Monday, October 26, 2026

సామాన్యరాజప్రశంసా 01వ భాగం ( 01 -100 శ్లోకాలు )

 సామాన్యరాజప్రశంసా

శ్లోకము 1

రాజంస్త్వద్దర్శనేనైవ గలంతి త్రీణి తత్క్షణాత్ ।

రిపోః శస్త్రం కవేర్దైన్యం నీవీబంధో మృగీదృశామ్ ॥ 1 ॥

• తాత్పర్యము:

ఓ రాజా! నీ దర్శనం కాగానే క్షణంలో మూడు వస్తువులు జారిపడిపోతాయి: శత్రువుల చేతిలోని ఆయుధాలు, కవుల దారిద్ర్య/దీనత్వము, మరియు లేడికన్నుల వంటి అందమైన స్త్రీల పైటకొంగులు/పైవస్త్రాల ముడులు.

శ్లోకము 2

చిరాద్యత్కౌతుకావిష్టం కల్పవృక్షముదీక్షితుమ్ ।

తన్మే సఫలమద్యాసీన్నేత్రం త్వయ్యవలోకితే ॥ 2 ॥

• తాత్పర్యము:

కోరిన కోరికలన్నీ తీర్చే కల్పవృక్షాన్ని చూడాలని ఎన్నాళ్ళుగానో కుతూహలపడుతున్న నా కన్నులు, ఈనాడు నిన్ను దర్శించడంతో చిరకాల కోరిక నెరవేరి కృతార్థమైనవి.

శ్లోకము 3

సర్వదా సర్వదో౽సీతి మిథ్యా సంస్తూయసే జనైః ।

నారయో లేభిరే పృష్ఠం న వైక్షః పరయోషితః ॥ 3 ॥

• తాత్పర్యము:

ఓ రాజా! జనులు నిన్ను ‘ఎల్లప్పుడూ సమస్తాన్నీ దానం చేసేవాడివి (సర్వదా సర్వదుడవు)’ అని స్తుతిస్తారు కానీ అది అసత్యం. ఎందుకంటే నీ శత్రువులు ఎన్నడూ నీ వీపును చూడలేదు (నీవు యుద్ధంలో వెన్నుచూపలేదు), అలాగే పరస్త్రీలు ఎన్నడూ నీ వక్షఃస్థలాన్ని పొందలేదు (నీవు పరస్త్రీల పట్ల ఏకాంత సుఖాన్ని అనుభవించని ఏకపత్నీవ్రతుడవు).

శ్లోకము 4

త్వయా వీర గుణాకృష్టా ఋజుదృష్ట్యా విలోకితాః ।

లక్ష్యం లబ్ధ్వైవ గచ్ఛంతి మార్గణా ఇవ మార్గణాః ॥ 4 ॥



• తాత్పర్యము:

ఓ వీరుడా! నీ ధనుస్సు యొక్క నారి లాగబడి తిన్నని దృష్టితో సంధించిన బాణాల వలెనే, నీ సద్గుణాలచే ఆకర్షింపబడి నీ కరుణాకటాక్షాలచే చూడబడిన యాచకులు కూడా తమ లక్ష్యాన్ని (కోరిన ధనాన్ని/లక్ష సంఖ్యలోని బహుమతులను) పొంది మాత్రమే తిరిగి వెళ్తారు.

శ్లోకము 5

కల్పద్రుమో న జానాతి న దదాతి బృహస్పతిః ।

అయం తు జగతీజానిర్జానాతి చ దదాతి చ ॥ 5 ॥



• తాత్పర్యము:

కోరినది ఇచ్చే కల్పవృక్షానికి యాచకుని యోగ్యత తెలియదు (అది వివేకం లేని చెట్టు); సమస్తం తెలిసిన దేవగురువు బృహస్పతి ఎవరికీ దానం ఇవ్వడు. కానీ జగతీపతివైన నీవు విద్వత్తును గుర్తించనూ గలవు, ఉదారంగా సమృద్ధిగా దానం చేయనూ గలవు.

శ్లోకము 6

రవిః కరసహస్రేణ దేశాశాపరిపూరకః ।

త్వమేకేన కరేణైవ సహస్రాశాప్రపూరకః ॥ 6 ॥



• తాత్పర్యము:

సూర్యుడు వేయి కిరణాలతో (హస్తాలతో) దిక్కులన్నింటినీ ప్రకాశింపజేస్తాడు. కానీ నీవు కేవలం ఒక్క హస్తముతోనే (చేతితో దానం చేసి) వేలాదిమంది ఆశలను/కోరికలను సంపూర్ణంగా నెరవేరుస్తున్నావు.

శ్లోకము 7

బలిః పాతాలనిలయో౽ధః కృతశ్చిత్రమత్ర కిమ్ ।

అధఃకృతో దివిస్థోऽపి చిత్రం కల్పద్రుమస్త్వయా ॥ 7 ॥



• తాత్పర్యము:

పాతాళంలో ఉండే బలిచక్రవర్తిని కిందకు అణచివేయడంలో (దాతృత్వంలో ఓడించడంలో) వింతేముంది? స్వర్గలోకంలో ఉన్న కల్పవృక్షాన్ని కూడా నీ దాతృత్వంతో చిన్నబోయేలా చేయడం నిజంగా గొప్ప ఆశ్చర్యం!

శ్లోకము 8

ఆర్తానామిహ జంతూనామార్తిచ్ఛేదం కరోతి యః ।

శంఖచక్రగదాహీనో ద్విభుజః పరమేశ్వరః ॥ 8 ॥



• తాత్పర్యము:

ఈ లోకంలో ఆర్తులైన సమస్త ప్రాణుల దుఃఖాలను, ఆపదలను నశింపజేసే నీవు — శంఖ, చక్ర, గదలు ధరించని, రెండు చేతులు మాత్రమే కలిగిన సాక్షాత్ పరమేశ్వరుడవు (విష్ణుమూర్తివి).

శ్లోకము 9

బహుధా రాజ్యలాభేన యస్తోషస్తవ భూపతే ।

బహుధారాజ్యలాభేన స తోషో మమ భూపతే ॥ 9 ॥



• తాత్పర్యము:

ఓ రాజా! అనేక విధాలుగా రాజ్యములను జయించి పొందడం వల్ల నీకు ఎంతటి ఆనందం కలుగుతుందో, ధారగా కారే నేతితో కూడిన అన్నాన్ని (బహు-ధారా-ఆజ్య లాభముతో) భోజనంగా పొందడం వల్ల నాబోటి బ్రాహ్మణుడికి/యాచకుడికి అంతటి సంతోషం కలుగుతుంది.

శ్లోకము 10

భుజంగభోగసంక్రాంతా కలత్రం తవ మేదినీ ।

అహంకారః పరాం కోటిమారోహతి కుతస్తవ ॥ 10 ॥



• తాత్పర్యము:

ఓ రాజా! నీ భార్య అయిన ఈ భూమి ఆదిశేషుని పడగలపై ఆధారపడి ఉన్నది (శ్లేషార్థంలో: కాముకుల అనుభవానికి లోనైనది). అటువంటప్పుడు నీవు ఇంత గొప్ప గర్వాన్ని/అహంకారాన్ని ఎందుకు ప్రకటిస్తున్నావు?

• ఈ శ్లోకంలో కవి సంస్కృత సాహిత్యానికే ప్రత్యేకమైన వ్యాజస్తుతి (పైకి నిందిస్తున్నట్లు ఉంటూ లోపల పొగడటం లేదా పైకి పొగుడుతూ లోపల నిందించడం) మరియు శ్లేషాలంకారం ఉపయోగించి అద్భుతమైన చమత్కారాన్ని సృష్టించారు.

ఈ శ్లోక భావాన్ని రెండు రకాల అర్థాలతో ఆస్వాదించవచ్చు:

1. బాహ్యార్థం (చమత్కార నింద / ఉపహాసం)

o భార్యగా భూమి: పురాణాల ప్రకారం రాజును "భూపతి" లేదా "భూకాంతుడు" (భూమికి భర్త) అంటారు.

o శ్లేష విరుపు:

భుజంగ = విటుడు / కాముకుడు (jar / paramour).

భోగ = శరీర సుఖం / సంభోగం.

o భావం: "ఓ రాజా, నీవు ఎంతో గర్వంగా పాలిస్తున్న నీ భార్య (భూదేవి) ఇప్పటికే ఎందరో కాముకుల సుఖానుభవాలకు లోనైనది (ఇతర రాజులు, యుగాల తరబడి ఎందరో అనుభవించినది). ఆమె నీ ఒక్కడి సొత్తేమీ కాదు, అంతకు ముందే పరపురుషుల అధీనంలో ఉన్నది. అటువంటి భార్యను పొంది నీవు ఇంత అహంకారాన్ని ఎందుకు ప్రదర్శిస్తున్నావు?" అని కవి పైకి పరిహాసం చేస్తున్నాడు.

2. అంతరార్థం (వాస్తవమైన పౌరాణిక వర్ణన / స్తుతి)

o పౌరాణిక సత్యం:

భుజంగ = ఆదిశేషుడు (పాము).

భోగ = పాము పడగ (hood of a serpent) లేదా చుట్ట.

o భావం: "ఓ రాజా, సమస్త భూమండలం ఆదిశేషుని పడగలపై ఆధారపడి నిలిచి ఉంది. అంతటి విశ్వాధారమైన పృథ్వీ రక్షణ భారాన్ని నీవు సమర్థవంతంగా వహిస్తున్నావు. నీ పరిపాలన ఎంతటి మహత్తరమైనదంటే ఆదిశేషుని బలం కూడా నీ రాజ్యక్షేమానికి తోడవుతోంది. ఇంతటి అపారమైన వైభవాన్ని, రాజ్యాన్ని కలిగి ఉండి కూడా నీవు నిరహంకారిగా ఉండాలి కదా!" అని పరోక్షంగా రాజు యొక్క విశాలమైన రాజ్యాన్ని, పరాక్రమాన్ని కీర్తించడం.

సంస్కృత చాటువులలో రాజుల పట్ల కవులు చేసే ఇలాంటి సూక్ష్మ పరిహాసాలు, పాండిత్య స్ఫోరకమైన శ్లేషలు సాహిత్యాభిమానులను విశేషంగా రంజింపజేస్తాయి.

శ్లోకము 11

తులామారుహ్య రవినా వృశ్చికే నిహితం పదమ్ ।

భవతా శిరసి న్యస్తమయత్నేనైవ భోగినామ్ ॥ 11 ॥



• తాత్పర్యము:

సూర్యుడు తులారాశిని దాటి మాత్రమే వృశ్చిక రాశిలో అడుగుపెడతాడు. కానీ నీవు ఏమాత్రం శ్రమ లేకుండానే శత్రువులైన రాజుల / భోగుల (సర్పాల) శిరస్సులపై నీ పాదాలను మోపావు (వారందరినీ సులభంగా లొంగదీసుకున్నావు).

• ఈ 11వ శ్లోకంలో కూడా కవి జ్యోతిష శాస్త్ర అంశాన్ని, రవి పరాక్రమాన్ని రాజ పరాక్రమంతో పోలుస్తూ శ్లేషాలంకారం, వ్యతిరేకాలంకారం (పోల్చబడే వస్తువు కంటే వర్ణించే వస్తువు గొప్పదని చెప్పడం) ద్వారా రమణీయమైన చమత్కారాన్ని సృష్టించారు.

దీనిలోని చమత్కార విశ్లేషణ:

1. రవి (సూర్యుని) పక్షంలో — జ్యోతిషార్థం

o తులారాశి & వృశ్చికరాశి: సూర్యుడు ఖగోళంలో కన్యా రాశి నుంచి తులారాశిలోకి ప్రవేశించి, ఆ తులారాశిని అధిరోహించిన (దాటిన) పిమ్మటనే తర్వాతిదైన వృశ్చిక (తేలు) రాశిలో అడుగు మోపుతాడు (తులామారుహ్య రవినా వృశ్చికే నిహితం పదమ్).

o సాధారణ అర్థం: "సూర్యుడు కేవలం తేలు (వృశ్చికము) వంటి చిన్న జంతువు రాశిపై పాదం మోపడానికే ఎంతో తిరిగి, తులారాశిని అధిరోహించాల్సి వచ్చింది (ఆకాశంలో అంత దూరం ప్రయాణించాల్సి వచ్చింది)."

2. రాజు పక్షంలో — పరాక్రమ వర్ణన

o శ్లేష పదాలు:

తులా = త్రాసు / పోలిక లేదా సమానత్వం (సమానులతో పోటీ).

భోగినః =

1. సర్పాలు (పాములు — వృశ్చికం కంటే ఎన్నో రెట్లు విషపూరితమైనవి, భయంకరమైనవి).

2. భోగపరులైన శత్రురాజులు / సామంతులు.

o భావం: "సూర్యుడు కేవలం తేలు మీద పాదం మోపడానికే ఎంతో శ్రమపడగా, ఓ రాజా! నీవు ఎవరితోనూ తులతూగాల్సిన (పోటీపడాల్సిన) అవసరం లేకుండానే, ఏమాత్రం శ్రమ లేకుండానే అంతకంటే ప్రమాదకరమైన సర్పాల వంటి భోగలాలసులైన శత్రురాజుల శిరస్సులపై నీ పాదాలను ఉంచావు (వారందరినీ నీ పాదాక్రాంతులను చేసుకున్నావు)."

సూర్యుని కాంతి కంటే, ఆయన ప్రభావం కంటే నీ రాజతేజస్సే మిన్న అని కవి రాజు యొక్క అప్రతిహత పరాక్రమాన్ని వ్యంగ్య మర్యాదతో అత్యద్భుతంగా ప్రస్తుతించారు.

శ్లోకము 12

కిం కృతేన న యత్ర త్వం యత్ర త్వం కిమసౌ కలిః ।

కలౌ చేద్భవతో జన్మ కలిరస్తు కృతేన కిమ్ ॥ 12 ॥



• తాత్పర్యము:

నీవు లేని కృతయుగం వల్ల ఉపయోగం ఏమిటి? నీవు ఉన్న చోట కలియుగ దోషాలు ఎలా ఉంటాయి? ఒకవేళ నీవు కలియుగంలో జన్మించినట్లయితే మాకు ఈ కలియుగమే మేలు, నీవు లేని ఆ కృతయుగంతో మాకేం పని!

ఈ 12వ శ్లోకం (కిం కృతేన న యత్ర త్వం...) భారతీయ రాజనీతి తత్త్వానికి మరియు కావ్య చమత్కారానికి ఒక అద్భుతమైన నిదర్శనం. మహాభారతం శాంతిపర్వంలో ప్రసిద్ధమైన "రాజా కాలస్య కారణమ్" (కాలం రాజును మార్చదు, రాజే కాలాన్ని నిర్దేశిస్తాడు) అనే శాశ్వత సిద్ధాంతానికి ఇది రసవత్తరమైన కావ్యరూపం.

ఈ శ్లోకంలోని గాఢమైన భావ విశేషాలు:

1. "రాజా కాలస్య కారణమ్" సిద్ధాంత ప్రభావం

• ధర్మశాస్త్ర దృక్పథం: యుగాలు అనేవి కేవలం కాలగణన మాత్రమే కాదు; ధర్మ పరిపాలనను బట్టి యుగ లక్షణాలు మారతాయి. ఒక దేశాన్ని ధర్మపరుడైన రాజు పాలిస్తుంటే అది కృతయుగం అవుతుంది; అధర్మపరుడు పాలిస్తే అది కలియుగంగా మారిపోతుంది.

• శ్లోక భావం: "రాజా! నీ పాలనలో అధర్మానికి చోటులేదు. నీవు ఉన్నచోట కలియుగ దోషాలు, అశాంతి ఎలా ప్రవేశించగలవు? నీ సాన్నిధ్యమే ధర్మస్థాపకమైన సత్యయుగం."

2. ఆత్మీయమైన భక్తి / శరణాగతి భావం

• సాధారణ కాంక్షను తిరగరాయడం: మానవులందరూ సాధారణంగా కలియుగ కష్టాలకు భయపడి కృతయుగంలో జన్మించాలని కోరుకుంటారు. కానీ ఇక్కడ ప్రజల/కవి దృక్పథం మారింది.

• మధురమైన వాదన:

o "సాక్షాత్తు ధర్మస్వరూపుడవైన నీవు లేని ఆ కృతయుగ వైభవం మాకెందుకు?"

o "నీవు మమ్మల్ని కంటికి రెప్పలా కాపాడుతూ ఈ యుగంలో ఉన్నప్పుడు, ఈ కలియుగమే మాకు సమస్త సుఖాలనూ, రక్షణనూ ఇచ్చే అమృత కాలం."

యుగాల కంటే, కాలాల కంటే ప్రజా సంక్షేమమే పరమావధిగా సాగే ఉత్తమ పాలకుని సాన్నిధ్యమే శ్రేష్ఠమైనది అని నిరూపించే అత్యంత రమణీయమైన శ్లోకమిది.

శ్లోకం (13)

అసిధారాపథే నాథ శత్రుశోణితపిచ్ఛిలే ।

ఆజగామ కథం లక్ష్మీర్నిర్జగామ కథం యశః ॥ 13 ॥

• తాత్పర్యం:

ఓ నాథా! శత్రువుల రక్తంతో తడిసి, కత్తి అంచువలె భయంకరంగా ఉన్న రణరంగంలోకి లక్ష్మీదేవి (విజయలక్ష్మి) ఎలా ప్రవేశించగలిగింది? అలాగే యశస్సు (కీర్తి) అక్కడినుండి ఎలా వెళ్ళిపోయింది? (ఇది ఒక వీరుడి పరాక్రమాన్ని ప్రశంసిస్తూ చెప్పిన ఉత్ప్రేక్షా అలంకారం).

ఇక్కడ కవి ఒక గొప్ప వీరుడి (రాజు లేదా యోధుడు) యొక్క భయంకరమైన యుద్ధ పరాక్రమాన్ని వర్ణిస్తున్నాడు. సాధారణంగా యుద్ధరంగం అంటేనే రక్తం ఏరులై పారుతుంది. అలాంటి భయంకరమైన చోట రెండు విరుద్ధమైన విషయాలు ఎలా జరిగాయో కవి చమత్కారంగా ప్రశ్నిస్తున్నాడు:

1. లక్ష్మీదేవి ప్రవేశించడం: యుద్ధభూమి ఎంతో ప్రమాదకరమైనది కాబట్టి అక్కడ లక్ష్మీదేవి (అంటే విజయం లేదా ఐశ్వర్యం) ఉండకూడదు. కానీ ఆ రాజు యొక్క అసాధారణమైన పరాక్రమం చూసి, లక్ష్మీదేవి స్వయంగా ఆ భయంకరమైన రణరంగంలోకి వచ్చి ఆ రాజును వరించింది ("అది ఎలా సాధ్యమైంది?" అని ఆశ్చర్యం).

2. యశస్సు (కీర్తి) వెళ్ళిపోవడం: సాధారణంగా యుద్ధంలో గెలిచినప్పుడు కీర్తి మరింత పెరుగుతుంది, అక్కడే ఉండాలి. కానీ ఇక్కడ కవి ఏమంటున్నాడంటే — ఆ రాజు సాధించిన విజయం, కీర్తి అంతకంటే చాలా గొప్పవిగా ఉండటం వల్ల, ఆ చిన్న యుద్ధభూమి సరిపోక ఆ కీర్తి దిగంతాలకు (నలుదిక్కులకు) వ్యాపించి అక్కడినుండి దాటిపోయింది ("అది అంతలా ఎలా వెళ్ళిపోయింది?" అని వింత).

సారాంశం: ఆ రాజు చేసిన యుద్ధం ఎంతటి భయంకరమైనదో, ఆయన పరాక్రమం అంతకంటే ఎన్నో రెట్లు గొప్పది అని చెప్పడమే ఈ శ్లోకంలోని ముఖ్య ఉద్దేశం.

 శ్లోకం (14)

కోఽప్యన్యః కల్పవృక్షోఽయమేకోఽస్తి క్షితిమణ్డలే ।

యత్పాణిపల్లవోఽప్యేకః కురుతేఽధః సురద్రుమమ్ ॥ 14 ॥

• తాత్పర్యం:

ఈ భూమండలంలో ఈ రాజు మరో అపూర్వమైన కల్పవృక్షం. ఎందుకంటే, ఈయన యొక్క ఒక్క చేతి చిగురు ఆకాశంలోని దేవతల కల్పవృక్షాన్ని కూడా మించి దానధర్మాలు చేస్తోంది (దేవదారు వృక్షాన్ని చిన్నబోయేలా చేస్తోంది).

 శ్లోకం (15)

అపూర్వేయ ధనుర్విద్యా భవతా శిక్షితా కుతః ।

మార్లణౌఘః సమాయాతి గురుగో యాతి దిగన్తరమ్ ॥ 15 ॥

• తాత్పర్యం:

ఓ రాజా! మీ చేత నేర్చుకోబడిన ఈ ధనుర్విద్య ఎంత అపూర్వమైనది! యుద్ధంలో మీ వైపునకు శత్రువుల బాణాల సమూహం వస్తుంటే, మీ గురి చూసి శత్రువులు దిగంతాలకు (దిక్కులకు) పారిపోతున్నారు.

శ్లోకం (16)

యుధిష్ఠิరోఽసి భీమోఽసి చరితైరర్జునో భవాన్ ।

ప్రజ్ఞయా సహదేవోఽసి వాచ్యతా నకులస్య తే ॥ 16 ॥

• తాత్పర్యం:

మీరు నడవడికలో యుధిష్ఠిరుని లాంటివారు, పరాక్రమంలో భీముని లాంటివారు, చేష్టలలో అర్జునుని లాంటివారు, బుద్ధికుశలతలో సహదేవుని లాంటివారు. ఇక నకులని వంటి సౌందర్యం లేదా వినయం మీ గురించి వేరే చెప్పనవసరం లేదు (మీరు ఐదుగురు పాండవుల గుణాలను ఒక్కరే కలిగి ఉన్నారు).

5. శ్లోకం (17)

బలికర్ణదధీచాద్యాః పురా పఞ్చత్వమాగతాః ।

పఞ్చత్వ న గతాశ్చిత్ర త్వయి జీవతి పఞ్చమే ॥ 17 ॥

• తాత్పర్యం:

బలి చక్రవర్తి, కర్ణుడు, దధీచి మొదలైన మహా దాతలు పూర్వమే పంచత్వమును (మరణాన్ని) పొందారు. కానీ ఐదవవాడైన నీవు (ఈ కాలంలో) జీవించి ఉండగా, దానగుణం మాత్రం పంచత్వం పొందలేదు (నశించిపోలేదు) అనేది నిజంగా ఆశ్చర్యకరమైన విషయం!

 శ్లోకం (18)

ఏక ఏవ మహాన్దోషో భవతా విమలే కులే ।

లుమ్పన్తి పూర్వజా కీర్తి జాతా జాతా గుణాధికాః ॥ 18 ॥

• తాత్పర్యం:

మీ నిర్మలమైన కులంలో ఉన్న ఒకే ఒక గొప్ప "దోషం" ఏమిటంటే... పుట్టే ప్రతి సంతానం అంతకంతకూ ఎక్కువ గుణాధిపత్యం చూపుతూ, తమ పూర్వీకుల కీర్తిని కూడా మిరిమిట్లు గలుపుతూ ముందుకు వెళ్తున్నారు (అంటే మీ వంశంలో ప్రతివారూ ముందువారిని మించిన వారే పుడుతున్నారు).

7. శ్లోకం (19)

భగ్నాసు రిపుసేనాసు నరేన్ద్ర త్వం మహామహా ।

ఖడ్గాన్తరనిజమేవైకమద్రాక్షీః సముఖ ముఖమ్ ॥ 19 ॥

• తాత్పర్యం:

ఓ రాజా! శత్రు సేనలన్నీ భగ్నమైన తర్వాత, నువ్వు నీ ఖడ్గం యొక్క మెరుపులో నీ సొంత ముఖాన్ని మాత్రమే ఎదురుగా చూసుకున్నావు (అంతగా శత్రువులందరూ పారిపోయారు లేదా ఓడిపోయారు).

 శ్లోకం (20)

కిం వర్ణ్యతా కుచద్వన్ద్వమస్యాః కమలచక్షుషః ।

ఆసముద్రకరగ్రహీ భవాన్యత్ర కరప్రదః ॥ 20 ॥

• తాత్పర్యం:

కమలాల వంటి కన్నులు గల ఈ స్త్రీ యొక్క కుచద్వంద్వ సౌందర్యాన్ని ఏమని వర్ణించను? సముద్రాల వరకు రాజ్యాన్ని ఏలుతూ కరము (పన్ను/చేతిని) స్వీకరించే నీవే ఈమె ముందు కరప్రదుడవు (చేతులు జోడించి నిలబడేవాడవు) అవుతున్నావు!

 శ్లోకం (21)

వేధాః పద్మదయాశ్లిష్టో గోవిన్దోఽపి గదాన్వితః ।

శూలీ విషాఁదీ చ దేవ కేనోపమీయసే ॥ 21 ॥

• తాత్పర్యం:

బ్రహ్మదేవుడు పద్మముతో కూడియున్నాడు, విష్ణువు గదను కలిగియున్నాడు, శివుడు విషమును (నీలకంఠుడిగా) మోస్తున్నాడు. ఓ దేవా! ఇలాంటి లక్షణాలున్న నిన్ను ఎవరితో పోల్చగలం? (నీవు సాటిలేని అద్భుత మూర్తివి).

శ్లోకం (22)

తృష్ణాపహారీ విమలో ద్విజావాసో జనప్రియః ।

హృదః పద్మకరః కిం తు బుధేస్త్వం స జలాశ్రయః ॥ 22 ॥

• తాత్పర్యం:

(ఇది శ్లేషాలంకారంతో కూడినది) ఈ సరోవరం దాహాన్ని తీరుస్తుంది, నిర్మలమైనది, పక్షులకు (ద్విజులకు) నిలయం, అందరికీ ఇష్టమైనది, పద్మాలను కలిగి ఉంది. అయితే, దీనికి నీకు తేడా ఏమిటంటే — అది జలాశ్రయం (చెత్త లేదా నీటి మొక్కలకు ఆశ్రయం), నీవు మాత్రం బుధులచే (పండితులచే) ఆశ్రయించబడినవాడవు.

11. శ్లోకం (23)

సదా హసాలసం బిభ్రన్మానస ప్రచలజ్జలమ్ ।

భూభృన్నాథోఽపి నాయాతి యస్య సామ్యం హిమాలయః ॥ 23 ॥

• తాత్పర్యం:

ఎల్లప్పుడూ చిరునవ్వుతో అలసట లేకుండా, ప్రశాంతమైన మానససరోవర జలాలను కలిగి ఉన్నప్పటికీ, పర్వతాలన్నింటికి ప్రభువైన హిమాలయుడు కూడా నీతో సమానం కాలేకపోతున్నాడు (రాజైన నీ మహిమ అంత గొప్పది).

శ్లోకం (24)

మీమాంసకో మహీపోఽయమన్యథా శక్తిమాన్కథమ్ ।

నైయాయికోఽపి స్యాదేవ పరశక్తేస్తు ఖణ్డనాత్ ॥ 24 ॥

• తాత్పర్యం:

ఈ రాజు మీమాంసకుడు (కర్మలను, ధర్మాన్ని మీమాంస చేసేవాడు) కాకపోతే, ఇంతటి అద్భుతమైన శక్తిమంతుడు ఎలా కాగలడు? అంతేకాదు, ఆయన శత్రువుల యొక్క గొప్ప శక్తులను ఖండించేవాడు కాబట్టి ఆయన గొప్ప నైయాయికుడు (న్యాయశాస్త్రం తెలిసినవాడు) కూడా అవుతాడు. (ఇక్కడ తత్వశాస్త్ర పదాలతో రాజు పరాక్రమాన్ని చమత్కారంగా వర్ణించారు).

ఈ శ్లోకంలో కవి చాలా అందమైన శ్లేష (ద్వర్థ) మరియు చమత్కారాన్ని ఉపయోగించారు. సాధారణంగా 'మీమాంసకుడు', 'నైయాయికుడు' అనేవి తత్వశాస్త్రానికి (షడ్డర్దనాలకు) సంబంధించిన పదాలు. వాటిని రాజు యొక్క యుద్ధ పరాక్రమానికి ఎలా అన్వయించారో చూడండి:

1. మీమాంసకుడు :

o తత్వశాస్త్రంలో: వేదాల్లోని కర్మలను, ధర్మాలను సూక్ష్మంగా విశ్చరించి ఆచరించేవాడు మీమాంసకుడు.

o ఇక్కడ రాజుకు అన్వయిస్తే: శత్రువుల బలాలను, వ్యూహాలను నిశితంగా పరిశీలించి (మీమాంసించి), యుద్ధంలో తన అద్భుతమైన శక్తి సామర్థ్యాలను ప్రదర్శించేవాడు కాబట్టి ఆయనను గొప్ప మీమాంసకుడిగా కవి అభివర్ణించారు.

2. నైయాయికుడు :

o తత్వశాస్త్రంలో: న్యాయశాస్త్రాన్ని అనుసరిస్తూ, వాదనల్లో ఎదుటివారి సిద్ధాంతాలను తార్కికంగా ఖండించేవాడు నైయాయికుడు.

o ఇక్కడ రాజుకు అన్వయిస్తే: యుద్ధరంగంలో తన శత్రువుల యొక్క గొప్ప శక్తులను (అస్త్రాలను, గర్వాన్ని) తన పరాక్రమంతో పూర్తిగా ఖండించి (ఓడించి) నేలకూల్చేవాడు కాబట్టి, ఆయన నిజమైన నైయాయికుడే అని కవి చమత్కరిస్తున్నారు.

సారాంశం:

శాస్త్రాలు చదివే పండితులే కాకుండా, శత్రువుల వ్యూహాలను విశ్లేషించి, వారి బలాలను తుదముట్టించే రాజు కూడా ఒకరకంగా తత్వశాస్త్ర నిపుణుడే (మీమాంసకుడు, నైయాయికుడు) అని కవి రాజును అత్యంత చమత్కారంగా ప్రశంసించారు.

శ్లోకం (25)

రాజన్దౌవారికాదేవ ప్రాప్తవానస్మి వారణమ్ ।

మదవారణమిచ్ఛామి త్వత్తోఽహం జగతీపతే ॥ 25 ॥

• శ్లేషార్థ వివరణ & తాత్పర్యం:

o ఒక అర్థం: ఓ రాజా! ద్వారపాలకుల (కాపలాదారుల) నివారణను (అడ్డును దాటి) నేను పొందగలిగాను. కానీ నీ దగ్గర నుండి మదపుటేనుగును (మదగజమును) పొందాలని కోరుకుంటున్నాను.

o మరొక అర్థం (పక్షే): మదముతో కూడిన వారణాన్ని (అడ్డుకట్టను) తొలగించి, మద్-అవారణమును (ఎటువంటి అడ్డంకులు లేని అనుగ్రహాన్ని) నీ నుండి కోరుకుంటున్నాను.

 శ్లోకం (26)

రాజన్కనకధారాభిస్త్వయి సర్వత్ర వర్షతి ।

అభాగ్యచ్ఛత్రసచ్ఛన్నే మయి నాయాన్తి బిన్దవః ॥ 26 ॥

• తాత్పర్యం:

ఓ రాజా! నీవు ఎల్లప్పుడూ కనకధారలను (బంగారు వర్షాన్ని/సంపదను) కురిపిస్తూనే ఉన్నావు. కానీ నా దురదృష్టమనే గొడుగు అడ్డుగా ఉండటం వల్ల, ఆ బంగారు ధారల బిందువులు ఒక్కటి కూడా నా మీద పడటం లేదు (నా పేదరికం పోవడం లేదు).

 శ్లోకం (27)

సర్వజ్ఞ ఇతి లోకోఽయం భవన్తం భాషతే మృషా ।

పరమేక న జానాసి వక్తుం నాస్తీతి యాచకే ॥ 27 ॥

• తాత్పర్యం:

"మీరు సర్వజ్ఞులు (అన్నీ తెలిసినవారు)" అని లోకం మిమ్మల్ని అబద్ధం ఆడుతోంది. అదే నిజమైతే, యాచకుడు (అడిగేవాడు) వచ్చినప్పుడు "నా దగ్గర ఏమి లేదు" అని చెప్పడం మీకు ఎందుకు చేతకావడం లేదు? (అంటే అడిగినవారందరికీ లేదనకుండా ఇస్తున్నారు కాబట్టి మీరు సర్వజ్ఞులు కారు, గొప్ప దాతలు).

4. శ్లోకం (28)

ఆశ్వాసనేహభక్తీనామేకమాలమ్బనం మహత్ ।

ప్రకృష్టస్యేవ ధర్మస్య ప్రసాదో మూర్తిసఞ్చయః ॥ 28 ॥

• తాత్పర్యం:

ఓదార్పునకు, స్నేహానికి, భక్తికి ఆయనే ఏకైక గొప్ప ఆధారము. ఆయన అనుగ్రహం చూస్తుంటే, సాక్షాత్తూ ఆ గొప్ప ధర్మమే ఒక రూపం దాల్చి సంచరిస్తున్నట్లుగా ఉంది.

5. శ్లోకం (29)

సత్యభామాసమాశ్లిష్టః సాధువృన్దావనే రతః ।

యంగోద్యామమాయుక్తస్త్వా పాయాత్త్వాదృశో హరిః ॥ 29 ॥

• శ్లేషార్థ వివరణ & తాత్పర్యం:

o శ్రీకృష్ణుడి పరంగా (మొదటి అర్థం): సత్యభామాదేవి చేత ఆశ్లేషించబడినవాడు (కౌగిలించుకోబడినవాడు), సాధువుల సమూహం లేదా బృందావనమనే ప్రదేశంలో ఆసక్తుడైనవాడు, యశోద మరియు నందుడి ప్రేమతో కూడిన లీలలు గలవాడు అయిన ఆ శ్రీహరి మిమ్మల్ని కాపాడుగాక!

o మరొక అర్థం (పక్షే): 'సత్య' (సత్యము), 'భా' (కాంతి/ప్రభ), లక్ష్మీదేవి మరియు నాభియుక్తమైన రూపం గలవాడు; సాధువుల సమూహాన్ని రక్షించడంలో ఆసక్తుడైనవాడు; కీర్తి (యశస్), కరుణ (దయ) అనే గుణాలతో కూడుకున్న శ్రీహరి మిమ్మల్ని ఎల్లప్పుడూ రక్షించుగాక!  

30. శ్లోకం

భవాన్హి భగవానేవ గతో భేదః పరస్పరమ్ ।

మహత్యాగదయా-యుక్తః సత్యభామాసమాశ్రితః ॥ 30 ॥

• తాత్పర్యం: (ఇక్కడ రాజును సాక్షాత్ శ్రీమహావిష్ణువుతో పోలుస్తున్నారు) మహోత్సవాలు, త్యాగం, దానం, కరుణ (దయ) అనే గుణాలతో కూడుకున్నవాడా! సత్యము, కాంతి, లక్ష్మీదేవిల చేత చక్కగా ఆశ్రయించబడినవాడా! నీకు భగవానుడికి ఏమాత్రం భేదం లేదు, మీ ఇద్దరూ ఒకటే.

31. శ్లోకం

ఏకమేవ గుణం ప్రాప్య నమ్రతామగమద్ధనుః ।

తవాశేషగుణా రాజ్ఞః స్థబ్ధతేతి సువిస్మయః ॥ 31 ॥

• తాత్పర్యం: విల్లు (ధనుస్సు) ఒక్క 'గుణాన్ని' (అల్లెత్రాటిని) పొందడం వలనే వంగి ఉంటుంది (నమ్రతను చూపుతుంది). కానీ ఓ రాజా! నీలో సమస్త గుణాలు (అన్ని సద్గుణాలు) ఉన్నప్పటికీ, నీవు మాత్రం ఎందుకు గర్వపడకుండా (స్థబ్ధత లేకుండా - వినయంగా) ఉంటున్నావు? ఇది నిజంగా ఆశ్చర్యకరమైన విషయం!

• సాధారణ వస్తువు (ధనుస్సు): దానికి ఉండేది ఒకే ఒక 'గుణం' (నారి). ఆ నారి తగలగానే జడ పదార్థమైన విల్లు దానంతట అదే వంగుతుంది.

• బుద్ధిజీవి (రాజు): రాజు వద్ద అపారమైన ఐశ్వర్యం, అధికారం, సమస్త సద్గుణాలు ఉన్నాయి. సాధారణంగా ఇవన్నీ ఉంటే మనుషులకు గర్వం (స్థబ్ధత/బిగువు) రావాలి. కానీ రాజుకు అన్ని గుణాలు ఉన్నా గర్వం రాకపోగా, విల్లు కంటే ఎక్కువగా వినయం (నమ్రత) ప్రదర్శిస్తున్నాడు.

కవి ప్రధాన ఉద్దేశం:

రాజు వినయంతో వంగలేదు అని అనడం సరిగ్గా అక్షరాలా నిజమే! రాజు శరీరం వంగిపోలేదు; కానీ అతని స్వభావం అహంకార రహితంగా (వినయంగా) ఉంది.

ఒక్క నారి ఉన్న విల్లుకే వంగే గుణం వచ్చినప్పుడు, అన్నీ తెలిసిన, సమస్త గుణాలున్న రాజుకు అహంకారం రాకపోవడం, పైగా అంతకంటే ఎక్కువ వినయం ఉండటం సహజ విరుద్ధం కదా! అందుకే ఇది కవి చేసిన ఒక అద్భుతమైన ప్రశంస (అలంకారం).

32. శ్లోకం

భూషణాద్యుపభోగేన ప్రభుర్న భవతి ప్రభుః ।

పరైరపరిభూతా-జస్త్వమివ ప్రభురుచ్యతే ॥ 32 ॥

• తాత్పర్యం: నగలను ధరించినంత మాత్రాన ఎవరూ నిజమైన ప్రభువు (ప్రభ్వుడు) కాలేరు. శత్రువుల చేత ఎప్పటికీ పరాభవం పొందకుండా, ఎవరికీ తలవంచని నీలాంటి వాడే కదా నిజమైన ప్రభువు అని పిలువబడేది!

33. శ్లోకం

కస్తే శౌర్యమదో యోద్ధం త్వయ్యేకం సైప్తిమాస్థితే ।

సప్తసప్తిసమారూఢా భవన్తి పరిపన్థినః ॥ 33 ॥

• తాత్పర్యం: నువ్వు ఒక్కడవే గుర్రంపై (అశ్వంపై) యుద్ధానికి సిద్ధమైతే, శత్రువులు మాత్రం సప్తసప్తులపై (సూర్యమండలాన్ని లేదా ఏడుగురు అశ్వాలపై) ఎక్కి పారిపోతున్నారు. నీ శౌర్యమదం ముందు నిలబడలేక దిక్కులు పట్టుకుంటున్నారు.

34. శ్లోకం

హుతమిష్టం చ తప్త చ ధర్మశ్చాయ కులస్య తే ।

గృహా-త్ప్రతినివర్తన్తే పూర్ణకామా యదర్థినః ॥ 34 ॥

• తాత్పర్యం: నీ వంశంలో యజ్ఞాలు చేయడం, తపస్సు చేయడం, ధర్మం పాటించడం అన్నీ పరిపూర్ణంగా జరుగుతున్నాయి. ఎందుకంటే నీ ఇంటికి వచ్చిన యాచకులందరూ కోరిన కోర్కెలు నెరవేరినవారై (పూర్ణకాములై) సంతోషంగా తిరిగి వెళ్తున్నారు.

35. శ్లోకం

ఫణీన్ద్రస్తే గుణాన్వక్తు లిఖితు హైహఁయాధిపః ।

ద్రష్టుమాఖణ్డలః శక్తః కాహమేష క తే గుణాః ॥ 35 ॥

• తాత్పర్యం: నీ గుణాలను వర్ణించడానికి ఆదిశేషుడు (ఫణీంద్రుడు), రాయడానికి కార్తవీర్యార్జునుడు (హైహయాధిపుడు), చూడటానికి ఇంద్రుడు (ఆఖండలుడు) మాత్రమే సమర్థులు. ఇక నా లాంటి వాడికి నీ గొప్ప గుణాలను వర్ణించడం ఎవరితరం?

36. శ్లోకం

అమితః సమితః ప్రాప్తైరు-త్కర్షేర్హర్షదః ప్రభో ।

అహితః సహితః సాధుయశోభిరసతామసి ॥ 36 ॥

• తాత్పర్యం: ఓ ప్రభూ! నీవు అపారమైన సంతోషాన్ని ఇస్తూ, శత్రువులను అణచివేస్తూ, సజ్జనుల కీర్తులతో ఎప్పుడూ వర్ధిల్లుతున్నావు.

37. శ్లోకం

స్వమేఽపి సమరేషు త్వా విజయశ్రీర్న ముఞ్చతి ।

ప్రభావప్రభవం కాన్త స్వాధీనపతికా యథా ॥ 37 ॥

• తాత్పర్యం: కలలలో కూడా యుద్ధరంగంలో విజయలక్ష్మి నిన్ను విడిచిపెట్టదు. కాంతుడైన భర్తను అంటిపెట్టుకుని ఉండే స్వాధీనపతిక (భర్తను ఎప్పుడూ వీడని భార్య) లాగా విజయం నీ వెంటే ఉంటుంది.

38. శ్లోకం

పశ్యన్త్య-సఖ్యాపథగా త్వద్దానజలవాహినీమ్ ।

దేవ త్రిపథగాత్మానం గోపయత్యుత్తమూర్ధని ॥ 38 ॥

• తాత్పర్యం: ఓ దేవా! నీ దానధర్మాల వల్ల ప్రవహించే జలప్రవాహాన్ని చూసి, ఆకాశగంగ (త్రిపథగ) తన గర్వం అణగిపోయి శివుని తలపై దాక్కుంటోంది (నీ దాన గుణం గంగను కూడా మించిపోయింది).

39. శ్లోకం

యద్వీర్య కూర్మరాజస్య యశ్చ శేషస్య విక్రమః ।

పృథివ్యా రక్షణే రాజన్నేకత్ర త్వయి తత్స్థితమ్ ॥ 39 ॥

• తాత్పర్యం: కూర్మరాజాని (తాబేలు) యొక్క ధైర్యం, ఆదిశేషుని యొక్క విక్రమం (పరాక్రమం) — భూమిని రక్షించడంలో ఏయే గుణాలు అవసరమో, అవన్నీ నీ ఒక్కడిలోనే పూర్తిగా ఉన్నాయి.

40. శ్లోకం

త్వయి సగరసంప్రాప్తే ధనుషాసాదితాః శరాః ।

శైరర-రిశిరస్తన భూస్తయా త్వం త్వయా యశః ॥ 40 ॥

• తాత్పర్యం: నీవు సగరుడి వలె విక్రమించి, ధనుస్సుతో బాణాలను సంధించి శత్రువుల తలలను నేలకూల్చావు. దాని ద్వారా నీవు భూమిని, నీకు కీర్తిని సంపాదించుకున్నావు.

41. శ్లోకం

యయోరారోపితస్తారో హారస్తఽరివధూజనైః ।

నిధీయన్తే తయోః స్థూలాః స్తనయోరశ్రుబిన్దవః ॥ 41 ॥

• తాత్పర్యం: శత్రువుల భార్యలు తమ భర్తలు ఓడిపోవడంతో తమ హారాలను తొలగించి, రత్నాల వంటి పెద్ద కన్నీటి బిందువులను తమ కుచాలపై జార్చుకుంటున్నారు.

42. శ్లోకం

మధుపానప్రవృత్తాస్తే సుహృద్భిః सह వైరిణః ।

శ్రుత్వా కుతోఽపి త్వన్నామ లేభిరే విషమా దశామ్ ॥ 42 ॥

• తాత్పర్యం: శత్రువులంతా తమ మిత్రులతో కలిసి మధుపానంలో (సుఖాలలో) మునిగి ఉన్నప్పటికీ, ఎక్కడైనా నీ పేరు వినపడితే చాలు, వెంటనే భయంతో విషమమైన (కష్టతరమైన) స్థితిని పొందుతారు.

43. శ్లోకం

యస్య చేతసి నిర్వ్యాజం ద్వయ తృణకణాయతే ।

క్రోధే విరోధినా సైన్యం ప్రసాదే కనకాచలః ॥ 43 ॥

• తాత్పర్యం: ఎవరి మనస్సులోనైతే ద్వైతం (భేదభావం) తృణప్రాయంగా మారుతుందో, కోపంలో శత్రు సైన్యాన్ని భస్మం చేసేవాడో, ప్రసన్నమైనప్పుడు కనకాచలం (మేరు పర్వతంలా దానం చేసేవాడో) అటువంటి మహానుభావుడు నువ్వు.

44. శ్లోకం

దేవ-వద్దానపాథౌధౌ దారిద్ర్యస్య నిమజ్జతః ।

న కోఽపి హి కరా-లంబం దత్తే మత్తభదాయక ॥ 44 ॥

• తాత్పర్యం: దారిద్ర్యంలో మునిగిపోతున్న వారికి దానాలనే నీటిలో దేవతల వలె ఆసరా ఇస్తూ, మదగజాలను తరిమే ఓ ప్రభువు! ఎవరూ నీలా ఆదుకోలేకపోతున్నారు.

45. శ్లోకం

రాజచన్ద్ర సమాలోక్య త్వా తు భూతలమాగతమ్ ।

రత్నశ్రేణిమిషాన్మన్స్యే నక్షత్రాణ్యప్యు-పాగమన్ ॥ 45 ॥

• తాత్పర్యం: భూమిపైకి వచ్చిన నిన్ను (రాజచంద్రుడిని) చూసి, ఆకాశంలోని నక్షత్రాలన్నీ రత్నాల వరుసల రూపంలో నీ దగ్గరికే దిగివచ్చాయో అన్నట్లుగా ఉన్నాయి.

46. శ్లోకం

ధారయిత్వా త్వయాత్మానం మహాత్యాగధనా-ధునా ।

మోచితా బలికర్ణాద్యాః స్వयशోగుప్తకర్మణః ॥ 46 ॥

• తాత్పర్యం: ఓ రాజా! నువ్వు మహా త్యాగ ధనాన్ని ధరించి బలి, కర్ణ మొదలైన పూర్వపు దాతల కీర్తి భారాన్ని తీర్చావు (వారిని మించిన దాతగా నిలిచావు).

47. శ్లోకం

క్షణమప్యనుగృహ్ణాతి యం దృష్టిస్తేఽనురాగిణీ ।

ఈర్ష్య్యయేవ త్యజ-త్యాశు తం నరేన్ద్ర దరిద్రతా ॥ 47 ॥

• తాత్పర్యం: నీ అనురాగంతో కూడిన చూపు క్షణకాలం ఎవరి మీద పడినాసరే, దరిద్రత ఆ వ్యక్తిని ఈర్ష్యతో వెంటనే విడిచిపెట్టి పారిపోతుంది.

48. శ్లోకం

యోఽసకృత్పరగోత్రాణా మేక్షేచ్ఛేదక్షణక్షమః ।

శైతకోటితా బిభ్రద్విబుధేన్ద్రః స రాజతే ॥ 48 ॥

• తాత్పర్యం: శత్రువుల గోత్రాలను (వంశాలను) నిర్మూలించడంలో సమర్థుడైనవాడు, ఇంద్రుని వలె వజ్రాయుధాన్ని (శతకోటి ప్రకాశాన్ని) ధరించినవాడు అయిన ఆ రాజు ప్రకాశిస్తున్నాడు.

49. శ్లోకం

తాంబూలేన వినా రాజఞ్జడీభూతా సరస్వతీ ।

న నిఃసరేన్ముఖాద్వాణీ గృహాత్కులవధూరివ ॥ 49 ॥

• తాత్పర్యం: ఓ రాజా! తాంబూలం (తాంబూల సేవనం) లేకపోతే ఇంట్లోని కులవధువు బయటకు రానట్లుగా, ముఖంలో తాంబూలం లేకపోతే సరస్దేవి (వాక్కు) కూడా పండితుల నోటి నుండి స్పష్టంగా వెలువడదు.

సంప్రదాయంలో పండితులు, కవులు తాంబూలం (తామరాకు, వక్క, సున్నం కలిపిన తాంబూలం) సేవించిన తర్వాతే తమ ప్రసంగాలు, పద్యాలు లేదా కావ్యాలను వినిపించేవారు. తాంబూలం వేసుకోవడం వల్ల ముఖంలో కాంతి, గొంతులో స్పష్టత వస్తాయి.

• శ్లోకంలోని చమత్కారం: ఇంట ఉండే కులవధువు (మంచి కుటుంబంలోని స్త్రీ) ఎలాగైతే గౌరవంగా, అలంకారంతో (తాంబూలంతో) మాత్రమే బయటకు వస్తుందో, అలాగే పండితుల నోటి నుండి వచ్చే వాక్కు (సరస్వతీ దేవి) కూడా తాంబూల సేవనం లేకపోతే అంతగా రాణించదు, స్పష్టంగా వెలువడదు అని కవి ఇక్కడ అత్యంత రమ్యంగా పోల్చి చెప్పారు.

శ్లోకం 50

అర్థిప్రత్యర్థలక్షైరప్యపరాఙ్ముఖచేతసమ్ ।

త్వా పరాఙ్ముఖతా నిన్యుః కేవల పరయోషితః ॥ 50 ॥

• తాత్పర్యం: రాజా! యాచకులు, శత్రువులు ఎంతమంది వచ్చిసరిపడినప్పటికీ నీ మనస్సు ఎప్పుడూ వెనుకడుగు వేయదు (అపరాఙ్ముఖం కాదు). కానీ, కేవలం పరస్త్రీల విషయంలోమాత్రమే నీ ఇంద్రియాలు వెనుకడుగు వేస్తాయి (పరస్త్రీలను నీవు ఎన్నడూ ఆశించవు).

శ్లోకం 51

తవ నిర్వర్ణయద్వర్ణ స్వర్ణ వర్ణయతో గిరా ।

త్వత్కోశగేహాన్నిర్గత్య తీర్థేషు వసతి ధ్రువమ్ ॥ 51 ॥

• తాత్పర్యం: నీ రూప సౌందర్యమును వర్ణించుచున్న కవుల వాక్కుల ద్వారా, నీ రాజకోశాగారము నుండి బంగారము (సంపద) వెలువడి పవిత్ర తీర్థములలో (దానధర్మాల రూపంలో) శాశ్వతంగా నివసిస్తున్నది.

శ్లోకం 52

న సమానః సమర్థస్య వసు వ్యాకరణస్య తే।

విగ్రహో నైవ కేనాపి న పరః సర్వనామభాక్ ॥ 52 ॥

• తాత్పర్యం: సమర్థుడవైన నీతో సమాసము (సమానమైనవారు) ఎవరూ లేరు; నీకు వ్యాకరణంతో పనిలేదు. శత్రువుల చేతిలో ఎన్నడూ విగ్రహము (భంగపాటు/ఓటమి) లేదు; నీకు సాటియైన సర్వనామము (అందరికంటే శ్రేష్ఠుడవు గనుక వేరే పేరు) మరొకరు లేరు.

శ్లోకం 53

అర్థినా కృపణా దృష్టిస్త్వ-న్ముఖే పతితా సకృత్ ।

తదవస్థా పునర్దేవ నాన్యస్య భువనమీక్షతే ॥ 53 ॥

• తాత్పర్యం: ఓ రాజా! యాచకుని యొక్క దీనమైన చూపు ఒక్కసారి నీ ముఖంపై పడిందంటే చాలు, ఆ తర్వాత అది మళ్లీ వేరే ఎవరి ముఖం వైపూ చూడదు (నీవే వారికి సర్వస్వమని నమ్ముతారు).

శ్లోకం 54

ధైర్యలావణ్యగమ్భీర్యప్రముఖైస్త్వముదన్వతః ।

గుణైస్తుల్యోఽసి భేదస్తు వపుషైవేద్దశేన తే ॥ 54 ॥

• తాత్పర్యం: ధైర్యము, లావణ్యము, గంభీర్యము మొదలైన గుణాలలో నీవు సముద్రంతో సమానుడవు. కాకపోతే మీ ఇద్దరికీ ఉన్న తేడా రూపంలో మాత్రమే (సముద్రం నీటితో ఉంటుంది, నీవు మానవ రూపంలో ఉన్నావు).

శ్లోకం 55

అలౌకిక-మహాలోకప్రకాశితజగత్రయః ।

స్తూయతే దేవ సద్వశముక్తారత్న న కైర్మవాన్ ॥ 55 ॥

• తాత్పర్యం: ఓ దేవా! నీ యొక్క అలౌకికమైన తేజస్సుచే మూడు లోకములు ప్రకాశిస్తున్నాయి. సజ్జనులచే మరియు ముక్తులైన రత్నముల వంటి వారిచే నీవు ఏ విధంగా కీర్తించబడటం లేదు? (అందరిచేతనూ నిరంతరం కీర్తించబడుతున్నావు).

శ్లోకం 56

శాసతి త్వయి హే రాజన్నఖణ్డావని-మణ్డలమ్ ।

న మనాగపి నిశ్చిన్తే మణ్డలే శత్రుమిత్రేయోః ॥ 56 ॥

• తాత్పర్యం: ఓ రాజా! నీవు ఈ అఖండ భూమండలాన్ని పాలిస్తుండగా, శత్రువులు గానీ, మిత్రులు గానీ ఏ కోశానా నిశ్చింతగా ఉండలేరు (నీ ప్రతాపానికి అందరూ అప్రమత్తంగా ఉంటారు).

శ్లోకం 57

మత్వా లోకమదాతార సతోషే యైః కృతా మతిః ।

త్వయి రాజని తే రాజన్న తయా వ్యవసాయినః ॥ 57 ॥

• తాత్పర్యం: లోకానికి దాతవైన నిన్ను చూసి, ఇక మాకు ఏ లోపమూ లేదని సంతోషంతో ఎవరైతే తమ ప్రయత్నాలను మానుకుంటారో, ఓ రాజా! వారెప్పటికీ సఫలీకృతులు కారు (కర్తవ్య దీక్ష వీడకూడదు).

శ్లోకం 58

పద్మోద్యదినాధీశః సదాగతిసమీరణః ।

భూభృదావలిదమ్భోలిరేక ఏవ భవాన్భువి ॥ 58 ॥

• తాత్పర్యం: పద్మాలను వికసింపజేసే సూర్యుడు, ఎల్లప్పుడూ సంచరించే వాయువు, పర్వతాల గర్వాన్ని అణచే వజ్రాయుధం (ఇంద్రుని ఆయుధం)—ఈ లక్షణాలన్నీ కలిగిన అద్భుతమైన శక్తి భూమిపై ఒక్క నీలోనే రూపుదాల్చింది.

శ్లోకం 59

సన్నారీభరణోమా యమారాధ్య విధుశేఖరమ్ ।

సన్నారీ-భరణోఽమాయస్తతస్త్వం పృథివీం జయ ॥ 59 ॥

• తాత్పర్యం: చంద్రుడిని శిరస్సుపై ధరించిన శివుడిని ఆరాధించి, సజ్జనులైన స్త్రీలకు ఆభరణం లాంటివాడుగా, కపటం లేనివాడుగా ప్రసిద్ధి చెందిన ఓ రాజా! నీవు ఈ భూమండలాన్ని పూర్తిగా  జయించు

ఈ శ్లోకంలో సంస్కృత భాషకుండే ప్రత్యేకత అయిన శ్లేషాలంకారము (ఒకే పదానికి లేదా వాక్యానికి రెండు వేర్వేరు సందర్భాలలో రెండు అర్థాలు రావడం) అత్యద్భుతంగా ఇమిడి ఉంది. దీని పద విభజన మరియు దాని వెనుక ఉన్న విశేషమైన అర్థాన్ని కింద వివరంగా తెలుసుకుందాం.

పద విభజన (Word Division & Sandhi Split)

మొదటి పాదం:

• సత్ + నారీ + భరణ + ఉమ + ఆమాయ + ఆరాధ్య + విధుశేఖరమ్

రెండవ పాదం:

• సత్ + నారీ + భరణః + అమాయః + తతః + త్వమ్ + పృథివీం + జయ

శ్లేషార్థం (రెండు విభిన్న అర్థాల వివరణ)

ఈ శ్లోకానికి రెండు కోణాలలో అర్థాలు వస్తాయి. మొదటిది శివునికి అన్వయించగా, రెండవది రాజుకు అన్వయించబడుతుంది.

1. శివుని పరంగా అర్థం (దేవుని ఆరాధన):

• విధుశేఖరమ్: చంద్రుడిని (విధువును) తన శిరస్సుపై శేఖరముగా (కిరీటముగా) ధరించిన శివుడిని...

• ఉమాయా + ఆరాధ్య: పార్వతీ దేవితో కూడినవాడై లేదా పార్వతీ దేవిచే ఆరాధింపబడిన ఆ శివుడిని...

• సత్ + నారీ + భరణః: గంగానదిని (సద్నదిని/నారీ అంటే నది అనే అర్థం కూడా ఉంది) తన జటాజూటంలో ఆభరణంగా ధరించినవాడు...

• అమాయః: మాయ లేనివాడు, నిర్మలుడైన ఆ పరమశివుడిని ఆరాధించి... (అలా శివుని ఆరాధించడం వల్ల)...

2. రాజు పరంగా అర్థం (రాజనీతి & విజయం):

• సన్నారీ భరణః: సజ్జనులైన స్త్రీలకు (లేదా ప్రజలకు) రక్షకుడుగా/ఆభరణం లాంటివాడుగా ఉంటూ...

• అమాయః: ఏమాత్రం కపటము, వంచన లేనివాడై...

• తతః త్వమ్ పృథివీం జయ: ఓ రాజా! అటువంటి దైవబలంతో నీవు ఈ భూమండలాన్ని పూర్తిగా జయించుము!

సారాంశం: చంద్రశేఖరుడైన శివుడిని భక్తితో ఆరాధించి, కపటరహితుడై, ప్రజలను కన్నబిడ్డలా కాపలా కాసే గుణములు గలవాడవై నీవు శత్రువులపై విజయం సాధించు అని ఈ శ్లోకానికి పరమార్థం.

శ్లోకం 60

దేవ త్వమేవ పాతాలమౌశానా త్వం నిబన్ధనమ్ ।

త్వం చామరమరుద్ధమిరేకో లోకత్రయాత్మకః ॥ 60 ॥

• తాత్పర్యం: ఓ ప్రభువా! నీవే పాతాళము వంటి గంభీరుడవు; నీవే ఆశలకు మూలమైన నిబంధనవు. సమస్త లోకములను రక్షించే త్రిలోకాత్మకుడు నీవు ఒక్కడే.

శ్లోకం 61

జితేన్ద్రియతయా సమ్యగ్విద్యావృద్ధ-నిషేవిణః ।

అతిగాఢగుణస్యాస్య నాబ్జవద్భఙ్గురా గుణాః ॥ 61 ॥

• తాత్పర్యం: ఇంద్రియాలను జయించినవాడవు, చక్కని విద్యను, పెద్దలను సేవించేవాడవు అయిన నీ యొక్క గొప్ప గుణములు పద్మం వలె క్షణికమైనవి కావు (ఎప్పటికీ చెక్కుచెదరని శాశ్వతమైన సద్గుణాలు నీవి).

శ్లోకం 62

అఖణ్డమణ్డలః శ్రీమాన్పశ్యైష పృథివీపతిః ।

న నిశాకరవజ్జాతు కైలావైకల్యమాగతః ॥ 62 ॥

• తాత్పర్యం: ఈ భూపాలకుడైనవాడు అఖండమైన రాజ్యంతో, సంపదతో ప్రకాశిస్తున్నాడు. చంద్రుడిలాగా ఇతనికి ఎప్పుడూ కళాక్షయం (కళా వైకల్యం) అనేది ఉండదు.

శ్లోకం 63

అరాతివిక్ర-మాలోకవితఖరవిలోచనః ।

కృపాణోదగ్రదోర్దణ్డః స సహస్రా-యుధీయతి ॥ 63 ॥

• తాత్పర్యం: శత్రువుల పరాక్రమాన్ని చూసి భయపడని కఠినమైన నేత్రాలు గలవాడు, కత్తిని ధరించిన బలమైన భుజదండాలు గల ఈ రాజు వేయి ఆయుధాలు ధరించిన ఇంద్రుని వలె ప్రకాశిస్తున్నాడు.

శ్లోకం 64

కాననే సరిదుద్దేశే గిరీణామపి కన్ద్రే ।

పశ్యన్త్యన్తకసంకాశం త్వామేకం రిపవః పురః ॥ 64 ॥

• తాత్పర్యం: అడవులలో గాని, నదుల ప్రక్కన గాని, పర్వత గుహలలో గాని... ఎక్కడైనా సరే, శత్రువులు తమ ఎదుట సాక్షాత్ యముడిలాంటి నిన్నే ఒక్కరుగా చూసి వణికిపోతుంటారు.

శ్లోకం 65

ఉద్దణ్డే భుజదణ్డే తవ కోదణ్డే పరిస్ఫురతి ।

అరిమణ్డలరవిమణ్డల-రమ్మాకుచమణ్డలాని వేపన్తే ॥ 65 ॥

• తాత్పర్యం: నీ యొక్క బలమైన భుజాలపై విల్లు (కోదండం) ప్రకాశిస్తున్నప్పుడు, శత్రురాజుల ఇళ్లలోని స్త్రీల కుచమండలాలు (భయంతో) వణికిపోతాయి.

సంస్కృత కావ్యాలలో మరియు వీరరస ప్రధానమైన వర్ణనలలో శత్రువుల స్త్రీల కుచమండలాలు వణకడం అనేది ఒక ప్రసిద్ధమైన కవిసమయం (కవులు సంప్రదాయబద్ధంగా వాడే అలంకారిక భావన). దీని వెనుక ఉన్న ప్రధాన కారణాలు ఇక్కడ చూడవచ్చు:

1. భర్తల ఓటమి మరియు మరణ భయం: యుద్ధరంగంలో రాజు విజృంభించి శత్రువులపై దండెత్తితే, ఆ శత్రురాజులు ఓడిపోవడం లేదా మరణించడం ఖాయం. భర్తలు ప్రాణాలు కోల్పోతారనే భయం, తమ రాజ్యాలు కోల్పోయి అనాథలమైపోతామనే ఆందోళనే ఆ స్త్రీల హృదయాలను కదిలిస్తుంది. ఆ తీవ్రమైన మానసిక భయమే వారి శరీరాలను, వక్షోజాలను వణికించేలా చేస్తుంది (శోక భయాలు).

2. భర్తల సంయోగ వియోగం (విరహం/వైధవ్యం): శత్రు రాజులు యుద్ధంలో ఓడిపోయి పారిపోవడమో లేదా చనిపోవడమో జరిగితే, ఆ ఇళ్లలోని స్త్రీలకు సుఖసంతోషాలు నశిస్తాయి. హారాలు తొలగించి, వైధవ్యపు కష్టాలను అనుభవించాల్సిన దుస్థితి వస్తుంది. ఆ రాబోయే భయంకరమైన దుర్భర జీవితం తలచుకుని వారు విలపిస్తారు.

3. కవిత్వంలో అతిశయోక్తి (వీరరస పరాకాష్ట): రాజు యొక్క పరాక్రమం ఎంత గొప్పదంటే, కేవలం యుద్ధరంగంలో శత్రు సైనికులనే కాదు, శత్రువుల అంతఃపురాలలో సుఖంగా ఉన్న స్త్రీల మనసులను, శరీరాలను కూడా భయంతో కదిలించివేయగలదు అని చెప్పడానికి కవులు ఈ అలంకారిక వర్ణనను వాడతారు. రాజు యొక్క బాహువుల బలమూ, ధనుంఠంకారమే అంతటి భీభత్సాన్ని సృష్టిస్తుందని దీని అర్థం.

శ్లోకం 66

భవతామహమివ బహవో మమ తు భవానివ భవానేవ ।

కుముదిన్యాః కతి న విధోర్వి-ధురిన విధూరేవ కుముదిన్యోః ॥ 66 ॥

• తాత్పర్యం: నీకు నా లాంటి వాళ్ళు చాలామంది ఉండవచ్చు; కానీ నాకుమాత్రం నీలాంటివారు నీవే తప్ప వేరొకరు లేరు. చంద్రునికి కుముదినులు (కలువలు) ఎందరున్నప్పటికీ, ఆ కుముదినులకు ఆ చంద్రుడు ఒక్కడే కదా!

శ్లోకం 67

లబ్ధోర్ధచన్ద్ర ఈశః కృతకంసభయం చ పౌరుష విష్ణోః ।

బ్రహ్మాపి నౌభిజాతః కేనోపమిమీమహే నృప భవన్తమ్ ॥ 67 ॥

• తాత్పర్యం: శివుడు అర్ధచంద్రుడిని ధరించాడు, విష్ణువు కంసునికి భయాన్ని కలిగించే పరాక్రమం చూపాడు, బ్రహ్మ కూడా జన్మించాడు... ఇలాంటి దేవతల లక్షణాలన్నీ నీలో కనిపిస్తున్నాయి. ఓ రాజా! మిమ్మల్ని ఎవరితో పోల్చగలం? (మీరు సాటిలేని మహావీరులు).

శ్లోకం 68

సరలప్రియం గుణాఢ్య లమ్బి-తమాల విచిత్రైతిలకం చ ।

మనమివ వపుస్తవైతత్కథమవన నృప జనస్థాస్య ॥ 68 ॥

• తాత్పర్యం: ఓ రాజా! నీ శరీరం, నీ మనస్సు వలెనే సరళమైనది, గుణాఢ్యమైనది, లంబమైన తమాల వృక్షాలతో, విచిత్రమైన తిలకాలతో (బొట్లతో) కూడుకున్నది. ప్రజలచే పూజింపబడే నీ శరీరం మనస్సువలె ఎంతటి సుందరమైనది!

శ్లోకం 69

బాణకరవీరదమనకశతపత్రకబ-న్ధుజీవకుసుమాని ।

నృప వివిధవిటపరూపస్తథాపి విర్టేపః కథ నాసి ॥ 69 ॥

• తాత్పర్యం: బాణము, కరవీరము, దమనకము, శతపత్రము, బంధుజీవము మొదలైన వివిధ పుష్పముల రూపంలో నీవు ఉన్నప్పటికీ, ఓ రాజా! నీవు ఎందుకు విక్షేపము (చంచలత్వము) లేనివాడవుగా ఉన్నావు? (అన్ని పుష్పాలు ఉన్నా నీ మనస్సు స్థిరంగా ఉంటుంది).

శ్లోకం 70

స్తనయుగమశ్రుస్నాతం సమీపతరవర్తి హృదయ-శోకానేః ।

చరతి విముక్తాహార వ్రతమివ భవతో రిపుస్త్రీ-ణామ్ ॥ 70 ॥

• తాత్పర్యం: నీ శత్రువుల భార్యల చనుబొట్లు కన్నీటితో తడిసిపోతున్నాయి; వారి హృదయాలలో శోకమనే అగ్ని దగ్గరగా మండుతోంది; వారు హారములు (దండలు) విసర్జించి, వైధవ్యపు ముత్యాల హారాలు లేని దీనమైన నిరాడంబర జీవితం ఆచరిస్తున్నట్లుగా జీవిస్తున్నారు.

శ్లోకం 71

కల్పతరుకామదోగ్ధ్రీచిన్తామణిధనదర్శఙ్ఖా-నామ్ ।

రచితో రఁజోభరపయస్తేజ శ్వాసాన్తరోమ్బరైరేషః ॥ 71 ॥

• తాత్పర్యం: కల్పవృక్షము, కామధేనువు, చింతామణి మొదలైన దివ్య వస్తువుల యొక్క పరాగము, తేజస్సు, శ్వాస, ఆకాశము మొదలైన ఐదు భూతములతో ఈ రాజావారు సృష్టించబడ్డారా అన్నట్లు ప్రకాశిస్తున్నారు.

శ్లోకం 72

తిగ్మరుచిరప్రతాపో విధురైనిశాకృద్విభో మధురలీలః ।

మతి-మానతత్త్వవృత్తిః 'అత్తిపదపక్షాగ్రణీర్విభాతి భవాన్ ॥ 72 ॥

• తాత్పర్యం: ఓ ప్రభువా! నీవు సూర్యుని వలె తీక్షమైన ప్రతాపం కలవాడవు, చంద్రుని వలె ఆనందాన్ని ఇస్తూ మధురమైన లీలలు కలవాడవు, తత్త్వజ్ఞానంతో కూడిన బుద్ధి గలవాడవై శత్రువులకు అగ్రగామిగా ప్రకాశిస్తున్నావు.

శ్లోకం 73

'శైనిరర్శేనిశ్చ తముచ్చైర్నిహన్తి కుప్యసి నరేన్ద్ర యస్మై త్వమ్ ।

యత్ర ప్రసీదసి పునః స భాత్యుదారోఽనుదారశ్చ ॥ 73 ॥

• తాత్పర్యం: ఓ నరేంద్రా! నీవు ఎవరిపై కోపగించుకుంటావో, వారిని శనిగ్రహం వలె వజ్రాయుధం నిర్మూలిస్తుంది. ఎవరిపై అయితే నీవు ప్రసన్నుడవుతావో, వారు అత్యంత ఉదారులై ప్రకాశిస్తారు.

శ్లోకం 74

క్షణదాసావేక్షణదా వనమైవైనం వ్యసనమైవ్యసనమ్ ।

బత వీర తవ ద్విషతా పరాఙ్ముఖే త్వయి పరాచుఖం సర్వమ్ ॥ 74 ॥

• తాత్పర్యం: ఓ వీరా! నీవు శత్రువుల పట్ల ముఖం తిప్పుకుంటే చాలు, వారికి రాత్రులు పగళ్ళుగా, అడవులే ఇళ్లుగా, సంతోషాలన్నీ వ్యసనాలుగా (కష్టాలుగా) మారిపోయి అన్నీ వారికి దూరమైపోతాయి.

శ్లోకం 75

ప్రధనా-ధ్వని ధీరధనుర్ధ్వనిభృతి విధురైరైయోధి తవ దివసమ్ ।

దివ-సేన తు నరప భవానయుద్ధ విధిసిద్ధసాధువాదపదమ్ ॥ 75 ॥

• తాత్పర్యం: యుద్ధరంగమనే మార్గంలో ధీరుడైన నీ వింటి ధ్వనితో శత్రువులు కలవరపడి పోరాడారు. ఓ నరపాలా! నీవు యుద్ధం చేయకుండానే కేవలం నీ తేజస్సుతో సాధువాదాలను (ప్రశంసలను) పొందుతున్నావు.

శ్లోకం 76

గిరయోఽప్యనున్నతియుజో మరుదప్యచలోఽబ్ధయోఽవ్యగమ్భీరాః ।

విశ్వభరాప్యతిలఘుర్నరనాథ తవాన్తికే నియతమ్ ॥ 76 ॥

• తాత్పర్యం: ఓ నరనాథా! నీ ముందు పర్వతాలు కూడా తమ ఉన్నతిని కోల్పోతాయి, వాయువు కూడా చలించదు, సముద్రాలు కూడా తమ గంభీర్యతను కోల్పోతాయి, భూమి కూడా చాలా తేలికైపోతుంది (నీ ప్రతాపం ముందు అన్నీ తక్కువవుతాయి).

శ్లోకం 77

సమద్ద్మత గజమదజలనిస్సన్దతరఙ్గిణీపరిష్వఙ్గాత్ ।

షితి-తిలక త్వాయే తటజుషి శంకరచూడాపగాపి కాలిన్దీ ॥ 77 ॥

• తాత్పర్యం: మదపు గజముల మదజల ప్రవాహాలతో కూడిన నీ సాన్నిధ్యం వల్ల, శివుని శిరస్సుపై ఉన్న గంగానది కూడా నీ దగ్గరకు వచ్చి యమునా నది వలె నల్లటి కాంతిని సంతరించుకుంటుంది.

శ్లోకం 78

వి‌లితసకలారికులం తవ బలమిదమభవదాశు విమలం చ ।

ప్రఖలముఖాని నరాధిప మలినాని చ తాని జాతాని ॥ 78 ॥

• తాత్పర్యం: ఓ నరాధిపా! సమస్త శత్రువుల కులాన్ని అణచివేసిన నీ సైన్యం ఎప్పుడూ స్వచ్ఛమైనది, పవిత్రమైనది. కానీ శత్రువుల ముఖాలు మాత్రం మలినమైపోయి కాంతిహీనంగా మారాయి.

శ్లోకం 79

పల్లవతః కల్పతరోగ్ష విశేషః కరస్య తే వీర ।

భూషయతి కర్ణమేకః పరస్తు కైర్ణ తిరస్కురుతే ॥ 79 ॥

• తాత్పర్యం: ఓ వీరా! కల్పవృక్షం యొక్క పల్లవము (చిగురుటాకు) నీ చేతిలో ఒక చెవిని అలంకరిస్తే, మరొక చెవిని అది తిరస్కరిస్తుంది (నీ దానగుణం ముందు కల్పవృక్షం కూడా తక్కువవుతుంది).

శ్లోకం 80

హరవన్న విషేమే-దృష్టిహరివన్న విభో విధూతవితతవృషైః ।

రవివన్న చాతిదు-సహ-కైర్రేతాపితభూః కదాచిద్ధి ॥ 80 ॥

• తాత్పర్యం: ఓ విభో! నీవు శివుని వలె విషమ దృష్టి లేనివాడవు (సమదర్శనుడవు), విష్ణువు వలె ధర్మాలను రక్షించేవాడవు, సూర్యుని వలె ప్రజలను ఎప్పుడూ అతిగా తాపానికి గురిచేయని దయామయుడవు.

శ్లోకం 81

స్తనయుగముక్తాభరణాః కణ్టకకలితాఙ్గయష్టయో దేవ ।

త్వయి కుపితేఽపి ప్రాగివ విశ్వ-స్తాస్తే రిపుస్త్రియో జాతాః ॥ 81 ॥

• తాత్పర్యం: ఓ దేవా! నీవు కోపగించినప్పటికీ, శత్రువుల భార్యల చన్నులపై ముత్యాల హారాలు తొలగిపోయి, వారి శరీరాలు కంటకాలతో (పులకరింతలతో/కష్టాలతో) కూడినప్పటికీ, వారు పూర్వం వలెనే నీ విషయంలో విశ్వాసంతో ఉన్నారు.

• మొదటి కోణం (శత్రువుల మానసిక పరిస్థితి): నీ పరాక్రమం ఎంత గొప్పదంటే, నీ కోపాన్ని చూసి శత్రురాజులు ఓడిపోయినా, వారి భార్యలు తమ సర్వస్వం కోల్పోయినా... వారి మనసులో నీపై ఒక అపారమైన గౌరవం, విశ్వాసం ఏర్పడ్డాయి. "ఈ రాజు సాటిలేని మహావీరుడు, ఈయన ముందు మా భర్తలు నిలవలేకపోయారు" అని వారు లోలోపల నిన్ను అంగీకరించక తప్పలేదు.

• రెండవది, సంస్కృత కావ్యాలలో ఈ పదానికి మరొక గూఢార్థం కూడా చెబుతారు: నీవు ఎంత కోపగించినా, నీ శరణు కోరినవారికి నువ్వు అభయం ఇస్తావనే నమ్మకం వారిలో ఉంది. అందువల్ల వారు నీపై గట్టి నమ్మకంతో (విశ్వాసంతో) ఉన్నారు.

సంక్షిప్తంగా చెప్పాలంటే—నీ ప్రతాపానికి శత్రుస్త్రీల అలంకారాలు తొలగిపోయి కష్టాలు పాలైనప్పటికీ, నీ గొప్పతనాన్ని, నీ న్యాయాన్ని చూసి వారు నిన్ను పూర్తిగా నమ్ముతున్నారని (లేదా నీ శరణు కోరుతున్నారని) ఈ శ్లోకంలో కవి అత్యంత రమణీయంగా వర్ణించారు.

శ్లోకం 82

సతతముసలాసఙ్గాద్బహుతరగృహకర్మఘటనయా నృపతే । ద్విజపత్నీనాం కఠినా సతి భవతి కరాః సరోజసుకుమారాః ॥ 82 ॥

• తాత్పర్యం: రాజా! బ్రాహ్మణుల భార్యలు నిరంతరం రోకలితో పని చేయుట వలన మరియు అనేక గృహకృత్యములు నిర్వహించుట వలన, వారి కమలముల వలె సున్నితమైన చేతులు కూడా కఠినముగా మారుచున్నవి.

పురాతన భారతీయ రాజనీతి శాస్త్రం ప్రకారం, రాజ్యంలోని ప్రజలందరూ, ముఖ్యంగా విద్వాంసులు, బ్రాహ్మణులు దైవచింతనలో ఉంటూ, పేదరికంతో ఇబ్బంది పడకుండా చూడవలసిన బాధ్యత ఆ దేశ మహారాజు (ప్రభువు) పై ఉంటుంది.

• రాజధర్మ లోపం / విన్నపం: బ్రాహ్మణ పత్నుల చేతులు కఠినంగా మారాయంటే, ఆ రాజ్యపు రాజు తన బాధ్యతను సరిగ్గా నిర్వర్తించడం లేదని, ఆ బ్రాహ్మణ కుటుంబాలకు తగిన పోషణ లేదా దానాలు అందడం లేదని దీని అర్థం.

• కవి ఈ శ్లోకం ద్వారా రాజును నేరుగా విమర్శించకుండా, ఒక చక్కటి చమత్కారంతో హెచ్చరిస్తున్నాడు: "ఓ రాజా! నీ రాజ్యంలో విద్వాంసుల భార్యలు కూడా పూటకూళ్ల కోసం, కడుపునింపుకోవడం కోసం రోకలి పట్టి చేతులు కఠినం చేసుకుంటున్నారు. ఇది నీ పాలనలో ఉండదగినది కాదు. వెంటనే వారిని ఆదుకో!" అని రాజుకు పరోక్షంగా దానధర్మాల రాజధర్మాన్ని గుర్తుచేయడమే ఈ శ్లోకం యొక్క ముఖ్య ఉద్దేశ్యం.

శ్లోకం 83

కమలేవ మతిర్మతిరివ కమలా తనురివ విభా విభేవ తనుః । ధరణీవ ధృతిధృతిరివ ధరణీ సతత విభాతి యస్య తవ ॥ 83 ॥

• తాత్పర్యం: ఓ రాజా! ఎవరియొక్క బుద్ధి లక్ష్మీదేవి వలెనో, లక్ష్మీదేవి బుద్ధి వలెనో, శరీరము కాంతి వలెనో, కాంతి శరీరము వలెనో, ధైర్యము భూమి వలెనో, భూమి ధైర్యము వలెనో - ఇవన్నీ నిత్యము ప్రకాశించుచున్నవో, అట్టి నీ యొక్క వైభవం గొప్పది.

శ్లోకం 84

రత్నసానుశిఖరాఙ్గణఫుల్లకల్పపాదపతలేషు నిషణ్ణాః । ఉద్గుణన్తి నృపహస సువర్ణ త్వద్యశః ప్రవరకిన్నరరామాః ॥ 84 ॥

• తాత్పర్యం: రాజా! రత్నమయమైన పర్వత శిఖర ప్రాంగణాలలో వికసించిన కల్పవృక్షాల నీడలో కూర్చున్న కిన్నెర స్త్రీలు, నీ యొక్క గొప్ప కీర్తిని సువర్ణమయమైన గొంతులతో గానము చేయుచున్నారు.

శ్లోకం 85

గాఢకాన్తదశనక్షతవ్యథాసంకటాదరివధూజనస్య యః । ఓష్ఠవిద్రుమలతాన్యమోచయన్నిర్దశన్యుధి రుషా నిజాధరమ్ ॥ 85 ॥

• తాత్పర్యం: శత్రువుల భార్యలు తమ భర్తల గాఢమైన దంతక్షతముల (కొరుకుట వలన కలిగిన గాయాల) బాధతో తమ పగడపు లాంటి పెదవులను విడిపించుకునేలా, యుద్ధంలో నీవు కోపంతో నీ పెదవులను కొరుకుచున్నావు.

ఓ రాజా! శత్రువుల భార్యలు (యుద్ధ భయం వల్ల లేదా భర్తల విరహంతో) తమ పెదవులను తాము బాధగా కొరుకుకుంటూ ఉంటే... నీవు మాత్రం యుద్ధరంగంలో శత్రువులపై గల తీవ్రమైన కోపంతో నీ పెదవులను నువ్వు గట్టిగా కొరుకుతున్నావు."

దీనిలోని సాధారణ భావం:

• శత్రువుల భార్యలు తమ ఇళ్లలో భయంతో, ఆందోళనతో పెదవులు కొరుకుతుంటే (బాధను అనుభవిస్తుంటే),

• నువ్వు మాత్రం యుద్ధభూమిలో శత్రువులను తుదముట్టించాలనే కసితో, రౌద్రంతో నీ పెదవులను నువ్వు కొరుకుతూ నీ శౌర్యాన్ని ప్రదర్శిస్తున్నావు.

శ్లోకం 86

బలమార్తభయోపశాన్తయే విదుషా సమతయే బహుశ్రుతమ్ । వసు తస్య న కేవల విభోర్గుణవత్తాపి పరప్రయోజనమ్ ॥ 86 ॥

• తాత్పర్యం: ప్రభువు యొక్క బలము దీనుల భయమును పోగొట్టుటకు, విద్వాంసుని శాంతి బహుశాస్త్రజ్ఞానము కొరకు ఉపయోగపడినట్లుగా; ఆ ప్రభువు యొక్క ధనమే కాక, ఆయన గుణ సంపద కూడా ఇతరుల ప్రయోజనానికే ఉపయోగపడుచున్నది.

శ్లోకం 87

తావకాః కతి న సన్తి మాదృశా మాదృశస్తు భవదేకజీవినః । అమ్బుదయ కతి వా న చాతకాశ్చాతకస్య పునరేక ఏవ సః ॥ 87 ॥

• తాత్పర్యం: ఓ మేఘమా! నీకు సేవకులుగా నా లాంటి వారు ఎంతమంది లేరు? కానీ, మా లాంటి వారికి మాత్రం నీవే ఒక్కడివి జీవనాధారము. ఆకాశంలో మేఘాలు కోకొల్లలుగా ఉన్నప్పటికీ, చాతక పక్షికి మాత్రం ఆ మేఘం ఒక్కడే కదా!

శ్లోకం 88

నిఖిలేషు గుణేషు చిత్రతా తే మనసో వైభవమద్భుత తవైవ । న చ తే పరతః ప్రమాణభావస్తదపి న్యాయనివిష్టతాతిచిత్రమ్ ॥ 88 ॥

• తాత్పర్యం: సమస్త గుణాలలో నీ వైవిధ్యం, నీ మనసు యొక్క వైభవం అత్యద్భుతమైనవి. నీకు వేరే ప్రమాణాల అవసరం లేదు అయినప్పటికీ నీవు న్యాయ మార్గంలో నడుచుకొనుట మరింత ఆశ్చర్యకరము.

శ్లోకం 89

స్ఫురదద్భుతరూపముత్ప్రనాపజ్వలన త్వా సృజతానవద్యవిద్యమ్ । విధినా ససృజే నవో మనోభూర్భువి సత్యం సవితా బృహస్పతిశ్చ ॥ 89 ॥

• తాత్పర్యం: ప్రకాశమానమైన అద్భుత రూపంతో, దోషరహిత విద్యతో కూడిన నిన్ను సృష్టికర్త బ్రహ్మ, సూర్యుడు మరియు బృహస్పతి కలిసి భూమిపై మన్మథుని వలె కొత్తగా సృష్టించారేమో సత్యం!

శ్లోకం 90

కలుషం చ తవాహితేష్వకస్మాత్సితపఙ్కరుహసోదరం చక్షుః । పతితం చ మహీపతీన్ద్ర తైపా వపుషి ప్రస్ఫుటమాపదాం కటాక్షైః ॥ 90 ॥

• తాత్పర్యం: ఓ రాజా! శత్రువుల పట్ల తెల్లని తామర పువ్వు వంటి నీ కంటి చూపు ఒక్కసారిగా క్రోధంతో ఎరుపెక్కినప్పుడు, వారి శరీరాలపై ఆపదలు అనే కటాక్షాలు స్పష్టంగా పడుచున్నవి.

శ్లోకం 91

గుణభేదవిద్మిమప్రసఙ్గే వ్యవధానాదనుపస్థితం పురస్తాత్ । అపి వాజినమాత్రశేషమిష్టౌ ఘటయన్వాజిభిరర్థ్యసే విధిజ్ఞైః ॥ 91 ॥

• తాత్పర్యం: పెద్ద పెద్ద యజ్ఞాలు చేసేటప్పుడు లేదా అశ్వబలం అవసరమైనప్పుడు, అక్కడ గుర్రాలు సరిపోకపోయినా, విధిని ఎరిగిన పండితులు నీ దగ్గరకు వచ్చి "ఓ రాజా! మా యజ్ఞం / కార్యం విజయవంతం కావడానికి మాకు కావలసిన గుర్రాలను (అశ్వాలను) నువ్వే ప్రసాదించు" అని నిన్ను కోరుకుంటారు (అర్థ్యసే).

అంటే, నీ దగ్గర అంతులేని అశ్వ సంపద (గుర్రాల సైన్యం) ఉంది కాబట్టి, ఇతరులకు కొరత ఏర్పడినప్పుడు నీవే వారిని ఆదుకుంటావని కవి ఇక్కడ చాలా గంభీరమైన పదాలతో ప్రశంసించాడు..

శ్లోకం 92

యది వై మనసి ప్రశాన్తిరుచ్చైః కురు కల్పద్రుమదానకౌశలమ్ । న భవేదితి వా వద స్ఫుటం కలివర్ణ ప్రతియామి మన్దిరమ్ ॥ 92 ॥

• తాత్పర్యం: నీ మనస్సులో గొప్ప ప్రశాంతి ఉంటే కల్పవృక్షం వలె దానమిచ్చే నేర్పును ప్రదర్శించు; లేదా ఇతరులకు ఇవ్వలేకపోతే స్పష్టంగా చెప్పు, నేను నా ఇంటికి వెళ్లిపోతాను.

శ్లోకం 93

నానన్వయస్తే న చ తే విరోధోఽలంకారకోటౌ తవ నోపమాపి । క్షితీశ నో తే విషమం న కించిత్సాహిత్య సౌహిత్యనిధిస్తథాపి ॥ 93 ॥

• తాత్పర్యం: 

• కావ్య పరంగా చూస్తే: ఒక కావ్యంలో "అన్వయం" (పదాల సంబంధం), "విరోధం" (విరోధాభాస), "ఉపమ" (ఉపమాన అలంకారం), "విషమం" (విషమ అలంకారం) వంటి అలంకారాలు ఉండాలి. కానీ, "నీలో ఎలాంటి అన్వయం లేదు, విరోధం లేదు, ఉపమ లేదు, విషమం లేదు"—అంటే ఈ అలంకారాలన్నీ లేకపోయినా సరే, నువ్వు సాక్షాత్తు సాహిత్యానికి మరియు సౌహిత్యానికి (సకల సంపదలకు) నిధిగా ఉన్నావు! (ఇది కావ్యాలంకారాల పరంగా వచ్చే విడమరపు).

• రాజు పరంగా చూస్తే: ఓ రాజా, నీ ప్రవర్తనలో ఎలాంటి అన్వయ దోషాలు, విరోధాలు, ఉపమానాలతో కూడిన కృత్రిమతలు, విషమతలు (అసమానతలు) లేవు. ఎటువంటి దోషాలు లేని స్వచ్ఛమైన పరిపాలన అందిస్తున్నావు కాబట్టి నువ్వు సాహిత్యానికి, సౌహిత్యానికి (మంచి నడవడికకు) నిధివి.

శ్లోకం 94

అవిరలకరవాలకమ్పనై భ్రుకుటీతర్జనగర్జనైర్ముహుః । దదృశే తవ వైరిణాం మదః స గతః కాపి తవేక్షణే క్షణాత్ ॥ 94 ॥

• తాత్పర్యం: నీ శత్రువులు కత్తులను కదుపుతూ, కనుబొములు ముడిచి గర్జించినప్పటికీ, నీ ఒక్క చూపు తగలగానే వారి గర్వం క్షణంలో ఎక్కడికో తొలగిపోయింది.

శ్లోకం 95

తవాహవే సాహసకర్మశర్మణః కరం కృపాణాన్తికమానినీషతః । భటాః పరేషా విశరారుతామగుర్దధత్యవాతే స్థిరతా హి పాసవః ॥ 95 ॥

• తాత్పర్యం: యుద్ధంలో సాహస కార్యాలు చేయడంలో దిట్టవైన నీ చేతికి కత్తి అందగానే, గాలి లేని చోట ధూళి కణాలు నిలకడగా ఉన్నట్లుగా శత్రుభటులు భయంతో వణికిపోయారు.

శ్లోకం 96

విశాసతే విస్తరతో న వక్తుం జానామి జానన్నపి తే గుణౌఘాన్ । యసైవ యోఽసి ప్రథమానకీర్తే స ఏవ తద్వానితి నిర్నిరూఢి ॥ 96 ॥

• తాత్పర్యం: ఓ గొప్ప కీర్తి గలవాడా! నీ గుణ సమూహాలను పూర్తిగా ఎరిగినప్పటికీ వాటిని వివరంగా చెప్పలేను; ఎవరెవరికి ఏది తగునో అది వారికే తెలుసని నిశ్చయము.

శ్లోకం 97

యశోద్యామణ్డితకాన్తదేహో బాల్యేఽపి గోపాలజనస్య నేతా । గోమణ్డలం పాసి బలేన యుక్తః కథ న గజన్పురుషోత్తమోఽసి ॥ 97 ॥

• తాత్పర్యం: కీర్తి అనే ఉద్యానవనంతో అలంకరించబడిన సుందర దేహము కలవాడా! బాల్యంలోనే గొల్లలకు నాయకుడవై, బలంతో గోవులను కాపాడిన నీవు పురుషోత్తముడవు కాక మరేమగుదువు?

శ్లోకం 98

నక్షత్రభూః క్షత్రకులప్రసూతేర్యుక్తో న భోగైః ఖలు భోగభాజః । సుజాతరూపోఽపి న యాతి యస్య సమానతా కాచన కాఞ్చనాద్రిః ॥ 98 ॥

• తాత్పర్యం: క్షత్రియ కులంలో పుట్టినవాడైనప్పటికీ, నీవు భోగాలను అనుభవించుట తగదు; సువర్ణంతో కూడిన బంగారు పర్వతం (మేరు పర్వతం) కూడా నీతో సమానము కాలేదు కదా!

శ్లోకం 99

అఖణ్డితా శక్తిరథోపమాన న స్వీకృత న చ్ఛలరీతిరస్తి । అస్పృష్టసదేహవిపర్యయస్య కోఽయం తవ న్యాయనయే నివేశ ॥ 99 ॥

• తాత్పర్యం: నీ శక్తి ఎన్నటికీ తగ్గదు, ఉపమానాలు నీకు సరిపోవు, నీలో ఎలాంటి కపట మార్గమూ లేదు, ఎటువంటి సంశయాలకు తావు లేదు. న్యాయ మార్గంలో నడుచుకునే నీ నిబద్ధత ఎటువంటిదో!

శ్లోకం 100

స్వతఃప్రకాశో మనసో మహత్త్వధర్మేషు శక్తిర్న తథాన్యథా ధీః । భూపాలగోపాలపదైకభక్తేరన్యైవ నైయాయికతా తవేయమ్ ॥ 100 ॥

• తాత్పర్యం: ఇది స్వయంగా ప్రకాశించేది, మనస్సు యొక్క గొప్ప ధర్మాలలో శక్తి కలది. భువనాలను పాలించే గోపాలుని చరణాలపై ఉండే ఏకాగ్ర భక్తి ముందు, ఇతర నైయాయిక (తార్కిక) విద్యలన్నీ వేరుగా, తక్కువగా కనిపిస్తాయి.


No comments:

Post a Comment

అరిపలాయనమ్, ప్రతాపవర్ణనమ్, కీర్తివర్ణనమ్

  అరిపలాయనమ్ శ్లోకము 1 సాలకాననయుక్తాపి సాలకాననవర్జితా | హారావరుద్ధకణ్ఠాపి విహారారివధూస్తవ || 1 || విశేషాలు (విరోధాభాస & శ్లేషాలంకారము): ...