జరావర్ణనమ్
శ్లోకము 1
అలంకరోతి హి జరా రాజామాత్యభిషగ్యతీన్ ।
విడంబయతి పణ్యస్త్రీమల్లగాయనసేవకాన్ ॥ 1 ॥
తాత్పర్యం:
వృద్ధాప్యం అనేది ప్రతి ఒక్కరికీ ఒకే రకమైన ఫలితాన్ని ఇవ్వదు అనే లోకసత్యాన్ని ఈ శ్లోకం ఎంతో చక్కగా నిరూపిస్తుంది:
బుద్ధిబలం, అనుభవం ప్రధానమైన రంగాలలో: రాజు, మంత్రి, వైద్యుడు, యతి (సన్యాసి) వంటివారికి వయసు పెరిగేకొద్దీ పరిణతి, వివేకం, గౌరవం చేకూరి వారి ఔన్నత్యం పెరుగుతుంది. ఇక్కడ వార్ధక్యం ఒక అలంకారం.
దేహబలం, రూపం, కంఠస్వరం ప్రధానమైన రంగాలలో: వేశ్యలు, మల్లులు (కుస్తీ యోధులు), గాయకులు, సేవకులకు వయసుతో పాటు శారీరక శక్తి, ఆకర్షణ తగ్గిపోతాయి కాబట్టి వారి ప్రాధాన్యత లోపించి లోకంలో పరిహాసానికి గురవుతారు.
సంస్కృత కవి మానవ ప్రవృత్తిని, సమాజ దృక్పథాన్ని ఎంత లోతుగా పరిశీలించి ఈ భావాన్ని వెల్లడించాడో స్పష్టమవుతుంది.
శ్లోకము 2
క్షణాత్ప్రబోధమాయాతి లంఘ్యతే తమసా పునః ।
నిర్వాస్యతః ప్రదీపస్య శిఖేవ జరతో మతిః ॥ 2 ॥
తాత్పర్యం:
ఆరిపోబోయే దీపపు జ్వాల ఒక్క క్షణం ప్రకాశించి మరుక్షణంలోనే చీకటిలో కలిసిపోయినట్లుగా, ముసలివాని బుద్ధి కూడా ఒక క్షణం చురుకుగా ఉండి, మరుక్షణంలోనే మతిమరుపు లేదా మోహమనే అంధకారంలో మునిగిపోతుంది.
శ్లోకము 3
శశినీవ హిమార్తానాం ఘర్మార్తానాం రవావివ ।
మనో న రమతే స్త్రీణాం జరాజీర్ణేంద్రియే పతౌ ॥ 3 ॥
తాత్పర్యం:
చలితో బాధపడేవారికి చంద్రుని యందు, ఎండతో అల్లాడేవారికి సూర్యుని యందు మనసు ఏవిధంగా లగ్నం కాదో; అలాగే వార్ధక్యం చేత ఇంద్రియ శక్తులు నశించిన భర్త యందు స్త్రీలకు అనురాగం కలగదు.
శ్లోకము 4
మలినైరలకైరేతైః శుక్లత్వం ప్రకటీకృతమ్ ।
తద్రోషాదివ నిర్యాతా వదనాద్దంతనావలిః ॥ 4 ॥
తాత్పర్యం:
కవి భావనాశక్తి ఇక్కడ పరాకాష్ఠను చేరింది. సహజంగా వార్ధక్యంలో తల నెరవడం, పళ్ళు రాలడం అనే రెండు భౌతిక మార్పులను తీసుకొని, వాటి మధ్య ఒక రసవత్తరమైన కారణాన్ని (ఉత్ప్రేక్షను) ఊహించాడు:
సహజ లక్షణం: నల్లగా (మలినంగా) ఉండటం ముంగురుల లక్షణం; తెల్లగా స్వచ్ఛంగా ఉండటం దంతాల లక్షణం.
కవి చమత్కారం: ఎప్పుడూ నల్లగా ఉండే జుట్టు ఒక్కసారిగా తెల్లబడిపోయి, "నేనే స్వచ్ఛమైనదానిని" అన్నట్లు నటిస్తుంటే... అసలైన తెల్లదనానికి ప్రతీకలైన పళ్ళకు రోషం, కోపం వచ్చాయట! "మా స్వాభావిక ధర్మాన్ని ఇది దొంగిలించి ప్రదర్శిస్తోంది, ఇక మేము ఈ ముఖంలో ఒక్క క్షణం కూడా ఉండబోము" అని అలిగి నోటిని వీడి బయటకు వెళ్లిపోయాయట (రాలిపోయాయట).
కేవలం శరీర క్షీణతను వర్ణించడమే కాక, దానికి ఇంతటి సున్నితమైన ఈర్ష్య, రోషం అనే భావోద్వేగాలను ఆపాదించి చెప్పడం ప్రాచీన సంస్కృత కవులకే చెల్లింది.
శ్లోకము 5
వృద్ధత్వానలదగ్ధస్య సాస్యయౌవనవస్తునః ।
దృశ్యతే దేహగేహేషు భస్మైవ పలితచ్ఛలాత్ ॥ 5 ॥
తాత్పర్యం:
వార్ధక్యమనే అగ్నిలో యౌవనమనే శ్రేష్ఠమైన వస్తువు కాలి బూడిదైపోయింది. ఆ కాలిన శరీరమనే ఇంట్లో మిగిలిన ఆ బూడిదే ఇప్పుడు నెరసిన తెల్లవెండ్రుకల (పలితము) రూపంలో బయటకు కనిపిస్తోంది.
శ్లోకము 6
వీక్ష్యతే పలితశ్రేణీ నైవ వృద్ధస్య మూర్ధని ।
మృషైవ నీతం జన్మేతి కిం తు భస్మ విధిర్వ్యధాత్ ॥ 6 ॥
తాత్పర్యం:
ముసలివాని తలపై కనిపించేది కేవలం తెల్లవెండ్రుకల వరుస మాత్రమే కాదు; "ఈ మానవ జన్మను ధర్మకార్యాలు చేయకుండా వ్యర్థంగా గడిపేశావు కదా!" అంటూ బ్రహ్మదేవుడు విరక్తితో తలపై చల్లిన బూడిదలా అది కనిపిస్తోంది.
శ్లోకము 7
ఇయత్యామపి సామగ్ర్యాం సుకృతం న కృతం త్వయా ।
ఇతీవ కుపితో దంతానంతకః పాతయత్యలమ్ ॥ 7 ॥
తాత్పర్యం:
"ఇంతటి ఆయుష్షు, శరీర సామగ్రి లభించినా కూడా నీవు ఏ పుణ్యకార్యమూ చేయలేకపోయావు" అని ఆగ్రహం చెందినవాడై యమధర్మరాజు ఆ ముసలివాని దంతాలను ఒకటొకటిగా రాల్చివేస్తున్నాడా అన్నట్లుగా ఉంది.
శ్లోకము 8
యమమివ కరధృతదండం హరిమివ సంగదం శశాంకమివ వక్రమ్ ।
శివమివ చ విరూపాక్షం జరా కరోత్యకృతపుణ్యమపి ॥ 8 ॥
తాత్పర్యం:
వృద్ధాప్యము ఏ పుణ్యమూ చేయని సాధారణ మానవుణ్ణి సైతం—చేతిలో కర్ర ధరింపజేసి యముని వలె (యముడు చేతిలో దండం ధరించును); రోగగ్రస్తుణ్ణి చేసి హరి వలె (హరి గదాధరుడు; ఇక్కడ గదమనగా రోగము); వంగి నడిచేటట్లు చేసి చంద్రుని వలె (చంద్రుడు వక్రుడు/వంకరగా ఉండును); దృష్టి లోపించిన కళ్ళు కలవానిగా చేసి పరమశివుని వలె (శివుడు విరూపాక్షుడు; ఇక్కడ వికృతమైన కన్నులు కలవాడు) చేస్తుంది.
శ్లోకము 9
వదనం దశన విహీనం వాచో న పరిస్ఫుటా గతా శక్తిః ।
అవ్యక్తేంద్రియశక్తిః పునరపి బాల్యం కృతం జరయా ॥ 9 ॥
తాత్పర్యం:
నోటిలో పళ్ళు ఊడిపోవడం, మాటలు ముద్దముద్దగా అస్పష్టంగా రావడం, శరీరంలో శక్తి నశించడం, ఇంద్రియాల పనితీరు మందగించడం ద్వారా వృద్ధాప్యము మనిషికి మరల రెండవ బాల్యావస్థను తెచ్చిపెడుతోంది.
శ్లోకము 10
పటు రటతి పలితదూతో మస్తకమాసాద్య సర్వలోకస్య ।
పరిభవతి జరా మరణం కురు ధర్మం విరమ పాపేభ్యః ॥ 10 ॥
తాత్పర్యం:
నెరిసిన తెల్లవెండ్రుక అనే దూత సమస్త మానవుల తలలపైకి ఎక్కి గట్టిగా ఇలా హెచ్చరిస్తున్నాడు: "ఓ మానవులారా! వృద్ధాప్యము మిమ్మల్ని లొంగదీసుకుంటోంది, మృత్యువు తరుముకు వస్తోంది; ఇప్పటికైనా పాపపు పనులను విడిచిపెట్టి, ధర్మకార్యాలు చేయండి!"
శ్లోకము 11
శతమన్యుం దండధరం కుబేరమపి శూలినం తథా గదినమ్ ।
కురుతే జరా న సా కిం కుర్యాన్నీరూపనామకం మనుజమ్ ॥ 11 ॥
తాత్పర్యం:
వృద్ధాప్యము మనిషిని శతమన్యునిగా (మిక్కిలి కోపిష్ఠిగా / ఇంద్రునిలా), దండధరునిగా (చేతికర్ర పట్టుకున్నవానిగా / యమునిలా), కుబేరునిగా (కుత్సితమైన శరీరము కలవానిగా / కుబేరునిలా), శూలిగా (కీళ్ళ శూలల-నొప్పుల చేత బాధపడేవానిగా / శివునిలా), గదిగా (రోగగ్రస్తునిగా / విష్ణువులా) మార్చివేస్తున్నప్పుడు; ఇక పేరు, రూపం లేని సామాన్య మానవుడిని అది ఏ విధంగా అతలాకుతలం చేయకుండా వదులుతుంది?
శ్లోకము 12
కృష్ణవర్త్మని గుణాన్ గణయంతీ జీవనేఽపి జరయంత్యనురాగమ్ ।
ఆగతా బత జరైవ హిమానీ సేవ్యతాం సురతరంగవతీయమ్ ॥ 12 ॥
తాత్పర్యం:
అగ్ని (వెచ్చదనం) వైపు మనసు లాగుతూ, ప్రాణం (జీవితం) మీద కూడా విరక్తిని కలిగిస్తూ హిమపాతం వంటి వృద్ధాప్యము సమీపించింది. కావున ఈ సమయంలో సురనదియైన గంగాదేవిని (లేక భగవద్భక్తిని) ఆశ్రయించి సేవించవలసిందే.
శ్లోకము 13
కృతాంతస్య దూతీ జరా కర్ణమూలే సమాగత్య వక్తీతి లోకాః శృణుధ్వమ్ ।
పరస్త్రీపరద్రవ్యవాంఛాం త్యజధ్వం భజధ్వం రమానాథపాదారవిందమ్ ॥ 13 ॥
తాత్పర్యం:
యమధర్మరాజు పంపిన దూతిక వంటి ముసలితనము చెవుల దగ్గరకు (నెరిసిన వెండ్రుకల రూపంలో) వచ్చి ఇలా హెచ్చరిస్తోంది: "ఓ లోకులారా! వినండి; ఇకనైనా పరస్త్రీల మీది మోహాన్ని, ఇతరుల ధనం మీది ఆశను విడిచిపెట్టండి. లక్ష్మీపతియైన శ్రీమహావిష్ణువు పాదపద్మాలను భజించండి."
శ్లోకము 14
వర్ణం సితం సమభివీక్ష్య శిరోరుహాణాం స్థానం జరాపరిభవస్య యదైవ పుంసామ్ ।
ఆరోపితాస్థిశకలం పరిహృత్య యాంతి చాండాలకూపమివ దూరతరం తరుణ్యః ॥ 14 ॥
తాత్పర్యం:
పురుషుని తలపై తెల్లబడిన వెండ్రుకలను చూసి, అతడు వృద్ధాప్యమనే తిరస్కారానికి లోనయ్యాడని గ్రహించిన వెంటనే యువతులు—ఎముకల ముక్కలు వేలాడదీసిన అస్పృశ్యుల బావిని జనులు అంటరానిదని దూరం నుండి తప్పించుకు తిరిగినట్లుగా—అతనిని చూసి ఎంతో దూరం తొలగిపోతారు.
శ్లోకము 15
శ్రుతిః శిథిలతాం గతా స్మృతిరపి ప్రనష్టాధునా గతిర్విపథమాగతా
విగలితా ద్విజానాం తతిః ।
గవామపి చ సంహతిః సముచితక్రియాతశ్చ్యుతా
కృతా న జరయా తయా కలియుగస్య సాధర్మ్యతా ॥ 15 ॥
తాత్పర్యం:
వృద్ధాప్యం వల్ల చెవుల వినికిడి శక్తి (శ్రుతి) తగ్గిపోయింది, జ్ఞాపకశక్తి (స్మృతి) నశించింది, నడక (గతి) దారితప్పి తడబడుతోంది, దంతాల పంక్తి (ద్విజులు) ఊడిపోయింది, ఇంద్రియాల సమూహం (గోవులు) తమ సహజ విధులను నిర్వర్తించలేకపోతోంది. (మరోవైపు కలియుగంలో వేదాలు శిథిలమయ్యాయి, స్మృతులు నశించాయి, ధర్మగతి తప్పింది, బ్రాహ్మణుల నిష్ఠ తగ్గింది, గోసంరక్షణ లోపించింది). ఈ విధంగా వృద్ధాప్యం మనిషి శరీరానికి, కలియుగానికి పూర్తి సమానత్వాన్ని (సాధర్మ్యాన్ని) కలిగించింది.
శ్లోకము 16
గాత్రం సంకుచితం గతిర్విగలితా భ్రష్టా చ దంతావలిః
దృష్టిర్నశ్యతి వర్ధతే బధిరతా వక్త్రం చ లాలాయతే ।
వాక్యం నాద్రియతే చ బాంధవజనైర్భార్యా న శుశ్రూషతే
హా కష్టం పురుషస్య జీర్ణవయసః పుత్రోఽప్యమిత్రాయతే ॥ 16 ॥
తాత్పర్యం:
శరీరం ముడుచుకుపోయింది, నడకలో పటుత్వం తప్పింది, పళ్ళన్నీ రాలిపోయాయి, కంటిచూపు మందగించి చెవుడు పెరిగిపోయింది, నోటినుండి చొంగ కారుతోంది. బంధువులెవరూ అతని మాటను గౌరవించరు, భార్య సేవ చేయదు; అంతటితో ఆగక కన్న కొడుకు కూడా శత్రువులా ప్రవర్తిస్తాడు. అయ్యో! వృద్ధాప్యం ప్రాప్తించిన పురుషుని దుస్థితి ఎంతటి కష్టతరమైనది!
శ్లోకము 17
స్థూలప్రావరణోఽతివృత్తకథకః కాసాశ్రులాలావిలో
భగ్నోరుకటిపృష్ఠజానుజఘనో ముగ్ధోఽతిథీన్వారయన్ ।
శృణ్వన్ధృష్టవధూవచాంసి ధనుషా సంత్రాసయన్వాయసాన్
ఆశాపాశనిబద్ధజీవవిభవో వృద్ధో గృహే వర్తతే ॥ 17 ॥
తాత్పర్యం:
లావుపాటి బొంతను కప్పుకొని, గతించిన పాత సంగతులనే మాటిమాటికీ ఏకరవు పెడుతూ, దగ్గు, కన్నీరు, లాలాజలాలతో సతమతమవుతూ, తొడలు, నడుము, వీపు, మోకాళ్ళు అన్నీ పట్టుతప్పి కూలబడిపోయి, తెలియక ఇంటికి వచ్చిన అతిథులను అడ్డుకుంటూ, పొగరుబోతు కోడలి కటువైన మాటలను మౌనంగా భరిస్తూ, చేతిలోని వంకర కర్రతో కాకులను అదిలిస్తూ, ఆశలనే పాశాలకు కట్టుబడి ఉన్న ఆ ముసలివాడు ఇంట్లో కాలం వెళ్లదీస్తున్నాడు.
శ్లోకము 18
పాదౌ సంస్తంభయంతీ ముఖమపి నమయంత్యంగమాకుంచయంతీ
హస్తావుత్కంపయంతీ ప్రణయిజనవచో న శ్రుతీః శ్రావయంతీ ।
రత్యాముద్వేజయంతీ వలితతనుమతీ నూతనోఢా జరా వా
తుల్యా పూర్వా తు పుంసస్త్రసతి బత పరా భీతిహేతుర్నరస్య ॥ 18 ॥
తాత్పర్యం:
ఒకే విధమైన బాహ్య చేష్టలను తీసుకొని, పరస్పర విరుద్ధమైన రెండు స్థితులకు—ముగ్ధయైన నవవధువు (నూతనోఢ) కు, ముంచుకొచ్చే ముసలితనాని (జర) కి కవి అన్వయించిన తీరు అనన్యసామాన్యం:
పాదౌ సంస్తంభయంతీ: కొత్త పెళ్లికూతురు బిడియంతో అడుగు ముందుకు వేయలేక కాళ్ళు బిగదీసుకుపోతుంది; వృద్ధాప్యంలో వాత నొప్పులు, బలహీనత వల్ల కాళ్ళు స్తంభించి కదలవు.
ముఖమపి నమయంతీ: సిగ్గుతో ఆమె తల దించుకుంటుంది; వయసు పైబడిన భారంతో అతడి తల దానంతట అదే క్రిందికి వాలిపోతుంది.
అంగమాకుంచయంతీ: ఆమె సంకోచంతో అవయవాలను ముడుచుకుంటుంది; వార్ధక్యం వల్ల శరీరం సహజంగానే గూనిపడి ముడుచుకుపోతుంది.
హస్తావుత్కంపయంతీ: తెలియని జంకుతో ఆమె చేతులు వణుకుతాయి; నరాల పటుత్వం తప్పి వృద్ధుని చేతులు వణుకుతుంటాయి.
ప్రణయిజనవచో న శ్రుతీః శ్రావయంతీ: ప్రియుడు/భర్త మాట్లాడే ప్రణయ సంభాషణలను లజ్జతో ఆమె విననట్లు నటిస్తుంది; వార్ధక్యం చేత చెవుడు వచ్చి ఆప్తుల మాటలు నిజంగానే వినపడవు.
రత్యాముద్వేజయంతీ: మొదటి కలయిక పట్ల ఆమెలో బెరుకు, ఉద్వేగం ఉంటాయి; ముసలితనంలో ఇంద్రియ శక్తి నశించి భోగాల పట్ల వైముఖ్యం కలుగుతుంది.
వలితతనుమతీ: ఆమె త్రివళులు (సౌందర్య రేఖలు) కలిగిన చక్కని శరీరము కలది; జర ముడతలు పడిన శిథిల దేహం కలది.
ఇలా బాహ్యంగా అన్ని లక్షణాలూ సమానమే అయినప్పటికీ, ముగింపులో కవి చెప్పిన అంతరమే అత్యద్భుతం: "పూర్వా తు పుంసస్త్రసతి బత పరా భీతిహేతుర్నరస్య" — నవవధువు పురుషుడిని చూసి సిగ్గుతో, భయంతో తత్తరపడుతుంది; కానీ ఈ జర (వృద్ధాప్యం) అనే వధువు ముంచుకొస్తుంటే మాత్రం స్వయంగా ఆ పురుషుడే ప్రాణభయంతో వణికిపోతాడు!
శృంగార, వైరాగ్య రసాల సరిహద్దును ఇంత చమత్కారంగా, లోతైన ధ్వనితో స్పృశించడం సంస్కృత సుభాషితకారుల ప్రతిభకు నిలువెత్తు నిదర్శనం.