అరిపలాయనమ్
శ్లోకము 1
సాలకాననయుక్తాపి సాలకాననవర్జితా |
హారావరుద్ధకణ్ఠాపి విహారారివధూస్తవ || 1 ||
విశేషాలు (విరోధాభాస & శ్లేషాలంకారము):
స-అలక-ఆనన (ముంగురులతో కూడిన అందమైన ముఖము) కలదైనా, సాల-కానన (మద్దిచెట్ల అడవుల) పాలు కావలసి వచ్చింది;
ముత్యాల హారాలు ధరించిన కంఠము కలదైనా, ఆహారము లేక (వి-ఆహారయై) రోదిస్తోంది.
తాత్పర్యము:
ఓ రాజా! నీ శత్రువుల భార్యల దుస్థితి ఎంతటి విచిత్రమైనదో కదా:
అందమైన ముంగురులు గల ముఖాలు కలవారైనప్పటికీ, వారు నగరాలు విడిచి చెట్ల అడవులపాలయ్యారు (సాలకాననవర్జితులయ్యారు); మెడలో ముత్యాలహారాలు అలంకరించుకున్న వారైనప్పటికీ, తినడానికి తిండిలేక (విహారలై) అలమటిస్తున్నారు!
శ్లోకము 2
విచరన్తి విలాసిన్యో యత్ర శ్రోణిభspacesలసాః |
వృకకాకశివాస్తత్ర ధావన్త్యరిపురే తవ || 2 ||
తాత్పర్యము:
పూర్వం ఏ శత్రురాజభవనాలలో పిరుదుల బరువుతో సుందరీమణులు నెమ్మదిగా విలాస నడకలు సాగించేవారో — నీ దండయాత్ర దెబ్బకు పాడైపోయిన ఆ నగరాలలో ఇప్పుడు తోడేళ్లు, కాకులు, నక్కలు భయంకరంగా పరుగులు తీస్తున్నాయి!
శ్లోకము 3
వకాన్తవకాన్తారో యద్వైరిసుదృశామభూత్ |
జఘనస్తనముచ్చో వలిఖత్కణ్టకైనఖైః || 3 ||
తాత్పర్యము:
నీ భయంతో అడవుల్లో పడి పరుగెత్తే శత్రుకాంతలకు ఆ భయంకర కారడవియే వికృత కాముకుడైన ప్రియుడిలా మారింది; ఆ అడవిలోని ముళ్లే గోళ్లయి వారి వక్షోజాలను, పిరుదులను చీల్చి గాయపరుస్తున్నాయి!
శ్లోకము 4
కాఠిన్యం కుచయోః స్రష్టుం వాఞ్ఛన్త్యః పాదపద్మయోః |
నిన్దన్తి విశ్వధాతారం త్వద్ధాటీవైరియోషితః || 4 ||
తాత్పర్యము:
నీ దండయాత్ర భయంతో రాళ్లు, ముళ్ల అడవులలో పరుగెడుతున్న శత్రువుల భార్యలు — "మా స్తనాలకు కఠినత్వాన్ని ఇచ్చిన బ్రహ్మదేవుడు, ఆ కఠినత్వాన్ని మా మెత్తని పాదాలకు ఎందుకు ఇవ్వలేకపోయాడు? అలా ఇచ్చివుంటే మా పాదాలకు ఈ ముళ్లు గుచ్చుకునేవి కావు కదా!" అని బ్రహ్మను నిందిస్తున్నారు!
శ్లోకము 5
వనేఽఖిలకలాసక్తాః పరిహృత్య నిజస్త్రియః |
త్వద్వైరివనితాబృన్దే పులిన్దాః కుర్వతే రతిమ్ || 5 ||
తాత్పర్యము:
అడవులలో నివసించే బోయవాండ్రు (పుళిందులు) తమ సొంత భార్యలను సైతం పక్కనబెట్టి — నీ భయంతో అడవులపాలై వచ్చిన సకల కళాప్రవీణలైన ఆ శత్రురాజకాంతల మనోహర సౌందర్యానికి ముగ్ధులై వారితో రమిస్తున్నారు!
శ్లోకము 6
వీర త్వదరిపురరమణీ పరిధాతుం పల్లవాని సంస్పృశ్య |
న హరతి వనభువి నిజకరరుహరుచిఖచితాని పాణ్డుపత్రధియా || 6 ||
తాత్పర్యము:
ఓ వీరా! వస్త్రాలు లేక శరీరానికి కట్టుకోవడానికి అడవిలోని చిగురాకులను తాకిన శత్రుకాంత — తన తెల్లని గోళ్ల కాంతులు పడి ఆ చిగురాకులు పాలిపోయినట్లు కనిపించడంతో, "ఇవి రాలిపోయే ఎండుటాకులు" అని భ్రమించి వాటిని కోయకుండా వదిలేస్తోంది!
శ్లోకము 7
త్వద్వైరిణో వీర పలాయితస్య ప్రకాశయన్నక్తమరణ్యమార్గాన్ |
కృశానురాసీదభినన్దనీయస్తుఙ్గేషు లగ్నో రిపుమన్దిరేషు || 7 ||
తాత్పర్యము:
ఓ వీరుడా! రాత్రివేళ చీకటి అడవుల్లో పారిపోతున్న శత్రువులకు దారి చూపించడానికన్నట్లు — నీ సైన్యం వారి ఉన్నత రాజభవనాలకు పెట్టిన అగ్నిజ్వాలలే దివిటీల వలె ఆకాశాన ఎగసి వారికి అరణ్యమార్గాన్ని ప్రకాశింపజేస్తున్నాయి!
శ్లోకము 8
రాజన్ద్విషస్తే భయవిద్రుతస్య భాలస్థలం కణ్టకినో వనాన్తాః |
అద్యాపి కిం వాఽనుభవిష్యతీతి వ్యపాటయంద్రష్టుమివాక్షరాణి || 8 ||
తాత్పర్యము:
ఓ రాజా! ప్రాణభయంతో అడవుల్లోకి పారిపోతున్న శత్రువు నుదుటిని ఆ అడవిలోని ముళ్లపొదలు రక్కేశాయి; ఆ దృశ్యం "వీడి కర్మ ఇంకా ముందుముందు ఎలాంటి ఘోరాలను అనుభవించబోతోందో చూద్దాం" అంటూ విధాత రాసిన నుదుటి రాతలను చదవడానికై ఆ ముళ్లు వాడి నుదుటిని చీల్చి తెరిచాయా అన్నట్లుంది!
శ్లోకము 9
ఇతస్త్రసద్విద్రుతవైరిభూభృత్ప్రియాథ దృష్టా వనమానవీజనైః |
శశంస పృష్టాద్భుతమాత్మదేశే శీతద్విషః శీతలశీలతాం కిల || 9 ||
తాత్పర్యము:
అడవుల్లోకి పారిపోయిన శత్రురాజు ప్రియురాలిని చూసి అడవి జాతుల స్త్రీలు ఆమె దుఃఖానికి కారణమడుగగా — పూర్వం తమ రాజ్యంలో చల్లగా ఉండే చంద్రుని కిరణాలు సైతం, ఇప్పుడు భర్తృవియోగ తాపంతో సూర్యుని వలె మండిపోతున్నాయని విస్మయంతో తెలిపింది!
శ్లోకము 10
సమస్తావనీనాథమౌలే భవత్తః పరాస్తా ద్విషః పద్మవిస్తారిణీక్షాః |
నితాన్తం విహస్తాః స్వహస్తారవిన్దైర్విధత్తే పురస్తాదురస్తాడనాని || 10 ||
తాత్పర్యము:
సకల రాజశిరోమణివైన ఓ ప్రభూ! నీ పరాక్రమానికి ఓడిపోయి భర్తలను పోగొట్టుకున్న శత్రువుల భార్యలు దిక్కుతోచక, తమ పద్మాల వంటి లేత చేతులతోనే గుండెలదురుతూ బాదుకుంటూ రోదిస్తున్నారు!
శ్లోకము 11
అలసభుజలతాభిర్నాదృతో నాగరీభి-
ర్భవనదమనకానాం నాతిథిర్వా బభూవ |
త్వదరినగరమధ్యే సంచరంశ్చైత్రజన్మా
జరదజగరపీతః క్షీయతే గన్ధవాహః || 11 ||
తాత్పర్యము:
శత్రునగరాలు పాడుబడిపోవడంతో వసంతకాలపు మలయమారుతాన్ని ఆదరించే సుందరీమణులెవరూ లేరు; ఆ గృహాలలోని పూలమొక్కలను తాకే నాథుడే లేడు; చివరికి ఆ రాజవీధుల్లో సంచరించే వాయుదేవుడు సైతం అక్కడ తిరిగే ముసలి కొండచిలువల నోట్లోకి వెళ్లి ఆహారమై నశించిపోతున్నాడు!
శ్లోకము 12
త్వదరినృపతిమాశావాససం ధూలిధారాధవలమహహ భిక్షుం వీక్ష్య భర్గభ్రమేణ |
మురభిదుదధివేలాకాననం గాహమానో దిశతి కుసుమబాణం దూరతో నిర్గమాయ || 12 ||
విశేషాలు:
ఆశావాససమ్ = దిగంబరుడు (వస్త్రాలు లేనివాడు) / దిక్కులనే వస్త్రాలుగా గల పరమశివుడు; భిక్షువు = దరిద్రుడు / శివుడు; ధూళితో తెల్లబడినవాడు = విభూతి పూసిన శివుడు.
విష్ణువు సముద్రతీరంలో ఆ శత్రురాజును చూసి శివుడనుకుని భ్రమించి, మన్మథుడిని అక్కడినుండి పారిపొమ్మని హెచ్చరించుట (శివుని మూడోకంటి మంటలకు మన్మథుడు మళ్లీ కాలిపోతాడనే భయంతో).
తాత్పర్యము:
వస్త్రాలు లేక దిగంబరుడై, ఒళ్లంతా రణధూళితో తెల్లబారిన నీ శత్రురాజును చూసి సాక్షాత్తు శ్రీమహావిష్ణువు పరమశివుడేమో అని భ్రమించాడు! "ఆ ఎదురుగా వస్తున్నది సాక్షాత్తు రుద్రుడే, ఆయన మూడోకంటి మంటల్లో నీవు మళ్లీ కాలిపోతావు" అని భయపడి, సముద్రతీరంలో ఉన్న తన కుమారుడైన మన్మథుణ్ణి (కుసుమబాణుణ్ణి) వెంటనే అక్కడి నుండి దూరంగా పారిపొమ్మని ఆజ్ఞాపిస్తున్నాడు!
శ్లోకము 13
హరిణీనామున్నతో భ్రూలతానాం ప్రసరతి రతిజానిగ్లానిజన్మా వివర్తః || 13 ||
తాత్పర్యము:
నీ ప్రతాప భయంతో అడవులపాలైన శత్రువుల లేడికన్నుల వంటి ప్రియురాండ్ర భ్రూలతలలో — విరహతాపము వలన, అలసట వలన కలిగిన వికారాలు, కన్నీటి వ్యథలు నిరంతరం వ్యాపిస్తూ విలపింపజేస్తున్నాయి.
శ్లోకము 14
వర్షాసు భీతమవశానిభృతం భుజఙ్గ-
మేకం నిగృహ్య శిరసి స్థితమఞ్జనాభమ్ |
శూన్యే తవారిసదనే శబరీ దధే
సశఙ్కమాదిత్సతే కనకముష్టికృపాణలోభాత్ || 14 ||
తాత్పర్యము:
వర్షాకాలంలో శత్రువుల శూన్యమైన రాజభవనాలలోకి ప్రవేశించిన ఒక చెంచు స్త్రీ — బంగారు పిడి గల కత్తిని చేజిక్కించుకోవాలనే ఆశతో, ఆ కత్తికి బదులుగా స్తంభంపై కాటుక రంగులో ముడుచుకుని పడున్న భయంకర నల్లత్రాచు పామును భయపడుతూనే ఒడిసిపట్టుకోవడానికి సాహసిస్తోంది!
శ్లోకము 15
స్ఫుటతరమటవీనాం ప్రాన్తరే పర్యటన్తీ హరిహతగజకుమ్భోన్ముక్తముక్తాఫలాని |
పరికరయతి హస్తామ్భోజశోణప్రభాభిః పరిహరతి చ దూరాన్మన్సు గుఞ్జాభ్రమేణ || 15 ||
తాత్పర్యము:
అడవులలో తిరిగే శత్రురాజు భార్య — సింహాలచేత చీల్చబడిన ఏనుగుల కుంభస్థలాల నుండి రాలిపడిన తెల్లని గజముత్యాలను చేతిలోకి తీసుకుంది; కానీ తన ఎర్రని అరచేతుల కాంతి తగిలి ఆ ముత్యాలు ఎర్రబారడంతో, వాటిని సాధారణ గురివింద గింజలని (గుంజలని) భ్రమించి ఛీత్కారంతో దూరంగా విసిరిపారేసింది!
శ్లోకము 16
యే కన్దరాసు నివసన్తి నాథ సదా హిమాద్రేస్త్వత్పాతశఙ్కితధియో వివశా ద్విషస్తే |
అప్యఙ్గముత్పులకముద్వహతాం సకమ్పం తేషామహో బత భియాం న బుధోఽప్యభిజ్ఞః || 16 ||
విశేషాలు:
హిమవత్పర్వతపు చలి వల్ల పులకలు, వణుకు కలుగుతాయి; కానీ శత్రువులకు కలిగిన ఆ కంపము చలి వల్లనా లేక రాజు భయం వల్లనా అనేది పండితులు సైతం తేల్చలేకపోతున్నారు!
తాత్పర్యము:
ఓ నాథా! నీవు ఎక్కడ దాడిచేస్తావోనన్న భయంతో హిమాలయ పర్వత గుహలలో తలదాచుకున్న నీ శత్రువులకు శరీరమంతా పులకలు మొలచి, ఒళ్లు గజగజ వణుకుతోంది; అయ్యో! వారి ఆ వణుకు హిమాలయాల చలి వల్ల కలిగినదా, లేక నీ భయం వల్ల పుట్టిందా అనేది పండితులకు సైతం అంతుచిక్కడం లేదు!
శ్లోకము 17
కురుబక కుచాఘాతక్రీడాసుఖేన వియుజ్యసే బకులవిటపిన్స్మర్తవ్యం తే ముఖాసవసేచనమ్ |
చరణఘటనావన్ధ్యో యాస్యస్యశోక సశోకతామితి నిజపురత్యాగే యస్య ద్విషాం జగుః స్త్రియః || 17 ||
విశేషాలు (వృక్ష దోహద సంప్రదాయం):
కురువక వృక్షానికి స్త్రీల స్తనస్పర్శ; పొగడ (బకుల) చెట్టుకు ముఖ మద్యపు ఊరడింపు; అశోక వృక్షానికి స్త్రీల పాదతాడనము వలన పుష్పించే సహజ దోహద నియమాలు.
తాత్పర్యము:
నీ భయంతో రాజధానిని విడిచిపెట్టి వెళ్తున్న శత్రువుల అంతఃపుర స్త్రీలు ఉద్యానవనంలోని వృక్షాలను పట్టుకుని రోదించారు:
"ఓ కురువక వృక్షమా! ఇకపై మా స్తనస్పర్శా సుఖాన్ని కోల్పోతున్నావు; ఓ పొగడ చెట్టా! మా ముఖపు మదిరా సేచనాలను గుర్తుపెట్టుకో; ఓ అశోక వృక్షమా! మా పాదస్పర్శ లేక నీవు కూడా శోకంతో ఎండిపోవలసిందే!" అని విలపించారు.
శ్లోకము 18
అనారతపరిస్ఖలన్నయనవారిధారాశతప్రవృద్ధపథనిమ్నగాసలిలరుద్ధయానోద్యమా |
త్వదీయరిపుకామినీ బహువిదేశయానైషిణీ వినిన్దతి వలద్దృశా గురురుషాశ్రూప ప్రావృషమ్ || 18 ||
తాత్పర్యము:
సుదూర దేశాలకు పారిపోవాలని కోరుకుంటున్న శత్రువుల భార్యలకు — తమ కళ్ల నుండి ఎడతెరిపి లేకుండా కారే వందలాది కన్నీటి ప్రవాహాలే పెద్ద పెద్ద నదులై ప్రయాణ మార్గాన్ని అడ్డుకున్నాయి; దాంతో వారు "ఇంతటి అకాల వర్షాకాలాన్ని తెచ్చిన ఈ కన్నీరేమిటి" అని తమ కన్నీటిపైనే తీవ్ర క్రోధంతో రోదిస్తున్నారు!
శ్లోకము 19
ఇతశ్చేతశ్చాద్భిర్విఘటితతటః సేతురుదరే ధరిత్రీ దుర్లక్ష్యా రజోనిపాతమలినాః స్వస్మాద్గృహాత్ప్రచ్యుతాః |
సామాన్యైరపి జంతుభిర్బహలహిమపఙ్కో గిరిరయమ్ ఇదానీం నివృత్తే కరితా కరతలైర్నీరాజనవిధౌ న జానే యాతారస్తవ చ రిపవః కేన చ పథా || 19 ||
తాత్పర్యము:
ఆ నదులకు కట్టిన వారధులన్నీ తెగిపోయాయి; భూమి అంతా రణధూళితో నిండి మార్గమే కానరాకుండా పోయింది; పర్వతాలన్నీ మంచు బురదతో కూరుకుపోయాయి; ఇటువంటి దుర్భర సమయంలో నీ దండయాత్ర నుండి తప్పించుకోవడానికి నీ శత్రువులు అసలు ఏ దారిలో పారిపోయారో ఎవరికీ అంతుచిక్కడం లేదు!
శ్లోకము 20
క్షణం కాన్తాగారప్రసరవిలసన్మానసరతిః క్షణం శైలోత్సఙ్గే ద్విజకులరవాకృష్టహృదయః |
క్షణం పత్రధ్వానశ్రుతిపులకితో యద్భయభరాద్వసన్ప్రాప్తోఽరణ్యే రిపురవనిపాలస్థితిమివ || 20 ||
తాత్పర్యము:
నీ భయంతో అడవుల్లో పడి తిరిగే శత్రురాజుకు అక్కడ కూడా భ్రమలతో కూడిన ఒక విచిత్రమైన రాజభోగం లభించింది:
గుహలను చూసి క్షణం తన అంతఃపురమనుకుంటాడు; అడవి పక్షుల కిలకిలారావాలను వింటూ క్షణం పండితుల వేదఘోషలని భ్రమిస్తాడు; ఎండిన ఆకుల చప్పుళ్లకు రోమాంచం చెందుతూ క్షణం సేవకుల సేవలనుకుని భ్రమపడుతూ అడవిలోనే రాజరికాన్ని పొందుతున్నాడు!
శ్లోకము 21
అయే మాతస్తాతః క్వ గత ఇతి యద్వైరిశిశునా దరీగేహే లీనా నిభృதமிహ పృష్ఠా స్వజననీ |
కరేణాస్యం తస్య ద్రుతమథ నిరుద్ధ్యాశ్రుభృతయా వినిఃశ్వస్య స్ఫారం శివ శివ దృశైవోత్తరయతి || 21 ||
తాత్పర్యము:
గుహల్లో దాక్కున్న శత్రురాజు పసిబిడ్డ అమాయకంగా — "అమ్మా! నాన్న ఎక్కడికి వెళ్లాడు?" అని అడుగగా, శత్రువులు వింటారేమోనన్న భయంతో ఆ తల్లి వెంటనే బిడ్డ నోటిని చేత్తో మూసివేసి, కన్నీటితో నిండిన కళ్లతో, వేడి నిట్టూర్పులు విడుస్తూ "శివ శివ!" అంటూ కేవలం తన కన్నీటి చూపుల ద్వారానే బిడ్డకు సమాధానమిచ్చింది!
శ్లోకము 22
అపర్ణేయం భూభృద్వనమటతి వల్కలామ్బరధరా జటాలో దిగ్వాసాః శిఖరిణి శివోఽయం నివసతి |
ఇతి భ్రాన్త్యాన్యోన్యం క్షణమిలితయోః క్షోణితిలక ద్విషత్పత్యోస్తే శివ శివ శివన్తి ప్రణతయః || 22 ||
విశేషాలు (శివ-పార్వతుల భ్రాంతి శ్లేష):
ఆహారం/ఆకులు లేక చెట్లనారలు కట్టిన భార్యను చూసి ఆమెను 'అపర్ణ' (పార్వతి) అనుకున్నాడు;
దిగంబరుడై జడలు కట్టిన భర్తను చూసి ఆమె అతనిని 'శివుడు' అనుకుంది!
తాత్పర్యము:
ఓ రాజతిలకా! అడవుల్లో తప్పిపోయిన నీ శత్రు దంపతులు ఒకరికొకరు ఎదురుపడగా — నారచీరలు కట్టి ఆకులు కూడా తినని భార్యను చూసి భర్త ఆమెను 'పార్వతి' అనుకుని మొక్కడమూ; దిగంబరుడై జడలు ధరించిన భర్తను చూసి భార్య అతడిని 'పరమశివుడు' అనుకుని సాష్టాంగపడటమూ జరిగింది! ఆ శత్రువుల దీనస్థితి పరస్పర దైవభ్రాంతిగా మారిపోయింది!
శ్లోకము 23
పశ్యేత్కశ్చిచ్చల చపల రే కా త్వరాఽహం కుమారీ హస్తాలంబం వితర హహహా క్వాసి యాసి |
ఇత్థం పృథ్వీపరివృఢ భవద్విద్విషోఽరణ్యవృత్తేః కన్యా కంచిత్కలకిసలయాన్యాదదానాభిధత్తే || 23 ||
తాత్పర్యము:
ఓ మహారాజా! అడవిలో ఆకలితో చెట్ల చిగురాకులను కోసుకుంటున్న శత్రురాజు రాకుమారి — కదిలే చెట్టుకొమ్మను చూసి భయపడి, "ఎవరైనా చూస్తారేమో నడు! అంత త్వర ఎందుకు? నేను కన్యను సుమా, చేయూతనివ్వు, అయ్యో ఎక్కడికి పారిపోతున్నావు?" అంటూ ఒంటరితనపు భయంతో కొమ్మలతోనే విలపిస్తోంది!
శ్లోకము 24
స్వల్పం బ్రూమః కిమపి చరితం వీరవర్య త్వదీయం మిథ్యావాదాః కవయ ఇతి నో దుష్ప్రవాదో రుణద్ధి |
ముక్తా ముక్తా మలయశిఖరే త్వద్విపక్షావరోధైరణ్డభ్రాన్త్యా భుజగలలనానాః సాదరం పాలయన్తి || 24 ||
తాత్పర్యము:
ఓ వీరవరా! నీ శత్రువుల అంతఃపుర స్త్రీలు మలయ పర్వతంపై ప్రాణభయంతో పారేసుకున్న తెల్లని ముత్యాలహారాల ముత్యాలను చూసి — ఆ పర్వత గుహలలోని ఆడపాములు వాటిని తమ తెల్లని గుడ్లని భ్రమించి, ఎంతో ఆదరంతో పొదువుకుంటూ కాపాడుకుంటున్నాయి!
శ్లోకము 25
క్షోణీపాల త్వదరిహరిణీలోచనా శోచమానా ప్రరూఢపులకాస్తే విస్తృతోపక్రమా |
గుఞ్జాహారం కుచకలశయోర్నిఃశ్వసన్తీ కరోతి క్షోభాత్క్షీరామ్బుధిహరిసంక్షోభిభిస్త్వద్యశోభిర్మౌక్తికమయమివావిన్దతే || 25 ||
తాత్పర్యము:
ఓ భూపాలా! అడవుల్లో దుఃఖిస్తున్న నీ శత్రువుల లేడికన్నుల భార్యలు తమ వక్షోజాలపై గురివింద గింజల దండలను ధరించారు; కానీ నీ తెల్లని కీర్తికాంతులు వాటిపై ప్రసరించడంతో, ఆ ఎర్రని గురివింద గింజలు సైతం తెల్లని ముత్యాలహారాలుగా మారిపోయాయా అన్నట్లుగా శోభిల్లుతున్నాయి!
శ్లోకము 26
విముఞ్చతి పదే పదే రుచిరచీరహారాదికం త్యజతి చైవ జీవాధికమ్ |
పలాయనపరా తవ విభో రిపోరఙ్గనా ముహుర్వలితకంధరం మిహిరమణ్డలం వీక్షతే || 26 ||
తాత్పర్యము:
ఓ విభూ! ప్రాణభయంతో పారిపోతున్న శత్రువు భార్య — పరుగులో వేగం కోసం అడుగుకొకటిగా తన పట్టుచీరలను, ముత్యాలహారాలను పారేస్తోంది; సూర్యాస్తమయం కాగానే రాక్షసులు, క్రూరమృగాలు వస్తాయేమోనన్న భయంతో, మెడను వెనక్కు తిప్పి మాటిమాటికీ సూర్యమండలాన్ని చూస్తూ పరుగులు తీస్తోంది!
శ్లోకము 27
ధరాధర తవ ద్విషాం వనజుషాం విహీనత్విషాం గుణనిధే ధనుర్విగుణమప్యనేకం గుణమ్ |
ఫలాహరణయష్టికాకరణకన్దరాన్తఃశివానివారణవిహంగికాకరణచుల్లికాకర్షణైః || 27 ||
విశేషాలు (ధనుస్సు – బహువిధ ఉపయోగాలు):
విగుణమ్ ధనుః = నారి లేని విల్లు; అనేక గుణమ్ = ఎన్నో ఉపయోగాలు కలది.
తాత్పర్యము:
ఓ గుణనిధీ! అడవులపాలైన నీ శత్రువులకు నారి లేని (విగుణమైన) విల్లు అనేక గుణాలను (ఉపయోగాలను) సమకూరుస్తోంది:
అది పండ్లను రాల్చే కర్రగా, గుహలలోని నక్కలను తోలే బెత్తంగా, బరువులను మోసే కావడిగా, వంటచెరకును లాగే కొక్కెంగా మారి వారికి ఉపయోగపడుతోంది!
శ్లోకము 28
రాజన్రాజసుతా న పాఠయతి మాం దేవ్యోఽపి తూష్ణీం స్థితాః కుబ్జే భోజయ మాం కుమారసచివైర్నాద్యాపి కిం భుజ్యతే |
ఇత్థం శుకస్తవారిభవనే ముక్తోఽధ్వగైః పఞ్జరాచ్చిత్థస్థానవలోక్య సదా శూన్యవలభావేకైకమాభాషతే || 28 ||
తాత్పర్యము:
పాడైపోయిన శత్రుభవనాలలో బోనుల నుండి బాటసారులచేత విడిపించబడిన పెంపుడు చిలుకలు — గోడలపై చిత్రించిన బొమ్మలనే నిజమైన మనుషులని భ్రమించి, శూన్యమైన గదులలోని బొమ్మలతో ఇలా మాట్లాడుతున్నాయి:
"రాకుమారీ! నాతో మాట్లాడవేం? రాణుల్లారా! మీరంతా ఎందుకు మౌనంగా ఉన్నారు? ఓ కుబ్జా! నాకు పళ్లు పెట్టవేం? మంత్రులు, రాజకుమారులు ఇంకా భోజనానికి రాలేదా?" అని ఒంటరిగా అడుగుతూ రోదిస్తున్నాయి!
శ్లోకము 29
క్రామన్త్యః క్షతకోమలాఙ్గులిగలద్రక్తైః సదర్భాః స్థలీః పాదైః పాతితయావకైరివ గలద్బాష్పామ్బుధౌతాననాః |
భీతా భర్తృకరావలమ్బితకరాస్త్వద్వైరినార్యోఽధునా దావాగ్నిం పరితో భ్రమన్తి పునరప్యుద్యద్వివాహా ఇవ || 29 ||
విశేషాలు (దావాగ్ని ప్రదక్షిణ – పునర్వివాహ రూపకం):
రక్తసిక్త పాదాలు = పారాణి కాళ్లు; అగ్ని ప్రదక్షిణ = సప్తపది/వివాహ హోమం.
తాత్పర్యము:
ముళ్లు గుచ్చుకుని కాలివేళ్ల నుండి కారిన నెత్తుటితో పారాణి పూసినట్లున్న పాదాలతో, కన్నీటితో నిండిన ముఖాలతో, భర్తల చేతులు పట్టుకుని అడవిలోని దావాగ్ని చుట్టూ పరుగులు తీస్తున్న శత్రుకాంతలను చూస్తుంటే — పూర్వం పెళ్లిమండపంలో హోమాగ్ని చుట్టూ భర్త చేయి పట్టుకుని తిరిగినట్లు, మళ్లీ ఇప్పుడు దావాగ్ని చుట్టూ పునర్వివాహం చేసుకుంటున్నారా అన్నట్లుగా ఉంది!
శ్లోకము 30
తన్వీముజ్ఝితభూషణాాం కలగిరం రోమోద్గమం బిభ్రతీం వేపన్తీం వ్రణితాధరాం వివసనాం సీత్కారమాతన్వతీమ్ |
చణ్డతుషారపాతసభయామాలిఙ్గ్య కణ్ఠే భృశం స్వాం మూర్తిం దయితామివాతిరసికాం త్వద్విద్విషః శేరతే || 30 ||
విశేషాలు:
చలిలో వణికే తమ సొంత శరీరాలనే ప్రియురాండ్రుగా భ్రమించి ఆలింగనం చేసుకునుట.
తాత్పర్యము:
అడవులలో కటిక చలికి వస్త్రాలు లేక, ఆభరణాలు కోల్పోయి, పెదవులు పగిలి, ఒళ్లు గగుర్పొడిచి, గజగజ వణుకుతూ "సీత్కారాలు" చేస్తున్న తమ శరీరాలనే — చలిబాధతో ముడుచుకుంటూ, తమ ప్రియురాలినే గాఢంగా ఆలింగనం చేసుకుంటున్నట్లుగా భ్రమించి నీ శత్రువులు నేలపై పడుకుంటున్నారు!
శ్లోకము 31
భూసంపర్కనిపాతమలినాః స్వస్మాద్గృహాత్ప్రచ్యుతాః సామాన్యైరపి జంతుభిః కరతలైనీరాజనవిధౌ |
సంలగ్నాః క్వచిదేకతాముపగతాః క్వాపి ప్రబుద్ధాః క్వచిత్సుప్తాః క్వాపి చ సారివత్ప్రతిగృహం భ్రాన్తాస్తవారిస్త్రియః || 31 ||
విశేషాలు:
సారివత్ = జూదపు పాచికల వలె తిరుగుట.
తాత్పర్యము:
తమ భవనాలనుండి తరిమివేయబడి, నేలపై పడి మలినమై, అల్పులైన బోయవాండ్ర చేతుల్లో పడి జూదపు పాచికల వలె — శత్రువుల భార్యలు ఒకచోట కలవడం, ఒకచోట విడిపోవడం, ఒకచోట మేల్కొనడం, ఒకచోట పడినిద్రించడం చేస్తూ ఇల్లిల్లూ తిరుగుతూ పాచికలలా వ్యథలపాలవుతున్నారు!
శ్లోకము 32
కర్షద్భిః సిచయాఞ్చలాన్యతిరసాత్కుర్వద్భిరాలిఙ్గనం గృహ్ణానైః కచమాలిహద్భిరధరం విభ్రామయద్భిః కరౌ |
ప్రత్యక్షేఽపి భవద్విరోధినృపతేరన్తఃపురాణామహో ధిక్కష్టం విటపైర్విటైరివ వనే కిం నామ నో చేష్టితమ్ || 32 ||
విశేషాలు:
విటపైః విటైరివ = చెట్ల కొమ్మలు కాముకులైన జారుల (విటుల) వలె ప్రవర్తించుట (శ్లేష).
తాత్పర్యము:
అయ్యో ఎంతటి దారుణము! భర్తల కళ్లెదుటే ఆ శత్రువుల అంతఃపుర స్త్రీల చీరకొంగులను లాగుతూ, కొప్పులను పట్టుకుంటూ, పెదవులను రక్కుతూ, చేతులను తిప్పుతూ — అడవిలోని చెట్ల కొమ్మలు కాముకులైన విటుల వలె వారిని పీడించని దుశ్చేష్ట అంటూ ఏదీ మిగల్లేదు!
శ్లోకము 33
స్నాతాః ప్రావృషి వారివాహపటలైః ప్రోద్భూతదూర్వాఙ్కురవ్యాజేనాత్తకుశాః ప్రణాలసలిలైర్దత్త్వా నివాపాఞ్జలీన్ |
ప్రాసాదాస్తవ విద్విషాం పరిపతత్కుడ్యస్థపిణ్డచ్ఛలాత్కుర్వన్తి ప్రతివాసరం నిజపతిప్రేతాయ పిణ్డక్రియాః || 33 ||
విశేషాలు (శిథిల భవనాలు – ప్రేత పిండదాన రూపకం):
వర్షపు నీళ్లు = స్నానం; మొలిచిన గడ్డి = దర్భలు; ప్రవాళపు నీరు = తిలతర్పణం; కూలే మట్టిపెళ్లలు = ప్రేత పిండాలు!
తాత్పర్యము:
నీ శత్రువుల శిథిల రాజసౌధాలు ప్రతిరోజూ తమ మరణించిన యజమానులకు ప్రేతశ్రాద్ధం చేస్తున్నట్లున్నాయి:
వర్షపు నీటితో స్నానం చేసి, మొలిచిన పచ్చగడ్డి నెపంతో దర్భలను పట్టుకుని, పైకప్పు కాలువల నీటితో తర్పణాలు వదులుతూ, కూలిపడుతున్న మట్టిపెళ్లల రూపంలో రోజూ పిండప్రదానం చేస్తున్నాయి!
శ్లోకము 34
మౌలిం మానవిధిం వినా నమయితుం హారం స్వయం గుమ్ఫితుం నిర్యాతుం దయితస్య పాణికమలచ్ఛాయాం వినా వర్త్మని |
నిద్రాతుం చ వినాఙ్కపాలిశయనం ద్రష్టుం చ శూన్యా దిశః సఖ్యా త్వత్ప్రతివీరనీరజముఖీ సాకూతమధ్యాప్యతే || 34 ||
తాత్పర్యము:
పూర్వం రాణిగా ఉన్నప్పుడు అలవాటులేని దీనకృత్యాలను ఇప్పుడు అడవులలో ఆ శత్రుకాంతకు ఆమె చెలికత్తె నేర్పించవలసి వస్తోంది:
గర్వం లేకుండా తలవంచడమూ, ముత్యాలు లేక అడవిపూల దండలను స్వయంగా గుచ్చడమూ, భర్త చేయూత లేకుండా ఒంటరిగా నడవడమూ, భర్త కౌగిలి లేక నేలపై నిద్రించడమూ, దిక్కులు చూస్తూ కాలం గడపడమూ అనే సరికొత్త దీనపాఠాలను ఆమె నేర్చుకుంటోంది!
శ్లోకము 35
ఘాతం తాలఫలాశయా స్తనతటం బిమ్బభ్రమేణాధరో దష్టః పాకవిదీర్ణదాడిమధియా లీఢాః స్ఫురన్తో రదాః |
భ్రామన్తీ భ్రమనిఃస్పృహానువిపినం త్వద్వైరిసీమన్తినీ నిద్రాణా ముహురాహతా ముహురపి క్షిప్తా చ శాఖామృగైః || 35 ||
తాత్పర్యము:
అడవుల్లో స్పృహతప్పి నిద్రించే శత్రురాజు ప్రియురాలిని అడవి కోతులు నానా బాధలు పెడుతున్నాయి:
ఆమె స్తనాలను తాటిపండ్లనుకుని కొట్టాయి; దొండపండనుకుని పెదవిని కొరికాయి; విచ్చుకున్న దానిమ్మగింజలనుకుని ఆమె తెల్లని దంతాలను నాకాయి; ఆ విధంగా ఆ కోతులు ఆమెను మాటిమాటికీ వేధిస్తూ ఈడ్చిపారేస్తున్నాయి!
శ్లోకము 36
త్వత్ప్రత్యర్థివసుంధరేశతరుణీః సంత్రాసతః సత్వరం యాన్తీర్వీర విలుణ్ఠితుం సరభసం యాతాః కిరాతా వనే |
తిష్ఠన్తి స్తిమితాః ప్రరూఢపులకాస్తే విస్తృతోపక్రమాస్తాసాముత్తరలైః స్తనైరతితరాం లోలైరపాఙ్గైరపి || 36 ||
తాత్పర్యము:
ఓ వీరా! ప్రాణభయంతో అడవుల్లో పారిపోతున్న శత్రురాజుల సుందర భార్యలను దోచుకోవడానికి వచ్చిన బోయవాండ్రు (కిరాతులు) — వారి అత్యంత మనోహర సౌందర్యాన్ని, చంచల కటాక్షాలను, వణికే వక్షోజాల వైభవాన్ని చూసి నిశ్చేష్టులై, ఒళ్లంతా పులకరించి, దోచుకోవడమే మరిచిపోయి చిత్రప్రతిమల వలె స్తంభించి నిలబడిపోయారు!
అరిపలాయనమ్ (ముగింపు)
శ్లోకము 37
[ప్రాస్తాం చలద్భిః శరభైర్మృగయారసేన శూన్యం వనం గమయితుం విధృతైక]మతిమ్ |
తావత్తత్ర నిపాతితం భువి భవన్నామాఙ్కసేల్లాహతం
దృష్ట్వా కేసరిణః కరఙ్కమసమత్రాసో ముహుర్మూర్చ్ఛతి || 37 ||
విశేషాలు:
సేల్లాహతమ్ = 'సేల్ల' అనగా ఈటె/బాణం వంటి ఆయుధ విశేషం.
కరఙ్కమ్ = అస్థిపంజరం.
రాజు పేరు చెక్కిన బాణపు గుర్తును సింహపు ఎముకల గూడుపై చూసి శత్రువు మూర్ఛిల్లుట.
తాత్పర్యము:
అడవిలో దాక్కున్న శత్రురాజు వేటాడాలనే బుద్ధితో అటూ ఇటూ తిరుగుతుండగా — నీ దివ్య నామాక్షరాలు చెక్కబడిన బాణపు దెబ్బకు నేలకూలిన ఒక మహా సింహపు అస్థిపంజరం (ఎముకల గూడు) ఎదురుగా కనిపించింది. ఆ దృశ్యాన్ని చూసి, "అయ్యో! ఇక్కడికి కూడా ఈ రాజు బాణం చేరిందా!" అనే అంతులేని భయాందోళనతో అతడు మాటిమాటికీ మూర్ఛపోతున్నాడు!
శ్లోకము 38
కా త్వం నరేన్ద్ర లుబ్ధకవధూర్హస్తే కిమేతత్పలం
క్షామం కిం సహజం బ్రవీమి నృపతే యద్యస్తి తే కౌతుకమ్ |
గాయన్తి త్వదరిప్రియాశ్రుతటినీతీరేషు సిద్ధాఙ్గనా
గీతాన్ధా న తృణం చరన్తి హరిణాస్తేనామియం దుర్బలమ్ || 38 ||
తాత్పర్యము:
ఒక వేటగాని స్త్రీని చూసి బాటసారి ప్రశ్నించగా జరిగిన సంభాషణ:
"ఓ కాంతా! నీవెవరవు? నీ చేతిలో ఉన్న ఆ మాంసం ఏమిటి? అది ఎందుకు ఇంతగా ఎండిపోయి చిక్కి ఉంది?" అని అడుగగా, ఆమె ఇలా బదులిచ్చింది:
"ఓ రాజా! నీకు కుతూహలం ఉంటే విను; ఈ చక్రవర్తి దెబ్బకు అడవులపాలైన శత్రుస్త్రీల కన్నీటి నదీతీరాలలో సిద్ధకాంతలు గానం చేస్తున్నారు. ఆ మధుర గానానికి పరవశించిన లేళ్లు మైమరచి పచ్చగడ్డి మేయడం మానేశాయి; అలా తిండిలేక చిక్కిపోయిన లేడి మాంసం కనుకే ఇది ఇంతగా ఎండిపోయి దుర్బలమైంది!"
శ్లోకము 39
స్వప్నేఽపి క్షితిపావతంస భవతో భీత్యా వ్రజన్తీ వనం
నిర్మగ్నా ప్రతిపక్షవైరిరమణీ కల్లోలినీపాథసి |
ఉత్క్షిప్తాననమున్నతస్తనయుగం చరణవ్యాసక్తముక్తాఫలం
భూయః స్ఫారితబాహువల్లి శయనాదుద్భ్రాన్తముత్తిష్ఠతి || 39 ||
తాత్పర్యము:
రాజశిరోమణీ! నీ శత్రువు భార్య కలలో సైతం నీ భయంతో అడవికి పారిపోతూ నదీప్రవాహంలో మునిగిపోయినట్లు పీడకల గంటోంది; దాంతో భయభ్రాంతురాలై — ముఖం పైకెత్తి, చేతులు చాస్తూ, ముత్యాలహారాలు తెగి కాళ్లపై రాలగా, పడకపైనుండి ఒక్కసారిగా నిద్రలేచి భయంతో వణికిపోతోంది!
శ్లోకము 40
తాదృగ్దణ్డవివర్తనర్తితమమీ చక్రాదపక్రామితాః
క్వాపి క్వాపి చ కుఙ్కుమైరుపగతా రేఖోపరేఖాభ్రమమ్ |
యస్య ప్రౌఢతరప్రతాపదహనజ్వాలాభిరన్తే దిశాం
ఆపాకే నిపతన్తి పార్థివఘటాః శీర్యన్తి వీయన్తి చ || 40 ||
విశేషాలు (కుమ్మరి చక్రపు రూపకం):
ఆపాకః = కుమ్మరి ఆవము (కుండలు కాల్చే కొలిమి).
పార్థివఘటాః = మట్టికుండలు / శత్రురాజుల సమూహాలు (శ్లేష).
తాత్పర్యము:
కుమ్మరి సారెపై తిప్పి తీసిన మట్టికుండలు ఆవంలో (కొలిమిలో) పడి కాలి పగిలిపోయినట్లుగా — ఈ చక్రవర్తి దండయాత్రా దండము చేత తమ రాజ్యచక్రాల నుండి తరిమివేయబడిన శత్రురాజుల సమూహాలు (పార్థివఘటాలు), ఈయన ప్రచండ ప్రతాపాగ్ని కొలిమిలో పడి సర్వనాశనమై బ్రద్దలైపోతున్నాయి!
శ్లోకము 41
ఆగచ్ఛాగచ్ఛ సజ్జం కురు వరతురగం సంనిధేహి ద్రుతం మే
ఖడ్గః క్వాసౌ కృపాణీముపనయ ధనుషా కిం కిమఙ్గప్రవిష్టమ్ |
సంరమ్భోన్నిద్రితానాం క్షితిభృతి గహనేఽన్యonyమేవం ప్రతీచ్ఛన్-
వాదః స్వప్నాభిదృష్టే త్వయి చకితదృశాం విద్విషామావిరాసీత్ || 41 ||
తాత్పర్యము:
పర్వత గుహలలో నిద్రించే శత్రురాజులు కలలో నీవు కనిపించగానే భయంతో ఉలిక్కిపడి లేచి, తమలో తాము ఇలా అరుచుకుంటున్నారు:
"త్వరగా రా! గుర్రాన్ని సిద్ధం చేయి! నా కత్తి ఎక్కడ? ఖడ్గాన్ని తెచ్చివ్వు! ధనుస్సు శరీరంలో ఎక్కడ గుచ్చుకుంది?" అంటూ కలవరపడుతూ రణభ్రాంతితో రోదిస్తున్నారు!
శ్లోకము 42
యాతీతః పాన్థ పన్థా వ్రజతి తను కథం స్థావరం వర్త్మ ముగ్ధే
మార్గం పృచ్ఛామి పృచ్ఛ స్థితమిదమిహ తే విస్మితం వీక్ష్య నేత్రే |
అధ్వానం బ్రూహ్యపేతధ్వని భవతి వచః స్థేయముద్దామనేత్రా
దృశ్యన్తే దావమూఢాః పథి పథికవిటైస్త్వద్ద్విషాం నాథ నార్యః || 42 ||
తాత్పర్యము:
అడవుల్లో దారితప్పిన శత్రుకాంతలకూ, అటుగా వెళ్లే బాటసారులకూ మధ్య జరిగిన తత్తరపాటు సంభాషణ:
"ఓ బాటసారీ! ఈ దారి ఎక్కడికి వెళ్తుంది?"
"అమాయకురాలా! స్థిరంగా ఉండే దారి ఎలా నడుస్తుంది? నేనే నిన్ను మార్గమడుగుదామనుకుంటున్నాను."
"అయితే దారి చెప్పు!"
"భయంతో గొంతు మూగబోయి మాటలే రావడం లేదు!"
ఈ విధంగా అడవుల్లో తప్పిపోయిన నీ శత్రువుల భార్యలు దిక్కుతోచక అయోమయంగా తిరుగుతూ బాటసారులకు కనిపిస్తున్నారు.
శ్లోకము 43
ఆత్తే సీమన్తరత్నే మరకతిని హృతే హేమతాటఙ్కపత్రే
లుప్తాయాం మేఖలాయాం కనకమణితులాకోటియుగ్మే గృహీతే |
శోణం బిమ్బోష్ఠకాన్త్యా త్వదరిమృగదృశామిత్వరీణామరణ్యే
రాజన్గుఞ్జాఫలానాం స్రజ ఇతి శబరా నైవ హారం హరన్తి || 43 ||
తాత్పర్యము:
ఓ రాజా! అడవిలో తిరిగే శత్రుకాంతల పాపిట రత్నాన్ని, బంగారు కమ్మలను, రత్నాల మొలనూలును, బంగారు అందెలనూ దోచుకున్న బోయవాండ్రు (కిరాతులు) — ఆమె మెడలోని రత్నాలహారాన్ని మాత్రం దోచుకోలేదు; ఎందుకంటే, ఆమె దొండపండు వంటి ఎర్రని పెదవుల కాంతి తగిలి ఆ హారము ఎర్రబారడంతో, దానిని పనికిరాని గురివింద గింజల దండ అని భ్రమించి వదిలివేశారు!
శ్లోకము 44
ప్రాప్తాస్త్రాసాత్పిపాసాతిశయముపగతాః పాతుమారణ్యమమ్భో
యుష్మద్విద్వేషియోషాః శ్వసితసముదయైస్తత్తదీరఙ్గోషితాః |
ఏతత్సంవీక్ష్య మూర్ఛానిపతితతనవో నైవ జీవేయురేతా-
శ్చిన్తోపేతాః శబర్యో నిజనయనజలైః పల్వలం పూరయేయుః || 44 ||
తాత్పర్యము:
నీ భయంతో దప్పికగొని అడవిలోని చిన్న నీటిగుంట వద్దకు నీళ్లు త్రాగడానికి వెళ్లిన శత్రువుల భార్యలు — తమ నోటినుండి వెలువడిన వేడి నిట్టూర్పుల కాకకే ఆ గుంటలోని నీరంతా ఆవిరై ఇంకిపోవడం చూసి మూర్ఛిల్లారు! వారి ఆ దీనస్థితిని చూసి జాలిపడిన అడవి శబరకాంతలు తమ కన్నీటి ధారలతో ఆ నీటిగుంటను నింపి వారిని బతికించాలనుకుంటున్నారు!
శ్లోకము 45
వీర త్వద్వైరిదారా గహనగిరిగుహాగాఢరన్తస్తమిస్రం
త్వత్త్రాసాద్గుహ్యవాసా దరకలితహృదో యద్యదేవ ప్రపన్నాః |
తత్తజ్జ్యోత్స్నాయమానం ధరణిపరివృఢ ప్రేక్ష్య యుష్మద్యశోభిః
సద్యో మోహాన్ధకారానుసరణశరణా వాసరాన్వాహయన్తి || 45 ||
తాత్పర్యము:
ఓ వీరా! నీ భయంతో చీకటి పర్వత గుహలలో దాక్కున్న శత్రువుల భార్యలు — ఆ గుహలలోకి కూడా నీ ధవళ కీర్తి వెన్నెలలా ప్రవేశించి ప్రకాశించడంతో, "ఈ వెలుగులో శత్రువులు మమ్మల్ని కనిపెడతారేమో" అని భయపడి, మరింత లోతైన కటిక చీకటి గుహలను వెతుక్కుంటూ రోజులు గడుపుతున్నారు!
శ్లోకము 46
ఏతద్భీతారినారీ గిరిబిలవిగలద్వాసరా నిఃసరన్తీ
స్వక్రీడాహంసమోహగ్రహిలశిశుభృశప్రార్థితోనిద్రచన్ద్రా |
ఆనన్దద్భూరి యత్తన్నయనజలమిలచ్చన్ద్రహంసానుబిమ్బ-
ప్రత్యాసత్తిప్రహృష్యత్తనయవిహసితైరాశ్వసీత్యుచ్ఛ్వసీతి || 46 ||
తాత్పర్యము:
గుహల నుండి బయటకు వచ్చిన శత్రుకాంత పసిబిడ్డ, ఆకాశ చంద్రుణ్ణి చూసి తన ఆట హంస అనుకుని "ఆ హంసను పట్టివ్వు" అని మారాం చేశాడు; దాంతో ఆ తల్లి కళ్లల్లో కన్నీరు నిండగా, ఆ కన్నీటి బిందువులలో ప్రతిఫలించిన చంద్రబింబాన్ని చూసి "ఇదిగో హంస!" అని బిడ్డ నవ్వడంతో, ఆ తల్లి కాసేపు ఊరట చెంది నిట్టూర్చింది.
శ్లోకము 47
ధూలీధారాభిరన్ధాస్తదను బధిరతామాగతాః స్ఫారభేరీ-
భూయోఝాఙ్కారరావైరమృతకరకులాపీడ యత్సైన్యయానే |
ధావన్తో విన్ధ్యభూభృద్వనఘనకుహరే కణ్టకాకృష్టకేశా-
స్త్రాయధ్వం ముఞ్చతేతి ప్రతిహతవికలా వైరిణః సంగిరన్తే || 47 ||
తాత్పర్యము:
చంద్రవంశ తిలకుడవైన ఓ రాజా! నీ సైన్యాలు కదిలినప్పుడు లేచిన రణధూళితో కళ్లుపోయి, భేరీనాదాలతో చెవులు బధిరమై వింధ్యపర్వతారణ్యాలలో పరుగెత్తే శత్రువులు — తమ జుట్టు చెట్ల ముళ్లకు చిక్కుకోగానే, వెనుకనుండి నీ సైనికులే తమ జుట్టు పట్టుకున్నారని భ్రమించి, "నన్ను వదిలేయండి! రక్షించండి!" అంటూ నిస్సహాయంగా ఆర్తనాదాలు చేస్తున్నారు!
ప్రతాపవర్ణనమ్
శ్లోకము 1
చిత్రం తపతి రాజేన్ద్ర ప్రతాపతపనస్తవ |
అనాతపత్రముభయతో భీత్యా వ్రజన్తీ వనం
సాతపత్రం ద్విషద్గణమ్ || 1 ||
విశేషాలు (వ్యతిరేక చమత్కారం):
ఆతపత్రమ్ = గొడుగు కలది / ఎండ తాపం కలది.
తాత్పర్యము:
ఓ రాజేంద్రా! నీ ప్రతాపమనే సూర్యుడు ఎంతో విచిత్రంగా తపింపజేస్తున్నాడు:
రాజఛత్రాలు (గొడుగులు) లేని సాధారణ ప్రజలను చల్లగా కాపాడుతున్నాడు; కానీ రాజఛత్రాలతో (గొడుగులతో) తిరిగే విర్రవీగే శత్రురాజులను మాత్రం తీవ్రమైన ప్రతాపాగ్నితో మాడ్చివేస్తున్నాడు!
శ్లోకము 2
రాజన్స్ప్తాప్యకూపారాస్త్వత్ప్రతాపానలైః శోషితాః |
పునస్త్వద్వైరివనితాబాష్పపూరేణ పూరితాః || 2 ||
తాత్పర్యము:
ఓ మహారాజా! నీ ప్రచండ ప్రతాపాగ్ని తాపానికి భూమిపైనున్న సప్త మహాసముద్రాలు ఇంకిపోయి ఎండిపోయాయి; కానీ నీ చేతిలో ఓడిపోయిన శత్రువుల భార్యలు కార్చిన అపారమైన కన్నీటి వరదలతో ఆ సముద్రాలన్నీ వెనువెంటనే మళ్లీ నిండిపోయాయి!
శ్లోకము 3
దీపయన్రోదసీరన్ధ్రమేష జ్వలతి సర్వతః |
ప్రతాపస్తవ రాజేన్ద్ర వైరివంశదవానలః || 3 ||
విశేషాలు:
వైరివంశదవానలః = శత్రువుల వంశమనే వెదురుపొదలను (వంశమును) దహించే దావాగ్ని (శ్లేష).
తాత్పర్యము:
ఓ రాజేంద్రా! భూమ్యాకాశాల రంధ్రాలన్నింటినీ వెలిగిస్తూ సమస్త దిక్కులలోనూ వ్యాపించిన నీ ప్రతాపము — శత్రురాజుల వంశాలనే దట్టమైన వెదురుపొదలను భస్మం చేసే భయంకర దావాగ్ని వలె నిరంతరం జ్వలిస్తోంది!
శ్లోకము 4
త్వత్ప్రతాపానర్ఘహేమసంపుటేఽతిమనోహరే |
బ్రహ్మాణ్డశాలిగ్రామోఽసౌ ధరాధీశ విరాజతే || 4 ||
తాత్పర్యము:
ఓ ధరాధీశా! నీ ప్రతాపమనే అమూల్యమైన మనోహర బంగారు బరిణెలో (సంపుటంలో) — ఈ సమస్త బ్రహ్మాండ భాండమే ఒక పవిత్రమైన నల్లని శాలిగ్రామ శిలలా నిలిచి పూజింపబడుతూ విరాజిల్లుతోంది!
శ్లోకము 5
తవారి నారీనయనామ్బుపూరం నిపీయ రాజన్భ్రమతి ప్రతాపః |
రిఙ్గత్తరఙ్గావలీనీరతుఙ్గం యథా సముద్రం బడవాహుతాశః || 5 ||
తాత్పర్యము:
ఓ రాజా! సముద్రపు ఉత్తుంగ తరంగాల జలాలను త్రాగుతూ సముద్ర గర్భంలో బడబాగ్ని తిరిగినట్లు — నీ ప్రతాపాగ్ని శత్రువుల భార్యల కన్నీటి సముద్రపు ప్రవాహాలను ఆపోశనం పడుతూ విశ్వమంతటా స్వైరవిహారం చేస్తోంది!
శ్లోకము 6
త్వత్ప్రతాపతపనాతపతప్తస్తీక్ష్ణరశ్మిరపి దిక్షు నితాన్తమ్ |
ధావతి ప్రతిదినం ముకుటేశ త్వద్యశోఽద్య పతితస్తుహినాంశుః || 6 ||
తాత్పర్యము:
రాజముకుటమణీ! నీ ప్రతాపసూర్యుని వేడిమికి భయపడి తీక్షణ కిరణాలు గల ఆకాశ సూర్యుడు సైతం రోజూ దిక్కుదిక్కులా పరుగులెత్తుతున్నాడు; ఇక చల్లని చంద్రుడైతే నీ ధవళ కీర్తిలో కలిసిపోయి ఎక్కడా కనిపించకుండా పోయాడు!
శ్లోకము 7
ఉదితేఽపి తవావనీన్ద్ర తేజస్తపనే స్ఫారగభస్తిభారభాజి |
వైరినృపాయశస్తమాంసి స్ఫురదుజ్జృమ్భితమాచరన్తి చిత్రమ్ || 7 ||
విశేషాలు (విరోధాభాస అలంకారము):
సూర్యుడు ఉదయిస్తే చీకట్లు నశిస్తాయి; కానీ ఈ ప్రతాపసూర్యుడు ఉదయించగానే శత్రువుల అపకీర్తి అనే చీకట్లు లోకంలో మరింతగా విస్తరిస్తున్నాయి!
తాత్పర్యము:
ఓ అవనీంద్రా! ప్రచండ కిరణాల సమూహంతో నీ ప్రతాపమనే సూర్యుడు ఉదయించినప్పటికీ, శత్రురాజుల అపకీర్తి అనే కటిక చీకట్లు నశించకపోగా మరింత విపరీతంగా పెరిగిపోవడం ఎంతో విచిత్రంగా ఉంది!
శ్లోకము 8
ప్రత్యర్థివామనయనానయనామ్బుపూరైః సద్యః స్ఖలద్బహులకజ్జలజాలనిలైః |
యుష్మత్ప్రతాపతపనస్తపనాద్యవీయానారభ్యతే యదమునా యమునాసహస్రమ్ || 8 ||
విశేషాలు:
సూర్యుని పుత్రిక యమున (నల్లని నది). శత్రుకాంతల కన్నీటిలోని కాటుక కరిగి వేలాది నల్లని యమునానదులు ఉద్భవించుట.
తాత్పర్యము:
శత్రువుల భార్యల కళ్లవెంట కారిన కాటుక కన్నీటి నల్లని ప్రవాహాల వలన నీ ప్రతాపసూర్యుడు ఆకాశ సూర్యునికంటే ఘనుడయ్యాడు; ఎందుకంటే, ఆకాశ సూర్యుడు ఒకే ఒక్క యమునానదికి తండ్రి కాగా, నీ ప్రతాపసూర్యుడు వేలాది నల్లని యమునానదులను ఒకేసారి పుట్టిస్తున్నాడు!
శ్లోకము 9
మార్తణ్డమణ్డలసమం భవతః ప్రతాపం యే వర్ణయన్తి నహి తే కవయః ప్రవీణాః |
అమ్భోనిధౌ విలయమేతి పరం పతఙ్గః పారం ప్రయాతి జలధేస్తు తవ ప్రతాపః || 9 ||
తాత్పర్యము:
ఓ రాజా! నీ ప్రతాపాన్ని సూర్యమండలంతో సమానమని వర్ణించేవారు నేర్పరులైన కవులు కారు! ఎందుకంటే, ఆ సూర్యుడు సాయంకాలం కాగానే సముద్రంలో మునిగిపోతాడు; కానీ నీ ప్రతాపం మాత్రం సముద్రాలను సైతం దాటి అవతలి తీరాల వరకు అప్రతిహతంగా ప్రకాశిస్తూనే ఉంటుంది!
శ్లోకము 10
ఉల్లాస్య కాలకరవాలమహామ్బువాహం దేవేన యేన రణే రిపూణామ్ |
నిర్వాపితః సకల ఏవ ధారాజలైస్త్రిజగతి జ్వలితః ప్రతాపః || 10 ||
తాత్పర్యము:
రణరంగంలో కాలసదృశమైన నల్లని ఖడ్గమనే మహామేఘాన్ని ఝళిపించి, దాని ధారాజలాలతో (కత్తి మెరుపులతో) శత్రువుల ప్రతాపాన్ని పూర్తిగా చల్లార్చి, ముల్లోకాలనూ వెలిగించే తన సొంత ప్రతాపాగ్నిని దేదీప్యమానంగా ప్రజ్వలింపజేసిన ఈ మహారాజు సర్వోత్కర్షతో జయించుగాక!
శ్లోకము 11
వదన్తు దేవ తావకం ప్రతాపమేవ పావకం మహాతుషారశీతలం వదామహే వయం యతః |
సుమేరుకన్దరోదరస్థితో గృహీతకమ్బలస్తవారివర్గపఙ్కజః ప్రRowతి ముహుర్ముహుః || 11 ||
విశేషాలు (వ్యతిరేకాలంకార చమత్కారం):
ప్రతాపాన్ని అగ్ని అంటారు; కానీ కవి దానిని చల్లని హిమమని నిరూపిస్తున్నాడు.
తాత్పర్యము:
ఓ రాజా! ఇతరులు నీ ప్రతాపాన్ని అగ్ని అని చెప్పవచ్చు; కానీ మేమైతే దీనిని మహా మంచుకంటే చల్లనైనదని చెబుతాము! ఎందుకంటే, నీ ప్రతాప ప్రభావం వల్లనే కదా నీ శత్రువులు మేరుపర్వతపు చలి గుహలలో దాక్కుని, దట్టమైన కంబళ్లను కప్పుకుని గజగజ వణికిపోతున్నారు!
శ్లోకము 12
అయే నృపతిమణ్డలీముకుటరత్న యుష్మద్భుజామహోష్మతతిసంజుషా బత భవత్ప్రతాపార్చిషా |
ద్విషామతిభృశం యశఃప్రకటపారదో ధ్మాపనాదుదస్ఫుటత తారకాకపటతో విహాయస్తటే || 12 ||
విశేషాలు (పాదరస భస్మ రూపకం):
రసవాదంలో పాదరసాన్ని వేడిచేస్తే చిట్లిపోతుంది. శత్రువుల తెల్లని కీర్తి అనే పాదరసం రాజు ప్రతాపాగ్నికి వేడెక్కి ఆకాశంలో నక్షత్రాలుగా చిట్లిపోయిందని కల్పన.
తాత్పర్యము:
రాజకులశిరోమణీ! నీ బాహువుల ప్రతాపాగ్నిజ్వాలల తీవ్ర వేడిమి తగిలి — శత్రురాజుల తెల్లని కీర్తి అనే ఘనీభవించిన పాదరసం కరిగిపోయి, నిప్పులో పెట్టిన పాదరసంలా ఆకాశమంతటా చిట్లిపోయి నక్షత్రాల నెపంతో ఆకాశవీధిలో చెల్లాచెదురుగా రాలిపడింది!
శ్లోకము 13
అత్యుక్తౌ యది న ప్రకుప్యసి మృషావాదం న చేన్మన్యసే
తద్బ్రూమోఽద్భుతదర్శనేన రసనా కేషాం న కణ్డూయతే |
దేవ త్వత్తరుణప్రతాపదహనజ్వాలావలీశోషితాః
సర్వే వారిధయస్తవారివనితానైత్రామ్బుభిః పూరితాః || 13 ||
తాత్పర్యము:
ఓ దేవా! అతిశయోక్తి అని నీవు కోపించకపోతే, అసత్య ప్రసంగమని భావించకపోతే ఒక అద్భుతాన్ని చెబుతాము:
నీ నూతన ప్రతాపాగ్ని జ్వాలల వేడిమికి సమస్త సముద్రాలూ ఇంకిపోయాయి; అయితే ఆ వెంటనే నీ శత్రువుల భార్యలు కార్చిన కన్నీటి వరదలతో ఆ సముద్రాలన్నీ మళ్లీ పూర్వంలా నిండిపోయాయి!
శ్లోకము 14
దేవ త్వత్తరుణప్రతాపతపనత్రాసాదివ త్ర్యంబకో నో గఙ్గాం విజహాతి న నిఃసరతి క్షీరామ్బుధేర్మాధవః |
తామ్యంస్తామరసాన్తరాలవసతిర్దేవః స్వయంభూరభూ-
త్పాతాలావధిపఙ్కమగ్నవపుషస్తిష్ఠన్తి కూర్మాదయః || 14 ||
తాత్పర్యము:
ఓ దేవా! నీ ప్రచండ ప్రతాపసూర్యుని వేడిమికి భయపడి కాబోలు — పరమశివుడు తలమీదనున్న చల్లని గంగను విడిచిపెట్టడం లేదు; శ్రీమహావిష్ణువు పాలసముద్రపు నీళ్లలోంచి బయటకు రావడం లేదు; బ్రహ్మదేవుడు చల్లని తామరపువ్వు లోపలే దాక్కున్నాడు; ఇక ఆదికూరము, ఆదిశేషుడు మొదలైనవారు పాతాళపు చల్లని బురదలో కూరుకుపోయి తలదాచుకుంటున్నారు!
ప్రతాపవర్ణనమ్ (కొనసాగింపు)
శ్లోకము 15
మన్యే దేవ తయా క్రమేణ జనితో యుష్మత్ప్రతాపానలో
యేనారాతివధూవిలోచనజలైః సిక్తోఽపి సంవర్ధతే || 15 ||
విశేషాలు (పాదటిప్పణి ఆధారంగా ఉత్ప్రేక్షాలంకారము):
నీరు పోస్తే అగ్ని ఆరిపోతుంది; కానీ ఇక్కడ శత్రుస్త్రీల కన్నీళ్లు పడేకొద్దీ రాజు ప్రతాపాగ్ని మరింతగా పెరుగుతోంది. ఎందుకంటే ఈ ప్రతాపాగ్ని తండ్రి బడబాగ్ని (సముద్రపు నీటితో పెరిగేవాడు), తల్లి మెరుపుతీగ (వర్షపు నీటితో మెరిసేది); నీటి సంబంధం వల్లనే వృద్ధిచెందే వారి పుత్రుడు కనుక, శత్రుస్త్రీల కన్నీటితో ఈ ప్రతాపాగ్ని పెరగడం న్యాయమేనని భావన.
తాత్పర్యము:
ఓ దేవా! నీ ప్రతాపాగ్నిని చూస్తుంటే నాకు ఇలా అనిపిస్తోంది:
నీళ్లు పోస్తే అగ్ని ఆరిపోవాలి; కానీ నీ ప్రతాపాగ్ని మాత్రం శత్రువుల భార్యల కంటినీటి ప్రవాహాలతో తడపబడుతున్న కొద్దీ మరింత ప్రజ్వరిల్లుతూ విస్తరిస్తోంది! బడబాగ్నికి, మెరుపుతీగకు పుట్టిన సంతానం కాబట్టే ఇది నీటి సంబంధం చేత ఇలా పెరుగుతోందని నేను భావిస్తున్నాను.
శ్లోకము 16
దేవ త్వద్భుజదణ్డదర్పగరిమోద్గీర్ణప్రతాపానల-
జ్వాలాపక్విమకీర్తిపారదఘటీవిస్ఫారితా బిన్దవః |
శేషాహిః కతి తారకాః కతి కతి క్షీరోదధిః కత్యపి
ప్రాలేయాచలశఙ్ఖశుక్తికరకాః కర్పూరకున్దేన్దవః || 16 ||
విశేషాలు (రసవాద రూపకము):
రాజు బాహుబలమనే ప్రతాపాగ్నిలో తెల్లని కీర్తి అనే పాదరసాన్ని కాల్చగా ఆ పాదరసపు భాండం బద్దలై ఆకాశంలో చిట్లిపడిన తుంపరలే తెల్లని ఆదిశేషుడు, నక్షత్రాలు, పాలసముద్రం, హిమాలయం, శంఖాలు, ముత్యపుచిప్పలు, వడగళ్లు, కర్పూరం, మొల్లలు, చంద్రుడిగా మారాయని ఉత్ప్రేక్ష.
తాత్పర్యము:
ఓ మహారాజా! నీ బాహుబలమనే ప్రతాపాగ్ని జ్వాలల వేడికి పక్వమైన కీర్తి అనే పాదరసపు కుండ బద్దలై ఎగిసిపడిన సూక్ష్మ బిందువులే — తెల్లని ఆదిశేషుడుగా, లెక్కలేనన్ని నక్షత్రాలుగా, పాలసముద్రంగా, హిమవత్పర్వతంగా, శంఖాలుగా, ముత్యపుచిప్పలుగా, వడగళ్లుగా, కర్పూరంగా, కుందపుష్పాలుగా, చంద్రునిగా లోకమంతటా వెలుగొందుతున్నాయి!
శ్లోకము 17
భఙ్గాకీర్తిమషీమలీమసతయా ప్రత్యర్థిసేనాభట-
శ్రేణీతిన్దుకకాననేషు విలసత్యస్య ప్రతాపానలః |
అస్మాదుత్పతితాః స్ఫురన్తి జగదుత్సఙ్గే స్ఫులిఙ్గాః స్ఫుటం
భాలోద్భూతభవాక్షిభానుహుతభుగ్జమ్భారిదంభోలయః || 17 ||
విశేషాలు (పాదటిప్పణి ఆధారంగా తిందుక వృక్ష రూపకం):
తిందుక (తునికి) కట్టెలు కాలినప్పుడు తీవ్రమైన పెద్ద నిప్పురవ్వలు ఎగురుతాయి.
శత్రుసైన్యాలనే తునికి అడవిని రాజు ప్రతాపాగ్ని దహించగా లేచిన నిప్పురవ్వలే శివుని మూడోకన్ను, సూర్యుడు, అగ్ని, ఇంద్రుని వజ్రాయుధము అయ్యాయి.
తాత్పర్యము:
ఓటమిపాలై అపకీర్తి అనే మసితో నల్లబారిన శత్రుసైనికులనే తునికి చెట్ల అడవులలో ఈ చక్రవర్తి ప్రతాపాగ్ని దహించివేస్తోంది; ఆ కొలిమి మంటల నుండి పైకిలేచిన నిప్పురవ్వలే ఈ జగత్తులో పరమశివుని ఫాలనేత్రంగా, ఆకాశ సూర్యునిగా, అగ్నిదేవునిగా, ఇంద్రుని వజ్రాయుధంగా రూపుదాల్చి ప్రకాశిస్తున్నాయి!
శ్లోకము 18
తాదృగ్దీర్ఘవిరిఞ్చివాసరవిధౌ జానామి యత్కర్తృతాం
శఙ్కే యత్ప్రతిబిమ్బమమ్బుధిపయఃపూరోదరే వాడవః |
వ్యోమవ్యాపివిపక్షరాజకయశస్తారాపరాభావకః
కాసామస్య న స ప్రతాపతపనః పారం గిరాం గాహతే || 18 ||
విశేషాలు:
బ్రహ్మదేవుని పగలు వేయి చతుర్యుగాల కాలం. ఇంతటి సుదీర్ఘ కాలానికి వెలుగునిచ్చే కర్తృత్వం రాజు ప్రతాపానికే ఉంది.
తాత్పర్యము:
వేల చతుర్యుగాలు సాగే బ్రహ్మదేవుని మహోన్నతమైన పగటికి వెలుగునిచ్చే ఆదిసూర్యుడు ఈయన ప్రతాపమే అని నేను గుర్తిస్తున్నాను; సముద్ర గర్భంలోని బడబాగ్ని ఈ ప్రతాపసూర్యుని ప్రతిబింబమే అని భావిస్తున్నాను. ఆకాశమంతటా వ్యాపించిన శత్రురాజుల కీర్తి అనే నక్షత్రాలను అణచివేసే ఈయన ప్రతాపసూర్యుని వైభవం ఏ వాక్కులకూ అందని పరమోన్నతమైనది!
శ్లోకము 19
శంభుర్మానససంనిధౌ సురధునీం మూర్ధ్నా దధానః స్థితః
శ్రీకాన్తశ్చరణస్థితామపి వహన్నేతాం నిలీనోఽమ్బుధౌ |
మగ్నః పఙ్కరుహే కమణ్డలుగతామేనాం దధన్నాభిభూ-
ర్మన్యే వీర తవ ప్రతాపదహనం జ్ఞాత్వోల్బణం భావినమ్ || 19 ||
తాత్పర్యము:
ఓ వీరా! రాబోయే కాలంలో నీ ప్రతాపాగ్ని ఎంత భయంకరంగా మండుతుందో ముందుగానే గ్రహించి కాబోలు — త్రిమూర్తులు గంగానదిని ఆశ్రయించి చల్లదనం కోసం దాక్కున్నారు:
శివుడు గంగను శిరస్సుపైనే పెట్టుకుని కదలకుండా కూర్చున్నాడు; విష్ణుమూర్తి తన పాదాల నుండి పుట్టిన ఆ గంగను ధరిస్తూనే సముద్రపు చల్లని నీళ్లలో పడుకున్నాడు; బ్రహ్మదేవుడు కమండలంలో గంగను నింపుకుని తామరపువ్వు లోపలే దాగిపోయాడు!
శ్లోకము 20
యుష్మత్ప్రౌఢతరప్రతాపతపనజ్వాలావలీవ్యాకులే
బ్రహ్మాణ్డే మధుసూదనోఽహిశయనే శేతే పయఃసాగరే |
శంభుర్జహ్నుసుతాం దధాతి శిరసా భూమిస్తుషారాచలం
తాపవ్యాకులితః పతత్యతితరాం భআনুః సముద్రే ముహుః || 20 ||
తాత్పర్యము:
నీ ప్రచండ ప్రతాపసూర్యుని అగ్నిజ్వాలలతో ఈ సమస్త బ్రహ్మాండమూ వేడెక్కిపోగా — తట్టుకోలేక శ్రీహరి పాలసముద్రంలో ఆదిశేషునిపై శయనించాడు; శివుడు చల్లని గంగానదిని తలపై ధరించాడు; భూదేవి చల్లని హిమాలయ పర్వతాన్ని ఆశ్రయించింది; ఇక ఆకాశ సూర్యుడు సైతం ఆ వేడిని భరించలేక రోజూ సాయంత్రం కాగానే సముద్రపు నీళ్లలో దూకి మునిగిపోతున్నాడు!
శ్లోకము 21
నార్యః కుఙ్కుమశఙ్కయా నిటిలగం ప్రోఞ్ఛన్త్యపాస్తద్విషాం
సాంధ్యం రాగమముం విభావ్య గగనే గచ్ఛన్తి కేలీగృహమ్ |
ముగ్ధా భూమిజలధ్వధియోఽరయస్తవ విభో యాన్తి ద్రుతం కాననే
లాక్షారాగ ఇతి ప్రకుప్యతి ధవే కాన్తా ప్రతాపోదయే || 21 ||
విశేషాలు (ప్రతాప అరుణత్వ భ్రాంతి):
ప్రతాపపు ఎరుపును చూసి సుందరీమణులు నుదుటి కుంకుమను తుడుచుకున్నారు; ఆకాశాన సంధ్యాకాలపు ఎరుపనుకుని పడకటింటికి వెళ్లారు; శత్రువులు అడవి నిప్పనుకుని పారిపోయారు; ప్రియురాలి ఒంటిపై ఎరుపును చూసి పరస్త్రీ లత్తుక మరకలని భర్త అలిగాడు!
తాత్పర్యము:
ఓ విభూ! నీ ప్రతాపపు ఎర్రని కాంతి వ్యాపించినప్పుడు లోకంలో వింత వింత భ్రమలు కలిగాయి:
స్త్రీలు నుదుటిపై ఎరుపును చూసి కుంకుమ అంటిందని తుడుచుకున్నారు; ఆకాశపు ఎరుపును చూసి సాయంకాలమైందని భావించి పడకటిళ్లకు పరుగుతీశారు; శత్రువులు అడవికి దావాగ్ని అంటుకుందని భయపడి పరుగులు తీశారు; ఇక ఒక కాంత తన భర్త ఒంటిపై కనిపించిన ఎరుపును చూసి, "ఏదో పరస్త్రీ పాదాల లత్తుక రంగు నీకు అంటింది" అని ప్రియునిపై అలిగింది!
శ్లోకము 22
యో నాస్తాచలమస్తకం ప్రతి గతో దీనత్వమాలమ్బతే
యో నాయాతి నిశాసు సంశయపదం నోదేతి గిర్యాశ్రయాత్ |
యో రాహోరపి కర్కశేషు దశనేష్వాసీన్న వా గోచరః
సోఽయం భూప తవ ప్రతాపతపనో వర్వర్తి సర్వోపరి || 22 ||
తాత్పర్యము:
ఓ భూపాలా! నీ ప్రతాపసూర్యుడు ఆకాశ సూర్యునికంటే ఎంతో శ్రేష్ఠుడై సర్వోన్నతంగా విరాజిల్లుతున్నాడు:
ఈయన అస్తాద్రిపైకి వెళ్లి కాంతిహీనుడై దీనత్వాన్ని పొందడు; రాత్రులలో అస్తమించాడనే సందేహమే ఉండదు; ఉదయించడానికి పర్వతాల ఆధారంతో పనిలేదు; రాహువు యొక్క వాడియైన పళ్లకు సైతం ఎన్నడూ చిక్కడు! సర్వదా అజేయుడై ప్రకాశిస్తూనే ఉంటాడు!
శ్లోకము 23
కాన్తారే జలవృక్షవైరిణి ముహుస్త్వద్వైరివామభ్రువో
బాలైరాకులలోచనైః ప్రతిపదం రుద్ధక్రమాచఙ్క్రమే |
పృథ్వీచణ్డరుచే పటచ్చరదశాసంఘట్టదీప్తప్రభం
సిఞ్చన్త్యఞ్జలిసంచితాశ్రుభిరలం యుష్మత్ప్రతాపానలమ్ || 23 ||
తాత్పర్యము:
భూమండలాన్ని వెలిగించే ఓ సూర్యుడా! నీ ప్రతాపాగ్నికి భయపడి నీళ్లూ, నీడ ఇచ్చే చెట్లూ లేని కారడవుల్లో తిరుగుతున్న శత్రువుల భార్యలు — అడుగుకో ముల్లు గుచ్చుకుంటూ రోదించే తమ బిడ్డల దీనస్థితిని చూస్తూ, నీ ప్రతాపాగ్ని చల్లారాలనే కోరికతో తమ దోసిళ్లలో నిండిన కన్నీటితోనే ఆ అగ్నిని తడుపుతూ వేడుకుంటున్నారు!
శ్లోకము 24
అధ్యాయోధనవేది మార్గణకుశానాస్తీర్య ఖడ్గస్రుచా
హుత్వారేః పలలం చరుం హవిరసృక్తన్మస్తకస్వస్తికైః |
సంవేష్ట్యాహవనీయమానసదసిఖ్యోఽసౌ ప్రతాపానలో-
ఽస్థాపి ద్రాగుదకాఞ్జలీకృతచతుఃపాథోనిధినా శ్రీమతా || 24 ||
విశేషాలు (రణయజ్ఞ రూపకం):
యుద్ధభూమి = యజ్ఞవేదిక; బాణాలు = దర్భలు; ఖడ్గం = స్రుక్కు (నెయ్యి పోసే గరిటె); శత్రుమాంసము = చరువు; రక్తం = హవిస్సు; శత్రుశిరస్సులు = బలిదాన స్వస్తికలు; చతుస్సముద్రాలు = అవభృథ స్నానపు ఉదకాంజలులు!
తాత్పర్యము:
ఈ శ్రీమంతుడైన చక్రవర్తి రణభూమి అనే యజ్ఞవేదికపై బాణాలనే దర్భలను పరచి, ఖడ్గమనే స్రుక్కుతో శత్రువుల మాంసమనే చరువును, రక్తమనే పవిత్ర హవిస్సును హోమం చేశాడు; శత్రువుల తెగిపడిన శిరస్సులతో యజ్ఞాన్ని పూర్తిచేసి, నాలుగు సముద్రాలనే ఉదకాంజలిగా సమర్పించి తన దివ్య ప్రతాపాగ్నిని ప్రతిష్ఠించాడు!
శ్లోకము 25
దేవ త్వద్భుజదణ్డచణ్డిమచమత్కారిప్రతాపానల-
జ్వాలాజాలభయాదివాభివిశతి క్షీరామ్బుధిం మాధవః |
భర్గః స్వర్గధునీం దధాతి శిరసా త్యక్తత్రిలోకీకృతి-
ర్వేధాః కిం తు ముహుః కమణ్డలుజలైరాత్మానమాసిఞ్చతి || 25 ||
తాత్పర్యము:
ఓ దేవా! నీ బాహుదండాల ప్రతాపాగ్ని జ్వాలల భయంతోనే కాబోలు — శ్రీమహావిష్ణువు పాలసముద్రపు నీళ్లలోకి దూరిపోయాడు; శివుడు ముల్లోకాల సంహార విధులను సైతం పక్కనబెట్టి ఆకాశగంగను తలపై మోస్తూ చల్లదనం కోసం నిలిచాడు; బ్రహ్మదేవుడు తన కమండలపు నీళ్లతో మాటిమాటికీ ఒళ్లంతా తడుపుకుంటూ సేదతీరుతున్నాడు!
శ్లోకము 26
శ్రీమద్వీరాధిధీర పృథుతరమహసస్త్వత్ప్రతాపాగ్నికిలీ-
చ్ఛ్రుత్వాబ్ధేః శోషవార్తాం శరణమనుగతః కుత్రచిత్కశ్చిదేవ |
చన్ద్రః కీర్తౌ సుధాఽఽస్యే త్రిదశతరువరః పాణిపద్మే చ కోశే
లక్ష్మీః క్రోడే చ భానుః కుసుమశరకలా వైరికాన్తాదృగన్తే || 26 ||
తాత్పర్యము:
ఓ వీరాధివీరా! నీ ప్రతాపాగ్ని వేడికి సముద్రమే ఇంకిపోతోందన్న వార్త విని ప్రాణభయంతో సముద్రంలో ఉండే వస్తువులన్నీ నీ శరణుజొచ్చాయి:
చంద్రుడు నీ తెల్లని కీర్తిలో దాక్కున్నాడు; అమృతం నీ ముఖవాక్కులలోకి చేరింది; కల్పవృక్షం నీ దానహస్తంలో చేరింది; లక్ష్మీదేవి నీ ఖజానాలో స్థిరపడింది; సూర్యుడు నీ వక్షఃస్థలంలో చేరాడు; మన్మథుని బాణాలు శత్రుకాంతల కన్నీటి కన్నులలో దాక్కున్నాయి!
శ్లోకము 27
ద్రాగాక్రమ్యోదయాద్రిం చరమగిరిమతిస్పర్థయా తిగ్మరశ్మే-
ర్మేరుం పర్యట్య లఙ్కానగరముపగతః కౌతుకాత్త్వత్ప్రతాపః |
వీక్ష్యాముం వీతిహోత్రం పునరపి విపదం దేవ నిశ్చిన్వతీనాం
యః క్షోభో రాక్షసీనాం క్షణమజని స హి త్వద్ద్విషాం సర్వదాస్తామ్ || 27 ||
తాత్పర్యము:
ఓ దేవా! సూర్యునితో పోటీపడుతూ ఉదయాచల, అస్తాచల, మేరుపర్వతాలను దాటి నీ ప్రతాపాగ్ని లంకానగరానికి చేరింది. మండుతున్న నీ ప్రతాపాగ్నిని చూసి, "పూర్వం హనుమంతుడు లంకను కాల్చినట్లు మళ్లీ అగ్నిదేవుడే లంకను కాల్చడానికి వచ్చాడు" అని భ్రమించి అక్కడి రాక్షస స్త్రీలు పొందిన క్షణకాల భయాందోళన — నీ శత్రువులకు జీవితాంతం శాశ్వతంగా ఉండుగాక!
శ్లోకము 28
త్వత్ఖడ్గాఘాతజాతవ్యథరిపువనితాముక్తబాష్పామ్బుధారా-
సారాదారాదుదారాద్దిశి దిశి సరితాముద్భవాశ్చేద్భవేయుః |
కల్పాన్తక్రూర కేలిప్రకరవిజయినో విస్ఫురత్త్వత్ప్రతాపా-
త్పారావారానపారానపి సపది పరాశుష్యతః పూరయేత్కః || 28 ||
తాత్పర్యము:
నీ ఖడ్గపు దెబ్బకు భర్తలను కోల్పోయిన శత్రుకాంతలు కార్చే కన్నీటి ప్రవాహాల నదులే గనుక ఏర్పడకపోతే — ప్రళయకాలాగ్నిని మించిన నీ ప్రచండ ప్రతాపాగ్ని దాహానికి క్షణంలో ఇంకిపోయి ఎండిపోయే ఈ సప్త మహాసముద్రాలను ఇంకెవరు నీటితో నింపగలిగేవారు? వారి కన్నీరే సముద్రాలను కాపాడుతోంది!
శ్లోకము 29
దుర్వారారాతివాజీవనదవదహనః కౌఙ్కుమో దిగ్వధూనాం
సర్వాఙ్గీణోఽఙ్గరాగస్త్రిభువనభవనధ్వాన్తవిధ్వంసదీపః |
త్వద్దోరుద్దామదర్పకరముఖహుతభుగ్భూతధాత్రీపురంధ్రై-
ర్మాఞ్జిష్ఠం వాసో యువరమణకులమణే జాగరీతి ప్రతాపః || 29 ||
తాత్పర్యము:
శత్రురాజులనే దట్టమైన అడవిని దహించే దావాగ్నియై, దిక్కాంతల సమస్త శరీరాలకు పూసిన కుంకుమ అంగరాగమై, ముల్లోకాల చీకట్లను పారద్రోలే దివ్య దీపమై, భూదేవి అనే పట్టపురాణి ధరించిన ఎర్రని పట్టుచీర వలె — ఓ రాజకులతిలకా! నీ బాహుబలపు ప్రతాపము నిరంతరం దేదీప్యమానంగా వెలుగొందుతోంది!
శ్లోకము 30
జానే కిం న జానే భవదతులభుజభ్రాజమానప్రతాప-
జ్యోతిర్జ్వాలావలీభిర్జలనిధివలయం నిర్జలం కిం న భూయాత్ |
యుష్మత్ప్రత్యర్థిపృథ్వీపరివృఢవనితానీరనేత్రస్రవన్తీ-
సూత్రస్రోతఃసహస్రైరయమిహ పరితశ్చేన్న పూర్యేత సద్యః || 30 ||
తాత్పర్యము:
నీ బాహువులలో జ్వలించే ప్రతాపాగ్ని జ్వాలల తీవ్రతకు ఈ సమస్త సముద్రాలూ ఎప్పుడో నీరు లేక ఎండిపోయి ఉండేవే; అయితే నీ శత్రువుల భార్యల కళ్ల నుండి నిరంతరం వెల్లువెత్తే వేలాది కన్నీటి నదీ ప్రవాహాలు నలుదిక్కులా నిరంతరం సముద్రంలో కలుస్తూ ఉండటం వల్లనే ఈ సముద్రాలు ఇంకిపోకుండా నేటికీ నిండివున్నాయి!
కీర్తివర్ణనమ్
శ్లోకము 1
రాజంస్త్వత్కీర్తిచన్ద్రేణ తిథయః పూర్ణిమాః కృతాః |
మహాన్న బహిర్యాతి తిథిరేకాదశీ భయాత్ || 1 ||
విశేషాలు (పరిహాస చమత్కారము):
రాజు కీర్తి చంద్రుని వెన్నెల నిరంతరం ఉండటం వల్ల నెలకున్న ముప్పై తిథులూ పూర్ణిమలే (పౌర్ణములే) అయ్యాయి;
'ఏకాదశి' నాడు ఉపవాసం (ఆహారత్యాగం) చేయాలి కాబట్టి, భోజన ప్రియులైనవారు ఆ ఏకాదశి తిథి వస్తే ఎక్కడ పస్తులుండాల్సి వస్తుందోననే భయంతో అసలు ఏకాదశినే బయటకు రానివ్వడం లేదని హాస్యోక్తి!
తాత్పర్యము:
ఓ రాజా! నిరంతరం ప్రకాశించే నీ ధవళ కీర్తిచంద్రుని వెన్నెల ప్రభావం వల్ల సంవత్సరంలోని సమస్త తిథులూ పౌర్ణమి రాత్రులుగానే మారిపోయాయి! ఇక ఉపవాసం ఉండాల్సి వస్తుందన్న భయంతో 'ఏకాదశి' అనే తిథి అసలు బయటకే రాకుండా లోపలే దాగిపోయింది!
శ్లోకము 2
అస్థివద్దధివచ్చైవ కుష్ఠవత్పిష్టవత్తథా |
రాజంస్తవ యశో భాతి శరచ్చన్ద్రమరీచివత్ || 2 ||
విశేషాలు:
శ్వేత వస్తువుల సాదృశ్యము: ఎముక, పెరుగు, కుష్ఠము (తెల్ల మచ్చ), పిండి, శరత్కాలపు చంద్రకిరణాలు.
తాత్పర్యము:
ఓ రాజా! తెల్లని శంఖపు ఎముక వలెను, స్వచ్ఛమైన పెరుగు వలెను, తెల్లని సుద్ద/పిండి వలెను, శరత్కాలపు పూర్ణచంద్రుని అమృత కిరణాల వలెను నీ దివ్య కీర్తి లోకమంతటా అత్యంత ధవళ కాంతులతో ప్రకాశిస్తోంది!
శ్లోకము 3
సరస్వతీ స్థితా వక్త్రే లక్ష్మీర్వేశ్మని స్థితా |
కీర్తిః కిం కుపితా రాజన్ యేన దేశాన్తరం గతా || 3 ||
విశేషాలు (సవతుల మాత్సర్యము):
ముగ్గురూ భార్యలే: సరస్వతి ముఖంలో ఉంది, లక్ష్మి ఇంట్లో ఉంది; మరి కీర్తి దేశాంతరాలకు ఎందుకు వెళ్లింది? సవతులపై అలిగి వెళ్లిపోయిందని కల్పన.
తాత్పర్యము:
ఓ రాజా! విద్యాదేవియైన సరస్వతి నీ ముఖంలో (వాక్కులో) ఉంది; సంపదలకు అధిదేవతయైన లక్ష్మీదేవి నీ రాజభవనంలో స్థిరపడింది; మరి మూడవ భార్యయైన నీ కీర్తికాంత ఏమైనా నీపై కోపగించుకుందా? అందుకేనా ఆమె నీ ఇంటిని విడిచి సమస్త దిగంతాలకూ, దేశదేశాలకూ వెళ్లిపోయింది!
శ్లోకము 4
యద్గుణైర్గ్రథితైః శుద్ధైరమితైర్బ్రహ్మగోలకః |
విధత్తే కీర్తికన్యాయాః క్రీడాకన్దుకకౌశలమ్ || 4 ||
తాత్పర్యము:
నీ అపరిమితమైన సద్గుణాలనే స్వచ్ఛమైన తెల్లని దారాలతో అల్లబడిన ఈ సమస్త బ్రహ్మాండ గోళమే — నీ 'కీర్తి' అనే రాజకుమారి చేతిలో విలాసంగా ఆడుకునే ఆటబంతిలా (క్రీడాకందుకంలా) మారి శోభిల్లుతోంది!
శ్లోకము 5
సిక్తం స్ఫటికకుమ్భాన్తఃస్థితం శ్వేతీకృతైర్జలైః |
మౌక్తికం చేల్లతాం సూతే తత్పుష్పైస్తే సమం యశః || 5 ||
తాత్పర్యము:
స్ఫటిక పాత్రలో ఉంచి, స్వచ్ఛమైన తెల్లని నీటితో తడిపిన ముత్యం నుండి ఒకవేళ ఏదైనా తెల్లని తీగ మొలిచి, అది తెల్లని దివ్య పుష్పాలను పూస్తే — ఆ అద్భుత పుష్పాలు మాత్రమే లోకంలో నీ ధవళ కీర్తితో సమానమైన సాటిని పొందగలవు!
శ్లోకము 6
అహో విశాలం భూపాల భువనత్రితయోదరమ్ |
మాతి మాతుమశక్యోఽపి యశోరాశిర్యదత్ర తే || 6 ||
తాత్పర్యము:
ఓ భూపాలా! ఈ ముల్లోకాల గర్భం ఎంత విశాలమైనదో కదా! ఎందుకంటే, ఎవరి కొలతలకు, హద్దులకు అందని నీ అనంతమైన కీర్తిసమూహం సైతం ఈ ముల్లోకాలలో ఇమిడిపోయి విరాజిల్లుతోంది!
శ్లోకము 7 (134వ పుట చివర అసంపూర్ణంగా ఉన్న శ్లోకపు సంపూర్ణ రూపం)
త్వత్కీర్తిరాజహంస్యా వైరివధూవదనభాజనస్థమపి |
పీతం హాసక్షీరం వ్యక్తీకృతమశ్రునీరం చ || 7 ||
విశేషాలు (హంస – నీరు, పాల వివేక రూపకం):
హంస పాలను తాగి నీటిని వదిలేస్తుంది (క్షీరనీర న్యాయము).
ఇక్కడ కీర్తి అనే రాజహంస శత్రుస్త్రీల ముఖాల నుండి నవ్వులనే పాలను (తెల్లనివి) తాగి, కన్నీళ్లనే నీటిని వదిలిపెట్టిందని చమత్కారం.
తాత్పర్యము:
ఓ రాజా! నీ కీర్తి అనే రాజహంస శత్రువుల భార్యల ముఖాలనే పాత్రలలో ఉన్న నవ్వులనే పాలను (హాసక్షీరాన్ని) త్రాగివేసింది; కేవలం కన్నీటి ధారలనే నీటిని (అశ్రునీరాన్ని) మాత్రమే వారి ముఖాలలో మిగిల్చి బయటపడేలా చేసింది!
శ్లోకము 8
కుచకలశేష్వబలానామలకాయామథ పయోనిధేః పులినే |
క్షితిపాల కీర్తయస్తే హారన్తి హరన్తి హీరన్తి || 8 ||
విశేషాలు (క్రియాపదాల అద్భుత ప్రాస):
కుచకలశాలపై హారాలుగా (హారన్తి); అలకాపురిలో శివుని వలె (హరన్తి); సముద్రతీరంలో వజ్రాలుగా (హీరన్తి).
తాత్పర్యము:
ఓ క్షితీపాలా! నీ ధవళ కీర్తులు విభిన్న స్థానాలలో విభిన్న రీతులలో ప్రకాశిస్తున్నాయి:
సుందరీమణుల వక్షోజ కలశాలపై ముత్యాల హారాలుగా విరాజిల్లుతున్నాయి (హారన్తి); కుబేరుని అలకాపురిలో చంద్రమౌళియైన పరమశివుని తెల్లని శరీరకాంతిలా శోభిల్లుతున్నాయి (హరన్తి); సముద్రపు ఇసుకతిన్నెలపై ధగధగలాడే వజ్రమణుల వలె మెరుస్తున్నాయి (హీరన్తి)!
శ్లోకము 9
రజనీషు విమలభానోర్మకరజాలేన ప్రకాశిత వీర |
ధవలయతి భువనమణ్డలమఖిలం తవ కీర్తిసంతతిః సతతమ్ || 9 ||
తాత్పర్యము:
ఓ వీరాధివీరా! రాత్రివేళల్లో నిర్మలమైన పూర్ణచంద్రుని అమృత కిరణాల విస్తారంతో ప్రకాశింపజేస్తూ — నీ అనంతమైన ధవళ కీర్తిపరంపర ఈ సమస్త భూమండలాన్నీ సర్వదా పాలవెన్నెల వలె తెల్లగా మెరిపిస్తూనే ఉంది!
శ్లోకము 10
దూరేఽపి శ్రుత్వా భవదీయకీర్తిం కర్ణౌ హి తృప్తౌ న చ చక్షుషీ మే |
తయోర్వివాదం పరిహర్తుకామః సమాగతోఽహం తవ దర్శనాయ || 10 ||
తాత్పర్యము:
ఓ మహారాజా! సుదూర దేశంలో నీ దివ్యకీర్తిని విని నా చెవులైతే పరమ తృప్తిని పొందాయి; కానీ నా కళ్లు మాత్రం నిన్ను చూడలేక అసంతృప్తితో ఉన్నాయి. "చెవులే నీ వైభవాన్ని వింటున్నాయి, మాకు ఆ భాగ్యం దక్కలేదు" అని నా కళ్లకు, చెవులకు మధ్య చెలరేగిన వివాదాన్ని తీర్చడానికై — నిన్ను కళ్లారా దర్శించుకుని నా నేత్రాలను కూడా తరింపజేసుకోవడానికి నీ సన్నిధికి వచ్చాను!
శ్లోకము 11
ఆకర్ణ్య భూపాల యశస్త్వదీయం విధూనయన్తీహ న కే శిరాంసి |
విశ్వంభరాభఙ్గభయేన ధాత్రా నాకారి కర్ణౌ భుజగేశ్వరస్య || 11 ||
తాత్పర్యము:
ఓ భూపాలా! నీ దివ్య కీర్తిగాథలను విని లోకంలో ఆనందంతో తలలూపని వారెవరున్నారు? అందరూ తలలూపుతూ పరవశిస్తున్నారు. అయితే భూమిని మోసే ఆదిశేషునికి బ్రహ్మదేవుడు చెవులు లేకుండా చేయడమే లోకానికి ఎంతో మేలైంది; ఎందుకంటే, శేషునికి చెవులుండి నీ కీర్తిని విని ఆనందంతో తల ఊపివుంటే — ఈ భూమండలమంతా కూలి నాశనమైపోయేది కదా!
శ్లోకము 12
యస్యాఞ్జనశ్యామలఖడ్గపట్టజాతాని జానే ధవలత్వమాపుః |
అరాతినారీశరకాణ్డపాణ్డుగణ్డస్థలీనిలుఠనాద్యశాంసి || 12 ||
విశేషాలు:
నల్లని కత్తి నుండి పుట్టిన కీర్తి తెల్లగా ఎలా మారిందో తెలిపే విచిత్ర హేతువు!
తాత్పర్యము:
కాటుక వలె కారునల్లని ఖడ్గఫలకం నుండి పుట్టిన ఈ రాజు యొక్క కీర్తులు తెల్లగా ఎలా మారాయో నాకు అర్థమైంది:
నీ చేతిలో హతులైన శత్రువుల భార్యల తెల్లబారిన (భయంతో పాలిపోయిన) చెక్కిళ్లపై ఆలింగనం చేసుకుంటూ పొర్లాడటం వల్లనే, ఆ కీర్తులన్నీ అంతటి స్వచ్ఛమైన ధవళత్వాన్ని పొందాయి!
శ్లోకము 13
యః కోటిహోమానలధూమజాలైర్మలీమసీకృత్య దిశాం ముఖాని |
తత్కీర్తిభిః క్షాలయతి స్మ శశ్వదఖణ్డతారాపతిపాణ్డురాభిః || 13 ||
తాత్పర్యము:
ఈ చక్రవర్తి తాను చేసిన కోటిహోమాల యజ్ఞాగ్నుల దట్టమైన పొగలచేత సమస్త దిక్కుల ముఖాలనూ నల్లగా మాడ్చివేశాడు; ఆ తర్వాత పూర్ణచంద్రుని వలె స్వచ్ఛమైన తన తెల్లని కీర్తిధారలతో ఆ దిక్కుల నలుపంతా కడిగివేసి సర్వదిక్కులనూ ధవళమయంగా మార్చివేశాడు!
శ్లోకము 14
ఇయం యశాంసి ద్విషతః సుధారుచః కిమఙ్కమేతద్ద్విషతః కిమాననమ్ |
యశోభిరస్యాఖిలలోకధావిభిర్విభీషితా ధావతి తామసీ మసీ || 14 ||
తాత్పర్యము:
ఈ రాజు యొక్క కీర్తులు సమస్త లోకాలనూ ఆక్రమించడంతో — భయపడి పారిపోతున్న నల్లని చీకటి అనే మసి, ఎక్కడ దాక్కోవాలో తెలియక చంద్రుని ఒడిలోకి దూరి మచ్చగా మారింది; మరికొంత మసి శత్రువుల ముఖాలకు అంటుకుని వారిని ముఖం నల్లజేసుకునేలా చేసింది!
శ్లోకము 15
అదః సమిత్సంముఖవీరయౌవతత్రుటద్భుజాకమ్బుమృణాలహారిణీ |
ద్విషద్గణస్త్రైణదృగమ్బునిర్ఝరే యశోమరాలావలిరస్య ఖేలతి || 15 ||
తాత్పర్యము:
యుద్ధంలో తెగిపడిన శత్రువీరుల భుజాలనే తామరతూండ్లను (మృణాలాలను) ఆస్వాదిస్తూ — శత్రువుల భార్యల కన్నీటి ప్రవాహాలనే నిర్మల నదులలో ఈ చక్రవర్తి యొక్క తెల్లని కీర్తి అనే రాజహంసల పంక్తి పరమానందంతో క్రీడిస్తోంది!
శ్లోకము 16
అనిఃసరన్తీమపి దేహగర్భాత్కీర్తిం పరేషామసతీం వదన్తి |
స్వైరం చరన్తీమపి చ త్రిలోక్యాం త్వత్కీర్తిమాహుః కవయః సతీం ను || 16 ||
విశేషాలు (సతీ-అసతీ విరోధాభాస అలంకారము):
ఇల్లు/శరీరం దాటని స్త్రీని కులట అనరు; కానీ ఇతరుల కీర్తి దేహం దాటి బయటకు రాకపోయినా దానిని 'అసతి' (చెడ్డది/కీర్తిలేనిది) అంటారు.
నీ కీర్తి ముల్లోకాలలోనూ స్వేచ్ఛగా తిరుగుతున్నప్పటికీ కవులు దానిని పరమ 'సతి' (పతివ్రత/ఉత్తమ కీర్తి) అని స్తుతిస్తున్నారు!
తాత్పర్యము:
ఎంతటి ఆశ్చర్యము! శత్రువుల కీర్తి వారి శరీరాన్ని విడిచి బయటికే రాకపోయినా లోకులు దానిని 'కులట' (అసతి) అంటున్నారు; కానీ నీ కీర్తి మాత్రం ముల్లోకాలలోనూ ఏ ఆటంకమూ లేకుండా స్వైరవిహారం చేస్తున్నప్పటికీ పండితులు దానిని పరమ 'పతివ్రత' (సతి) అని వేనోళ్ల కొనియాడుతున్నారు!
శ్లోకము 17
కరవాలకరాలవారిధారా యమునా దివ్యతరఙ్గిణీ చ కీర్తిః |
తవ కామద తీర్థరాజం దూరాదనుబధ్నాతి సరస్వతీ కవీనామ్ || 17 ||
విశేషాలు (త్రివేణీ సంగమ రూపకం):
ఖడ్గపు నల్లని కాంతి = యమున; తెల్లని కీర్తి = గంగ; కవుల దివ్యవాక్కు = అంతర్వాహినియైన సరస్వతి; ఈ మూడూ కలిసి రాజు వద్ద ప్రయాగ (తీర్థరాజము) ఏర్పడింది.
తాత్పర్యము:
సకల కోరికలనూ తీర్చే ఓ రాజా! నీ నల్లని ఖడ్గపు మెరుపు యమునానది కాగా, నీ తెల్లని కీర్తి ఆకాశగంగ కాగా, కవుల వాగ్రూపమైన స్తుతి సరస్వతీనదియై — నీ సన్నిధిలోనే సాక్షాత్తు త్రివేణీ సంగమ తీర్థరాజమైన ప్రయాగను ఆవిష్కరిస్తున్నాయి!
శ్లోకము 18
త్రిజగదఙ్గనలఙ్ఘనజావిష్కైస్తవ యశోభిరతీవ పవిత్రితాః |
ప్రథమపార్థివపుంగవకీర్తయో విబుధసిన్ధుజలైరివ సిన్ధవః || 18 ||
తాత్పర్యము:
ముల్లోకాల ప్రాంగణాలనూ లంఘించి వ్యాపించిన నీ దివ్యకీర్తి చేత — పూర్వకాలపు గొప్ప గొప్ప చక్రవర్తుల (మాంధాత, రఘు, రామాదుల) కీర్తులు సైతం, ఆకాశగంగా జలాల తాకిడితో సముద్రాలు పవిత్రమైనట్లుగా, మరింత పరమ పవిత్రత్వాన్ని పొందాయి!
శ్లోకము 19
త్వత్కీర్తిమౌక్తికఫలాని గుణైస్త్వదీయైః సందర్భితుం విబుధవామదృశః ప్రవృత్తాః |
నాన్తో గుణేషు న చ కీర్తిషు రన్ధ్రలేశో హారో న జాత ఇతి తాశ్చ మిథో హసన్తి || 19 ||
విశేషాలు (గుణము = దారము / సద్గుణములు; రంధ్రము = సూక్ష్మ రంధ్రము / దోషము):
ముత్యాలహారం గుచ్చాలంటే దారానికి కొస ఉండాలి, ముత్యాలకు రంధ్రం ఉండాలి.
రాజు సద్గుణాలకు (దారానికి) అంతమంటూ లేదు; ఆయన కీర్తి ముత్యాలలో దోషమనే (రంధ్రమనే) చిన్న రంధ్రమైనా లేదు; అందుకే హారం గుచ్చలేక దేవతాకాంతలు నవ్వుకున్నారు.
తాత్పర్యము:
నీ కీర్తి అనే స్వచ్ఛమైన ముత్యాలను నీ సద్గుణాలు అనే దారాలతో గుచ్చి హారాలుగా చేయాలని దేవతాస్త్రీలు ప్రయత్నించారు. కానీ నీ సద్గుణాలనే దారానికి మొదలూ చివరా ఎక్కడా దొరకలేదు; నీ కీర్తి అనే ముత్యాలలో రంధ్రమనే (దోషమనే) జాడే లేదు! దాంతో హారాన్ని గుచ్చలేక ఆ అప్సరసలు తమలో తాము పరిహాసంతో నవ్వుకుంటున్నారు!
శ్లోకము 20
పృథ్వీపతే శుభమతే భవతో భవస్య వేద్మో వయం సుయశసా కియదన్తరం వా |
గౌరీం చకార గిరిశో నిజమర్ధమఙ్గం గౌరీకృతం చ భవతా భువనం సమస్తమ్ || 20 ||
విశేషాలు:
గౌరీ = పార్వతీదేవి / తెల్లగా చేయుట (శ్లేష).
తాత్పర్యము:
శుభబుద్ధి గల ఓ పృథ్వీపతీ! నీకును, ఆ పరమశివునికిని గల తేడా ఏమిటో మేము స్పష్టంగా గ్రహించాము:
పరమశివుడు కేవలం తన శరీరంలో సగభాగాన్ని మాత్రమే 'గౌరి'గా (పార్వతిగా / తెల్లగా) చేసుకున్నాడు; కానీ నీవైతే నీ ధవళ కీర్తితో ఈ సమస్త విశ్వాన్నంతటినీ 'గౌరీమయం' (సంపూర్ణ శ్వేతమయం) చేసేశావు! కనుక నీవే శివునికంటే అధికుడవు!
శ్లోకము 21
కీర్తిస్తవ క్షితిప యాతి భుజఙ్గగేహం మాతఙ్గసంగమకరీ చ దిగన్తకేషు |
త్యక్త్వామ్బరం భజతి నన్దనమప్యగమ్యం కిం కిం కరోతి న నిరర్గలతాం గతా స్త్రీ || 21 ||
విశేషాలు (పాదటిప్పణి ఆధారంగా జారస్త్రీ రూపకం):
భుజంగగేహం = పాతాళం / విటుని ఇల్లు; మాతంగసంగమం = దిగ్గజాలను తాకుట / చండాలుని కూడుట; త్యక్త్వాంబరం = ఆకాశాన్ని దాటుట / వస్త్రాలను వదులుట; నందనం = స్వర్గవనం / పుత్రుని మోహించుట!
తాత్పర్యము:
ఓ క్షితీశా! స్వతంత్రురాలై హద్దులు మీరిన స్త్రీ ఎలాంటి పనులైనా చేస్తుంది కదా; అలాగే నీ కీర్తికాంత కూడా:
పాతాళానికి వెళ్లింది (విటుని ఇంటికి చేరింది); దిగ్గజాలతో సంగమించింది (చండాలుణ్ణి చేరింది); ఆకాశాన్ని దాటింది (బట్టలు విప్పేసింది); చివరకు ఎవరూ వెళ్లలేని స్వర్గవనాన్ని ఆశ్రయించింది (పుత్రుణ్ణి వలచింది)! అదుపులేని స్త్రీ చేయని దుశ్చేష్ట ఏముంటుంది?
శ్లోకము 22
నిర్ముక్తశేషధవలైరచలేన్ద్రమన్థసంక్షుబ్దదుగ్ధమయసాగరగర్భగౌరైః |
రాజన్నిదం బహులపక్షదలన్మృగాఙ్కచ్ఛేదోజ్జ్వలైస్తవ యశోభిరశోభి విశ్వమ్ || 22 ||
తాత్పర్యము:
కుబుసం విడిచిన ఆదిశేషుని వలె తెల్లనైనవీ, మందర పర్వతంతో చిలికిన పాలసముద్ర గర్భం వలె ధవళమైనవీ, వికసించిన చంద్రఖండాల వలె ప్రకాశించేవీ అయిన నీ కీర్తుల చేత ఈ సమస్త విశ్వమూ పరమ శోభాయమానంగా భాసిస్తోంది!
శ్లోకము 23
ప్రతినగరమటన్తీ ప్రత్యగారం వ్రజన్తీ ప్రతినరపతివక్షఃకణ్ఠపీఠే లుఠన్తీ |
గిరిమహానితమ్బాచ్ఛాదనే సావధానా తదపి చ తవ కీర్తిర్నిర్మలైవేతి చిత్రమ్ || 23 ||
తాత్పర్యము:
ప్రతి నగరంలోనూ తిరుగుతూ, ప్రతి ఇంటికీ వెళుతూ, ప్రతి శత్రురాజు వక్షఃస్థలాలపైనా పడి దొర్లుతూ, పర్వతాల నితంబాలను కప్పుతూ లోకమంతా విహరిస్తున్నప్పటికీ — నీ కీర్తి అనే కాంత ఏమాత్రం మలినం కాకుండా పరమ నిర్మలంగానే ఉంటోంది; ఇది ఎంతటి ఆశ్చర్యకరమైన వింతయో కదా!
శ్లోకము 24
త్యజసి యదపి లక్ష్మీం కీర్తిమాసాద్య దానైర్వ్రజతి తదపి కీర్తిః సిన్ధుపారం న లక్ష్మీః |
కథయ భవదీయః కో హేతురత్ర త్వదీయే వసతి హృదయపద్మే నన్దసూనుర్మురారిః || 24 ||
తాత్పర్యము:
ఓ రాజా! దానధర్మాల చేత నీవు లక్ష్మీదేవిని ఇతరులకు ఇస్తూ కీర్తిని సంపాదిస్తున్నావు. ఆశ్చర్యమేమంటే, నీవు సమర్పించిన లక్ష్మి సముద్రం దాటి వెళ్లడం లేదు కానీ నీ కీర్తి మాత్రం సప్తసముద్రాలనూ దాటి విశ్వమంతటా వ్యాపిస్తోంది! దీనికి కారణమేమిటో తెలుసా? సముద్రుని పుత్రికయైన ఆ లక్ష్మీదేవి ప్రాణనాథుడైన శ్రీకృష్ణుడు (మురారి) సదా నీ హృదయపద్మంలోనే నివసిస్తున్నాడు కాబట్టే, భర్తను విడిచి ఆమె సముద్రాన్ని దాటి ఎక్కడికీ వెళ్లలేకపోతోంది!
శ్లోకము 25
అనుక్షణమనుక్షణం క్షితిప రక్ష్యమాణా త్వయా ప్రయాతి విదిశో దశ ప్రబలకీర్తిరేకాకినీ |
ఇయం నియతమర్థిషు ప్రతిదినం వితీర్ణా రమా జహాతి న తవాన్తికమ్ ద్వితయమేతదత్యద్భుతమ్ || 25 ||
తాత్పర్యము:
ఓ క్షితిపాలా! నీ పాలనలో రెండు విచిత్రాలు ఆశ్చర్యాన్ని కలిగిస్తున్నాయి:
నీవు నిరంతరం ఎంతో జాగరూకతతో కాపాడుకుంటున్న నీ కీర్తికాంత మాత్రం నిన్ను విడిచి ఒంటరిగా సమస్త దిగంతాలకూ వెళ్లిపోతోంది; కానీ రోజూ యాచకులకు దానాల రూపంలో ఇచ్చివేస్తున్న లక్ష్మీదేవి మాత్రం నిన్ను విడిచిపెట్టక మళ్లీ మళ్లీ నీ వద్దకే వచ్చి చేరుతోంది!
శ్లోకము 26
సమున్నతఘనస్తనస్తబకచుమ్బితతుమ్బీఫలక్వణన్మధురవీణయా విబుధలోకవామభ్రువా |
త్వదీయముపగీయతే హరకిరీటకోటిస్ఫురత్తుషారకరకన్దలీకిరణపూరగౌరం యశః || 26 ||
తాత్పర్యము:
శివుని కిరీటాగ్రాన వెలిగే లేత చంద్రకిరణాల సమూహం వలె అత్యంత ధవళమైన నీ దివ్య కీర్తిని — స్వర్గలోకంలోని దేవతాకాంతలు తమ ఉన్నత స్తనాలకు ఆనించి పట్టుకున్న మధుర వీణలను మీటుతూ అమరావతిలో నిరంతరం గానం చేస్తున్నారు!
శ్లోకము 27
వనేషు వనదేవతా దివి దివౌకసాం వల్లభా భుజఙ్గకులకన్యకా భుజగలోకలీలావనే |
యశః సమరసంచితం నరమృగేన్ద్ర గాయన్తి తే ప్రభావిజితకౌముదీకుముదపాణ్డుతాడమ్బరమ్ || 27 ||
తాత్పర్యము:
ఓ రాజసింహా! యుద్ధాలలో నీవు సంపాదించినదీ, వెన్నెల కాంతులను మరియు తెల్ల కలువలను సైతం జయించినదీ అయిన నీ ధవళ కీర్తిని — భూలోకపు అడవులలో వనదేవతలు, స్వర్గంలో దేవతాకాంతలు, పాతాళ విహారవనాలలో నాగకన్యలు పరవశించి గానం చేస్తున్నారు!
శ్లోకము 28
అపాయి మునినా పురా పునరమాయి మర్యాదయాఽతారి కపినా పురా పునరదాహి లఙ్కారిణా |
అమన్థి మురవైరిణా పునరబన్ధి లఙ్కారిణా క్వ నామ వసుధాపతే తవ యశోమ్బుధిః క్వామ్బుధిః || 28 ||
విశేషాలు (కీర్తిసముద్రము – క్షారసముద్రముల వ్యతిరేకాలంకారము):
సాధారణ సముద్రం అగస్త్యునిచేత త్రాగబడింది, హనుమంతునిచేత దాటబడింది, విష్ణువుచేత మథింపబడింది, రామునిచేత వారధితో బంధింపబడింది.
కానీ రాముని కీర్తిసముద్రాన్ని ఎవరూ త్రాగలేరు, దాటలేరు, బంధించలేరు!
తాత్పర్యము:
ఓ వసుధాపతీ! నీ కీర్తి అనే మహాసముద్రం ఎక్కడ? ఆ ఉప్పు సముద్రం ఎక్కడ?
ఆ సాధారణ సముద్రం అగస్త్యునిచేత త్రాగబడింది; హనుమంతునిచేత దాటబడింది; శ్రీరాముని బాణాలతో కాల్చబడింది; దేవదానవులచేత చిలకబడింది; వారధితో బంధింపబడింది! కానీ అంతులేని నీ కీర్తిమహాసముద్రం ముందు ఆ సాగరం ఏపాటిది? నీ కీర్తి సాటిలేనిది!
శ్లోకము 29
మహారాజ శ్రీమఞ్జగతి యశసా తే ధవలితే పయఃపారావారం పరమపురుషోఽయం మృగయతే |
కపర్దీ కైలాసం సురపతిరపి స్వం కరివరం కలానాథం రాహుః కమలభవనో హంసమధునా || 29 ||
విశేషాలు (సర్వశ్వేత భ్రాంతిమదలంకారము):
రాజు కీర్తితో సమస్త లోకమూ తెల్లబడిపోవడంతో దేవతలంతా తమ తెల్లని వస్తువులను వెతుక్కుంటున్నారు:
విష్ణువు పాలసముద్రాన్ని, శివుడు కైలాసాన్ని, ఇంద్రుడు ఐరావతాన్ని, రాహువు చంద్రుణ్ణి, బ్రహ్మదేవుడు తన హంసవాహనాన్ని గుర్తించలేక వెదుకుతున్నారు!
తాత్పర్యము:
ఓ మహారాజా! నీ తెల్లని కీర్తి వ్యాపించి జగత్తంతా సంపూర్ణంగా తెల్లబడిపోవడంతో దేవతలంతా తమ తెల్లని వలయాలను పోల్చుకోలేక వెతుక్కుంటున్నారు:
శ్రీమహావిష్ణువు పాలసముద్రం ఎక్కడుందో వెదుకుతున్నాడు; పరమశివుడు కైలాస పర్వతాన్ని వెదుకుతున్నాడు; ఇంద్రుడు తన తెల్లని ఐరావతాన్ని వెతుక్కుంటున్నాడు; రాహువు మింగడానికి చంద్రుణ్ణి వెదుకుతున్నాడు; బ్రహ్మదేవుడు తన రాజహంసను వెదుక్కుంటున్నాడు! సమస్త విశ్వమూ నీ కీర్తిమయమైంది!
శ్లోకము 30
కువిన్దస్త్వం తావత్పటయసి గుణగ్రామమభితో యశో గాయన్త్యేతే దిశి దిశి చ నగ్నాస్తవ విభో |
శరజ్జ్యోత్స్నాగౌరస్ఫుటవికటసర్వాఙ్గసుభగా తథాపి త్వత్కీర్తిర్భ్రమతి విగతాచ్ఛాదనమిహ || 30 ||
విశేషాలు (పాదటిప్పణి ఆధారంగా సాలెవాని రూపకం):
కువిందః = సాలెవాడు (నేత నేసేవాడు) / భూమిని పొందినవాడు; పటయసి = వస్త్రాన్ని నేయుట / సమర్థుని చేయుట; గుణ = దారము / సద్గుణములు; నగ్నాః = వస్త్రాలు లేనివారు / స్తుతిపాఠకులైన వందిమాగధులు.
తాత్పర్యము:
ఓ విభూ! నీవు సద్గుణాలనే దారాలతో వస్త్రాలను నేసే నేర్పరివైనప్పటికీ (భూమిని పాలించే సమర్థుడవైనప్పటికీ) — నీ కీర్తిని గానం చేసే స్తుతిపాఠకులు దిగంబరులై తిరుగుతున్నారు; శరత్కాలపు వెన్నెల వలె సర్వాంగ సుందరమైన నీ తెల్లని కీర్తికాంత కూడా ఎలాంటి వస్త్రపు కప్పు లేకుండా లోకమంతటా విచ్చలవిడిగా తిరుగుతోంది!
శ్లోకము 31
పత్యుస్తేజోహుతభుజి కదాచిద్యది తదా పతఙ్గః స్యాదఙ్కీకృతతమఃపతఙ్గాపదుదయః |
యశోఽముష్యైవోపార్జయితుమసమర్థేన విధినా కథంచిత్క్షీరామ్భోనిధిరపి కృతస్తత్ప్రతినిధిః || 31 ||
తాత్పర్యము:
సూర్యుడు కూడా ఈ రాజు యొక్క ప్రతాపాగ్ని ముందు ఒక చిన్న మిడుతలా మారిపోతాడు; ఈ చక్రవర్తితో సమానమైన కీర్తిని వేరొకరికి సృష్టించలేకపోయిన బ్రహ్మదేవుడు — చివరకు ఈ రాజు కీర్తికి ఒక చిన్న నమూనాగా (ప్రతినిధిగా) మాత్రమే ఆ పాలసముద్రాన్ని సృష్టించగలిగాడు!
శ్లోకము 32
ఇన్దోర్లక్ష్మ త్రిపురజయినః కణ్ఠమూలం మురారిర్దిఙ్నాగానాం మదజలమపీభౌజి గణ్డస్థలాని |
అద్యాప్యుర్వీవలయతిలకభ్రాజి శ్యామలిమ్నానులిప్తాని భాసన్తే వద ధవలితం కిం యశోభిస్త్వదీయైః || 32 ||
తాత్పర్యము:
భూవలయ శిరోభూషణమైన ఓ రాజా! చంద్రునిలోని మచ్చ, శివుని గరళ కంఠము, శ్రీకృష్ణుని మేనిఛాయ, దిగ్గజాల చెక్కిళ్ల మదజలము మాత్రమే ఇంకా నల్లగా మిగిలి ఉన్నాయి; ఇవి తప్ప ఈ సమస్త జగత్తులో నీ తెల్లని కీర్తి చేత ధవళం కాకుండా మిగిలివున్న వేరొక వస్తువేదైనా ఉందేమో నీవే చెప్పుము! (సమస్త విశ్వమూ నీ కీర్తితో తెల్లబడిపోయిందని భావము).