ధననిందా (ధనాన్ని నిందించుట)
శ్లోకము 1
శ్లోకము:
అర్థార్థీ జీవలోకోऽయం శ్మశానమపి సేవతే ।
జనితారమపి త్యక్త్వా నిఃస్వం గచ్ఛతి దూరతః ॥ 1 ॥
తాత్పర్యం (1): ఈ లోకంలోని జనులు ధనం కోసం ఎంతటి నీచమైన పానికైనా సిద్ధపడి శ్మశానాన్ని కూడా ఆశ్రయిస్తారు. ధనం లేనివాడైతే కన్నతండ్రినైనా విడిచిపెట్టి దూరంగా వెళ్లిపోతారు.
శ్లోకము 2
శ్లోకము:
లక్ష్మీవన్తో న జానన్తి ప్రాయేణ పరవేదనామ్ ।
శేషే ధరాభరాక్రాన్తే శేతే నారాయణః సుఖమ్ ॥ 2 ॥
తాత్పర్యం (2): సాధారణంగా ధనవంతులకు ఇతరుల కష్టాలు, బాధలు పట్టవు. సమస్త భూభారాన్ని మోస్తూ ఆదిశేషుడు అలసిపోయి బాధపడుతున్నప్పటికీ, లక్ష్మీపతియైన శ్రీమన్నారాయణుడు ఆయనపై ఎంతో హాయిగా నిద్రిస్తూ ఉంటాడు కదా!
శ్లోకము 3
శ్లోకము:
వరం హాలాహలం పీతం సద్యః ప్రాణహరం విషమ్ ।
న తు దృష్టం ధనాన్ధస్య భ్రూభఙ్గకుటిలం ముఖమ్ ॥ 3 ॥
తాత్పర్యం (3): తక్షణమే ప్రాణాలు తీసే భయంకరమైన హాలాహల విషాన్ని త్రాగడమైనా మేలు కానీ, ధనమదంతో కన్నుమిన్ను కానని ధనికుని యొక్క చిట్లించిన కనుబొమ్మల వంకర ముఖాన్ని చూడడం మాత్రం ఎంతమాత్రం మంచిది కాదు.
విశేషార్థాలు:
వరం: కాస్త మేలైనది / ఇష్టమైనది (మనాక్ప్రియమ్).
భ్రూభఙ్గకుటిలమ్: కనుబొమ్మల ముడితో వంకరైన (భ్రుకుటీమోటనేన వక్రమ్).
శ్లోకము 4
శ్లోకము:
భక్తే ద్వేషో జడే ప్రీతిరరుచిర్గురులఙ్ఘనమ్ ।
ముఖే చ కటుతా నిత్యం ధనినాం జ్వరిణామివ ॥ 4 ॥
తాత్పర్యం (4): ధనవంతులు మరియు జ్వరపీడితుల ప్రవర్తన ఒకే విధంగా ఉంటుంది. ధనికులకు సేవకులపై ద్వేషం, మూర్ఖులపై ప్రీతి, మంచి పనులపై అనాసక్తి, పెద్దల మాటలను అతిక్రమించడం, నోటిలో ఎప్పుడూ కఠినపు మాటలు ఉంటాయి. అదే విధంగా జ్వరం వచ్చిన రోగికి అన్నంపై ద్వేషం, చల్లని నీటిపై ఇష్టం, నాలుకకు రుచి లేకపోవడం, కఠినమైన ఉపవాసం పాటించడం, నోరు ఎల్లప్పుడూ చేదుగా ఉండడం జరుగుతాయి.
విశేషార్థాలు:
భక్తే ద్వేషః: సేవకులపై ద్వేషం; (జ్వరం పరంగా) అన్నంపై ద్వేషం.
జడే ప్రీతిః: మూర్ఖులపై ఇష్టం; (జ్వరం పరంగా) నీటిపై ప్రీతి/ఆసక్తి.
గురులఙ్ఘనమ్: పెద్దల మాటలను మీరడం; (జ్వరం పరంగా) తీవ్రమైన ఉపవాసం చేయడం.
కటుతా: నోటి దురుసుతనం/కఠినపు మాటలు; (జ్వరం పరంగా) నోరు చేదెక్కడం.
శ్లోకము 5
శ్లోకము:
ఆలిఙ్గితాః పరైర్యాన్తి ప్రస్ఖలన్తి సమే పథి ।
అవ్యక్తాని చ భాషన్తే ధనినో మద్యపా ఇవ ॥ 5 ॥
తాత్పర్యం (5): ధనవంతులు మద్యం త్రాగిన మత్తుల వలె ప్రవర్తిస్తారు. వారు ఇతరుల సహాయంతో (ఆసరాగా పట్టుకుని) నడుస్తారు, చక్కని చదునైన దారిలో కూడా తడబడి తూలుతారు, స్పష్టత లేని పిచ్చి మాటలు మాట్లాడుతారు.
శ్లోకము 6
శ్లోకము:
ఆజన్మానుగతేऽప్యస్మిన్నాళే విముఖమమ్బుజమ్ ।
ప్రాయేణ గుణపూర్ణేషు రీతిర్లక్ష్మీవతామియమ్ ॥ 6 ॥
తాత్పర్యం (6): పుట్టినప్పటి నుండి తనతోనే ఉన్న తామరతూడు (కాడ) వైపు పద్మం చూడనైనా చూడదు (ముఖం తిప్పుకుంటుంది). సాధారణంగా సకల సద్గుణాలు నిండిన వారి పట్ల ధనవంతుల వైఖరి కూడా ఇలాగే విముఖంగా ఉంటుంది.
శ్లోకము 7
శ్లోకము:
ధనం తావదసులభం లబ్ధం కృచ్ఛ్రేణ రక్ష్యతే ।
లబ్ధనాశో యథా మృత్యుస్తస్మాదేతన్న చిన్తయేత్ ॥ 7 ॥
తాత్పర్యం (7): ధనం సంపాదించడం చాలా కష్టం; సంపాదించిన దానిని కాపాడుకోవడం మరింత కష్టం; అలా కష్టపడి కూడబెట్టిన ధనం పోతే మరణం సంభవించినంత బాధ కలుగుతుంది. కాబట్టి వివేకియైనవాడు ధనం గురించే నిరంతరం ఆలోచించకూడదు.
శ్లోకము 8
శ్లోకము:
జనయన్త్యర్జనే దుఃఖం తాపయన్తి విపత్తిషు ।
మోహయన్తి చ సమ్పత్తౌ కథమర్థాః సుఖావహాః ॥ 8 ॥
తాత్పర్యం (8): ధనాన్ని సంపాదించేటప్పుడు దుఃఖం కలుగుతుంది, ఆపదలు వచ్చినప్పుడు అది పరితపింపజేస్తుంది, సంపద ఉన్నప్పుడు మోహంలో ముంచెత్తుతుంది. అటువంటప్పుడు ధనములు ఎల్లప్పుడూ సుఖాన్ని ఎలా ఇవ్వగలవు?
శ్లోకము 9
శ్లోకము:
యథామిషం జలే మత్స్యైర్భక్ష్యతే శ్వాపదైర్భువి ।
ఆకాశే పక్షిభిశ్చైవ తథా సర్వత్ర విత్తవాన్ ॥ 9 ॥
తాత్పర్యం (9): మాంసపు ముక్కను నీటిలో చేపలు, నేలమీద క్రూరమృగాలు, ఆకాశంలో పక్షులు ఎలా వెంటాడి భక్షిస్తాయో, అలాగే ధనవంతుడిని కూడా లోకంలో అందరూ అన్ని చోట్లా పీడించి దోచుకుంటారు.
శ్లోకము 10
శ్లోకము:
రాజతః సలిలాదగ్నేశ్చోరతః స్వజనాదపి ।
భయమర్థవతాం నిత్యం మృత్యోః ప్రాణభృతామివ ॥ 10 ॥
తాత్పర్యం (10): సమస్త ప్రాణులకు మరణం పట్ల ఎలాంటి భయం ఉంటుందో, అలాగే ధనవంతులకు రాజుల (ప్రభుత్వం) వలన, నీటి వలన, అగ్ని వలన, దొంగల వలన, చివరకు తమ బంధువుల వలన కూడా నిరంతరం భయముంటుంది.
శ్లోకము 11
శ్లోకము:
ధనాశయా ఖలీకారః కస్య నామ న జాయతే ।
దూరాదామిషలోభేన వధ్యతే ఖేచరః ఖగః ॥ 11 ॥
తాత్పర్యం (11): ధనాశ వలన అవమానం, తిరస్కారం పొందని వారెవరు? ఆకాశంలో ఎంతో ఎత్తున ఎగిరే పక్షి సైతం క్రింద ఉన్న మాంసపు ముక్కపై ఆశతో దిగివచ్చి వేటగాడి వలలో పడి ప్రాణాలు కోల్పోతుంది కదా!
విశేషార్థాలు:
ఖేచరః: ఆకాశంలో తిరిగేదైనప్పటికీ (ఆకాశే చరన్నపి).
శ్లోకము 12
శ్లోకము:
బధిరయతి కర్ణవివరం వాచం మూకయతి నయనమన్ధయతి ।
వికృతయతి గాత్రయష్టిం రూపద్రోగోऽయమద్భుతో రాజన్ ॥ 12 ॥
తాత్పర్యం (12): ఓ రాజా! 'ధనం/రూపాయి' అనే ఈ విచిత్రమైన రోగం ఎంతో విలక్షణమైనది. ఇది చెవులను వినపడకుండా చేస్తుంది, నోటిని మూగబోయేలా చేస్తుంది, కళ్లకు కనపడకుండా గుడ్డివాడిని చేస్తుంది మరియు శరీరాన్ని వికృతంగా మార్చివేస్తుంది.
విశేషార్థాలు:
అద్భుతః: విలక్షణమైనది (విలక్షణః).
శ్లోకము 13
శ్లోకము:
లక్ష్మ్యా పరిపూర్ణోऽహం న భయం మేऽస్తీతి మోహనిద్రేషా ।
పరిపూర్ణస్యైవేన్దోర్భవతి భయం సింహికాసూనోః ॥ 13 ॥
తాత్పర్యం (13): "నేను సంపదలతో నిండుగా ఉన్నాను, నాకిక ఏ భయమూ లేదు" అనుకోవడం కేవలం అజ్ఞానపు మత్తు. ఆకాశంలో నిండుగా పూర్ణరూపంలో ఉన్న చంద్రునికే కదా రాహువు వలన గ్రహణ భయం ఎక్కువ!
విశేషార్థాలు:
సింహికాసూనోః: రాహువు వలన (రాహోః).
శ్లోకము 14
శ్లోకము:
అర్జునీయతి యదర్జనే జనో వర్జనీయజనైస్తైర్జనాదిభిః ।
సం నశ్యతి చిరాయ సఞ్చితా వఞ్చితా జగతి కే న రూపదా ॥ 14 ॥
తాత్పర్యం (14): మనుషులు ఏ ధనాన్ని సంపాదించడం కోసం అర్జునుడి వలె గొప్ప పరాక్రమాన్ని ప్రదర్శిస్తూ నింద్యులైన వ్యక్తుల ముందు కూడా చేతులు చాస్తారో, ఆ ధనం క్షణంలో నశించిపోతుంది. ఈ లోకంలో రూపాయి/ధనం చేత మోసపోని వారెవరు?
విశేషార్థాలు:
అర్జునీయతి: బాహుబల ప్రదర్శన చేస్తాడు (మహాన్ బాహువదాచరతి).
వర్జనీయజనైః: భయభ్రాంతులతో / విడిచిపెట్టదగిన వ్యక్తులతో (భయత్రాసాదిభిః).
సం నశ్యతి: త్వరగా నశిస్తుంది (ఝటితి).
శ్లోకము 15
శ్లోకము:
అర్థార్థీ జీవలోకోऽయం జ్వలన్తముపసర్పతి ।
క్షీణక్షీరాం నిరాజీవ్యాం వత్సస్త్యజతి మాతరమ్ ॥ 15 ॥
తాత్పర్యం (15): ఈ లోకమంతా స్వార్థంతో ధనవంతుడైన వాడిని మాత్రమే ఆశ్రయిస్తుంది. పాలు ఇవ్వడం ఆగిపోయి నిరుపయోగంగా మారిన తల్లి ఆవును దూడ కూడా వదిలివేస్తుంది కదా!
శ్లోకము 16
శ్లోకము:
అర్థార్థీ యాని కష్టాని మూఢోऽయం కురుతే జనః ।
శతాంశేనాపి మోక్షార్థీ తాని చేన్మోక్షమాప్నుయాత్ ॥ 16 ॥
తాత్పర్యం (16): ఈ అజ్ఞానియైన మానవుడు ధనం సంపాదించడం కోసం ఎన్నెన్నో కష్టాలు పడుతున్నాడు. అందులో కనీసం వందో వంతు కష్టమైనా మోక్షం కోసం పడితే సులభంగా మోక్షాన్ని పొందగలడు.
శ్లోకము 17
శ్లోకము:
అర్థానామర్జనే దుఃఖమర్జితానాం చ రక్షణే ।
ఆయే దుఃఖం వ్యయే దుఃఖం ధిగర్థాః కష్టసంశ్రయాః ॥ 17 ॥
తాత్పర్యం (17): ధనాన్ని సంపాదించడంలో దుఃఖం, సంపాదించిన దానిని కాపాడుకోవడంలో దుఃఖం, అది వస్తున్నప్పుడు దుఃఖం, ఖర్చవుతున్నప్పుడు దుఃఖం. సమస్త కష్టాలకు నిలయమైన అటువంటి ధనానికి ధిక్కారము కలుగుగాక!
శ్లోకము 18
శ్లోకము:
వరమసిధారా తరుతలవాసో వరమిహ భిక్షా వరముపవాసః ।
వరమపి ఘోరే నరకే పతనం న చ ధనగర్వితబాన్ధవశరణమ్ ॥ 18 ॥
తాత్పర్యం (18): కత్తి అంచుపై నడవడం మేలు, చెట్ల క్రింద నివసించడం మేలు, భిక్షమెత్తుకోవడం మేలు, పస్తులుండడం మేలు, భయంకరమైన నరకంలో పడటమైనా మేలు కానీ, ధనగర్వంతో విర్రవీగే బంధువులను ఆశ్రయించడం మాత్రం ఎంతమాత్రం పనికిరాదు.
శ్లోకము 19
శ్లోకము:
తానీన్ద్రియాణ్యవికలాని మనస్తదేవ సా బుద్ధిరప్రతిహతా వచనం తదేవ ।
అర్థోష్మణా విరహితః పురుషః స ఏవ హ్యన్యః క్షణేన భవతీతి విచిత్రమేతత్ ॥ 19 ॥
తాత్పర్యం (19): అదే లోపం లేని ఇంద్రియాలు, అదే మనస్సు, అదే తిరుగులేని బుద్ధి, అదే మాటలు కలిగి ఉన్నప్పటికీ... ధనమనే వేడి (గర్వం) తొలగిపోగానే ఆ మనిషి ఒక్క క్షణంలో పరాయివాడిగా, పనికిరానివాడిగా మారిపోతాడు. ఇది ఎంత విచిత్రం!
విశేషార్థాలు:
అవికలాని: లోపం లేనివి (వైకల్యరహితాని).
అప్రతిహతా: తిరుగులేనిది / అఖండితమైనది (అఖణ్డితా).
అర్థోష్మణా: ధనమనే వేడి/గర్వముతో (ద్రవ్యరూపోష్ణతయా).
శ్లోకము 20
శ్లోకము:
ఆపద్గతం హససి కిం ద్రవిణాన్ధ మూఢ లక్ష్మీః స్థిరా న భవతీతి కిమత్ర చిత్రమ్ ।
ఏతాన్ప్రపశ్యసి ఘటాఞ్జలయన్త్రచక్రే రిక్తా భవన్తి భరితా భరితాశ్చ రిక్తాః ॥ 20 ॥
తాత్పర్యం (20): ఓ ధనమదాంధుడా! మూర్ఖుడా! ఆపదలో ఉన్న పేదవాడిని చూసి ఎందుకు నవ్వుతున్నావు? సంపద ఎవరి వద్ద స్థిరంగా ఉండదన్న విషయం నీకు తెలియదా? నీటి చక్రం (ఏతాం చక్రం) తిరుగుతున్నప్పుడు నిండిన కుండలు ఖాళీ అవడం, ఖాళీ కుండలు నిండడం నువ్వు చూడటం లేదా?
విశేషార్థాలు:
ఆపద్గతమ్: ఆపదలో ఉన్నవాడిని (విపద్గ్రస్తమ్).
శ్లోకము 21
శ్లోకము:
ధనమపి పరతః ఖలు దుఃఖమౌచిత్యభాజాం భవతి హృది తదేవానన్దకారీతరేషామ్ ।
మలయజర్సబిన్దుర్బాధతే నేత్రమన్తర్జనయతి చ స ఏవాహ్లాదమన్యత్ర గాత్రే ॥ 21 ॥
తాత్పర్యం (21): ఇతరుల ధనం వివేకవంతులకు దుఃఖాన్ని కలిగిస్తుంది, కానీ వివేకం లేని అధములకు అదే ఎంతో ఆనందాన్ని ఇస్తుంది. చల్లని గంధపు చుక్క కంటిలో పడితే తీవ్రమైన బాధను కలిగిస్తుంది, కానీ అదే శరీరంలోని ఇతర భాగాలకు రాస్తే ఎంతో ఆహ్లాదాన్ని ఇస్తుంది కదా!
శ్లోకము 22
శ్లోకము:
లభేత వైదశం ధనం తద్ధనం ధనం యద్యపి లభేత నియుతం ధనం నిధనమేవ తజ్జాయతే ।
తథా చైవ పరార్ధం తదపి భావహీనాత్మకం యదక్షరపదద్వయాన్తరగతం ధనం తద్ధనమ్ ॥ 22 ॥
తాత్పర్యం (22): పదివేలు, లక్షలు, కోట్లు లేదా పరార్ధ సంఖ్యల కొద్దీ ఎంత సంపద లభించినా అది అంతిమంగా శూన్యమే, నాశనానికే దారితీస్తుంది. నిజమైన ధనం ఏమిటంటే—'అక్షర' స్వరూపుడైన పరమాత్మ పాదారవిందాలను ఆశ్రయించడం ద్వారా పొందే మోక్షరూపమైన ఆధ్యాత్మిక సంపదే అసలైన ధనం.
విశేషార్థాలు (శ్లేషార్థాలు):
దశసహస్రమ్: పదివేలు; (పదపరంగా) 'అ'కారంతో కూడినది 'అధనం' (ధనం లేకపోవడం).
నియుతమ్ / లక్షసఙ్ఖ్యాకమ్: లక్షల సంఖ్య; (పదపరంగా) 'ని' శబ్దంతో కూడిన ధనం 'నిధనం' (నాశనం).
పరార్థమ్: మహాసంఖ్య; (పదపరంగా) 'న' అనే అభావబోధకం.
అక్షరపదద్వయాన్తరగతమ్: పరమాత్మ చరణముల మధ్య ప్రాప్తించే మోక్షధనమే నిజమైన ధనం.
శ్లోకము 23
శ్లోకము:
దాయాదాః స్పృహయన్తి తస్కరగణా ముష్ణన్తి భూమీభుజో
దూరేణ ఛలమాకలయ్య హుతభుగ్భస్మీకరోతి క్షణాత్ ।
అమ్భః ప్లావయతే క్షితౌ వినిహితం యక్షా హరన్తి ధ్రువం
దుర్వృత్తాస్తనయా నయన్తి నిధనం ధిగ్ధిగ్ధనం తద్బహు ॥ 23 ॥
తాత్పర్యం (23): ధనాన్ని దాయాదులు ఆశిస్తారు, దొంగల ముఠాలు దోచుకుంటాయి, రాజులు ఏదో ఒక నెపంతో లాక్కుంటారు, అగ్ని క్షణంలో బూడిద చేస్తుంది, వరదలు ముంచెత్తుతాయి, భూమిలో దాచిపెడితే యక్షులు హరిస్తారు, దుర్మార్గులైన కొడుకులు దుర్వినియోగం చేసి నాశనం చేస్తారు. కనుక ఎంతో అనర్థాలకు దారితీసే ఆ అధిక ధనానికి ధిక్కారము కలుగుగాక!
విశేషార్థాలు:
ముష్ణన్తి: దొంగిలిస్తారు (హరన్తి).
ఛలమ్: కపటం / నెపం (కపటమ్).
హుతభుక్: అగ్ని (అగ్నిః).
దుర్వృత్తాః: చెడు నడవడిక కలవారు (దుష్టాచరణాః).
నిధనమ్: నాశనం (నాశమ్).
ధనిప్రశంసా (ధనవంతుల ప్రశంస)
శ్లోకము 1
శ్లోకము:
ధనవాన్ బలవాంల్లోకే సర్వః సర్వత్ర సర్వదా ।
ప్రభుత్వాం ధనమూలం హి రాజ్ఞామప్యుపజాయతే ॥ 1 ॥
తాత్పర్యం (1): ఈ లోకంలో ఎల్లప్పుడూ, అన్ని చోట్లా ధనవంతుడే బలవంతుడు. రాజులకు సైతం వారి ఆధిపత్యం, పరిపాలనాధికారం ధనం వల్లనే కలుగుతాయి.
శ్లోకము 2
శ్లోకము:
వయోవృద్ధాస్తపోవృద్ధా జ్ఞానవృద్ధాశ్చ యే పరే ।
తే సర్వే ధనవృద్ధస్య ద్వారే తిష్ఠన్తి కిఙ్కరాః ॥ 2 ॥
తాత్పర్యం (2): వయస్సులో పెద్దవారు, తపస్సులో గొప్పవారు, జ్ఞానంలో ఉన్నతులు అయిన పెద్దలందరూ కూడా ధనవంతుడి ఇంటి గుమ్మం ముందు సేవకుల వలె వేచి ఉంటారు.
శ్లోకము 3
శ్లోకము:
న సా విద్యా న తచ్ఛీలం న తద్దానం న సా కలా ।
అర్థార్థిభిర్న తచ్ఛౌర్యం ధనినాం యన్న కీర్త్యతే ॥ 3 ॥
తాత్పర్యం (3): ధనాన్ని ఆశించే యాచకులు ధనికులలో లేని విద్యను, శీలమును, దానగుణాన్ని, కళను, శౌర్యాన్ని కూడా పొగడకుండా వదిలిపెట్టరు (అనగా ధనం కోసం ధనికుడిని అన్ని విధాలా స్తుతిస్తారు).
శ్లోకము 4
శ్లోకము:
పతన్తి ఖడ్గధారాసు విశన్తి మకరాలయమ్ ।
కిం న కుర్వన్తి సుభగే కష్టమర్థార్థినో జనాః ॥ 4 ॥
తాత్పర్యం (4): ఓ సుందరీ! ధనాన్ని ఆశించే జనులు కత్తి అంచుపైకి దూకుతారు, భయంకరమైన సముద్రంలోకి సైతం ప్రవేశిస్తారు. ధనం కోసం మనుషులు చేయని సాహసం గానీ, పడని కష్టం గానీ ఏముంటుంది?
విశేషార్థాలు:
మకరాలయమ్: సముద్రం (సముద్రమ్).
శ్లోకము 5
శ్లోకము:
ఏహి గచ్ఛ పతోత్తిష్ఠ వద మౌనం సమాచర ।
ఏవమాశాగ్రహగ్రస్తైః క్రీడన్తి ధనినోऽర్థిభిః ॥ 5 ॥
తాత్పర్యం (5): "ఇటు రా, అటు పో, క్రిందపడు, పైకి లే, మాట్లాడు, నోరుమూసుకో" అంటూ ధనవంతులు తమ వద్దకు ధనం కోసం ఆశతో వచ్చిన యాచకులతో ఆటలాడుకుంటారు.
శ్లోకము 6
శ్లోకము:
యస్యార్థాస్తస్య మిత్రాణి యస్యార్థాస్తస్య బాన్ధవాః ।
యస్యార్థాః స పుమాంల్లోకే యస్యార్థాః స చ పణ్డితః ॥ 6 ॥
తాత్పర్యం (6): ఎవరి వద్ద ధనం ఉంటుందో వారికే మిత్రులు ఉంటారు, వారికే బంధువులు ఉంటారు. ఎవరి వద్ద ధనం ఉంటుందో వాడే నిజమైన పురుషుడు, వాడే గొప్ప పండితుడిగా లోకంలో గుర్తింపు పొందుతాడు.
శ్లోకము 7
శ్లోకము:
కో నామ నానువృత్తిం సుమహానపి ధనవతః కురుతే ।
విత్తేశభవనభిత్తేః సమీపముపసేవతే శమ్భుః ॥ 7 ॥
తాత్పర్యం (7): ఎంతటి గొప్పవాడైనా సరే ధనవంతుడిని ఎందుకు సేవించడు? సాక్షాత్తు పరమశివుడు సైతం కుబేరుని (విత్తేశ్వరుని) భవన ప్రాకారాల సమీపంలోనే కదా నివసిస్తున్నాడు!
శ్లోకము 8
శ్లోకము:
హేతుప్రమాణయుక్తం వాక్యం న శ్రూయతే దరిద్రస్య ।
అప్యతిపరుషమసత్యం పూజ్యం వాక్యం సమృద్ధస్య ॥ 8 ॥
తాత్పర్యం (8): దరిద్రుడు యుక్తితో, శాస్త్ర ప్రమాణాలతో కూడిన సరైన మాటలు మాట్లాడినా లోకులు వినరు. కానీ ధనవంతుడు పలికే మాటలు అత్యంత కఠినంగా, అసత్యంగా ఉన్నప్పటికీ లోకులు వాటిని పూజ్యభావంతో ఆదరిస్తారు.
విశేషార్థాలు:
అతిపరుషమ్: మిక్కిలి కఠినమైనది (అతికఠోరమ్).
శ్లోకము 9
శ్లోకము:
వైభవభాజాం దూషణమపి భూషణపక్ష ఏవ నిక్షిప్తమ్ ।
గుణమాత్మనామధర్మం ద్వేషం చ గృణన్తి కాణాదాః ॥ 9 ॥
తాత్పర్యం (9): సంపన్నులు చేసే దోషాలు కూడా లోకుల దృష్టిలో అలంకారాలుగానే (గుణాలుగానే) మారుతాయి. కణాద మహర్షి వైశేషిక దర్శనంలో జీవాత్మకు అధర్మం మరియు ద్వేషం కూడా స్వాభావిక గుణాలుగా చెప్పినట్లు, ధనవంతుడి లోపాలు సైతం ప్రశంసలందుకుంటాయి.
విశేషార్థాలు:
కాణాదాః: వైశేషిక శాస్త్ర ప్రవర్తకులు / కణాద మతానుయాయులు.
శ్లోకము 10
శ్లోకము:
వాణీ దరిద్రస్య శుభా హితాపి వ్యర్థేన శబ్దేన చ సంప్రయుక్తా ।
న శోభతే విత్తవతః సమీపే భేరీనినాదోపహతేవ వీణా ॥ 10 ॥
తాత్పర్యం (10): దరిద్రుడు పలికే మాటలు ఎంతో శుభప్రదమైనవి, హితకరమైనవి అయినప్పటికీ ధనవంతుడి ఎదుట శోభించవు. పెద్ద నగారా (భేరీ) భయంకరంగా మోగుతున్నప్పుడు మధురమైన వీణానాదం ఎలా వినిపించదో, ధనగర్వపు హోరులో పేదవాడి హితవచనం కూడా అలా అణగిపోతుంది.
విశేషార్థాలు:
శుభా: కళ్యాణప్రదమైనది / మేలు కూర్చేది (కల్యాణీ).
భేరీనినాదోపహతా ఇవ: దుందుభి/నగారా ధ్వనిచే అణచివేయబడిన దానివలె.
శ్లోకము 11
శ్లోకము:
యాదృశి తాదృశి విత్తసనాథే పఞ్చ పిశాచశతాని వసన్తి ।
యాని పునర్నివసన్తి మహీశే తాని న కేనచిదాకలితాని ॥ 11 ॥
తాత్పర్యం (11): ఏదో ఒక మోస్తరు సాధారణ ధనవంతుడిలోనే ఐదు వందల రకాల దుర్గుణాలనే పిశాచాలు తిష్ఠవేస్తాయి. ఇక సమస్త భూమండలానికి అధిపతియైన మహారాజులో ఎన్ని పిశాచాలు (దుర్గుణాలు) నివసిస్తాయో ఎవరూ లెక్కించలేరు!
శ్లోకము 12
శ్లోకము:
న విద్యయా నైవ కులేన గౌరవం జనానురాగో ధనికేషు సర్వదా ।
కపాలినా మౌలిధృతాపి జాహ్నవీ ప్రయాతి రత్నాకరమేవ సత్వరమ్ ॥ 12 ॥
తాత్పర్యం (12): లోకంలో గౌరవం విద్య వల్ల గానీ, వంశం వల్ల గానీ రాదు; ప్రజల అనురాగం ఎల్లప్పుడూ ధనికుల పైనే ఉంటుంది. సాక్షాత్తు పరమశివుడు (కపాలి) తన శిరస్సుపై ఎంతో భక్తితో గంగను ధరించినప్పటికీ, ఆ గంగ ఆయనను విడిచి రత్నాలకు నిలయమైన సముద్రుడి (రత్నాకరుడి) వైపే వేగంగా ప్రవహిస్తుంది కదా!
విశేషార్థాలు:
కపాలినా: పరమశివుని చేత (శఙ్కరేణ).
మౌలిః: శిరస్సు/మస్తకము.
శ్లోకము 13
శ్లోకము:
గఙ్గాం చ ధారయతి మూర్ధ్ని సదా కపాలీ సా తస్య చుమ్బతి ముఖం న కదాచిదేవ ।
రత్నాకరం ప్రతి చుచుమ్బ సహస్రవక్త్రైర్గఙ్గా యతో యువతయః సధనానుకూలాః ॥ 13 ॥
తాత్పర్యం (13): శివుడు గంగను ఎల్లప్పుడూ తలపై మోస్తున్నప్పటికీ, ఆమె ఆయన ముఖాన్ని ఎన్నడూ ముద్దాడదు. కానీ రత్నాకరుడైన సముద్రుడిని మాత్రం వేలాది పాయల (ముఖాల) రూపంలో ముద్దాడుతుంది. యువతులు ధనవంతుల పట్లనే మొగ్గు చూపుతారు కదా!
శ్లోకము 14
శ్లోకము:
ధిగస్త్వేతాం విద్యాం ధిగపి కవితాం ధిక్ సుజనతాం
వయో రూపం ధిగ్ధిగ్ధిగపి చ యశో నిర్ధనవతః ।
అసౌ జీయాదేకః సకలగుణహీనోऽపి ధనవాన్
బహిర్యస్య ద్వారే తృణలవనిభాః సన్తి గుణినః ॥ 14 ॥
తాత్పర్యం (14): ధనం లేనివాడి విద్యకు ధిక్కారము, కవిత్వానికి ధిక్కారము, మంచితనానికి, యవ్వనానికి, అందానికి, చివరకు కీర్తికి కూడా ధిక్కారము! కానీ సకల దుర్గుణాలు ఉన్న ధనవంతుడు మాత్రం జయించుగాక; ఎందుకంటే అలాంటి ధనికుడి ఇంటి గుమ్మం బయట గుణవంతులందరూ గడ్డిపోచల్లా నిలబడి ఉంటున్నారు!
శ్లోకము 15
శ్లోకము:
పరిక్షీణః కశ్చిత్స్పృహయతి యవానాం ప్రసృతయే
స పశ్చాత్సంపూర్ణః కలయతి ధరిత్రీం తృణసమామ్ ।
అతశ్చానైకాన్త్యాద్గురులఘుతయార్థేషు ధనినామ్
అవస్థా వస్తూని ప్రథయతి చ సఙ్కోచయతి చ ॥ 15 ॥
తాత్పర్యం (15): నిరుపేదగా ఉన్నప్పుడు మనిషి దోసెడు యవగింజల కోసమైనా ఆశపడతాడు. అతడే ధనసమృద్ధి కలిగిన తర్వాత సమస్త భూమండలాన్ని గడ్డిపోచతో సమానంగా చూస్తాడు. కాబట్టి వస్తువుల విలువ స్వతహాగా ఎక్కువ-తక్కువ కాదు; మనుషుల ఆర్థిక స్థితే వస్తువుల ప్రాధాన్యతను పెంచడం లేదా తగ్గించడం చేస్తుంది.
దరిద్రనిందా (దారిద్ర్యాన్ని నిందించుట)
శ్లోకము 1
శ్లోకము:
ఉత్థాయ హృది లీయన్తే దరిద్రాణాం మనోరథాః ।
బాలవైధవ్యదగ్ధానాం కులస్త్రీణాం కుచా ఇవ ॥ 1 ॥
తాత్పర్యం (1): బాల్యంలోనే వైధవ్యం పొందిన కులీన స్త్రీల స్తనముల యౌవన శోభ వ్యర్థంగా నశించినట్లే, దరిద్రుల కోరికలు కూడా వారి హృదయాలలోనే పుట్టి అక్కడే అణగిపోతాయి గానీ ఎన్నడూ నెరవేరవు.
శ్లోకము 2
శ్లోకము:
హే దారిద్ర్య నమస్తుభ్యం సిద్ధోऽహం త్వత్ప్రసాదతః ।
పశ్యామ్యహం జగత్సర్వం న మాం పశ్యతి కశ్చన ॥ 2 ॥
తాత్పర్యం (2): ఓ దారిద్ర్యమా! నీకు నమస్కారము. నీ అనుగ్రహం వలన నేను గొప్ప సిద్ధుడనయ్యాను (అదృశ్య సిద్ధి పొందిన వాడినయ్యాను). ఎందుకంటే నేను ఈ ప్రపంచాన్నంతా చూడగలుగుతున్నాను, కానీ నన్ను మాత్రం లోకంలో ఎవ్వరూ పట్టించుకోరు (చూడరు).
శ్లోకము 3
శ్లోకము:
ఇహ లోకేऽపి ధనినాం పరోऽపి స్వజనాయతే ।
స్వజనోऽపి దరిద్రాణాం తత్క్షణాద్దుర్జనాయతే ॥ 3 ॥
తాత్పర్యం (3): ఈ లోకంలో ధనవంతులకు పరాయివారు కూడా సొంతవారవుతారు. అదే దరిద్రులకు మాత్రం సొంత బంధువులు కూడా మరుక్షణమే దుర్మార్గులుగా మారి దూరమవుతారు.
శ్లోకము 4
శ్లోకము:
పరీక్ష్య సత్కులం విద్యాం శీలం శౌర్యం సురూపతామ్ ।
విధిర్దదాతి నిపుణః కన్యామివ దరిద్రతామ్ ॥ 4 ॥
తాత్పర్యం (4): ఒక తండ్రి వరుడి మంచి వంశాన్ని, విద్యను, శీలాన్ని, శౌర్యాన్ని, అందాన్ని పరీక్షించి కన్యను దానం చేసినట్లే, ఆ బ్రహ్మదేవుడు కూడా అన్ని గుణాలు ఉన్న పండితుడినే ఎన్నుకుని మరీ అతనికి 'దారిద్ర్యాన్ని' కట్టబెడతాడు!
విశేషార్థాలు:
వరుడిని ఎన్నుకునే విధివిధానం: మంచి కులం, గుణాలను పరీక్షించి కన్యను ఇవ్వడం లోకరీతి; అలాగే "విద్వాంసులు సాధారణంగా దరిద్రులుగా ఉంటారు" (పండితా హ్యకిఞ్చనాః) అనే లోకోక్తి ఇక్కడ సూచితం.
శ్లోకము 5
శ్లోకము:
యేనైవామ్బరఖణ్డేన సంవృతో నిశి చన్ద్రమాః ।
తేనైవ చ దివా భానురహో దౌర్గత్యమేతయోః ॥ 5 ॥
తాత్పర్యం (5): రాత్రివేళ చంద్రుడు ఏ ఆకాశం (వస్త్రం) తో కప్పబడి ఉంటాడో, పగటివేళ సూర్యుడు కూడా అదే ఆకాశం (చిరిగిన వస్త్రం) తో కప్పబడతాడు. ఆహా! లోకానికి వెలుగునిచ్చే వీరిద్దరి దారిద్ర్యం ఎంత విచిత్రమైనది! (శ్లేష: ఇద్దరూ ఒకే బట్టను పంచుకుంటున్నారని చమత్కారం).
విశేషార్థాలు:
అమ్బరమ్: ఆకాశము; (శ్లేషార్థంలో) వస్త్రము.
శ్లోకము 6
శ్లోకము:
చాణ్డాలశ్చ దరిద్రశ్చ ద్వావేతౌ సదృశావిహ ।
చాణ్డాలస్య న గృహ్ణన్తి దరిద్రో న ప్రయచ్ఛతి ॥ 6 ॥
తాత్పర్యం (6): లోకంలో చండాలుడు మరియు దరిద్రుడు ఇద్దరూ సమానులే. చండాలుడు ఇచ్చినది లోకులు స్వీకరించరు, దరిద్రుడు లోకులకు ఏమీ ఇవ్వలేడు (ఇద్దరి వద్ద దానప్రక్రియ జరగదు).
శ్లోకము 7
శ్లోకము:
అర్థేన తు విహీనస్య పురుషస్యాల్పమేధసః ।
క్రియాః సర్వా వినశ్యన్తి గ్రీష్మే కుసరితో యథా ॥ 7 ॥
తాత్పర్యం (7): ధనం లేనివాడు మరియు అల్పబుద్ధి కలవాని యొక్క ప్రయత్నాలన్నీ ఎండాకాలంలో చిన్న వాగులు, సెలయేళ్లు ఇంకిపోయినట్లుగా మధ్యలోనే నశించిపోతాయి.
శ్లోకము 8
శ్లోకము:
ద్వావిమావమ్భసి క్షేప్యౌ గాఢం బద్ధ్వా గలే శిలామ్ ।
ధనినం చాప్రదాతారం దరిద్రం చాతపస్వినమ్ ॥ 8 ॥
తాత్పర్యం (8): మెడకు గట్టిగా రాయి కట్టి నీటిలో ముంచదగినవారు ఇద్దరు: ధనముండి కూడా దానం చేయని లోభి అయిన ధనవంతుడు, మరియు దరిద్రుడై ఉండి కూడా తపస్సు/పుణ్యకార్యాలు చేయని పేదవాడు.
శ్లోకము 9
శ్లోకము:
అత్యన్తవిముఖే దైవే వ్యర్థే యత్నే చ పౌరుషే ।
మనస్వినో దరిద్రస్య వనాదన్యత్కుతః సుఖమ్ ॥ 9 ॥
తాత్పర్యం (9): దైవం తీవ్రంగా ప్రతికూలించినప్పుడు, చేసే మానవ ప్రయత్నాలన్నీ వ్యర్థమైనప్పుడు, ఆత్మాభిమానం కలిగిన నిరుపేదకు అరణ్యవాసం తప్ప సుఖాన్నిచ్చే మరొక మార్గం ఎక్కడుంటుంది?
విశేషార్థాలు:
అత్యన్తవిముఖే: మిక్కిలి వ్యతిరేకమైనప్పుడు (పరాఙ్ముఖే).
శ్లోకము 10
శ్లోకము:
దూయే కాన్తాకరం వీక్ష్య మాణికఙ్కణవర్జితమ్ ।
అతః పరం పరం దూయే మణికఙ్కణవర్జితమ్ ॥ 10 ॥
తాత్పర్యం (10): రత్నాలు పొదిగిన గాజులు లేని నా భార్య చేతులను చూసి మొదట ఎంతో దుఃఖించాను; కానీ ఆ తర్వాత (వంట ఇంట్లో) ధాన్యపు గింజలు ఏమాత్రం లేని మట్టి కుండను చూసి మరింత తీవ్రంగా దుఃఖిస్తున్నాను.
విశేషార్థాలు:
దూయే: దుఃఖపడుతున్నాను / ఖేదము పొందుతున్నాను (ఖేదం ప్రాప్నోమి).
మాణికఙ్కణవర్జితమ్: రత్నాలు పొదిగిన కంకణాలు లేనిది (మణియుక్తం యత్కఙ్కణం తేన వర్జితమ్).
పరం: మిక్కిలి / అత్యంతము (అత్యన్తమ్).
మణికః: మట్టి పాత్ర / కుండ (మృణ్మయపాత్రమ్).
కఙ్కణవర్జితమ్ (మణిక-కణ-వర్జితమ్): ధాన్యపు గింజలు లేని కుండ (ధాన్యకణరహితమ్).
శ్లోకము 11
శ్లోకము:
రాత్రౌ జానుర్దివా భానుః కృశానుః సన్ధ్యయోర్ద్వయోః ।
పశ్య శీతం మయా నీతం జానుభానుకృశానుభిః ॥ 11 ॥
తాత్పర్యం (11): రాత్రిపూట కప్పుకోవడానికి బట్టలు లేక మోకాళ్లను పొట్టకు అదిమిపట్టుకుని, పగటివేళ ఎండను ఆశ్రయించి, ఉదయ-సాయం సంధ్యలలో మంటను కాచుకుంటూ... చూడు, ఈ చలికాలాన్ని నేను మోకాళ్లు (జాను), సూర్యుడు (భాను), అగ్ని (కృశాను)ల ఆధారంతో ఎలా వెళ్లదీశానో!
విశేషార్థాలు:
కృశానుః: అగ్ని (అగ్నిః).
శ్లోకము 12
శ్లోకము:
కిం కరోమి క్వ గచ్ఛామి కముపైమి దురాత్మనా ।
దుర్భరేణోదరేణాహం ప్రాణైరపి విడమ్బితః ॥ 12 ॥
తాత్పర్యం (12): నేనేం చేయను? ఎక్కడికి వెళ్లను? ఎవరిని ఆశ్రయించను? ఎంత నింపినా నిండని ఈ దుష్టమైన పొట్ట వలన, బ్రతికి ఉన్న ఈ ప్రాణాల వలన నేను నిరంతరం పరిహాసానికి, అవమానాలకు గురవుతున్నాను.
శ్లోకము 13
శ్లోకము:
దుఃఖం దుఃఖమితి బ్రూయాన్మానవో నరకం ప్రతి ।
దారిద్ర్యాదధికం దుఃఖం న భూతం న భవిష్యతి ॥ 13 ॥
తాత్పర్యం (13): మానవులు నరకయాతనను చూసి అదే పెద్ద దుఃఖమని అంటారు. కానీ దారిద్ర్యాన్ని మించిన మహాదుఃఖం గడిచిన కాలంలో లేదు, రాబోయే కాలంలోనూ ఉండబోదు.
శ్లోకము 14
శ్లోకము:
కిం చాన్యైః సుకులాచారైః సేవ్యతామేతి పూరుషః ।
ధనహీనః స్వపత్నీభిస్త్యజ్యతే కిం పునః పరైః ॥ 14 ॥
తాత్పర్యం (14): ధనం లేనప్పుడు ఎంతటి ఉత్తమ వంశం, సదాచారం ఉన్నా మనిషికి గౌరవం ఎలా దక్కుతుంది? ధనహీనుడైన వాడిని స్వయంగా కట్టుకున్న భార్యే విడిచిపెడుతున్నప్పుడు, ఇక ఇతరుల గురించి చెప్పేదేముంది?
శ్లోకము 15
శ్లోకము:
కిం వాచ్యం సూర్యశశినోర్దారిద్ర్యం మహతాం పురః ।
దినరాత్రివిభాగేన పరిధత్తో యదమ్బరమ్ ॥ 15 ॥
తాత్పర్యం (15): లోకంలో వెలుగొందే సూర్యచంద్రుల దారిద్ర్యం గురించి పెద్దల ముందు ఏమి చెప్పాలి? వారిద్దరూ పగలు, రాత్రి అనే విభాగం చేసుకుని ఒకే ఆకాశం (బట్ట)ను పంచుకుని కప్పుకుంటున్నారు కదా!
విశేషార్థాలు:
అమ్బరమ్: ఆకాశము; (శ్లేషార్థంలో) వస్త్రము.
శ్లోకము 16
శ్లోకము:
మౌర్ఖ్యం సర్వాపదాం నిష్ఠా కా హి నాపదజానతః ।
తస్మిన్నప్యవిషణ్ణో యః క్వ సోऽన్యత్ర విపత్స్యతే ॥ 16 ॥
తాత్పర్యం (16): మూర్ఖత్వమే సకల ఆపదలకు మూలస్థానం. తెలియని అజ్ఞానికి రాని ఆపద ఏముంటుంది? అటువంటి తీవ్రమైన దారిద్ర్య మౌర్ఖ్యాలలోనూ దుఃఖించని స్థైర్యవంతుడు ఇక వేరే ఏ ఆపదలో మాత్రం నశిస్తాడు?
శ్లోకము 17
శ్లోకము:
యది నామ కులే జన్మ తత్కిమర్థం దరిద్రతా ।
దరిద్రత్వేऽపి మూర్ఖత్వమహో దుఃఖపరమ్పరా ॥ 17 ॥
తాత్పర్యం (17): ఉత్తమ వంశంలో జన్మించినప్పుడు దారిద్ర్యం ఎందుకు రావాలి? పోనీ దరిద్రం వచ్చినప్పటికీ మూర్ఖత్వం కూడా తోడవ్వడమా! ఆహా, ఒకదాని వెనుక ఒకటి వచ్చే దుఃఖాల పరంపర ఎంత విచిత్రమైనది!
శ్లోకము 18
శ్లోకము:
కః స్వభావగభీరాణాం జానీయాద్బహిరాపదమ్ ।
బాలాపత్యేన భృత్యేన యది సా న ప్రకాశ్యతే ॥ 18 ॥
తాత్పర్యం (18): స్వభావసిద్ధంగా గంభీరమైన మనస్సు గల మానధనుల అంతర్గత దారిద్ర్యాన్ని/ఆపదను బయటివారు ఎలా తెలుసుకోగలరు? పసిపిల్లల మాటల వల్లనో లేదా ఇంటి సేవకుని ద్వారానే అది బయటపడితే తప్ప ఎవరికీ తెలియదు.
శ్లోకము 19
శ్లోకము:
సన్తోऽపి న విరాజన్తే హీనార్థస్యేతరే గుణాః ।
ఆదిత్య ఇవ భూతానాం శ్రీర్గుణానాం ప్రకాశినీ ॥ 19 ॥
తాత్పర్యం (19): ధనం లేనివాని వద్ద మిగిలిన సద్గుణాలు ఎన్ని ఉన్నా అవి ప్రకాశించవు. సూర్యుడు సమస్త ప్రాణులను/వస్తువులను ఎలా వెలుగులోకి తెస్తాడో, అలాగే సంపద (లక్ష్మి) మాత్రమే మనిషిలోని సద్గుణాలను లోకానికి ప్రకాశింపజేస్తుంది.
శ్లోకము 20
శ్లోకము:
వరం హి నరకే వాసో న తు దుశ్చరితే గృహే ।
నరకాత్క్షీయతే పాపం కుగృహాత్పరివర్ధతే ॥ 20 ॥
తాత్పర్యం (20): దుర్మార్గులు, గొడవలతో నిండిన ఇంట్లో నివసించడం కంటే నరకంలో నివసించడమైనా మేలు. ఎందుకంటే నరకంలో అనుభవించడం వల్ల పూర్వపాపం నశిస్తుంది; కానీ చెడ్డ ఇంట్లో నివసించడం వల్ల అనుక్షణం కొత్త పాపాలు పెరిగిపోతాయి.
శ్లోకము 21
శ్లోకము:
నాతః పాపీయసీం కశ్చిదవస్థాం శమ్బరోऽబ్రవీత్ ।
యస్యాం నైవాద్య న ప్రాతర్భోజనం తాత విద్యతే ॥ 21 ॥
తాత్పర్యం (21): "నాయనా! ఈ పూటకు గానీ, రేపటి ఉదయానికి గానీ తిండి దొరుకుతుందో లేదో తెలియని నిస్సహాయ స్థితి కంటే పరమ దౌర్భాగ్యకరమైన పాపపు దుస్థితి లోకంలో మరొకటి లేదు" అని శంబరాసురుడు చెప్పాడు.
శ్లోకము 22
శ్లోకము:
న తథా బాధ్యతే రాజన్ప్రకృత్యా నిర్ధనో జనః ।
యథా భద్రాణి సంప్రాప్య తైర్విహీనః సుఖోచితః ॥ 22 ॥
తాత్పర్యం (22): ఓ రాజా! పుట్టుకతోనే పేదవాడైన వాడు దారిద్ర్యం వలన అంతగా బాధపడడు. కానీ మొదట సకల భోగభాగ్యాలను అనుభవించి, అలవాటుపడి, ఆ తర్వాత వాటిని కోల్పోయి దరిద్రుడైన వాడు పడే బాధ వర్ణనాతీతమైనది.
శ్లోకము 23
శ్లోకము:
కుబ్జస్య కీటఖాతస్య దావనిష్కుషితత్వచః ।
తరోరప్యూషరస్థస్య వరం జన్మ న చార్థినః ॥ 23 ॥
తాత్పర్యం (23): ఎదగకుండా పొట్టిదై, పురుగులు తొలచివేసి, దావాగ్నిలో బెరడు కాలిపోయి, చవిటి నేలలో మొలిచిన చెట్టుగా పుట్టడమైనా మేలు కానీ... ఇతరుల ముందు చేతులు చాచే యాచకుడిగా (దరిద్రుడిగా) పుట్టడం మాత్రం ఎంతమాత్రం తగదు.
శ్లోకము 24
శ్లోకము:
ధర్మార్థకామహీనస్య పరకీయాన్నభోజినః ।
కాకస్యేవ దరిద్రస్య దీర్ఘమాయుర్విడమ్బనా ॥ 24 ॥
తాత్పర్యం (24): ధర్మ, అర్థ, కామములు సాధించలేక, నిరంతరం ఇతరులు పెట్టే అన్నంపై ఆధారపడి బ్రతికే దరిద్రుడి దీర్ఘాయువు... ఎంగిలి మెతుకులు తింటూ బ్రతికే కాకి దీర్ఘాయువు వలె కేవలం ఒక నిందాపూర్వకమైన భారమే.
శ్లోకము 25
శీతమధ్వా కదన్నం చ వయోऽతీతాశ్చ యోషితః ।
మనసః ప్రాతికూల్యం చ జరాయాః పఞ్చ హేతవః ॥ 25 ॥
వార్ధక్యానికి దారితీసే 5 హేతువులు (కారణాలు)
శీతమ్ (చలి): శరీరాన్ని రక్షించుకునే వస్త్రాలు, ఆశ్రయం లేక తీవ్రమైన చలికి గురికావడం.
అధ్వా (బాట/ప్రయాణం): నిరంతరం కాలినడకన లేదా బడలిక కలిగించే సుదూర ప్రయాణాలు చేయడం.
కదన్నమ్ (చెడు ఆహారం): పోషకాలు లేని, నిస్సారమైన లేదా పాచిపోయిన ఆహారాన్ని భుజించడం.
వయోऽతీతాః యోషితః: వయసు మళ్లిన స్త్రీల సాంగత్యం / శారీరక శక్తికి మించిన సంభోగం.
మనసః ప్రాతికూల్యమ్ (మనఃక్లేశం): మనస్సుకు ఇష్టం లేని పరిస్థితులు ఎదురవడం, నిరంతర చింత, మానసిక అశాంతి మరియు ప్రతికూల వాతావరణంలో బ్రతకడం.
ఈ ఐదింటిలోనూ చివరిదైన 'మనసః ప్రాతికూల్యం' (తీవ్రమైన మానసిక ఒత్తిడి, దారిద్ర్యపు బాధలు) మనిషి దేహాన్ని, తేజస్సును అత్యంత వేగంగా క్షీణింపజేసి ముసలితనాన్ని తెస్తుందని సుభాషితకారుని భావం..
శ్లోకము 26
శ్లోకము:
సుహృదా హి ధనం ముక్త్వా కృత్వా ప్రణయమీప్సితమ్ ।
ప్రతికర్తుమశక్తస్య జీవితాన్మరణం వరమ్ ॥ 26 ॥
తాత్పర్యం (26): ప్రాణమిత్రుడు ఎంతో ప్రేమతో, అడగకుండానే ఆపదలో ధనసహాయం చేసినప్పుడు... ఆ ఉపకారానికి ప్రత్యుపకారం చేయలేని అశక్తుడైన దరిద్రుడికి బ్రతికి ఉండడం కంటే మరణించడమే మేలు.
శ్లోకము 27
శ్లోకము:
లజ్జావతః కులీనస్య యాచితుం ధనమిచ్ఛతః ।
కణ్ఠే పారావతస్యేవ వాక్కరోతి గతాగత మ్ ॥ 27 ॥
తాత్పర్యం (27): సిగ్గు, వంశాభిమానం గల ఉత్తముడు దారిద్ర్యం వల్ల ఎవరినైనా ధనం యాచించాలనుకున్నప్పుడు, ఆ యాచనా వాక్కు బయటకు రాలేక పావురం గొంతులో శబ్దం వలె గొంతులోనే పైకీ క్రిందికీ కొట్టుమిట్టాడుతుంది.
శ్లోకము 28
శ్లోకము:
కణ్ఠే గద్గదతా స్వేదో ముఖే వైవర్ణ్యవేపథూ ।
మ్రియమాణస్య చిహ్నాని యాని తాన్యేవ యాచతః ॥ 28 ॥
తాత్పర్యం (28): గొంతు బొంగురుపోవడం, చెమటలు పట్టడం, ముఖం పాలిపోవడం, శరీరం వణకడం—ప్రాణం పోయేటప్పుడు మరణించే వ్యక్తికి కనిపించే లక్షణాలన్నీ, ఒకరిని యాచించే సమయంలో యాచకుడికి కూడా సరిగ్గా అలాగే కలుగుతాయి.
శ్లోకము 29
శ్లోకము:
ధన్యాస్త ఏవ న పశ్యన్తి దేశభఙ్గం కులక్షయమ్ ।
పరచిత్తగతాన్దారాన్పుత్రం చ వ్యసనాతురమ్ ॥ 29 ॥
తాత్పర్యం (29): దేశ వినాశనాన్ని, వంశ నాశనాన్ని, పరాయివారి వలలో పడిన భార్యను, చెడు వ్యసనాలలో మునిగిపోయిన కుమారుడిని చూడకుండా కన్నుమూసేవారే ఈ లోకంలో నిజమైన ధన్యులు.
శ్లోకము 30
శ్లోకము:
శేషభాష్యం తు కావ్యేన కావ్యం గీతేన హన్యతే ।
గీతం తు స్త్రీవిలాసేన స్త్రీవిలాసో బుభుక్షయా ॥ 30 ॥
జీవన్త్యర్థక్షయే నీచా యాచ్ఞోపద్రవవఞ్చనైః । కులాభిమానమూకానాం...
తాత్పర్యం (30): పతంజలి మహాభాష్య పాండిత్యపు గొప్పదనాన్ని శ్రవ్యకావ్యం మరుగున పరుస్తుంది; కావ్యాన్ని మధుర సంగీతం డామినేట్ చేస్తుంది; సంగీతాన్ని స్త్రీల శృంగార విలాసం మరిపిస్తుంది; కానీ ఆ సకల స్త్రీ విలాసాలను ఆకలి (బుభుక్ష) ఒక్క క్షణంలో నాశనం చేస్తుంది! ధనం నశించినప్పుడు అధములు యాచనలు, మోసాలు, ఇతరులను వేధించడం ద్వారా బ్రతికేస్తారు; కానీ వంశాభిమానంతో నోరు విప్పలేని మానధనులైన దరిద్రులు మాత్రం ఆకలితో లోలోపలే నశించిపోతారు.
శ్లోకము 31
జీవన్త్యర్థక్షయే నీచా యాచ్ఞోపద్రవవఞ్చనైః ।
కులాభిమానమూకానాం సాధూనాం నాస్తి జీవనమ్ ॥ 31 ॥
తాత్పర్యం (31): ధనం నశించినప్పుడు నీచులు యాచనలు, ఇతరులను పీడించడం లేదా మోసాల ద్వారా ఏదో ఒకలా జీవించేస్తారు. కానీ వంశాభిమానంతో నోరు తెరిచి ఎవరినీ ఏమీ అడగలేని సజ్జనులైన నిరుపేదలకు మాత్రం బ్రతకడమే దుర్భరమైపోతుంది.
శ్లోకము 32
శ్లోకము:
శూన్యమపుత్రస్య గృహం చిరశూన్యం నాస్తి యస్య సన్మిత్రమ్ ।
మూర్ఖస్య దిశః శూన్యాః సర్వం శూన్యం దరిద్రస్య ॥ 32 ॥
తాత్పర్యం (32): సంతానం లేనివానికి ఇల్లు శూన్యంగా ఉంటుంది; మంచి మిత్రుడు లేనివానికి ఎల్లప్పుడూ శూన్యమే; మూర్ఖుడికి దిక్కులన్నీ శూన్యంగా ఉంటాయి; కానీ దరిద్రుడికి మాత్రం ఈ లోకంలో సమస్తమూ శూన్యమే.
శ్లోకము 33
శ్లోకము:
పక్షవికలశ్చ పక్షీ శుష్కశ్చ తరుః సరశ్చ జలహీనమ్ ।
సర్పశ్చోద్ధృతదంష్ట్రస్తుల్యం లోకే దరిద్రశ్చ ॥ 33 ॥
తాత్పర్యం (33): రెక్కలు విరిగిన పక్షి, ఎండిపోయిన చెట్టు, నీరు లేని చెరువు, కోరలు పీకివేసిన పాము—ఈ లోకంలో ధనం లేని దరిద్రుడి స్థితి కూడా వీటితో సమానమైనదే.
శ్లోకము 34
శ్లోకము:
అమ్బా తుష్యతి న మయా న స్నుషయా సాపి నామ్బయా న మయా ।
అహమపి న తయా న తయా వద రాజన్కస్య దోషోऽయమ్ ॥ 34 ॥
తాత్పర్యం (34): ఓ రాజా! నా వల్ల తల్లికి సంతోషం లేదు, కోడలి వల్ల అత్తకు సంతోషం లేదు, అత్త వల్ల కోడలికి ఆనందం లేదు, నా వల్ల భార్యకు తృప్తి లేదు, వారిద్దరి వల్ల నాకూ శాంతి లేదు. చెప్పు రాజా, ఇంట్లో ఈ కలహాలన్నింటికీ ఎవరిది దోషం? (దారిద్ర్యమే ఈ దోషాలన్నింటికీ మూలకారణం).
విశేషార్థాలు:
కస్య దోషోऽయమ్: ఇది దరిద్రుడి/దారిద్ర్యపు దోషమే అని భావం (దరిద్రస్య దోష ఇత్యర్థః).
శ్లోకము 35
శ్లోకము:
పృథుకార్తస్వరపాత్రం భూషితనిశ్శేషపరిజనం దేవ ।
విలసత్కరేణుగహనం సంప్రతి సమమావయోః సదనమ్ ॥ 35 ॥
తాత్పర్యం (35): ఓ రాజా! ప్రస్తుతానికి నా ఇల్లు, మీ భవనం రెండూ సమానంగానే ఉన్నాయి. (శ్లేష చమత్కారం):
రాజభవన పరంగా: పెద్ద బంగారు పాత్రలు (పృథు-కార్తస్వర-పాత్రం) కలది, ఆభరణాలతో అలంకరించబడిన పరివార జనం (భూషిత-నిశ్శేష-పరిజనం) కలది, అందమైన ఆడ ఏనుగులతో (విలసత్-కరేణు-గహనం) నిండినది.
దరిద్రుడి గృహ పరంగా: ఆకలితో ఏడ్చే పసిపిల్లల రోదనలకు పాత్రమైనది (పృథుక-ఆర్తస్వర-పాత్రం), ఒంటిపై బట్టలు లేక నేలపై పడుకునే పరివారం కలది (భూ-ఉషిత), ఎలుకల బొరియల నుండి వెలువడే ధూళితో నిండినది (బిలసత్క-రేణు-గహనం).
విశేషార్థాలు:
పృథుకార్తస్వరపాత్రమ్: బంగారు పాత్రలు కలది; (దరిద్రుడి పరంగా) పిల్లల ఏడుపు శబ్దాలకు నిలయమైనది.
భూషితనిశ్శేషపరిజనమ్: అలంకరింపబడిన సేవకులు కలది; (దరిద్రుడి పరంగా) నేలమీద పడుకునే పరివారం కలది.
విలసత్కరేణుగహనమ్: ఏనుగులతో నిండినది; (దరిద్రుడి పరంగా) ఎలుక రంధ్రాల ధూళితో నిండినది.
సదనమ్: ఇల్లు / భవనము (గృహమ్).
శ్లోకము 36
శ్లోకము:
దారిద్ర్యాన్మరణాద్వా మరణం సంరోచతే న దారిద్ర్యమ్ ।
అల్పక్లేశం మరణం దారిద్ర్యమనన్తకం దుఃఖమ్ ॥ 36 ॥
తాత్పర్యం (36): దారిద్ర్యము, మరణము అనే రెండింటిలో మరణమే నయం కానీ దారిద్ర్యం ఏమాత్రం కోరదగినది కాదు. ఎందుకంటే మరణం క్షణకాలపు అల్పకష్టాన్ని మాత్రమే ఇస్తుంది, కానీ దారిద్ర్యం అంతం లేని నిరంతర దుఃఖాన్ని కలిగిస్తుంది.
శ్లోకము 37
శ్లోకము:
తావత్సన్తి సహాయా యావజ్జన్తుర్న కృచ్ఛ్రమాప్నోతి ।
అభిపతతి శిరసి మృత్యౌ కం కః శక్తః పరిత్రాతుమ్ ॥ 37 ॥
తాత్పర్యం (37): ప్రాణి తీవ్రమైన కష్టాల్లో లేదా దారిద్ర్యంలో కూరుకుపోనంత వరకే సహాయకులు ఉంటారు. మృత్యువు తలపై వచ్చి పడినప్పుడు ఎవరు ఎవరిని కాపాడగలరు? ఎవరూ కాపాడలేరు.
శ్లోకము 38
శ్లోకము:
వికసామి రవావుదితే సఙ్కోచముపైమి చాస్తముపయాతే ।
దారిద్ర్యసరసి మగ్నః పఙ్కజలీలామనుభవామి ॥ 38 ॥
తాత్పర్యం (38): నేను దారిద్ర్యమనే బురద గుంటలో మునిగిపోయి పద్మం (తామరపువ్వు) యొక్క లక్షణాన్ని అనుభవిస్తున్నాను. సూర్యుడు ఉదయించగానే వికసిస్తున్నాను (బట్టలు లేక ఎండలో తిరుగుతున్నాను), సూర్యుడు అస్తమించగానే ముకుళించుకుపోతున్నాను (చలికి ముడుచుకుని పడుకుంటున్నాను).
శ్లోకము 39
శ్లోకము:
ఘృత లవణ తైల తణ్డుల శాకేన్ధనచిన్తయానుదినమ్ ।
విపులమతేరపి పుంసో నశ్యతి ధీర్మన్దవిభవత్వాత్ ॥ 39 ॥
తాత్పర్యం (39): నెయ్యి, ఉప్పు, నూనె, బియ్యం, కూరగాయలు, వంటచెరకు మొదలైన నిత్యావసరాల గురించిన నిరంతర ఆందోళన వల్ల, సంపద లేని కారణంగా ఎంతటి అపారమైన బుద్ధిమంతుడి మేధస్సు అయినా నశించిపోతుంది.
శ్లోకము 40
శ్లోకము:
వీణా వంశశ్చన్దనం చన్ద్రపాదాః శయ్యా యానం యౌవనస్థాస్తరుణ్యః ।
నైతద్రమ్యం క్షుత్పిపాసార్దితానాం సర్వారంభాస్తణ్డులప్రస్థమూలాః ॥ 40 ॥
తాత్పర్యం (40): వీణానాదం, వేణుగానం, చందనం, వెన్నెల, మెత్తని శయ్య, వాహనాలు, యవ్వనంలో ఉన్న సుందరాంగులు—ఇవేవీ ఆకలిదప్పులతో అలమటించే వారికి ఆనందాన్ని ఇవ్వలేవు. లోకంలోని సమస్త విలాసాలు, ప్రయత్నాలు కూడా మొదట కుంచెడు బియ్యం (ఆహారం) మీదే ఆధారపడి ఉంటాయి.
శ్లోకము 41
శ్లోకము:
దారిద్ర్య భోస్త్వం పరమం వివేకి గుణాధికే పుంసి సదానురక్తమ్ ।
విద్యావిహీనే గుణవర్జితే చ ముహూర్తమాత్రం న రతిం కరోషి ॥ 41 ॥
తాత్పర్యం (41): ఓ దారిద్ర్యమా! నీవు ఎంతో వివేకవంతుడవు! సకల సద్గుణాలు, విద్య కలవానిపైనే ఎల్లప్పుడూ అనురాగం చూపిస్తావు. విద్య లేని, గుణాలు లేని మూర్ఖుడి వద్ద మాత్రం క్షణకాలమైనా నిలవవు (వారి వద్దకేమో ధనం చేరుతుంది, విద్వాంసుల వద్దకేమో నీవు చేరుతావు).
విశేషార్థాలు:
వివేకి: విచారణశీలమైనది / యుక్తాయుక్త జ్ఞానం కలది (విచారశీలమ్).
రతిమ్: ప్రీతిని / ఇష్టాన్ని (ప్రీతిమ్).
శ్లోకము 42
శ్లోకము:
దారిద్ర్య శోచామి భవన్తమేవమస్మచ్ఛరీరే సుహృదిత్యుషిత్వా ।
విపన్నదేహే మయి మన్దభాగ్యే మమేతి చిన్తా క్వ గమిష్యసి త్వమ్ ॥ 42 ॥
తాత్పర్యం (42): ఓ దారిద్ర్యమా! ఇన్నాళ్లూ ఒక ఆప్తమిత్రుడిలా నా శరీరంలోనే నివసించావు. ఇప్పుడు దురదృష్టవంతుడనైన నా దేహం నశించిపోతే, 'అయ్యో! నా మరణం తర్వాత నువ్వు ఎక్కడికి వెళ్లి తలదాచుకుంటావో కదా!' అని నీ గురించే నేను ఎక్కువగా బాధపడుతున్నాను.
విశేషార్థాలు:
ఉషిత్వా: నివసించి / ఉండి (స్థిత్వా).
విపన్నదేహే: నశించిన శరీరం కలవాడనైనప్పుడు (వినష్టశరీరే).
మన్దభాగ్యే: దురదృష్టవంతుడనైన (హతభాగ్యే).
శ్లోకము 43
శ్లోకము:
ఏకో హి దోషో గుణసన్నిపాతే నిమజ్జతీన్దోరితి యో బభాషే ।
న తేన దృష్టం కవినా సమస్తం దారిద్ర్యమేకం గుణకోటిహారి ॥ 43 ॥
తాత్పర్యం (43): "చంద్రుని కిరణాల కాంతిలో మచ్చ దాగిపోయినట్లు, గుణసమూహాల మధ్య ఒక్క దోషం ఉన్నా అది కలిసిపోతుంది (కనపడదు)" అని కాళిదాస మహాకవి చెప్పిన మాటలు సమగ్రమైనవి కావు. ఎందుకంటే ఆయన కోట్ల కొలది సద్గుణాలను ఒక్క దెబ్బతో హరించివేసే ఈ 'దారిద్ర్యం' అనే ఏకైక మహాదోషాన్ని చూడలేదు కాబోలు!
విశేషార్థాలు:
గుణసన్నిపాతే: సద్గుణ సమూహాలలో (గుణసముదాయే).
కవినా: కాళిదాస మహాకవి చేత (కుమారసంభవంలో 'ఏకో హి దోషో గుణసన్నిపాతే నిమజ్జతీన్దోః కిరణేష్వివాఙ్కః' అన్న శ్లోక ప్రస్తావన).
గుణకోటిహారి: కోట్ల కొలది గుణాలను నశింపజేసేది (కోటిగుణనాశకమ్).
శ్లోకము 44
శ్లోకము:
ధనైర్విముక్తస్య నరస్య లోకే కిం జీవితేనాదిత ఏవ తావత్ ।
యస్య ప్రతీకారనిరర్థకత్వాత్కోపప్రసాదా విఫలీభవన్తి ॥ 44 ॥
తాత్పర్యం (44): దారిద్ర్యం వలన ఎవరి కోపానికి గానీ, అనుగ్రహానికి (సంతోషానికి) గానీ విలువ ఉండదో, అటువంటి ధనహీనుడైన మనిషి బ్రతికి ఉండి మాత్రం ప్రయోజనమేమిటి?
శ్లోకము 45
శ్లోకము:
అహో ను కష్టం సతతం ప్రవాసస్తతోऽతికష్టః పరగేహవాసః ।
కష్టాధికా నీచజనస్య సేవా తతోऽతికష్టా ధనహీనతా చ ॥ 45 ॥
తాత్పర్యం (45): నిరంతరం పరదేశంలో ప్రవాసం ఉండడం కష్టం; దానికంటే ఇతరుల ఇంట్లో నివసించడం మరింత కష్టం; దానికంటే నీచులను సేవించడం మహాకష్టం; కానీ వీటన్నింటికంటే అత్యంత భయంకరమైన కష్టం ఏమిటంటే 'ధనం లేకపోవడం' (దారిద్ర్యం).
విశేషార్థాలు:
పరగేహవాసః: ఇతరుల ఇంట్లో ఉండడం (పరగృహవాసః).
శ్లోకము 46
శ్లోకము:
వరం వనం వ్యాఘ్రగజేన్ద్రసేవితం ద్రుమాలయః పత్రఫలామ్బుభోజనమ్ ।
తృణాని శయ్యా వసనం చ వల్కలం న బన్ధుమధ్యే ధనహీనజీవనమ్ ॥ 46 ॥
తాత్పర్యం (46): పులులు, మదపుటేనుగులు తిరిగే భయంకరమైన అడవిలో జీవించడం మేలు; చెట్ల క్రింద నివసించడం, ఆకులు, పండ్లు, నీటిని మాత్రమే ఆహారంగా తీసుకోవడం మేలు; గడ్డిపై పడుకోవడం, నారచీరలు కట్టుకోవడం మేలు కానీ... సొంత బంధువుల మధ్య మాత్రం దరిద్రుడిగా, తలవంచుకుని జీవించడం ఎంతమాత్రం మంచిది కాదు.
శ్లోకము 47
యదా తు భాగ్యక్షయపీడితాం దశాఙ్నరః కృతాన్తోపహితాం ప్రపద్యతే ।
తదాస్య మిత్రాణ్యపి యాన్త్యమిత్రతాం చిరానురక్తోఽపి విరజ్యతే జనః ॥ 47 ॥
తాత్పర్యము: మనుష్యుడు పూర్వజన్మ కర్మఫలము చేతనో లేదా కాలదైవవశము చేతనో భాగ్యహీనుడై దురవస్థను పొందినప్పుడు, అతనికి మిత్రులు కూడా శత్రువులుగా మారిపోతారు. ఎంతో కాలం నుండి స్నేహము, అనురాగము చూపినవారు కూడా అతని పట్ల విముఖులవుతారు.
పదార్థము: కృతాన్తోపహితాం = కాలదైవవశము చేత సంభవించినది (కాలదైవ్యేణేతి యావత్).
శ్లోకము 48
దానం న దత్తం న తపశ్చ తప్తం నారాధితౌ శంకరవాసుదేవౌ ।
అగ్నౌ రణే వా న హుతశ్చ కాయః శరీర కిం ప్రార్థయసే సుఖాని ॥ 48 ॥
తాత్పర్యము: ఓ శరీరా! నీవు పుణ్యము కొరకు ఎన్నడూ దానము చేయలేదు, తపస్సు ఆచరించలేదు, శివకేశవులను ఆరాధించలేదు; యజ్ఞాగ్నిలో గానీ, రణరంగములో గానీ శరీరాన్ని త్యాగమూ చేయలేదు. ఎటువంటి సత్కర్మలు చేయకుండా ఇప్పుడు సుఖాలను ఎలా కోరుకుంటున్నావు?
శ్లోకము 49
ఫలాశినో మూలతృణామ్బుభక్షా వివాససో నిస్తరశాయినశ్చ ।
గృహే విమూఢా మునివచ్చరన్తి తుల్యం తపః కిం తు ఫలేన హీనమ్ ॥ 49 ॥
తాత్పర్యము: కొందరు దరిద్రులు పండ్లు, గడ్డలు, గడ్డి, నీరు మాత్రమే తింటూ, సరైన వస్త్రాలు లేకుండా, పరపు లేదా పరుపు లేని నేలపైనే పడుకుంటారు. వీరు తమ ఇళ్లలోనే ఉంటూ మునుల వలె జీవిస్తారు. వీరి కష్టాలు మునుల తపస్సుతో సమానమే అయినప్పటికీ, జ్ఞానము లేదా మోక్షము వంటి సత్ఫలితం మాత్రం వీరికి దక్కదు.
పదార్థము: నిస్తరశాయినః = ఎటువంటి ఆస్తరణము (పరుపు/చాప) లేని నేలపై పడుకొనువారు (ఆస్తరణహీనభూపృష్ఠశాయినః).
శ్లోకము 50
అర్థా న సన్తి న చ ముఞ్చతి మాం దురాశా దానాన్న సంకుచతి దుర్లలితం మనో మే ।
యాచ్ఞా చ లాఘవకరీ స్వవధే చ పాపం ప్రాణాః స్వయం వ్రజత కిం హి విలమ్బనేన ॥ 50 ॥
తాత్పర్యము: నా దగ్గర ధనం లేదు, అలాగని దురాశ నన్ను వదలడం లేదు. నా చంచలమైన మనస్సు పరులకు దానం చేయాలన్న కోరిక నుండి వెనుకడుగు వేయదు. ఇతరులను యాచిస్తే అది ఆత్మగౌరవాన్ని తగ్గిస్తుంది (హీనత్వాన్ని తెస్తుంది), ఆత్మహత్య చేసుకుంటే మహాపాపం కలుగుతుంది. ఓ ప్రాణములారా! మీరే స్వయంగా ఎందుకు పోకూడదు? ఇంకా ఎందుకు ఆలస్యం చేస్తున్నారు?
పదార్థము: లాఘవకరీ = లఘుత్వాన్ని/హీనత్వాన్ని కలిగించునది (లఘుత్వకారిణీ).
శ్లోకము 51
భగ్నా వయం పరిభవాసిభిరుగ్రధారైర్దారిద్ర్యచణ్డదహనేన నితాన్తదగ్ధాః ।
బన్ధూపకారవిషమిత్థమపీహ ముక్తం జీవామ ఏవ రవిజైష కిమస్తి నిద్రా ॥ 51 ॥
తాత్పర్యము: మేము పరాభవమనే పదునైన ఖడ్గపు అంచులతో గాయపడ్డాము, దారిద్ర్యమనే భయంకరమైన అగ్నితో పూర్తిగా కాలిపోయాము. బంధువుల ఉపకారమనే విషం చేత కూడా విడిచిపెట్టబడి, ఈ బాధలన్నింటినీ అనుభవిస్తూ ఇంకా జీవిస్తూనే ఉన్నాము. ఓ యమధర్మరాజా! నీకేమైనా నిద్ర పట్టిందా, మమ్మల్ని ఎందుకు తీసుకుపోవు?
శ్లోకము 52
ధనం యది గతం గతం చరణయుగ్మరేణూపమం ధరా యది గతా గతా కథయ మే కిమేతావతా ।
ఇదం పునరరున్తుదం ధనిగణైరిదానీంతనైర్దరిద్రగణనావిధౌ యదహమఙ్కపాతే ధృతః ॥ 52 ॥
తాత్పర్యము: పాదాల ధూళితో సమానమైన ధనం పోతే పోయింది; భూములు, ఆస్తులు పోతే పోయాయి, దానికేమీ బాధపడను. కానీ, నేటి ధనవంతులు పేదల జాబితాను లెక్కించేటప్పుడు నా పేరును మొదటి వరుసలో ఉంచడం నా మర్మాన్ని తాకి, నన్ను తీవ్రంగా బాధిస్తోంది.
పదార్థము: అరున్తుదమ్ = మర్మమును తాకి బాధించునది (మర్మస్పృక్).
శ్లోకము 53
గతే సుహృది శత్రుతాం సతతనిర్వివేకే ప్రభౌ గృహే కుగృహిణీవచఃక్రకచదారితే వా హృది ।
మహాజనవివర్జితే సదిహ మానినాం శ్రేయసే వరం మరణమేవ వా శరణమన్యదేశాన్తరమ్ ॥ 53 ॥
తాత్పర్యము: ప్రాణమిత్రుడు శత్రువుగా మారినప్పుడు, ప్రభువు వివేకహీనుడైనప్పుడు, దుష్టురాలైన భార్య పలికే కఠినపు మాటలనే రంపంతో హృదయం చీలిపోయినప్పుడు, సజ్జనుల సాన్నిహిత్యం దొరకనప్పుడు—అభిమానవంతులకు మరణమైనా మేలు, లేదా దేశాంతరములకు వెళ్లి తలదాచుకోవడమైనా శ్రేయస్కరం.
శ్లోకము 54
అప్రస్తావస్తుతిభిరనిశం కర్ణశూలం కరోతి స్వం దారిద్ర్యం వదతి వసనం దర్శయత్యేవ జీర్ణమ్ ।
ఛాయాభూతశ్చలతి న పురః పార్శ్వయోర్నైవ పశ్చాన్నిఃస్వః ఖేదం విశతి ధనినాం వ్యాధివద్దుశ్చికిత్స్యః ॥ 54 ॥
తాత్పర్యము: దరిద్రుడు ధనవంతుల వద్దకు వచ్చి అసందర్భపు స్తోత్రాలు చేస్తూ చెవులకు పోటు కలిగిస్తాడు, తన దారిద్ర్యాన్ని చెప్పుకుంటాడు, చినిగిన బట్టలను చూపిస్తాడు. నీడలాగా ముందుకు, పక్కలకు, వెనుకకు తిరుగుతూ నయం చేయలేని రోగం వలె ధనవంతులకు తీరని చిరాకును, బాధను కలిగిస్తాడు.
శ్లోకము 55
నివాసశ్చిన్తాయాః పరపరిభవో వైరమపరం జుగుప్సా మిత్రాణాం స్వజనజనవిద్వేషకరణమ్ ।
వనం గన్తుం బుద్ధిర్భవతి చ కలత్రాత్పరిభవో హృదిస్థః శోకాగ్నిర్న చ దహతి సంతాపయతి చ ॥ 55 ॥
తాత్పర్యము: దారిద్ర్యం అనేది చింతలకు నిలయము; ఇతరుల వల్ల పరాభవాన్ని, ఇతరులతో శత్రుత్వాన్ని, మిత్రులలో అసహ్యాన్ని, బంధువులలో ద్వేషాన్ని కలిగిస్తుంది. భార్య చేతిలో సైతం అవమానాలు ఎదురై అడవులకు వెళ్లిపోవాలనే బుద్ధి పుడుతుంది. హృదయంలోని శోకాగ్ని మనిషిని పూర్తిగా కాల్చదు, అలాగని వదలకుండా నిరంతరం తపింపజేస్తూనే ఉంటుంది.
శ్లోకము 56
అయే లాజానుచ్చైః పథి వచనమాకర్ణ్య గృహిణీ శిశోః కర్ణౌ యత్నాత్సుపిహితవతీ దీనవదనా ।
మయి క్షీణోపాయే యదకృత దృశావశ్రుశబలే తదన్తఃశల్యం మే త్వమసి పునరుద్ధర్తుముచితః ॥ 56 ॥
తాత్పర్యము: వీధిలో పేలాలు అమ్మేవాడు ‘పేలాలు కొనండి’ అని అరవడం విని, నిరుపేద అయిన నా భార్య దీనవదనంతో, కొనలేక తన పసిపిల్లవాడి చెవులను చేతులతో గట్టిగా మూసివేసింది. నిస్సహాయుడనై ఉన్న నా వైపు చూస్తూ కన్నీటితో నిండిన కళ్లతో ఆమె వేసిన చూపులు నా గుండెల్లో ముల్లులా గుచ్చుకున్నాయి. ఓ రాజా! ఆ ముల్లును తీసివేయడానికి నీవే సమర్థుడవు.
పదార్థము: సుపిహితవతీ = బాగుగా కప్పివేసినది/మూసినది (ఛాదితవతీ).
శ్లోకము 57
విధాతుర్ద్వే కన్యే సుగతిరపరా దుర్గతిరభూత్తయోరాద్యాం ధాతా గుణకులవిహీనాయ స దదౌ ।
తతః పశ్చాత్తాపాదివ సుగుణసజ్జాతమధునా కులీనం విద్వాంసం వరమిహ వరేణ్యం మృగయతే ॥ 57 ॥
తాత్పర్యము: ఈ శ్లోకంలో కవి సమాజంలోని ఒక విచిత్రమైన పరిస్థితిని వ్యంగ్యంగా (హాస్య-చమత్కార ధోరణిలో) వర్ణించారు.
లోకంలో తరచుగా ఒక విషయం కనిపిస్తుంది:
ఎటువంటి మంచి గుణాలు, సంస్కారం, విద్య లేని దుర్మార్గులు లేదా అయోగ్యుల వద్ద విపరీతమైన సంపదలు ఉంటాయి.
సద్గుణాలు, పాండిత్యం, ఉన్నత వ్యక్తిత్వం ఉన్న పండితులు, సజ్జనులు మాత్రం పేదరికంతో (దారిద్ర్యంతో) అల్లాడుతుంటారు.
ఈ విషయాన్ని కవి బ్రహ్మదేవుని కుటుంబ కథగా చమత్కరించారు:
బ్రహ్మదేవుడికి ఇద్దరు కూతుళ్లు ఉన్నారనుకుందాం — ఒకరు సుగతి (సంపద/భోగం), మరొకరు దుర్గతి (దారిద్ర్యం/కష్టం).
మొదటి కూతురైన 'సుగతి'కి పెళ్లి చేసేటప్పుడు బ్రహ్మ తొందరపడి, వరుడి గుణగణాలు ఏవీ చూడకుండా కులగోత్రాలు లేని ఒక పనికిమాలిన వాడికి ఇచ్చి పెళ్లి చేశాడు (అందుకే లోకంలో చెడ్డవారి వద్ద సంపద ఉంటోంది).
ఆ తర్వాత బ్రహ్మదేవుడికి పశ్చాత్తాపం కలిగిందట — "అయ్యో! పెద్దమ్మాయికి ఏ గుణాలూ లేనివాడిని ఇచ్చి తప్పు చేశాను. ఈసారైనా చిన్నమ్మాయికి అన్ని సద్గుణాలు, పాండిత్యం, ఉత్తమ కులం ఉన్న గొప్ప వరుడిని తెచ్చి పెళ్లి చేయాలి" అని అనుకున్నాడట.
అందుకే ఇప్పుడు రెండవ కూతురైన 'దుర్గతి'ని (దారిద్ర్యాన్ని) తీసుకొచ్చి మంచి గుణాలు, పాండిత్యం ఉన్న సజ్జనుల నెత్తిన పెడుతున్నాడు (వారికే కట్టబెడుతున్నాడు).
అంతరార్థం:
"మంచివారికి ఎప్పుడూ పేదరికమే ఎందుకు వస్తుంది? అయోగ్యులకు ఎందుకు సంపదలు దక్కుతాయి?" అనే లోక సహజమైన అన్యాయాన్ని కవి దైవంపై నింద వేస్తూ, వ్యంగ్యంగా ఇలా సమర్థించారు.
శ్లోకము 58
న భిక్షా దుర్భిక్షే మిలతి దురవస్థాః కథమృణం లభన్తే కర్మాణి ద్విజపరివృఢాన్కారయతు కః ।
అదత్త్వైవాభాసం గ్రహపతిరసావస్తమయతే క్వ యామః కిం కుర్మః గృహిణి గహనో జీవనవిధిః ॥ 58 ॥
శ్లోకము 59
నిరస్థన్నాలీకం క్షుదుపహతసీత్పరిజనం వినా దీపాన్నక్తం సుఖగహనసంరుద్ధతిమిరమ్ ।
అనాక్రాన్తద్వారం ప్రణయిభిరపూర్ణోత్సవమహో గృహం కారాతుల్యం భవతి ఖలు దుఃఖాయ గృహిణః ॥ 59 ॥
తాత్పర్యము: పొగ రావడం కోసం గొట్టం కూడా లేని పొయ్యి, ఆకలితో రోదించే సేవకులు/కుటుంబ సభ్యులు, రాత్రివేళ దీపం లేక దట్టమైన చీకటితో నిండిన ఇల్లు, బంధుమిత్రుల రాకపోకలు లేని గుమ్మం, ఎటువంటి పండుగలు-సంతోషాలు లేని ఇల్లు—నిజంగా ఒక చెరసాల వలె మారి గృహస్థునికి తీవ్ర దుఃఖాన్ని కలిగిస్తుంది.
శ్లోకము 60
సఖే ఖేదం మా గాః కలయ కిల తాస్తా నిజకలాః స్వకీర్త్యా వర్ధస్వ క్వ ను ఖలు తవైతద్వ్యవసితమ్ ।
న తన్మోఘత్వేత్ర స్ఫురితమితి చేన్నైతదుచితం విచిత్రోత్సాహానాం కిమిదమియదేవ త్రిభువనమ్ ॥ 60 ॥
తాత్పర్యము: ఓ మిత్రమా! దుఃఖపడకు. నీకున్న నానావిధ విద్యలను, కళలను ప్రదర్శించు. నీ కీర్తితో నీవు ఉన్నతిని పొందు. నీ ప్రయత్నము, ఉత్సాహము ఎక్కడికి పోయాయి? 'ఇక్కడ నా ప్రజ్ఞ నిష్ఫలమవుతోంది' అని భావించడం తగదు. అద్భుతమైన ఉత్సాహము, పరాక్రమము కలవారికి ఈ ముల్లోకములు మాత్రమేనా హద్దు? (వారికి సమస్త లోకములు కార్యక్షేత్రాలే).
శ్లోకము 61
దధతి న జనాస్తన్నైరాశ్యాదదృష్టవిభూతయో యదుచితసుఖభ్రంశాద్దుఃఖం నిజచ్యుతసంపదః ।
భవతి హి తథా జాత్యన్ధానాం కుతో హృది వేదనా నయనవిషయం స్మృత్వా స్మృత్వా యథోద్ధృతచక్షుషామ్ ॥ 61 ॥
తాత్పర్యము: పుట్టుకతోనే సంపదలు చూడని నిరుపేదలు (తమకు ఏమీ లేదనే నిరాశతో) పడే బాధ కన్నా, సంపదలు అనుభవించి వాటిని కోల్పోయినవారు పొందే దుఃఖం ఎంతో తీవ్రమైనది. పుట్టుగుడ్డివారికి చూపు లేదనే వేదన అంతగా ఉండదు; కానీ కంటిచూపు ఉండి తర్వాత కళ్ళు పోగొట్టుకున్నవారు చూసిన దృశ్యాలను మాటిమాటికీ గుర్తుచేసుకుంటూ అనుభవించే గుండెకోత ఎంతో ఎక్కువ కదా!
శ్లోకము 62
మారోదీశ్చిరమేహి వస్త్రరుచిరాన్దృష్ట్వాద్య బాలానిమానాయాతస్తవ వత్స దాస్యతి పితా గ్రైవేయకం వాససీ ।
శ్రుత్వైవం గృహిణీవచాంసి నికటే కుడ్యస్య నిష్కించనో నిఃశ్వస్యాశ్రుజలప్లవప్లుతముఖః పాన్థః పునః ప్రస్థితః ॥ 62 ॥
తాత్పర్యము: గోడ పక్కనే నిలబడిన ఒక నిరుపేద బాటసారికి ఇంట్లోంచి భార్య మాటలు వినిపించాయి—'నాయనా! అందమైన బట్టలు వేసుకున్న ఈ పిల్లలను చూసి ఏడవకు, ఇటు రా; మీ నాన్నగారు రాగానే నీకు కంఠాభరణాన్ని, కొత్త వస్త్రాలను ఇస్తారులే' అని ఆమె ఓదారుస్తోంది. ఆ మాటలు విన్న ఆ నిరుపేద తండ్రి (తానేమీ తేలేకపోయానన్న బాధతో) నిట్టూర్పు విడుస్తూ, ముఖమంతా కన్నీటితో తడిసిపోగా, ఇంటిలోకి వెళ్లకుండానే వెనుదిరిగి వెళ్లిపోయాడు.
పదార్థములు:
మారోదీః = ఏడవవద్దు (రోదనం మా కురు).
గ్రైవేయకమ్ = కంఠాభరణము (కణ్ఠభూషణమ్).
వాససీ = రెండు వస్త్రములు (వస్త్రే).
కుడ్యస్య = గోడ యొక్క (భిత్తేః).
నిష్కించనః = దరిద్రుడు (దరిద్రః).
శ్లోకము 63
వాసఃఖణ్డమిదం ప్రయచ్ఛ యది వా స్వాఙ్కే గృహాణార్భకం రిక్తం భూతలమత్ర నాథ భవతః పృష్ఠే పలాలoccయః ।
దమ్పత్యోరితి జల్పితం నిశి యదా చౌరః ప్రవిష్టస్తదా లబ్ధం కర్పటమన్యతస్తదుపరి క్షిప్త్వా రుదన్నిర్గతః ॥ 63 ॥
తాత్పర్యము: రాత్రివేళ ఒక దొంగ ఇంట్లోకి ప్రవేశించినప్పుడు ఆ దంపతుల సంభాషణ వినిపించింది—'ఈ చిన్న గుడ్డ పీలికను నాకు ఇవ్వండి లేదా బిడ్డను మీ ఒడిలోకి తీసుకోండి; ఇక్కడ నేలంతా ఖాళీగా చలిగా ఉంది, మీ వీపు కిందైనా కాసింత గడ్డిపరకలు ఉన్నాయి' అని భార్య భర్తతో అంటోంది. వారి పరమ దారిద్ర్యాన్ని చూసి చలించిపోయిన ఆ దొంగ, తాను వేరేచోట సంపాదించిన పాత వస్త్రాన్ని వారిపై కప్పి, కన్నీరు కారుస్తూ అక్కడి నుండి వెళ్లిపోయాడు.
పదార్థములు:
శ్లోకము 64
వృద్ధోఽన్ధః పతిరేష మఞ్చకగతః స్థూణావశేషం గృహం కాలోఽభ్యర్ణజలాగమః కుశలినీ వత్సస్య వార్తాపి నో ।
యత్నాత్సంచితతైలబిన్దుఘటికా భగ్నేతి పర్యాకులా దృష్ట్వా గర్భభారాలసాం నిజవధూం శ్వశ్రూశ్చిరం రోదితి ॥ 64 ॥
తాత్పర్యము: 'భర్త ముసలివాడు, అంధుడై మంచం పట్టాడు; ఇల్లు కేవలం స్తంభాలు మాత్రమే మిగిలి శిథిలావస్థలో ఉంది; వర్షాకాలం దగ్గరపడింది; దేశాంతరం వెళ్లిన కొడుకు క్షేమసమాచారం లేదు; ఎంతో కష్టపడి కూడబెట్టిన నూనె చుక్కల చిన్న కుండ కూడా పగిలిపోయింది' అని దిక్కుతోచక, నిండు గర్భంతో అలసిపోయిన తన కోడలిని చూసి ఆ అత్తగారు వెక్కివెక్కి ఏడ్చింది.
పదార్థములు:
మఞ్చకగతః = మంచముపై పడియున్నవాడు (శయ్యాగతః).
స్థూణా = ఇంటి స్తంభము (గృహస్తమ్భః).
అభ్యర్ణ = సమీపించిన (సమీప).
పర్యాకులా = మిక్కిలి వ్యాకులత చెందినది (వ్యాకులా).
వధూమ్ = కోడలిని (స్నుషామ్).
శ్లోకము 65
నో సేవా విహితా గురోరపి మనాఙ్నో వా కృతం పూజనం దేవానాం విధివన్న వా శివ శివ స్నిగ్ధాశ్రయాః సేవితాః ।
కిం తు త్వచ్చరణౌ సరస్వతి రసాదాజన్మనః సేవితౌ తస్మాన్మాం విజహాతి సా భగవతీ శఙ్కే సపత్నీ తవ ॥ 65 ॥
తాత్పర్యము: గురువులకు కనీస సేవ చేయలేదు, దేవతలను శాస్త్రోక్తంగా పూజించలేదు, అయ్యో! ధనవంతులైన ఆశ్రయదాతలను సేవించనూ లేదు. కానీ ఓ సరస్వతీ దేవీ! జన్మించినప్పటి నుండి నీ పాదపద్మాలనే భక్తితో సేవించాను. అందుకే నీ సవతి అయిన ఆ లక్ష్మీదేవి నన్ను శాశ్వతంగా విడిచిపెట్టి వెళ్లిపోయిందని అనుకుంటున్నాను.
పదార్థము: సపత్నీ = సవతి / లక్ష్మీదేవి (లక్ష్మీరిత్యర్థే).
శ్లోకము 66
క్షుత్క్షామాః శిశవః శవా ఇవ భృశం మన్దాశయా బాన్ధవా లిప్తా జర్జరకర్కరీ జతులవైర్నో మాం తథా బాధతే ।
గేహిన్యా త్రుటితాంశుకం ఘటయితుం కృత్వా సకాకు స్మితం కుప్యన్తీ ప్రతివేశిలోకగృహిణీ సూచీం యథా యాచితా ॥ 66 ॥
తాత్పర్యము: ఆకలితో అలమటించే పిల్లలు, శవాల వంటి నిరాశావాదులైన బంధువులు, జల్లెడలా రంధ్రాలు పడి లక్కతో అతికించిన మట్టికుండ నన్ను అంతగా బాధించలేదు. కానీ, చినిగిన బట్టను కుట్టుకోవడానికి సూది ఇవ్వమని అడిగినందుకు నా భార్య పట్ల పొరుగింటి స్త్రీ కోపగించుకోగా, నా భార్య దీనమైన చిరునవ్వుతో, స్తోత్రపూర్వకంగా బతిమాలిన ఆ దృశ్యమే నన్ను ఎక్కువగా బాధిస్తోంది.
పదార్థములు:
శ్లోకము 67
దగ్ధం ఖాణ్డవమర్జునేన బలినా దివ్యైర్ద్రుమైః సేవితం దగ్ధా వాయుసుతేన రావణపురీ లఙ్కా పునః స్వర్ణభూః ।
దగ్ధః పఞ్చశరః పినాకపతినా తేనాప్యయుక్తం కృతం దారిద్ర్యం జనతాపకారకమిదం కేనాపి దగ్ధం న హి ॥ 67 ॥
తాత్పర్యము: బలవంతుడైన అర్జునుడు దివ్య వృక్షాలతో నిండిన ఖాండవ వనాన్ని కాల్చాడు; హనుమంతుడు బంగారు లంకను కాల్చాడు; శివుడు మన్మథుడిని కాల్చాడు—ఆయన కూడా తగని పనే చేశాడు. కానీ లోకులందరినీ నిరంతరం పీడించే ఈ దారిద్ర్యాన్ని మాత్రం ఎవరూ కాల్చివేయలేదు కదా!
పదార్థము: పఞ్చశరః = మన్మథుడు (మదనః).
శ్లోకము 68
ఉత్తిష్ఠ క్షణమేకముద్వహ సఖే దారిద్ర్యభారం మమ శ్రాన్తస్తావదహం చిరాన్మరణజం సేవే త్వదీయం సుఖమ్ ।
ఇత్యుక్తం ధనవర్జితస్య వచనం శ్రుత్వా శ్మశానే శవో దారిద్ర్యాన్మరణం వరం వరమితి జ్ఞాత్వైవ తూష్ణీం స్థితః ॥ 68 ॥
తాత్పర్యము: 'ఓ మిత్రమా! ఒక్క క్షణం లేచి నా దారిద్ర్యపు బరువును నీవు మోయి. నేను చాలా కాలంగా అలసిపోయాను, నీ మరణం వల్ల కలిగిన ప్రశాంతమైన సుఖాన్ని కాసేపు అనుభవిస్తాను' అని నిరుపేద పలికిన మాటలు విని, శ్మశానంలోని శవం సైతం 'దారిద్ర్యం కంటే మరణమే ఎంతో మేలు' అని గ్రహించి కిక్కురుమనకుండా మౌనంగా ఉండిపోయింది.
పదార్థము: ఉద్వహ = మోయుము / ధరించుము (ధారయ).
శ్లోకము 69
భద్రే వాణి కురుష్వ తావదమలాం వర్ణానుపూర్వీం ముఖే చేతః స్వాస్థ్యముపైహి యాహి కరుణే ప్రజ్ఞే స్థిరత్వం భజ ।
లజ్జే తిష్ఠ పరాఙ్ముఖీ క్షణమహో తృష్ణే పురః స్థీయతాం పాపో యావదహం బ్రవీమి ధనినం దేహీతి దీనం వచః ॥ 69 ॥
శ్లోకము 70
యో గఙ్గామతరత్తథైవ యమునాం యో నర్మదాం శర్మదాం కా వార్తా సరిదమ్బులఙ్ఘనవిధౌ యశ్చార్ణవాంస్తీర్ణవాన్ ।
సోఽస్మాకం చిరమాస్థితోఽపి సహసా దారిద్ర్యనామా సఖా త్వద్దానామ్బుసరిత్ప్రవాహలహరీమగ్నో న సంభావ్యతే ॥ 70 ॥
తాత్పర్యము: గంగా, యమునా నదులను, సుఖాన్నిచ్చే నర్మదానదిని, ఇతర సమస్త నదీ ప్రవాహాలనే కాక మహాసముద్రాలను సైతం అలవోకగా దాటిన దారిద్ర్యమనే నా ప్రాణసఖుడు చాలాకాలం నుండి నాతోనే స్థిరంగా ఉన్నాడు. అయితే ఓ దాతా! నీ దానజలమనే నదీ ప్రవాహపు అలల్లో మునిగిపోయిన వాడై అతడు ఎక్కడా కనిపించకుండా పోయాడు.
పదార్థములు:
శ్లోకము 71
దారిద్ర్యాద్ధ్రియమేతి హ్రీపరిస్రస్తః సత్త్వాత్పరిభ్రశ్యతే నిఃసత్త్వః పరిభూయతే పరిభవాన్నిర్వేదమాపద్యతే ।
నిర్విణ్ణః శుచమేతి శోకనిహతో బుద్ధ్యా పరిత్యజ్యతే నిర్బుద్ధిః క్షయమేత్యహో నిధనతా సర్వాపదామాస్పదమ్ ॥ 71 ॥
శ్లోకము 72
శీతేనోద్ధృషితస్య మాషశిమివచ్చిన్తార్ణవే మజ్జతః శాన్తాగ్నేః స్ఫుటితాధరస్య ధమతః క్షుత్క్షామకణ్ఠస్య మే ।
నిద్రా కాప్యవమానితేవ దయితా సంత్యజ్య దూరం గతా సత్ప్రతిపాదితేవ వసుధా న క్షీయతే శర్వరీ ॥ 72 ॥
తాత్పర్యము: చలికి మినుప కాయలా వణికిపోతూ, చింతలనే సముద్రంలో మునుగుతూ, చల్లారిన పొయ్యిని ఊదుతూ పెదవులు పగిలి, ఆకలితో గొంతు ఎండిపోయిన నన్ను చూసి—అవమానింపబడిన ప్రియురాలి వలె నిద్ర ఎటో దూరంగా వెళ్లిపోయింది. సత్పాత్రునికి దానం చేసిన భూమి ఎప్పటికీ తరగనట్లుగా, ఈ రాత్రి ఎంతకీ తరగడం లేదు (గడవడం లేదు).
శ్లోకము 73
దారిద్ర్యాత్పురుషస్య బాన్ధవజనో వాక్యే న సంతిష్ఠతే సుస్నిగ్ధా విముఖీభవन्ति సుహృదః స్ఫారీభవన్త్యాపదః ।
సత్త్వం హ్రాసముపైతి శీలశశినః కాన్తిః పరిమ్లాయతే పాపం కర్మ చ యత్పరైరపి కృతం తత్తస్య సంభావ్యతే ॥ 73 ॥
తాత్పర్యము: దారిద్ర్యం వల్ల బంధువులు ఆ మనిషి మాట వినరు; ప్రాణమిత్రులు విముఖులవుతారు; ఆపదలు విస్తరిస్తాయి; ధైర్యం క్షీణిస్తుంది; శీలమనే చంద్రుని కాంతి మసకబారుతుంది. అంతేకాక, ఇతరులు చేసిన పాపకార్యాలు, తప్పులు కూడా ఇతడే చేసి ఉంటాడని లోకం ఇతనిపైనే ఆపాదిస్తుంది.
శ్లోకము 74
సఙ్గం నైవ హి కశ్చిదస్య కురుతే సంభాష్యతే నాదరాత్సంప్రాప్తో గృహముత్సవేషు ధనినాం సావజ్ఞమాలోక్యతే ।
దూరాదేవ మహాజనస్య విహరత్యల్పచ్ఛదో లజ్జయా మన్యే నిర్ధనతాం ప్రకామమపరం షష్ఠం మహాపాతకమ్ ॥ 74 ॥
తాత్పర్యము: దరిద్రుడితో ఎవరూ స్నేహం చేయరు; ఆదరంగా మాట్లాడరు; ధనవంతుల ఇళ్లల్లో జరిగే ఉత్సవాలకు వెళితే చులకనగా చూస్తారు; సరైన వస్త్రాలు లేకపోవడం వల్ల లజ్జతో అతడు పెద్ద మనుషుల నుండి దూరంగా ఉంటాడు. ఇవన్నీ చూస్తుంటే, దారిద్ర్యం అనేది శాస్త్రాలు చెప్పిన పంచమహాపాపాలు కాక ఆరవ మహాపాపమేమో అని నాకు అనిపిస్తోంది.
శ్లోకము 75
పౌరేభ్యో న భయం న దణ్డపతనం త్రాసో న వా భూపతేర్నిఃసఙ్గం శయనం నిశాసు గమనం దుర్గేషు మార్గేషు చ ।
దారిద్ర్యం సుఖమేవ కేవలమహో దోషద్వయం వర్తతే జాయా నిన్దతి చాఙ్గభోగసమయే ముఞ్చన్తి వై యాచకాః ॥ 75 ॥
తాత్పర్యము: దొంగల భయం ఉండదు, పన్నులు చెల్లించలేదనే రాజదండన భయం ఉండదు, రాత్రులలో నిశ్చింతగా నిద్రపోవచ్చు, భయంకరమైన మార్గాలలో కూడా ఒంటరిగా తిరగొచ్చు; కాబట్టి దారిద్ర్యం కేవలం సుఖదాయకమే. కానీ అందులో రెండు దోషాలు మాత్రమే ఉన్నాయి—ఏకాంత భోగ సమయాలలో భార్య నిందిస్తుంది, దానం కోసం యాచకులు ఇతనిని విడిచిపెట్టి వెళ్లిపోతారు.
శ్లోకము 76
వాసశ్చర్వ విభూషణం శవశిరో భస్మాఙ్గలేపః సదా హ్యేకో గౌః స చ లాఙ్గలాద్యకుశలః సంపత్తిరేతాదృశీ ।
ఇత్యాలోచ్య విముచ్య శంకరమగాద్రత్నాకరం జాహ్నవీ కష్టం నిర్ధనికస్య జీవితమహో దారైరపి త్యజ్యతే ॥ 76 ॥
తాత్పర్యము: 'ఈయనకు కట్టుకోవడానికి తోలు వస్త్రం, శవాల పుర్రెల నగలు, ఒంటి నిండా బూడిద పూత; ఉన్నదల్లా ఒకే ఒక ఎద్దు, అది కూడా నాగలి దున్నడానికి పనికిరాదు; ఈయన సంపద ఇంతే' అని భావించి గంగాదేవి శివుడిని విడిచిపెట్టి రత్నాకరుడైన సముద్రుడిని చేరుకుంది. అయ్యో! పేదవాడి జీవితం ఎంత కష్టమైనది! భార్యలు సైతం విడిచిపెట్టి వెళ్లిపోతారు కదా.
శ్లోకము 77
మన్గేహే మూషికీవ మూషికవధూర్మూషీవ మార్జారికా మార్జారీవ శునీ శునీవ గృహిణీ వాచ్యః కిమ contestన్యో జనః ।
ఇత్యాపన్నం శిశూనసూన్విజహతో దృష్ట్వా తు ఝిల్లీరవైర్లతాతన్తువితానసంవృతముఖీ చుల్లీ చిరం రోదితి ॥ 77 ॥
తాత్పర్యము: నా ఇంట్లో ఆడ ఎలుక ఇతర ఎలుకల వలె, పిల్లి ఎలుక వలె, కుక్క పిల్లి వలె, గృహిణి కుక్క వలె ఒకదానికొకటి భయపడుతూ తిరుగుతున్నాయి; ఇక ఇతరుల గురించి చెప్పేదేముంది? ఇలాంటి ఆపదలలో ఆకలితో ప్రాణాలు విడుస్తున్న పిల్లలను చూసి, సాలెగూళ్లతో కప్పబడిన నోరు కలిగిన పొయ్యి కీచురాళ్ల శబ్దాల రూపంలో చిరకాలం రోదిస్తోంది.
శ్లోకము 78
పీఠాః కచ్ఛపవత్తరన్తి సలిలే సంమార్జనీ మీనవద్దర్వీ సర్పవిచేష్టితాని కురుతే సంత్రాసయన్తీ శిశూన్ ।
శూర్పార్థావృతమస్తకా చ గృహిణీ భిత్తిః ప్రపాతోన్ముఖీ రాత్రౌ పూర్ణతడాగసన్నిభమభూద్రాజన్మదీయం గృహమ్ ॥ 78 ॥
తాత్పర్యము: ఓ రాజా! రాత్రి కురిసిన వర్షానికి నా ఇల్లు నిండిన చెరువులా మారింది. నీటిలో పీటలు తాబేళ్లలా తేలుతున్నాయి, చీపురు చేపలా ఈదుతోంది, గరిటె పాములా కదులుతూ పిల్లలను భయపెడుతోంది, నా భార్య చేట ముక్కను తలపై పెట్టుకుంది, గోడలు కూలిపోవడానికి సిద్ధంగా ఉన్నాయి.
పదార్థము: పీఠాః = పీటలు/కూర్చునే ఆసనములు (ఆసనాని).
శ్లోకము 79
శీలం శాతయతి శ్రుతం శమయతి ప్రజ్ఞాం నిహన్త్యాదరాద్దైన్యం దీపయతి క్షమాం క్షపయతి వ్రీడామపి గ్రస్యతి ।
తేజో జర్జరయత్యపాస్యతి సతీం విస్తారయత్యర్థితాం పుంసః క్షీణధనస్య కిం న కురుతే వైరం కుటుంబగ్రహః ॥ 79 ॥
తాత్పర్యము: ధనం క్షీణించిన పురుషునికి కుటుంబమనే గ్రహపీడ లేదా సంసారపు భారం వలన శీలం నశిస్తుంది, వేదవిద్య అణగిపోతుంది, బుద్ధి నశిస్తుంది, దీనత్వం పెరుగుతుంది, ఓర్పు నశిస్తుంది, లజ్జ హరించిపోతుంది, తేజస్సు క్షీణిస్తుంది, భార్య దూరమవుతుంది, యాచించే గుణం విస్తరిస్తుంది. పేదరికంలో ఉన్న మనిషికి కుటుంబ భారం ఏ కీడు చేయకుండా ఉంటుంది?
శ్లోకము 80
దారిద్ర్యేణ సమీరితాపి బహుశః కణ్ఠం సమాలమ్బతే కణ్ఠాత్కష్టశతైః కథం కథమపి ప్రాప్నోతి జిహ్వాతలమ్ ।
జిహ్వాకీలకకీలితేవ సుదృఢం తస్మాన్న నిర్యాత్యసౌ వాణీ ప్రాణపరిక్షయేఽపి మహతాం దేహీతి నాస్తీతి చ ॥ 80 ॥
తాత్పర్యము: దారిద్ర్యం ఎంతగా బలవంతపెట్టినా సరే, మహాత్ముల నోటి నుండి 'నాకు ఏమైనా ఇమ్ము' అనే యాచనా వాక్యం గానీ, 'నా దగ్గర ఏమీ లేదు' అనే అసమర్థపు వాక్యం గానీ ప్రాణాలు పోయే పరిస్థితి వచ్చినా బయటకు రాదు. ఆ మాట కంఠం దాకా ఎంతో కష్టంతో వస్తుంది, అక్కడి నుండి నాలిక మీదికి చేరుతుంది; కానీ నాలికకు బలమైన మేకు కొట్టినట్లుగా అక్కడే ఆగిపోతుంది తప్ప పెదవులు దాటి బయటకు రాదు.
శ్లోకము 81
దృష్టం దుర్జనచేష్టితం పరిభవో లబ్ధః సమానాజ్జనాత్పిణ్డార్థే ధనినాం కృతం శ్వలలితం భుక్తం కపాలేష్వపి ।
పద్భ్యామధ్వని సంప్రయాతమసకృత్సుప్తం తృణప్రస్తరే యచ్చాన్యత్సుకృతం కృతాన్త కురు హే తత్రాపి సజ్జా వయమ్ ॥ 81 ॥
తాత్పర్యము: దుర్జనుల చేష్టలు చూశాము, సమానులైన వారి నుండి పరాభవాలు పొందాము, ముద్ద అన్నం కోసం ధనవంతుల ముందు కుక్కలా తోక ఆడించాము, పుర్రెల వంటి పాత్రలలో తిన్నాము, కాళ్లతో ఎన్నో దారుల వెంట నడిచాము, గడ్డి పరపులపై ఎన్నోసార్లు నిద్రించాము. ఓ యమధర్మరాజా! నీవు ఇంకా ఏ విధమైన శిక్షలను రాసిపెట్టావో ఆజ్ఞాపించు, వాటన్నింటినీ అనుభవించడానికి కూడా మేము సిద్ధంగా ఉన్నాము.
శ్లోకము 82
ఆసే చేత్స్వగృహే కుటుంబభరణం కర్తుం న శక్తోఽస్మ్యహం సేవే చేత్సుఖసాధనం మునివనం ముష్ణన్తి మాం తస్కరాః ।
శ్వభ్రే చేత్స్వతనుం త్యజామి నరకాద్భీరాత్మహత్యావశాన్నో జానే కరవాణి దైవ కిమహం మర్తుం న వా జీవితుమ్ ॥ 82 ॥
శ్లోకము 83
మా భూజ్జన్మ మహాకులే తదపి చేన్మా భూద్విపత్సాపి చేన్మా భూద్భూరి కలత్రమస్తి యది తన్మా భూద్దయార్ద్రం మనః ।
తచ్చేదస్తి తదస్తు మృత్యురథ చేత్తస్యాపి నాస్తి క్షణస్తజ్జన్మాన్తరనిర్విశేషసదసద్దేశాన్తరేఽస్తు స్థితిః ॥ 83 ॥
తాత్పర్యము: ఉత్తమ వంశంలో జన్మ లేకుండా ఉంటే బాగుండేది; ఒకవేళ జన్మించినా ఆపదలు రాకుండా ఉండాల్సింది; ఆపదలు వచ్చినా భార్యాపిల్లల పెద్ద సంసారం లేకుండా ఉండాల్సింది; ఒకవేళ సంసారం ఉన్నా దయతో కూడిన హృదయం ఉండకుండా ఉండాల్సింది; దయాహృదయం ఉన్నప్పుడు వెంటనే మరణమైనా రావాల్సింది; ఆ మరణానికీ సమయం రానప్పుడు, పరజన్మతో సమానమైన మంచీచెడూ తెలియని సుదూర దేశాంతరాలలో నివసించడమే మేలు.
శ్లోకము 84
యైః కారుణ్యపరిగ్రహాన్న గణితః స్వార్థః పరార్థే ప్రతి యైశ్చాత్యన్తదయాపరైర్న విహితా వన్ధ్యార్థినాం ప్రార్థనా ।
యే చాసన్పరదుఃఖదుఃఖితధియస్తే సాధవోఽస్తం గతాశ్చక్షుః సంహర బాష్పవేగమధునా కస్యాగ్రతో రుద్యతే ॥ 84 ॥
తాత్పర్యము: కరుణతో ఇతరుల మేలు కోసం తమ స్వార్థాన్ని సైతం లెక్కచేయనివారు, అత్యంత దయాగుణంతో యాచకుల ప్రార్థనలను వృథా చేయనివారు, ఇతరుల కష్టాలను చూసి తాము దుఃఖించినవారు అయిన సజ్జనులందరూ కాలగర్భంలో కలిసిపోయారు. ఓ కన్నులారా! మీ కన్నీటి ప్రవాహాన్ని ఆపండి; ఇప్పుడు మనం ఎవరి ముందు ఏడ్చినా లాభం లేదు!
శ్లోకము 85
సక్తూఞ్ఛోషయతి ద్రుతాన్యతికరోత్యాక్రన్దతో బాలకాన్ప్రత్యాసించతి కర్పరేణ సలిలం శయ్యాతృణం రక్షతి ।
ధృత్వా మూర్ధ్ని పురాణశూర్పశకలం శూన్యే గృహే వ్యాకులా కిం తద్యన్న కరోతి దుర్గతవధూర్దేవే భృశం వర్షతి ॥ 85 ॥
తాత్పర్యము: ఆకాశం నుండి వర్షం కురుస్తున్నప్పుడు, శిథిలమైన ఆ ఇంట్లో పేదరాలైన ఇల్లాలు తలపై పాత చేట ముక్కను పెట్టుకుని ఎంతో వ్యాకులతతో ఏమేమో చేస్తోంది—పిండి/సత్తుగింజలు తడవకుండా ఆరబెడుతోంది, ఏడుస్తున్న పిల్లలను వేగంగా దగ్గరకు తీసుకుంటోంది, కుండ పెంకుతో ఇంట్లోకి కారుతున్న నీటిని ఎత్తిపోస్తోంది, పడుకునే గడ్డి తడవకుండా కాపాడుతోంది. ఇలా వర్షం పడుతున్నప్పుడు ఆమె చేయని పనంటూ ఏదీ లేదు.
శ్లోకము 86
దారిద్ర్యక్షితిపః స మే నిజపతిస్తస్య ప్రసాదాదభూద్యాచ్ఞా జీవనమమ్బరం దశ దిశో వాసశ్చ దేవాలయే ।
అస్మద్వైరిణి లబ్ధసంగతిరితి త్వయ్యాశ్రయే కుప్యతా మద్వృత్తిం వినియోజితాస్త్వదరయః కా నామ వృత్తిర్మమ ॥ 86 ॥
తాత్పర్యము: ఓ రాజా! దారిద్ర్యమనే ప్రభువు నాకు ప్రభువయ్యాడు. అతని అనుగ్రహం వలన యాచన నా జీవనాధారమైంది, దిక్కులే నాకు వస్త్రాలయ్యాయి, దేవాలయమే నా నివాసమైంది. అయితే 'దారిద్ర్యానికి శత్రువైన నీ వద్దకు నేను చేరాను' అనే కోపంతో ఆ దారిద్ర్యం నా యాచనా వృత్తిని నీ శత్రువులైన రాజులకు ఇచ్చివేసింది (వారు అడవుల పాలై యాచకులుగా మారారు). వారిక్కూడా అదే వృత్తి లభిస్తే ఇక నా జీవనాధారమేమిటి?
శ్లోకము 87
ఆసీత్తామ్రమయం శరీరం మధునా సౌవర్ణవర్ణం గతం ముక్తాహారలతాశ్రుబిన్దునివహైర్నిఃశ్వస్య మే కల్పితా ।
స్వల్పం స్వల్పమనల్పకల్పమధునా దీర్ఘం వయః కల్పితం స్వామిన్దుఃఖ భవత్ప్రసాదవశతః కిం కిం న లబ్ధం మయా ॥ 87 ॥
ధననిందా
అర్థార్థీ జీవలోకోऽయం శ్మశానమపి సేవతే —
లక్ష్మీవన్తో న జానన్తి ప్రాయేణ పరవేదనామ్ —
వరం హాలాహలం పీతం సద్యః ప్రాణహరం విషమ్ —
భక్తే ద్వేషో జడే ప్రీతిరరుచిర్గురులఙ్ఘనమ్ —
ఆలిఙ్గితాః పరైర్యాన్తి ప్రస్ఖలన్తి సమే పథి —
ఆజన్మానుగతేऽప్యస్మిన్నాళే విముఖమమ్బుజమ్ —
ధనం తావదసులభం లబ్ధం కృచ్ఛ్రేణ రక్ష్యతే —
జనయన్త్యర్జనే దుఃఖం తాపయన్తి విపత్తిషు — పంచతంత్రము / హితోపదేశము
యథామిషం జలే మత్స్యైర్భక్ష్యతే శ్వాపదైర్భువి — మహాభారతము (శాంతిపర్వము) / హితోపదేశము
రాజతః సలిలాదగ్నేశ్చోరతః స్వజనాదపి — హితోపదేశము
ధనాశయా ఖలీకారః కస్య నామ న జాయతే —
బధిరయతి కర్ణవివరం వాచం మూకయతి నయనమన్ధయతి —
లక్ష్మ్యా పరిపూర్ణోऽహం న భయం మేऽస్తీతి మోహనిద్రేషా —
అర్జునీయతి యదర్జనే జనో వర్జనీయజనైస్తైర్జనాదిభిః —
అర్థార్థీ జీవలోకోऽయం జ్వలన్తముపసర్పతి — హితోపదేశము
అర్థార్థీ యాని కష్టాని మూఢోऽయం కురుతే జనః —
అర్థానామర్జనే దుఃఖమర్జితానాం చ రక్షణే — పంచతంత్రము (మిత్రభేదము)
వరమసిధారా తరుతలవాసో వరమిహ భిక్షా — సుభాషితావళి
తానీన్ద్రియాణ్యవికలాని మనస్తదేవ సా బుద్ధిః — భర్తృహరి (నీతిశతకము)
ఆపద్గతం హససి కిం ద్రవిణాన్ధ మూఢ —
ధనమపి పరతః ఖలు దుఃఖమౌచిత్యభాజాం —
లభేత వైదశం ధనం తద్ధనం ధనం —
దాయాదాః స్పృహయన్తి తస్కరగణా ముష్ణన్తి —
ధనిప్రశంసా
ధనవాన్ బలవాంల్లోకే సర్వః సర్వత్ర సర్వదా — మహాభారతము
వయోవృద్ధాస్తపోవృద్ధా జ్ఞానవృద్ధాశ్చ యే పరే —
న సా విద్యా న తచ్ఛీలం న తద్దానం న సా కలా —
పతన్తి ఖడ్గధారాసు విశన్తి మకరాలయమ్ — శార్ఙ్గధర పద్ధతిః
ఏహి గచ్ఛ పతోత్తిష్ఠ వద మౌనం సమాచర —
యస్యార్థాస్తస్య మిత్రాణి యస్యార్థాస్తస్య బాన్ధవాః — మహాభారతము (శాంతిపర్వము) / పంచతంత్రము
కో నామ నానువృత్తిం సుమహానపి ధనవతః కురుతే —
హేతుప్రమాణయుక్తం వాక్యం న శ్రూయతే దరిద్రస్య —
వైభవభాజాం దూషణమపి భూషణపక్ష ఏవ నిక్షిప్తమ్ —
వాణీ దరిద్రస్య శుభా హితాపి వ్యర్థేన శబ్దేన —
యాదృశి తాదృశి విత్తసనాథే పఞ్చ పిశాచశతాని —
న విద్యయా నైవ కులేన గౌరవం జనానురాగో —
గఙ్గాం చ ధారయతి మూర్ధ్ని సదా కపాలీ —
ధిగస్త్వేతాం విద్యాం ధిగపి కవితాం ధిక్ సుజనతాం —
పరిక్షీణః కశ్చిత్స్పృహయతి యవానాం ప్రసృతయే — భర్తృహరి (నీతిశతకము)
దరిద్రనిందా
ఉత్థాయ హృది లీయన్తే దరిద్రాణాం మనోరథాః — పంచతంత్రము
హే దారిద్ర్య నమస్తుభ్యం సిద్ధోऽహం త్వత్ప్రసాదతః — సుభాషితావళి
ఇహ లోకేऽపి ధనినాం పరోऽపి స్వజనాయతే —
పరీక్ష్య సత్కులం విద్యాం శీలం శౌర్యం —
యేనైవామ్బరఖణ్డేన సంవృతో నిశి చన్ద్రమాః —
చాణ్డాలశ్చ దరిద్రశ్చ ద్వావేతౌ సదృశావిహ —
అర్థేన తు విహీనస్య పురుషస్యాల్పమేధసః — మహాభారతము (శాంతిపర్వము) / హితోపదేశము
ద్వావిమావమ్భసి క్షేప్యౌ గాఢం బద్ధ్వా గలే శిలామ్ — మహాభారతము (ఉద్యోగపర్వము - విదురనీతి)
అత్యన్తవిముఖే దైవే వ్యర్థే యత్నే చ పౌరుషే —
దూయే కాన్తాకరం వీక్ష్య మాణికఙ్కణవర్జితమ్ —
రాత్రౌ జానుర్దివా భానుః కృశానుః సన్ధ్యయోర్ద్వయోః — ప్రసఙ్గాభరణమ్ / సుభాషితావళి
కిం కరోమి క్వ గచ్ఛామి కముపైమి దురాత్మనా —
దుఃఖం దుఃఖమితి బ్రూయాన్మానవో నరకం ప్రతి —
కిం చాన్యైః సుకులాచారైః సేవ్యతామేతి పూరుషః —
కిం వాచ్యం సూర్యశశినోర్దారిద్ర్యం మహతాం పురః —
మౌర్ఖ్యం సర్వాపదాం నిష్ఠా కా హి నాపదజానతః —
యది నామ కులే జన్మ తత్కిమర్థం దరిద్రతా —
కః స్వభావగభీరాణాం జానీయాద్బహిరాపదమ్ —
సన్తోऽపి న విరాజన్తే హీనార్థస్యేతరే గుణాః —
వరం హి నరకే వాసో న తు దుశ్చరితే గృహే —
నాతః పాపీయసీం కశ్చిదవస్థాం శమ్బరోऽబ్రవీత్ — మహాభారతము (శాంతిపర్వము)
న తథా బాధ్యతే రాజన్ప్రకృత్యా నిర్ధనో జనః — మహాభారతము (శాంతిపర్వము)
కుబ్జస్య కీటఖాతస్య దావనిష్కుషితత్వచః —
ధర్మార్థకామహీనస్య పరకీయాన్నభోజినః —
శీతమధ్వా కదన్నం చ వయోऽతీతాశ్చ యోషితః — చాణక్యనీతి / గరుడపురాణము
సుహృదా హి ధనం ముక్త్వా కృత్వా ప్రణయమీప్సితమ్ —
లజ్జావతః కులీనస్య యాచితుం ధనమిచ్ఛతః — పంచతంత్రము
కణ్ఠే గద్గదతా స్వేదో ముఖే వైవర్ణ్యవేపథూ — సుభాషితావళి
ధన్యాస్త ఏవ న పశ్యన్తి దేశభఙ్గం కులక్షయమ్ —
శేషభాష్యం తు కావ్యేన కావ్యం గీతేన హన్యతే —
జీవన్త్యర్థక్షయే నీచా యాచ్ఞోపద్రవవఞ్చనైః —
శూన్యమపుత్రస్య గృహం చిరశూన్యం నాస్తి యస్య — హితోపదేశము / చాణక్యనీతి
పక్షవికలశ్చ పక్షీ శుష్కశ్చ తరుః సరశ్చ —
అమ్బా తుష్యతి న మయా న స్నుషయా సాపి — భోజప్రబంధము
పృథుకార్తస్వరపాత్రం భూషితనిశ్శేషపరిజనం దేవ — భోజప్రబంధము / ప్రతాపరుద్రీయము
దారిద్ర్యాన్మరణాద్వా మరణం సంరోచతే న దారిద్ర్యమ్ — మృచ్ఛకటికము
తావత్సన్తి సహాయా యావజ్జన్తుర్న కృచ్ఛ్రమాప్నోతి —
వికసామి రవావుదితే సఙ్కోచముపైమి చాస్తముపయాతే —
ఘృత లవణ తైల తణ్డుల శాకేన్ధనచిన్తయా —
వీణా వంశశ్చన్దనం చన్ద్రపాదాః శయ్యా యానం —
దారిద్ర్య భోస్త్వం పరమం వివేకి గుణాధికే పుంసి —
దారిద్ర్య శోచామి భవన్తమేవమస్మచ్ఛరీరే సుహృదిత్యుషిత్వా —
ఏకో హి దోషో గుణసన్నిపాతే నిమజ్జతీన్దోః — కుమారసంభవము (ప్రస్తావన ఆధారిత లోకోక్తి)
ధనైర్విముక్తస్య నరస్య లోకే కిం జీవితేనాదిత ఏవ —
అహో ను కష్టం సతతం ప్రవాసస్తతోऽతికష్టః —
వరం వనం వ్యాఘ్రగజేన్ద్రసేవితం ద్రుమాలయః — భర్తృహరి (నీతిశతకము)
శ్లోకము 47: యదా తు... -
శ్లోకము 48: దానం న దత్తం... - భర్తృహరి వైరాగ్య శతకము
శ్లోకము 49: ఫలాశినో మూల... -
శ్లోకము 50: అర్థా న సన్తి... -
శ్లోకము 51: భగ్నా వయం... - భర్తృహరి నీతి శతకము
శ్లోకము 52: ధనం యది గతం... -
శ్లోకము 53: గతే సుహృది... -
శ్లోకము 54: అప్రస్తావస్తుతిభిరనిశం... -
శ్లోకము 55: నివాసశ్చిన్తాయాః... - మృచ్ఛకటికము
శ్లోకము 56: అయే లాజానుచ్చైః... -
శ్లోకము 57: విధాతుర్ద్వే కన్యే... -
శ్లోకము 58: న భిక్షా దుర్భిక్షే... -
శ్లోకము 59: నిరస్థన్నాలీకం... -
శ్లోకము 60: సఖే ఖేదం మా గాః... -
శ్లోకము 61: దధతి న జనాస్తన్నైరాశ్యాద... -
శ్లోకము 62: మారోదీశ్చిరమేహి... -
శ్లోకము 63: వాసఃఖణ్డమిదం... -
శ్లోకము 64: వృద్ధోఽన్ధః పతిరేష... - అమరుక శతకము
శ్లోకము 65: నో సేవా విహితా... -
శ్లోకము 66: క్షుత్క్షామాః శిశవః... - కావ్యప్రకాశము
శ్లోకము 67: దగ్ధం ఖాణ్డవమర్జునేన... -
శ్లోకము 68: ఉత్తిష్ఠ క్షణమేకముద్వహ... -
శ్లోకము 69: భద్రే వాణి... -
శ్లోకము 70: యో గఙ్గామతరత్తథైవ... -
శ్లోకము 71: దారిద్ర్యాద్ధ్రియమేతి... - మృచ్ఛకటికము
శ్లోకము 72: శీతేనోద్ధృషితస్య... -
శ్లోకము 73: దారిద్ర్యాత్పురుషస్య... - మృచ్ఛకటికము
శ్లోకము 74: సఙ్గం నైవ హి కశ్చిదస్య... -
శ్లోకము 75: పౌరేభ్యో న భయం... -
శ్లోకము 76: వాసశ్చర్వ విభూషణం... -
శ్లోకము 77: మన్గేహే మూషికీవ... -
శ్లోకము 78: పీఠాః కచ్ఛపవత్తరన్తి... -
శ్లోకము 79: శీలం శాతయతి... -
శ్లోకము 80: దారిద్ర్యేణ సమీరితాపి... -
శ్లోకము 81: దృష్టం దుర్జనచేష్టితం... - భర్తృహరి వైరాగ్య శతకము
శ్లోకము 82: ఆసే చేత్స్వగృహే... -
శ్లోకము 83: మా భూజ్జన్మ మహాకులే... -
శ్లోకము 84: యైః కారుణ్యపరిగ్రహాన్న... -
శ్లోకము 85: సక్తూఞ్ఛోషయతి ద్రుతాన్యతికరోత్యాక్రన్దతో... -
శ్లోకము 86: దారిద్ర్యక్షితిపః స మే... -
శ్లోకము 87: ఆసీత్తామ్రమయం శరీరం... -