీ యొక్క శరీరము, కురులు, రవికె (చోళము), నడుము (మధ్యదేశము), మొలనూలు (కాంచి).
- తాత్పర్యము:సూర్యవంశ, చంద్రవంశాలలో ఎందరో మహారాజులు జన్మించారు; కానీ ఈ భూదేవికి నిజమైన భర్తవు నీవొక్కడివే అని మేము భావిస్తున్నాము. ఎందుకంటే:
- రాజపరంగా: నీవు అంగ దేశాన్ని జయించి, కుంతల దేశాన్ని స్వాధీనం చేసుకుని, చోళరాజ్యాన్ని అణచివేసి, మధ్యదేశాన్ని వశపరచుకుని, పదేపదే కాంచీ నగరముపై పన్నులు (కరములు) విధించావు.
- శృంగారపరంగా: భూకాంత యొక్క అంగాలను సున్నితంగా తాకి, ఆమె కురులను ఆకర్షించి, రవికెను తొలగించి, నడుమును చేరుకుని, ఆమె మొలనూలు (కాంచి) వద్దకు చేతిని చాచి అనుభవించే ఏకైక రసిక చక్రవర్తివి నీవే!
శ్లోకము 275
స్వాన్తే వైభవమస్తి నైవ పరతః ప్రామాణ్యనిర్ధారణంనైవాతద్వతి తత్ప్రకారకమతిర్నైవోపమానం తవ |త్వద్దేశేషు విభాతి న చ్ఛలకథా నో వా క్వచిత్సంశయఃశ్రీవీర ప్రథితా కథం పునరియం నైయాయికత్వప్రథా || 275 ||
- విశేషాలు:
- న్యాయశాస్త్ర పారిభాషిక పదాలతో శ్లేష: వైభవము, పరతః ప్రామాణ్యము, భ్రమ (అతద్వతి తత్ప్రకారక జ్ఞానము), ఉపమానము, ఛలము, సంశయము.
- తాత్పర్యము:
సంస్కృత సాహిత్యంలో ప్రసిద్ధమైన శ్లేషాలంకారం, విరోధాభాసాలంకారం, మరియు వ్యాజస్తుతిల మేళవింపుతో ఈ శ్లోకం నిర్మితమైంది. కవి ఇక్కడ భారతీయ తత్వశాస్త్రాలలో ఒకటైన న్యాయ దర్శనం (తర్కశాస్త్రం) లోని పారిభాషిక పదాలను తీసుకుని, వాటికి లౌకిక/నైతిక అర్థాలను జోడించి అద్భుతమైన చమత్కారాన్ని సృష్టించారు.
ప్రతి పాదంలోని తాత్విక (న్యాయశాస్త్ర) అర్థం మరియు లౌకిక (రాజప్రశంసా) అర్థాల సమగ్ర వివరణ:
1. "స్వాన్తే వైభవమస్తి నైవ" (స్వాంతే వైభవం నాస్తి)
న్యాయశాస్త్ర అర్థం: న్యాయ దర్శనం ప్రకారం 'ఆత్మ' లేదా మనస్సుతో కూడిన చైతన్యానికి విభుత్వం (సర్వవ్యాపకత్వ వైభవం) ఉంటుంది. ఆత్మ అణువు కాదు, విభువు (విభవము కలది) అని తార్కికులు నిరూపిస్తారు.
రాజు పరంగా అర్థం: స్వాంతము అంటే హృదయము; వైభవము అంటే ఇక్కడ 'గర్వము/అహంకారపు ఆడంబరము'. అంతటి మహాచక్రవర్తి అయినప్పటికీ నీ హృదయంలో కొద్దిపాటి గర్వాహంకారాలు (వైభవం) కూడా లేవు; నీవు నిగర్వివి, పరమ వినమ్రుడవు.
2. "పరతః ప్రామాణ్యనిర్ధారణం నైవ"
న్యాయశాస్త్ర అర్థం: న్యాయమతం ప్రకారం ఏ జ్ఞానమైనా స్వతహాగా ప్రామాణికం కాదు; జ్ఞానప్రామాణ్యం అనేది బాహ్య కారణాల వల్ల లేదా వేరొక ప్రమాణం ద్వారా మాత్రమే సిద్ధిస్తుంది (దీనినే తర్కంలో 'పరతః ప్రామాణ్య వాదం' అంటారు).
రాజు పరంగా అర్థం: పరులు అంటే ఇతరులు. నీ సార్వభౌమాధికారానికీ, నీ శౌర్యపరాక్రమాలకూ ఇతరుల ధ్రువీకరణలు, సర్టిఫికెట్లు అవసరం లేదు. నీ పరాక్రమ తేజస్సు స్వయంసిద్ధమైనది.
3. "నైవాతద్వతి తత్ప్రకారకమతిః"
న్యాయశాస్త్ర అర్థం: న్యాయ పరిభాషలో భ్రమజ్ఞానానికి లేదా మిథ్యాజ్ఞానానికి ఇచ్చే లక్షణం ఇది — "అతద్వతి తత్ప్రకారకోఽనుభవః అప్రమా (భ్రమః)". అంటే ఏ వస్తువులో ఏ ధర్మం లేదో, అక్కడ ఆ ధర్మం ఉన్నట్లు తలంచడం (ఉదాహరణకు: తాడును చూసి పాము అని భ్రమించడం).
రాజు పరంగా అర్థం: నీవు ఎన్నడూ లేనిదానిని ఉన్నట్లు ఊహించుకునే భ్రమల్లో విహరించవు. అసత్యాలను నమ్మే బుద్ధి నీకు లేదు; నిత్య సత్యాసత్యాలను నిష్కర్షగా గ్రహించే వివేకవంతుడవు.
4. "నైవోపమానం తవ"
న్యాయశాస్త్ర అర్థం: న్యాయశాస్త్రం అంగీకరించిన నాలుగు ముఖ్య ప్రమాణాలలో 'ఉపమాన ప్రమాణము' ఒకటి (ప్రత్యక్ష, అనుమాన, ఉపమాన, శబ్ద ప్రమాణాలు). పోలిక ద్వారా వస్తువును తెలుసుకోవడం ఉపమానం.
రాజు పరంగా అర్థం: ఉపమానము అంటే సాటి/పోలిక. ఈ సమస్త విశ్వంలో నీ శౌర్యానికీ, దానగుణానికీ సమానమైన వస్తువు గానీ, వ్యక్తి గానీ లేడు; నీవు అసమానుడవు (అనుపమేయుడవు).
5. "త్వద్దేశేషు విభాతి న చ్ఛలకథా"
న్యాయశాస్త్ర అర్థం: తార్కిక వాదోపవాదాలలో ప్రత్యర్థిని ఇరుకున పెట్టడానికి ఉపయోగించే 16 పదార్థాలలో 'ఛలము' ఒకటి (పదాల అర్థాన్ని వక్రంగా మార్చి చేసే కుతర్కం).
రాజు పరంగా అర్థం: నీ పాలనలో, నీ రాజ్యంలో ప్రజల మధ్య ఎక్కడా మోసపూరితమైన మాటలుగానీ, కపట ప్రవర్తనగానీ (ఛలకథలు) లేవు; అందరూ సత్యశీలురుగా జీవిస్తున్నారు.
6. "నో వా క్వచిత్సంశయః"
న్యాయశాస్త్ర అర్థం: న్యాయశాస్త్రంలో జ్ఞాన విచారణకు మూలకారణం 'సంశయము' (సందేహం). సంశయం ఉంటేనే విచారణ ప్రారంభమవుతుంది.
రాజు పరంగా అర్థం: నీ పరిపాలనలో ప్రజలకు ఎలాంటి భయాలు, సంశయాలు, సందేహాలు లేకుండా అందరికీ సంపూర్ణ భరోసా, రక్షణ లభిస్తున్నాయి.
ముగింపు చమత్కారం:
"శ్రీవీర ప్రథితా కథం పునరియం నైయాయికత్వప్రథా"
పైకి చూడగానే కవి — "ఓ రాజా! న్యాయశాస్త్రానికి ప్రాణప్రదమైన విభుత్వము, పరతఃప్రామాణ్యము, భ్రమజ్ఞాన లక్షణము, ఉపమాన ప్రమాణము, ఛలము, సంశయము అనే ఆరు ముఖ్య సూత్రాలూ నీలోగానీ, నీ రాజ్యంలోగానీ అసలు కనిపించనే కనిపించవు! అలాంటప్పుడు నిన్ను లోకమంతా 'నైయాయికుడు' (న్యాయశాస్త్ర ప్రవీణుడు) అని ఎందుకు పిలుస్తోందో నాకైతే అర్థం కావడం లేదు!" అని విమర్శిస్తున్నట్లు (నిందిస్తున్నట్లు) ధ్వనిస్తుంది.
కానీ వాస్తవానికి — "రాజ్యంలో మోసం లేకుండా, సంశయం లేకుండా, ఎవరికీ సాటిరాని సత్యవర్తనుడవై పరిపాలన సాగించే అసలైన 'న్యాయమూర్తివి' (ధర్మప్రభుడవు) నీవే" అని అత్యున్నతంగా పొగడటమే (స్తుతించడమే) కవి యొక్క నిజమైన అంతరార్థం. ఇది నింద రూపంలో చేసిన పరమోత్కృష్టమైన స్తుతి.
శ్లోకము 276
వీర క్షీరసముద్రసాన్ద్రలహరీలావణ్యలక్ష్మీముషఃత్వత్కీర్తేస్తులనాం మృగాఙ్కమలినో ధత్తే కథం చన్ద్రమాః |స్యాదేతత్త్వదదభ్రసౌధశిఖరప్రోద్భూతదూర్వాఙ్కుర-గ్రాసవ్యగ్రమతిః పతేద్యది పునస్తస్యాఙ్కశాయీ మృగః || 276 ||
- విశేషాలు:
- అదభ్రసౌధశిఖర = ఆకాశాన్నంటే నీ తెల్లని భవనాల శిఖరాలు.
- అఙ్కశాయీ మృగః = చంద్రుని ఒడిలో ఉన్న మచ్చ (లేడి).
- తాత్పర్యము:ఓ వీరనరేంద్రా! పాలకడలి యొక్క తెల్లని అలల సౌందర్యాన్ని మించిన నీ స్వచ్ఛమైన కీర్తితో, మచ్చతో నల్లబడిన ఆ చంద్రుడు ఎలా సాటిరాగలడు? అతడు నీ కీర్తితో సమానమవ్వాలంటే ఒకే ఒక మార్గం ఉంది: చంద్రుని ఒడిలో ఉన్న ఆ లేడిపిల్ల (మచ్చ), ఆకాశాన్నంటే నీ ధవళ భవనాలపై మొలిచిన పచ్చికను మేయాలనే ఆశతో కిందికి దూకితే, అప్పుడు చంద్రుని మచ్చ తొలగిపోయి అతడు నీ తెల్లని కీర్తితో సరితూగవచ్చునేమో!
శ్లోకము 277
శ్రీమద్వీర మహీమహేన్ద్ర భవతః ప్రస్థానకాలోద్భవ-ద్వాదిత్ర్యధ్వనిభీతభానుహరయో ద్రాగమ్బరం ప్రాఙ్నమన్ |తస్మిన్నేవముపద్రవే కిల విపర్యస్తం సమస్తం రవే-ర్యుగ్యైః సప్తరథాఙ్గమేకమపదః సూతశ్చిరాదుద్భ్రమః || 277 ||
- విశేషాలు:
- వాదిత్ర్యధ్వని = యుద్ధభేరీల ధ్వనులు.
- విపర్యస్తమ్ = తలకిందులైన స్థితి.
- తాత్పర్యము:ఓ వీరమహీమహేంద్రా! నీవు దిగ్విజయ యాత్రకు బయలుదేరినప్పుడు మ్రోగిన భయంకర యుద్ధభేరీ వాద్యాల ధ్వనులకు సూర్యుని రథాశ్వాలు భయపడి ఆకాశంలో చెల్లాచెదురుగా పరుగెత్తాయి. ఆ తొక్కిసలాటలో సూర్యుని రథవ్యవస్థ అంతా తలకిందులైపోయింది: ఆయనకున్న ఏడు గుఱ్ఱాలేమో ఒక్క చక్రంగా మారిపోయాయి; ఒకే ఒక్క చక్రమేమో ఏడు గుఱ్ఱాలైపోయింది; పాదాలు లేని అనూరుడైన సారథి (అనూరుడు) భయంతో పరుగులెత్తుతూ ఎటూతోచక భ్రాంతి చెందాడు!
శ్లోకము 278
గర్వగ్రన్థిలగుర్జరజ్వరకరః కర్ణాటకర్ణాటవీ-దావాగ్నిర్ద్రవిడేన్ద్రవీర్యదలనో గౌడేన్ద్రనిద్రాహరః |హమ్మీరప్రమదామదాలసలసన్నృత్యత్కచస్తమ్భనఃప్రస్థానే తవ వీర డిణ్డిమచమత్కారః సముజ్జృమ్భతే || 278 ||
- విశేషాలు:
- వివిధ దేశాల రాజులపై చక్రవర్తి దండయాత్ర ప్రభావం.
- తాత్పర్యము:ఓ వీరరాజా! నీవు దండయాత్రకు బయలుదేరినప్పుడు మ్రోగే జయడిండిమ ధ్వనులు ఎంతటి విచిత్ర ప్రభావాన్ని చూపుతున్నాయో కదా:
- అవి గర్వంతో విర్రవీగే గుర్జర (గుజరాత్) రాజులకు జ్వరాన్ని పుట్టిస్తున్నాయి;
- కర్ణాటక రాజుల కర్ణారణ్యాలకు (చెవులనే అడవులకు) దావాగ్నిలా పరిణమిస్తున్నాయి;
- ద్రావిడ (తమిళ) రాజుల పరాక్రమాన్ని తుత్తునియలు చేస్తున్నాయి;
- గౌడ (బెంగాల్) దేశాధీశులకు నిద్ర లేకుండా చేస్తున్నాయి;
- హమ్మీర రాజు యొక్క విలాసవతుల గర్వనృత్యాలను స్తంభింపజేస్తున్నాయి!
శ్లోకము 279
చిన్తాగమ్భీరకూపాదవరతచలద్భూరిశోకార్ఘట్ట-వ్యాకృష్టం నిఃశ్వసన్త్యః పృథునయనఘటీయన్త్రనిర్ముక్తధారమ్ |నాసావంశప్రణాలీవిషమపథపతద్బాష్పపానీయమేతాదేవ త్వద్వైరినార్యః కుచకలశయుగేనాన్వహం సంवहన్తి || 279 ||
- విశేషాలు:
- రూపకాలంకారము: చింత అనే లోతైన బావి; శోకమనే రాట్నం (ఏతాము/ఘటీయంత్రము); కన్నులనే కుండలు; ముక్కు అనే కాలువ; స్తనములనే కలశాలు.
- తాత్పర్యము:ఓ దేవా! నీ శత్రువుల భార్యలు నిరంతరం అనుభవిస్తున్న విరహశోకం ఎలా ఉందంటే — వారి చింతలనే లోతైన బావి నుండి, నిట్టూర్పులనే ఏతాము (రాట్నం) ద్వారా తోడబడి, వారి విశాల నేత్రాలనే కుండల నుండి ధారాపాతంగా కారుతున్న కన్నీటి ప్రవాహాలు, వారి నాసిక అనే కాలువ గుండా జాలువారుతుండగా, ఆ కన్నీటి జలాలను వారు తమ స్తనములనే కలశాలపై ప్రతిరోజూ మోస్తూ దీనంగా జీవిస్తున్నారు.
శ్లోకము 280
త్వత్ప్రారబ్ధప్రచణ్డక్రధననిధనతారాతివీరాతిరేక-క్రీడత్కీలాలకుల్యావలిభిరలభత స్యన్దమాకన్దముర్వీ |దమ్భోలిస్తమ్భభాస్వద్భుజ సుభుజగజగద్భర్తురాభర్తురేనాంతేనాయం మూర్ధరత్నద్యుతితతిమిషతః శోభతే శోణభావః || 280 ||
- విశేషాలు:
- కీలాలకుల్యావలిభిః = రక్తపు నదుల ప్రవాహాలు.
- సుభుజగజగద్భర్తుః = భూమిని మోసే ఆదిశేషుని యొక్క.
- తాత్పర్యము:వజ్రాయుధం వంటి దృఢమైన బాహువులు గల ఓ రాజా! రణరంగంలో నీవు హతమార్చిన అసంఖ్యాక శత్రువీరుల దేహాల నుండి ప్రవహించిన రక్తపు నదుల చేత ఈ భూమండలమంతా తడిసి ముద్దయిపోయింది. ఆ రక్తధారలు భూమిని చీల్చుకుని కిందికి ప్రవహించి, ఈ భూమిని మోస్తున్న ఆదిశేషుని పడగలపై పడ్డాయి. ఆ రక్తపు తడి తగిలి ఆదిశేషుని శిరస్సులన్నీ ఎర్రబారాయి; అది పైకి ఆయన శిరోరత్నాల కాంతులా భ్రమింపజేస్తూ శోభిస్తోంది!
శ్లోకము 281
ఆసీదాసీమభూమీవలయమలయజాలేపనేపథ్యకీర్తిఃసప్తాకూపారపారీసదనజనధనోద్గీతచాపప్రతాపః |వీరాదస్మాత్పరః కః పదయుగయుగపత్పాతిభూపాతిభూయ-చ్చూడారత్నోడుపత్నీకరపరిచరణామన్దనన్దన్నఖేన్దుః || 281 ||
- విశేషాలు:
- ఆకూపారపారీసదన = సప్తసముద్రాల ఆవలి తీరాల వరకు.
- ఉడుపత్నీకర = చంద్రకాంతి (ఉడుపతి = చంద్రుడు).
- శత్రురాజుల కిరీటాల రత్నకాంతులు పాదాలపై పడి పాదసేవ చేయుట.
- తాత్పర్యము:ఈ విశాల భూవలయమంతటికీ గంధపు పూతలా తన తెల్లని కీర్తిని అలది, ఏడు సముద్రాల అవతలి ప్రజలచేత సైతం తన ధనుర్విద్యా ప్రతాపాన్ని కొనియాడబడిన ఈ వీరచక్రవర్తి కంటే గొప్పవాడు ఇంకెవరున్నారు? ఈయన పాదాలపై ఒకేసారి సాష్టాంగపడే వందలాది సామంతుల, శత్రురాజుల కిరీటాలలోని మణిరత్నాల కాంతులు — చంద్రకిరణాల్లా ఈయన పాదనఖములనే చంద్రుళ్లకు నిరంతరం పాదసేవ చేస్తూ ఆనందాన్ని కలిగిస్తున్నాయి!
శ్లోకము 282
ఏతేనోత్కృత్తకణ్ఠప్రతిసుభటనటారబ్ధనాట్యాద్భుతానాంకష్టం ద్రష్టైవ నాభూద్భువి సమరసమాలోకిలోకాస్పదేఽపి |అశ్వస్వైరవేగైః కృతఖురఖురలీసఙ్క్షుద్యమాన-క్ష్మాపృష్ఠోత్తిష్ఠదన్ధంకరణరణధురోరేణుధారాన్ధకారాత్ || 282 ||
- విశేషాలు:
- కబన్ధ నృత్యము = తలలు తెగిన మొండెములు చేసే నృత్యము.
- అన్ధంకరణ రేణుధారాంధకారాత్ = కళ్లుగానరాని రీతిలో లేచిన యుద్ధధూళి.
- తాత్పర్యము:ఈ రాజు ఖడ్గధాటికి తలలు తెగిపడిన శత్రుయోధుల మొండెములు (కబంధాలు) రణరంగంలో నటుల వలె విచిత్ర తాండవం చేయడం మొదలుపెట్టాయి. ఆ అద్భుతాన్ని చూడటానికి దేవతలు, మానవులు గుమిగూడినప్పటికీ, అయ్యో! ఎవ్వరూ ఆ దృశ్యాన్ని కళ్లారా చూడలేకపోయారు! ఎందుకంటే, అతివేగంగా పరుగెత్తే అశ్వాల డెక్కల తాకిడికి భూతలం నుండి లేచిన దట్టమైన రణధూళి, ఆకాశాన్నంతటినీ కటిక చీకటిగా మార్చి అందరి కళ్లనూ కప్పేసింది!
శ్లోకము 283
మన్దోద్ధూతైః శిరోభిర్మణిభరగురుభిః ప్రౌఢరోమాఞ్చదణ్డ-స్ఫాయన్నిర్మోకసన్ధిప్రసరదవిగలత్సంమదస్వేదపూరాః |జిహ్వాయుగ్మాభిపూర్ణాననవిషమసముద్గీర్ణవర్ణాభిరామంవేలాశైలాఙ్కభాజో భుజగయువతయస్త్వద్గుణాన్గుణయన్తి || 283 ||
- విశేషాలు:
- నిర్మోకసన్ధి = పాము కుబుసపు పొరల సందుల నుండి.
- జిహ్వాయుగ్మ = రెండు నాల్కలతో స్పష్టంగా పలకలేని మధుర వాక్కులు.
- తాత్పర్యము:ఓ రాజా! సముద్రతీర పర్వతాలపై నివసించే నాగకన్యలు నీ సద్గుణాలను ఎంతగానో గానం చేస్తున్నారు:శిరోరత్నాల బరువుతో కూడిన తమ పడగలను మెల్లగా ఆడిస్తూ, నీ ప్రతాపాన్ని తలచుకుని గగుర్పాటుతో ఉప్పొంగిన దేహాల కుబుసాల సందుల నుండి ఆనందబాష్పాలు, చెమటలు కారుతుండగా, తమ రెండు నాల్కల కారణంగా తడబడుతున్న ముద్దుముద్దు మాటలతో అత్యంత మనోహరంగా నీ కీర్తిగాథలను పాడుకుంటున్నారు.
శ్లోకము 284
ఆ శైలేన్ద్రాచ్ఛిలాన్తఃస్ఖలితసురధునీశీకరాసారశీతా-దాతీరాన్నైకరాగస్ఫురితమణిరుచో దక్షిణస్యార్ణవస్య |ఆగత్యాగత్య భీతిప్రణతనృపశతైః శశ్వదేవ క్రియన్తేచూడారత్నాంశుగర్భాస్తవ చరణయుగస్యాఙ్గులీరన్ధ్రభాగాః || 284 ||
- విశేషాలు:
- సేతుశీతాచల పర్యంతం (హిమాలయాల నుండి దక్షిణ సముద్రం వరకు) గల సార్వభౌమత్వము.
- తాత్పర్యము:గంగానది తుంపరల శీతల స్పర్శతో కూడిన ఉత్తరాన గల హిమాలయ పర్వతం మొదలుకుని, విభిన్న రత్నకాంతులతో మెరిసే దక్షిణ హిందూ మహాసముద్రపు తీరం వరకు గల సకల భూభాగాల నుండి వందలాది శత్రురాజులు భయంతో పరుగుపరుగున వచ్చి నీ పాదాల చెంత సాష్టాంగపడుతున్నారు. వారు అలా తలవంచి నమస్కరించినప్పుడు, వారి కిరీటాలలోని రత్నాల కిరణాలు నీ పాదాంగుళుల సందులలో ప్రవేశించి, నీ వేళ్ల మధ్యభాగాన్ని సైతం రత్నకాంతులతో దేదీప్యమానంగా వెలిగిస్తున్నాయి!
శ్లోకము 285
శ్రావం శ్రావం త్వదీయం గుణగణమఖిలం సర్వదా యాచకేభ్య-స్త్వత్ప్రాప్తాభీప్సితేభ్యః సకలవిషయజం భూపవర్గం విహాయ |త్వత్తోఽహం ప్రాప్తుమిచ్ఛుర్విబుధతిలకతాం త్వత్సమీపేఽతిదూరా-దాయాతస్త్వం శతాయుర్భవ కురు చ తథా యేన నాన్యం భజేఽహమ్ || 285 ||
- విశేషాలు:
- విబుధతిలకతామ్ = పండితశ్రేష్ఠుడననే గౌరవము / దేవతాత్వము.
- తాత్పర్యము:ఓ మహారాజా! నీ వద్ద కోరిన కోరికలన్నీ పొందిన యాచకుల ద్వారా నీ గుణగణాల వైభవాన్ని పదేపదే విని, ఇతర దేశాల రాజులందరినీ విడిచిపెట్టి, నీ ద్వారా పండితులలో అగ్రగణ్యుడననే ఖ్యాతిని (విబుధతిలకత్వాన్ని) పొందాలనే దృఢ సంకల్పంతో ఎంతో దూరం నుండి నీ పాదసన్నిధికి వచ్చాను. నీవు నిండు నూరేళ్లు ఆయురారోగ్యాలతో వర్ధిల్లుము! అలాగే నేను జీవితంలో ఇంకెవ్వరినీ యాచించకుండా, ఆశ్రయించకుండా ఉండేలా నన్ను నీ దానగుణంతో పరిపూర్ణుణ్ణి చేయుము!
శ్లోకము 286
విద్యావన్తో వినీతాః ప్రసభమభిసభం వాక్ప్రపఞ్చేషు జీవాఃకే కే నైవారభన్తే త్రిజగతి వితతాం కీర్తివల్లీమతల్లీమ్ |తేషామాధారభావం భువనభరభృతో బిభ్రతో యే లసన్తేతే తు త్రైలోక్యతుఙ్గా విమలఫలజుషః స్వఃపతిం స్వల్పయన్తి || 286 ||
- విశేషాలు:
- వాక్ప్రపఞ్చేషు జీవాః = వాక్చాతుర్యంలో సాక్షాత్తు బృహస్పతి (జీవుడు) వంటి విద్వాంసులు.
- కీర్తివల్లీమతల్లీమ్ = ప్రశస్తమైన కీర్తి అనే లతను.
- స్వఃపతిం స్వల్పయన్తి = ఇంద్రుని వైభవాన్ని సైతం చిన్నబోయేలా చేయుదురు.
- తాత్పర్యము:సకల విద్యావంతులు, వినయశీలురు, సభలలో వాక్చాతుర్యంలో బృహస్పతితో సమానులైన పండితులు ఎందరో ముల్లోకాలలోనూ విస్తరించే తమ కీర్తిలతలను రచిస్తూనే ఉంటారు. కానీ, అటువంటి విద్వాంసులందరికీ కల్పవృక్షం వలె నిలబడి, భూభారాన్నంతటినీ మోస్తూ, వారికి ఆశ్రయాన్ని కల్పించి పోషించే నీవంటి ఉత్తమ చక్రవర్తులు ముల్లోకాలలోనూ అత్యున్నతులుగా శోభిల్లుతూ, పుణ్యఫలాలను అనుభవిస్తూ దేవరాజైన ఇంద్రుని భోగాలను సైతం అత్యల్పమైనవిగా మార్చివేస్తున్నారు!
శ్లోకము 287
వక్త్రామ్భోజం సరస్వత్యధివసతి సదా శోణ ఏవాధరస్తేబాహుః కాకుత్స్థవీర్యస్మృతికరణపటుర్దక్షిణస్తే సముద్రః |వాహిన్యః పార్శ్వమేతాః సుచిరపరిచితా నైవ ముఞ్చన్త్యభీక్ష్ణంస్వచ్ఛేఽన్తర్మానసేఽస్మిన్కథమవనిపతే తేఽమ్బుపానాభిలాషః || 287 ||
- విశేషాలు:
- నదులు/జలాశయాలు మరియు శరీర/రాజభావాల పరంగా అద్భుత శ్లేష:
- సరస్వతీ = సరస్వతీ నది; వాగ్దేవి.
- శోణః = శోణ నదము; ఎర్రని పెదవి.
- సముద్రః = దక్షిణ సముద్రము; ముద్రలతో కూడిన దక్షిణ బాహువు.
- వాహిన్యః = నదులు; చతురంగ సేనలు.
- మానసే = మానస సరోవరము; స్వచ్ఛమైన అంతఃకరణము.
- తాత్పర్యము:ఓ పృథ్వీపాలా! నీ ముఖపద్మమందు నిరంతరం సరస్వతీదేవి (సరస్వతీ నది) నివసిస్తోంది; నీ పెదవి ఎల్లప్పుడూ ఎర్రగా (శోణ నదములా) ఉంది; శ్రీరామచంద్రుని పరాక్రమాన్ని స్ఫురింపజేసే నీ కుడిచేయి రాజముద్రలతో కూడి (దక్షిణ సముద్రంలా) విలసిల్లుతోంది; సుదీర్ఘకాలంగా పరిచయమున్న నీ చతురంగ సైన్యాలు (ప్రవాహ నదులు) నీ పార్శ్వములను వీడక సేవిస్తున్నాయి. ఇంతటి స్వచ్ఛమైన మానససరోవరం వంటి నిర్మల హృదయమున్న నీకు, రణరంగంలో శత్రువుల రక్తజలాలను త్రాగాలనే (లేదా అన్యజలాలను ఆశించాలనే) తృష్ణ ఎందుకు కలిగిందో కదా!
శ్లోకము 288
కేచిద్బద్ధాః సహేలం నిజభవనగతా మోచితాః కేఽపి కేచిద్-ద్గేహాద్గేహాంతరాణి క్షణమపి గమితాః కేఽపి నీతా నిబన్ధమ్ |హత్వా హత్వా చ కేచిత్ప్రతిపదమదయం ప్రాపితా వ్యర్థభావంక్షోణీనాథస్య తస్యోన్నతభుజపరిఘేనారయః సారయశ్చ || 288 ||
- విశేషాలు:
- సారయః = చదరంగం లేదా అష్టాపద క్రీడలోని పావులు / కాయలు.
- అరయః = శత్రువులు.
- తాత్పర్యము:ఈ చక్రవర్తి యొక్క ఎత్తైన బాహుదండాల చేత ఆయన శత్రువులు (అరయః) మరియు చదరంగపు పావులు (సారయః) రెండూ ఒకే విధమైన గతిని పొందాయి:కొందరు లీలగా బంధింపబడ్డారు; తమ స్వగృహాలలో ఉన్న మరికొందరు విడిచిపెట్టబడ్డారు; కొందరు ఒక గృహం (గడి) నుండి వేరొక గృహానికి క్షణకాలంలో నెట్టివేయబడ్డారు; కొందరు పటిష్ఠమైన నిబంధనలలో బంధింపబడ్డారు; మరికొందరైతే ప్రతి అడుగునా నిర్దయగా నరికివేయబడి నిర్మూలింపబడ్డారు!
శ్లోకము 289
ఉచ్చైః కల్యాణవాహీ కరజితవసుధః సర్వదా పూర్ణకామోవిఖ్యాతః కర్ణవృత్త్యా న చ వచసి కటుశ్చిత్రపాకానుభావీ |కోషాపేక్షీ పరస్మాదుచితబహుకథస్తత్పరః పుణ్యలోకేచిత్రం రాజాధిరాజ త్వమివ తవ రిపుస్తత్ర కమ్పం ప్రతీమః || 289 ||
- విశేషాలు:
- తత్ర కమ్పం ప్రతీమః (గూఢశ్లేష/వర్ణవ్యత్యయ చమత్కారం): శత్రువు పక్షాన అన్వయించేటప్పుడు 'క'కార స్థానంలో 'ప'కారాన్ని ఉంచి చదవాలి.
- తాత్పర్యము:ఓ రాజాధిరాజా! నీవూ నీ శత్రువూ పైకి ఒకేలా కనిపిస్తున్నా, వారి స్థితి ఎంత విరుద్ధమో చూడు:
- రాజు పరంగా: నీవు ఉత్తమ శుభాలను చేకూర్చేవాడవు (కల్యాణవాహీ); నీ హస్తముతో భూమినంతటినీ జయించినవాడవు; కోరికలన్నీ తీరినవాడవు; కర్ణుని వంటి దానశీలత కలవాడవు; మాటల్లో కటువుదనం లేనివాడవు; దివ్య పర్యవసానాలు గలవాడవు; శత్రువుల ధనాగారాలను హరించేవాడవు; సత్కథా ప్రియుడవు; పుణ్యలోక కీర్తిపరుడవు.
- శత్రువు పరంగా ('క' స్థానంలో 'ప' చేరిస్తే): అతడు 'పల్యాణవాహీ' (గుఱ్ఱపు జీనును మోసే సేవకుడు); 'పరజితవసుధః' (ఇతరులచేత భూమిని పోగొట్టుకున్నవాడు); 'పూర్ణపామః' (కుష్టు/పామరోగము కలవాడు); 'పర్ణవృత్తిః' (ఎండుటాకులు తిని బతికేవాడు); మాటలలో 'పటుః' (దురుసు కలవాడు); పాపఫలాలను అనుభవించేవాడు; దిక్కుతోచక వణికిపోయేవాడు (కంపం ప్రతీమః).
శ్లోకము 290
ఉత్పత్త్యుత్పన్నశిష్టా వివిధగుణగణా యత్ర యాన్తి ప్రతిష్ఠాంబాధేన ప్రాక్తనానాం న చ నియమవిధిర్నాపి సంఖ్యార్థదానే |ఊహః సర్వత్ర యస్య స్ఫురతి చ సకలః సత్య ఏవార్థవాదోమీమాంసాభావమఞ్చత్యభినవమధునా మూర్తిరేషా త్వదీయా || 290 ||
- విశేషాలు:
- మీమాంసా దర్శన పారిభాషిక పదాలతో కూడిన శ్లేష: ఉత్పన్నవిధి, బాధ, నియమవిధి, సంఖ్య, ఊహ, అర్థవాదము.
- తాత్పర్యము:
ఇందులో కవి భారతీయ దర్శనాలలో అత్యంత కఠినమైన నియమాలు, న్యాయాలు కలిగిన పూర్వ మీమాంసా శాస్త్రం (యజ్ఞయాగాది కర్మకాండల నిర్ణయ శాస్త్రం) లోని పారిభాషిక పదాలను స్వీకరించి, వాటితో రాజు యొక్క గుణగణాలను, పరిపాలనా దక్షతను పోల్చుతూ శ్లేష, రూపక, వ్యతిరేక అలంకారాల సమ్మేళనంతో అద్భుతమైన చమత్కారాన్ని సృష్టించారు.
ప్రతి పాదంలోని శాస్త్రార్థం మరియు రాజు పరమైన విశేషాల సమగ్ర విశ్లేషణ:
1. "ఉత్పత్త్యుత్పన్నశిష్టా వివిధగుణగణా యత్ర యాన్తి ప్రతిష్ఠాం"
మీమాంసా శాస్త్రార్థం: మీమాంసలో ఒక యాగం లేదా కర్మ ప్రధాన విధిని చెప్పడాన్ని ఉత్పత్తి విధి అంటారు. దానికి అనుబంధంగా ఇతర ద్రవ్యాలు, దేవతలు వంటి గుణాలను నిర్దేశించడాన్ని ఉత్పన్న శిష్ట గుణాలు అంటారు. ఒక కర్మలో మూల విధికి, అనుబంధ గుణాలకు సమన్వయం కుదరడం అత్యంత కష్టమైన ప్రక్రియ.
రాజు పరంగా అర్థం: ఈ చక్రవర్తి యొక్క రూపంలో విభిన్న సద్గుణాలు (శౌర్యం, దయ, ఔదార్యం, ధర్మం మొదలైనవి) వేర్వేరుగా సాధన చేసి బలవంతంగా తెచ్చుకున్నవి కావు; అవి పుట్టుకతోనే (ఉత్పత్తితోనే) ఆయనలో సహజసిద్ధంగా సంపూర్ణ ప్రతిష్ఠను పొంది ఉన్నాయి.
2. "బాధేన ప్రాక్తనానాం న చ"
మీమాంసా శాస్త్రార్థం: మీమాంసలో బలవత్తరమైన నూతన విధి వచ్చినప్పుడు లేదా ప్రత్యేక విధి వచ్చినప్పుడు పూర్వపు సామాన్య విధులు చెల్లవు; దీనిని 'బాధ' (పూర్వ విధులను తోసిపుచ్చడం/నిషేధించడం) అంటారు.
రాజు పరంగా అర్థం: సాధారణంగా కొత్త రాజులు లేదా బలవంతులు వస్తే పూర్వీకుల ధర్మాలను, సంప్రదాయాలను రద్దు చేస్తుంటారు. కానీ ఈ ధర్మప్రభువు పాలనలో పూర్వపు రాజర్షుల సదాచారాలకు, ధర్మ శాస్త్రాలకు ఎలాంటి భంగమూ (బాధ) కలగలేదు; పూర్వ ధర్మాలన్నీ యథాతథంగా పరిరక్షింపబడుతున్నాయి.
3. "నియమవిధిర్నాపి సంఖ్యార్థదానే"
మీమాంసా శాస్త్రార్థం: శాస్త్రంలో ఫలానా కర్మకు ఇన్ని మాత్రమే చేయాలి, ఫలానా సంఖ్యలోనే ఆవులను గానీ దక్షిణను గానీ ఇవ్వాలి అనే కచ్చితమైన 'నియమ విధి', 'సంఖ్యా విధి' ఉంటాయి.
రాజు పరంగా అర్థం: దానధర్మాలు చేయడంలో ఈ రాజుకు ఎలాంటి సంఖ్యా నియమాలూ లేవు! ఒకరికే ఇంతే ఇవ్వాలనో, ఇన్ని వేలు మాత్రమే దానం చేయాలనో పరిమితి పెట్టుకోకుండా, యాచకుల దారిద్ర్యం సమూలంగా పోయేలా లెక్కలేనంతగా అపరిమిత దానాలను కురిపిస్తున్నాడు.
4. "ఊహః సర్వత్ర యస్య స్ఫురతి"
మీమాంసా శాస్త్రార్థం: మూల యాగంలో (ప్రకృతి యాగంలో) చెప్పిన మంత్రాలను ఇతర అనుబంధ యాగాలలో (వికృతి యాగాలలో) సందర్భానుసారంగా మార్చి ప్రయోగించే విచక్షణా జ్ఞానాన్ని 'ఊహ' అంటారు (ఊహ అనేది మీమాంసలో అత్యున్నత ప్రతిభకు నిదర్శనం).
రాజు పరంగా అర్థం: ఊహ అంటే ఇక్కడ సరైన సమయస్ఫూర్తి, సమగ్రమైన వివేచనా శక్తి. సంక్లిష్టమైన రాజ్యపాలనలో, రణతంత్రంలో, ధర్మసందేహాలలో రాజు యొక్క బుద్ధి అత్యంత సహజంగా, దోషరహితమైన ప్రజ్ఞతో సరైన నిర్ణయాలను స్ఫురింపజేస్తోంది.
5. "సకలః సత్య ఏవార్థవాదో"
మీమాంసా శాస్త్రార్థం: వేదాలలో యజ్ఞవిధులను పొగడటానికి చెప్పే అతిశయోక్తులను లేదా స్తుతి వాక్యాలను 'అర్థవాదాలు' అంటారు. మీమాంసలో అర్థవాదాలు నేరుగా సత్యాలు కాకపోయినా, విధిని ప్రశంసించడానికి మాత్రమే ఉపయోగపడతాయి.
రాజు పరంగా అర్థం: కానీ ఈ చక్రవర్తి విషయంలో విద్వాంసులు, కవులు పలికే ప్రశంసలన్నీ (అర్థవాదాలన్నీ) ఏమాత్రం అతిశయోక్తులు కావు; అవి అక్షరాలా పచ్చి సత్యాలు! ఆయన ప్రతాపం, దానం, కీర్తి నిజంగానే అంతటి వైభవంతో విలసిల్లుతున్నాయి.
శ్లోక సమన్వయం:
"మీమాంసాభావమఞ్చత్యభినవమధునా మూర్తిరేషా త్వదీయా"
శాస్త్ర గ్రంథమైన మీమాంసలో ఎన్నో నిబంధనలు, నిషేధాలు, సంశయాలు ఉండవచ్చు; కానీ ఎలాంటి దోషాలూ లేని, కేవలం సద్గుణ సమన్వయంతో విలసిల్లే నూతనమైన సజీవ మీమాంసా శాస్త్రమే ఈ మహారాజు యొక్క దివ్యమూర్తి అని కవి అపూర్వంగా ప్రశంసించారు
శ్లోకము 291
హేలాప్రస్థానవేలాహతపృథుపృతనాదున్దుభిధ్వానధారా-ధారావాహిప్రసఙ్గాదసమన్నృప సకృత్సంభ్రమభ్రాన్తచిత్తాః |దైవాదాకుఞ్చితాఙ్గం విగలితనయనస్పన్దమిన్దీవరాక్ష్యోలీయన్తే త్వద్ద్విషాం నిజగృహవలభీచారుచిత్రాఙ్గనాసు || 291 ||
- విశేషాలు:
- చిత్రాఙ్గనాసు లీయన్తే = గోడలపై చిత్రించిన బొమ్మలవలె నిశ్చేష్టులైపోవుట.
- తాత్పర్యము:ఓ సాటిలేని చక్రవర్తీ! నీవు అవలీలగా దండయాత్రకు కదిలిన వేళ, నిరంతరాయంగా మ్రోగిన నీ మహాసేనల యుద్ధభేరీ ధ్వనులను విన్నంతనే నీ శత్రువుల అంతఃపుర స్త్రీలు తీవ్ర భయాందోళనలతో భ్రాంతి చెందారు. భయంతో అవయవాలను ముడుచుకుని, కనురెప్పల కదలికలు సైతం ఆగిపోయి నిశ్చేష్టులైన ఆ కమలాక్షులు — తమ మేడల గోడలపై రంగులతో చిత్రించిన స్త్రీబొమ్మలలో కలిసిపోయి, తామూ చిత్రాలలాగే నిలబడిపోయారు (బొమ్మలేవో, నిజమైన స్త్రీలేవో పోల్చుకోలేనంతగా స్తంభించిపోయారు).
శ్లోకము 292
శ్రీకణ్ఠాసక్తహస్తోఽధిగతమణిగణః శైశవాభ్యస్తవిద్యోలావణ్యధ్వస్తకామః కవిజనమిలితో యౌవనాప్తప్రకామః |ఆదత్తక్షోణిదణ్డో ద్విజవశకృతధీః కఙ్కణాహారయుక్తఃస శ్రీమాన్వీర వీర త్వమివ తవ రిపుస్తత్ర ముక్తాదివర్ణః || 292 ||
- విశేషాలు:
- ముక్తాదివర్ణః (ఏకాక్షర లోప చమత్కారం): శత్రువు పక్షాన వర్ణించేటప్పుడు ప్రతి పదంలోని మొదటి అక్షరాన్ని వదిలివేసి చదవాలి.
- తాత్పర్యము:
సంస్కృత చిత్రకవిత్వంలో దీనిని "చ్యుతాక్షర చమత్కారం" లేదా "ఆద్యక్షరలోప శ్లేష" అంటారు. శ్లోకంలోని నాల్గవ పాదంలో కవి స్వయంగా నియమాన్ని నిర్దేశించారు: "త్వమివ తవ రిపుః తత్ర ముక్తాదివర్ణః" — పైకి చదివితే ఈ విశేషణాలన్నీ రాజుగారికీ, శత్రువుకూ సమానంగా వర్తిస్తున్నట్లు కనిపిస్తాయి; కానీ శత్రువు పక్షాన అన్వయించేటప్పుడు ప్రతి పదంలోని మొదటి అక్షరాన్ని విడిచిపెట్టి (ముక్త + ఆదివర్ణః) చదివితే, శత్రువు ఎంతటి దుర్భరమైన, దీనమైన స్థితిలో పడిపోయాడో బయటపడుతుంది!
ప్రతి విశేషణంలోని అక్షర విభజన, రాజు మరియు శత్రువుల పరమైన అర్థాల సమగ్ర వివరణ:
1. శ్రీకణ్ఠాసక్తహస్తః ➔ 'శ్రీ' తొలగిస్తే: కణ్ఠాసక్తహస్తః
రాజు పరంగా: 'శ్రీ' అంటే మహాలక్ష్మి. సాక్షాత్తు లక్ష్మీదేవి యొక్క కంఠాన్ని స్పృశించిన (అనగా సంపదలకు నిలయమైన) చేతులు కలవాడు.
శత్రువు పరంగా: మొదటి అక్షరమైన 'శ్రీ' పోతే కణ్ఠాసక్తహస్తః అవుతుంది. సర్వస్వం కోల్పోయి, దిక్కుతోచని శోకంతో రెండు చేతులూ గొంతుపై/తలపెట్టుకుని భోరున విలపించే దీనుడు.
2. అధిగతమణిగణః ➔ 'అ' తొలగిస్తే: ధిగతమణిగణః
రాజు పరంగా: అధిగత + మణిగణః = అనల్పమైన రత్నసమూహాలను, మణిమాణిక్యాల నిధులను సంపాదించిన మహారాజు.
శత్రువు పరంగా: మొదటి అక్షరమైన 'అ' పోతే ధిగతమణిగణః (ధిక్ + గత + మణిగణః) అవుతుంది. ఛీత్కారానికి గురై, తన వద్దనున్న మణిరత్నాల సంపదంతా చేజారిపోయిన దౌర్భాగ్యుడు.
3. శైశవాభ్యస్తవిద్యః ➔ 'శై' తొలగిస్తే: శవాభ్యస్తవిద్యః
రాజు పరంగా: శైశవ + అభ్యస్తవిద్యః = చిన్ననాటి నుంచే సమస్త వేద, శాస్త్ర, రాజనీతి విద్యలను క్షుణ్ణంగా అభ్యసించిన జ్ఞానసంపన్నుడు.
శత్రువు పరంగా: మొదటి అక్షరమైన 'శై' పోతే శవాభ్యస్తవిద్యః (శవ + అభ్యస్తవిద్యః) అవుతుంది. యుద్ధంలో ఓడిపోయి శ్మశానాలలో, శవాల మధ్య కాలం గడుపుతూ క్షుద్రవిద్యలు లేదా శవాల మధ్య దిక్కుమాలిన బతుకు నేర్చినవాడు.
4. లావణ్యధ్వస్తకామః ➔ 'లా' తొలగిస్తే: వణ్యధ్వస్తకామః
రాజు పరంగా: లావణ్య + ధ్వస్తకామః = తన అద్భుత శరీర సౌందర్యము (లావణ్యము) చేత సాక్షాత్తు మన్మథుని గర్వాన్ని సైతం అణచివేసిన సుందరుడు.
శత్రువు పరంగా: మొదటి అక్షరమైన 'లా' పోతే వణ్యధ్వస్తకామః (వన్య/వణ్య + ధ్వస్తకామః) అవుతుంది. రాజ్యభ్రష్టుడై అడవుల్లో (వన్య ప్రదేశాలలో) పడి తిరుగుతూ, ఆకలిదప్పులతో సమస్త భోగాలూ, కోరికలూ నశించిపోయినవాడు.
5. కవిజనమిలితః ➔ 'క' తొలగిస్తే: విజనమిలితః
రాజు పరంగా: కవిజన + మిలితః = నిరంతరం సత్కవులతో, పండితులతో పరివేష్టితుడై ఉండే విద్వజ్జన పోషకుడు.
శత్రువు పరంగా: మొదటి అక్షరమైన 'క' పోతే విజనమిలితః (విగతజన + మిలితః) అవుతుంది. తోడుగా ఎవరూ లేక, మనుషుల సంచారమే లేని నిర్జనారణ్యాలలో భయపడుతూ ఒంటరిగా తిరిగేవాడు.
6. యౌవనాప్తప్రకామః ➔ 'యౌ' తొలగిస్తే: వనాప్తప్రకామః
రాజు పరంగా: యౌవన + ఆప్తప్రకామః = నిండు యౌవనంలో సకల భోగభాగ్యాలనూ, సంపూర్ణ సుఖసంతోషాలనూ అనుభవిస్తున్న చక్రవర్తి.
శత్రువు పరంగా: మొదటి అక్షరమైన 'యౌ' పోతే వనాప్తప్రకామః (వన + ఆప్త + ప్రకామః) అవుతుంది. భయంతో కేవలం క్రూరమృగాలుండే అడవులనే నివాసంగా పొందవలసి వచ్చినవాడు.
7. ఆదత్తక్షోణిదణ్డః ➔ 'ఆ' తొలగిస్తే: దత్తక్షోణిదణ్డః
రాజు పరంగా: ఆదత్త + క్షోణిదణ్డః = సమస్త భూమండలాన్ని న్యాయబద్ధంగా పాలించే రాజదండాన్ని, సర్వాధికారాలనూ ధరించిన సార్వభౌముడు.
శత్రువు పరంగా: మొదటి అక్షరమైన 'ఆ' పోతే దత్తక్షోణిదణ్డః (దత్త + క్షోణి + దణ్డః) అవుతుంది. తన రాజ్యాన్ని (క్షోణిని) గెలిచిన రాజుకు అప్పగించి, కేవలం చేతికర్రను (దండాన్ని) పట్టుకుని తిరుగుతున్న భిక్షగాడు.
8. ద్విజవశకృతధీః ➔ 'ద్వి' తొలగిస్తే: జవశకృతధీః
రాజు పరంగా: ద్విజ + వశకృతధీః = బ్రాహ్మణుల, వేదవిదుల ఆశీస్సులకు లోబడి, వారి సలహాలతో ధర్మబుద్ధితో పాలించే భక్తిపరుడు.
శత్రువు పరంగా: మొదటి అక్షరమైన 'ద్వి' పోతే జవశకృతధీః (జవ + వశకృతధీః / భయవశీకృతధీః) అవుతుంది. ప్రాణభయంతో పరుగులెత్తే వేగముపైనే (జవముపైనే) మనస్సు నిలిపిన పరమ పిరికివాడు.
9. కఙ్కణాహారయుక్తః ➔ 'క' తొలగిస్తే: ఙ్కణాహారయుక్తః (కణాహారయుక్తః)
రాజు పరంగా: కఙ్కణ + ఆహార(హార) + యుక్తః = చేతులకు నవరత్న ఖచిత సువర్ణ కంకణాలు, మెడలో ముత్యాలహారాలు ధరించిన ఐశ్వర్యవంతుడు.
శత్రువు పరంగా: మొదటి అక్షరమైన 'క' పోతే నా హారయుక్తః (న + ఆహార + యుక్తః) అవుతుంది. ఆభరణాల మాట దేవుడెరుగు, తినడానికి తిండిలేక నేలపై రాలిన నూకలు, ధాన్యపు గింజలను (కణములను) ఏరుకుని తింటూ ప్రాణాలు నిలుపుకునే దరిద్రుడు.
ముగింపు:
ఈ శ్లోకంలో కవి ఒక్క అక్షరాన్ని మార్చడం ద్వారా — రాజు యొక్క సకల భోగభాగ్య సంపన్నమైన వైభవాన్ని, ఆయన చేతిలో ఓడిపోయిన శత్రువు యొక్క దారుణ అరణ్యవాస దీనస్థితిని ఎదురెదురుగా నిలిపి అద్భుతమైన భావవైరుధ్యాన్ని, అక్షర చమత్కారాన్ని సృష్టించారు.
శ్లోకము 293
లోకానాం మానమాత్రం మనుజజనరతిస్త్వం ససూదాతిరక్షోరాజ్ఞామాసత్త్వదక్షః కృతసమయరుచిర్మణ్డితో వీరవర్గైః |కాయత్వమీనకేతుః కరకలితయవాః కోషమానైర్విహీనఃశ్రీమద్వీరాధిరాజ త్వమివ తవ రిపుస్తత్ర మేన్దం ప్రతీమః || 293 ||
- విశేషాలు:
- మేన్దం ప్రతీమః (గూఢశ్లేష): శత్రువు పరంగా అన్వయించేటప్పుడు 'మ'కార స్థానంలో 'ఇ'కారాన్ని ఉంచి చదవాలి.
- తాత్పర్యము:ఓ వీరాధిరాజా! నీ ప్రశంసలో 'మ' స్థానంలో 'ఇ'కారాన్ని చేరిస్తే శత్రువు యొక్క దుస్థితి బయటపడుతుంది:
- రాజు పరంగా: లోకులకు గౌరవపాత్రుడవు (మానమాత్రం); ప్రజలను రంజింపజేయువాడవు; వంటశాలలను, ప్రజారక్షణను సమర్థంగా పాలించేవాడవు; శత్రురాజుల బలాలను అణచడంలో నిపుణుడవు; వీరయోధులతో అలంకరింపబడినవాడవు; మన్మథుని వంటి రూపసౌందర్యము, చేతిలో రాజరేఖలు గలవాడవు.
- శత్రువు పరంగా ('మ' స్థానంలో 'ఇ' చేరిస్తే): అతడు 'ఇనమాత్రః' (సూర్యునిలా మాడిపోయేవాడు); 'ఇనుజజనరతిః' (రాక్షసస్వభావం కలవాడు); రాజ్యాధికారం కోల్పోయి అడవులపాలైనవాడు; ఆకలితో చేతిలో దొరికిన కాసిన్ని యవధాన్యపు గింజలనే పట్టుకుని, ధనాగారాలు లేక నశించిపోయిన నిర్భాగ్యుడు.
శ్లోకము 294
వాదానాశానుయుక్తో నగరకృతమతిర్యౌవనాక్రాన్తదేహఃసంగ్రామప్రాప్తధైర్యో న విదలితరుచీ రాజలక్ష్మ్యాతిహీనః |నిత్యం దారాసభస్థః ప్రఖరతనునిభో యః సుభిక్షానువర్తీశ్రీమద్వీరాధిరాజ త్వమివ తవ రిపుస్తత్ర ముక్తాదివర్ణః || 294 ||
- విశేషాలు:
- ముక్తాదివర్ణః: శత్రువు పక్షంలో ప్రతి పదంలోని మొదటి అక్షరాన్ని విడిచిపెట్టి అర్థం చేసుకోవాలి.
- తాత్పర్యము:ఓ శ్రీమద్వీరాధిరాజా! శత్రువు కూడా పైకి నీలాగే కనిపిస్తున్నా, మొదటి అక్షరం తొలగిస్తే అసలు రూపం తెలుస్తుంది:
- రాజు పరంగా: సభలలో వాదప్రతివాదాలను వినేవాడవు; రాజధాని నగర రక్షణపై దృష్టిగలవాడవు; నిండు యౌవనవంతుడవు; రణరంగంలో ధైర్యం వీడనివాడవు; రాజలక్ష్మితో శోభిల్లేవాడవు; అంతఃపుర స్త్రీల సభల్లో వెలిగేవాడవు; సూర్యుని వంటి తేజస్సుతో సుభిక్షాన్ని పాలించేవాడవు.
- శత్రువు పరంగా (మొదటి అక్షరం లోపిస్తే): 'దానాశానుయుక్తః' (ఇతరుల దానాల కోసం ఆశపడేవాడు); 'గరకృతమతిః' (విషం తాగి చావాలని ఆలోచించేవాడు); 'వనాక్రాన్తదేహః' (అడవుల్లో శరీరమంతా ముళ్లపాలైనవాడు); 'గ్రామప్రాప్తధైర్యః' (యుద్ధం వదిలి పల్లెటూళ్లలో తలదాచుకునేవాడు); 'జలక్ష్మ్యాతిహీనః' (సర్వసంపదలూ కోల్పోయినవాడు); 'రాసభస్థః' (గాడిదపై ఊరేగే దౌర్భాగ్యుడు); 'ఖరతనునిభః' (గాడిదవంటి దేహము కలవాడు); 'భిక్షానువర్తీ' (కేవలం బిచ్చమెత్తుకుని బతికేవాడు).
శ్లోకము 295
శ్రీవీర త్వద్ద్విషాం రణశిరసి శరైర్భిన్నశీర్షాఙ్గకానాంవీరావేశాద్గతానాం దివమధికరుషాన్యోన్యశౌణ్డీర్యభాజామ్ |శ్లేషే దివ్యాఙ్గనానాం భువి కచనిచయో ద్రాక్కటాక్షే శరాస్రా-సీషు భ్రాన్త్యారివీర భ్రమకుటిలహృదామాజిరావర్తతే స్మ || 295 ||
- విశేషాలు:
- దివ్యాఙ్గనానాం శ్లేషే = స్వర్గంలో అప్సరసల ఆలింగనంలో ఉన్నప్పటికీ.
- భ్రాన్త్యా = పూర్వపు యుద్ధభయపు భ్రాంతి చేత.
- తాత్పర్యము:ఓ వీరరాజా! రణభూమిలో నీ బాణాల దెబ్బలకు తలలు, అంగాలు తెగిపడి, వీరావేశంతో ప్రాణాలు విడిచి దివ్యలోకానికి (స్వర్గానికి) చేరిన శత్రుయోధులు — అక్కడ తమను ఆలింగనం చేసుకుంటున్న దివ్యాంగనల (అప్సరసల) నల్లని ముంగురుల సమూహాన్ని చూసి, భూమిపై తమను చీల్చిన నీ నల్లని బాణపరంపరలేమోనని భ్రమపడ్డారు; ఆ సుందరుల వాడియైన కటాక్ష వీక్షణాలను చూసి, ఇంకా నీ పదునైన కత్తులే తమపై పడుతున్నాయేమోనని భయపడి, స్వర్గభోగాలలోనూ గుండెలు పగిలి భ్రాంతితో గిరగిరా తిరుగుతున్నారు!