Tuesday, September 29, 2026

జరావర్ణనమ్ (18)

జరావర్ణనమ్  


శ్లోకము 1

అలంకరోతి హి జరా రాజామాత్యభిషగ్యతీన్ ।

విడంబయతి పణ్యస్త్రీమల్లగాయనసేవకాన్ ॥ 1 ॥

తాత్పర్యం:

వృద్ధాప్యం అనేది ప్రతి ఒక్కరికీ ఒకే రకమైన ఫలితాన్ని ఇవ్వదు అనే లోకసత్యాన్ని ఈ శ్లోకం ఎంతో చక్కగా నిరూపిస్తుంది:

  • బుద్ధిబలం, అనుభవం ప్రధానమైన రంగాలలో: రాజు, మంత్రి, వైద్యుడు, యతి (సన్యాసి) వంటివారికి వయసు పెరిగేకొద్దీ పరిణతి, వివేకం, గౌరవం చేకూరి వారి ఔన్నత్యం పెరుగుతుంది. ఇక్కడ వార్ధక్యం ఒక అలంకారం.

  • దేహబలం, రూపం, కంఠస్వరం ప్రధానమైన రంగాలలో: వేశ్యలు, మల్లులు (కుస్తీ యోధులు), గాయకులు, సేవకులకు వయసుతో పాటు శారీరక శక్తి, ఆకర్షణ తగ్గిపోతాయి కాబట్టి వారి ప్రాధాన్యత లోపించి లోకంలో పరిహాసానికి గురవుతారు.

సంస్కృత కవి మానవ ప్రవృత్తిని, సమాజ దృక్పథాన్ని ఎంత లోతుగా పరిశీలించి ఈ భావాన్ని వెల్లడించాడో స్పష్టమవుతుంది.

శ్లోకము 2

క్షణాత్ప్రబోధమాయాతి లంఘ్యతే తమసా పునః ।

నిర్వాస్యతః ప్రదీపస్య శిఖేవ జరతో మతిః ॥ 2 ॥

తాత్పర్యం:

ఆరిపోబోయే దీపపు జ్వాల ఒక్క క్షణం ప్రకాశించి మరుక్షణంలోనే చీకటిలో కలిసిపోయినట్లుగా, ముసలివాని బుద్ధి కూడా ఒక క్షణం చురుకుగా ఉండి, మరుక్షణంలోనే మతిమరుపు లేదా మోహమనే అంధకారంలో మునిగిపోతుంది.

శ్లోకము 3

శశినీవ హిమార్తానాం ఘర్మార్తానాం రవావివ ।

మనో న రమతే స్త్రీణాం జరాజీర్ణేంద్రియే పతౌ ॥ 3 ॥

తాత్పర్యం:

చలితో బాధపడేవారికి చంద్రుని యందు, ఎండతో అల్లాడేవారికి సూర్యుని యందు మనసు ఏవిధంగా లగ్నం కాదో; అలాగే వార్ధక్యం చేత ఇంద్రియ శక్తులు నశించిన భర్త యందు స్త్రీలకు అనురాగం కలగదు.

శ్లోకము 4

మలినైరలకైరేతైః శుక్లత్వం ప్రకటీకృతమ్ ।

తద్రోషాదివ నిర్యాతా వదనాద్దంతనావలిః ॥ 4 ॥

తాత్పర్యం:

కవి భావనాశక్తి ఇక్కడ పరాకాష్ఠను చేరింది. సహజంగా వార్ధక్యంలో తల నెరవడం, పళ్ళు రాలడం అనే రెండు భౌతిక మార్పులను తీసుకొని, వాటి మధ్య ఒక రసవత్తరమైన కారణాన్ని (ఉత్ప్రేక్షను) ఊహించాడు:

  • సహజ లక్షణం: నల్లగా (మలినంగా) ఉండటం ముంగురుల లక్షణం; తెల్లగా స్వచ్ఛంగా ఉండటం దంతాల లక్షణం.

  • కవి చమత్కారం: ఎప్పుడూ నల్లగా ఉండే జుట్టు ఒక్కసారిగా తెల్లబడిపోయి, "నేనే స్వచ్ఛమైనదానిని" అన్నట్లు నటిస్తుంటే... అసలైన తెల్లదనానికి ప్రతీకలైన పళ్ళకు రోషం, కోపం వచ్చాయట! "మా స్వాభావిక ధర్మాన్ని ఇది దొంగిలించి ప్రదర్శిస్తోంది, ఇక మేము ఈ ముఖంలో ఒక్క క్షణం కూడా ఉండబోము" అని అలిగి నోటిని వీడి బయటకు వెళ్లిపోయాయట (రాలిపోయాయట).

కేవలం శరీర క్షీణతను వర్ణించడమే కాక, దానికి ఇంతటి సున్నితమైన ఈర్ష్య, రోషం అనే భావోద్వేగాలను ఆపాదించి చెప్పడం ప్రాచీన సంస్కృత కవులకే చెల్లింది.


శ్లోకము 5

వృద్ధత్వానలదగ్ధస్య సాస్యయౌవనవస్తునః ।

దృశ్యతే దేహగేహేషు భస్మైవ పలితచ్ఛలాత్ ॥ 5 ॥

తాత్పర్యం:

వార్ధక్యమనే అగ్నిలో యౌవనమనే శ్రేష్ఠమైన వస్తువు కాలి బూడిదైపోయింది. ఆ కాలిన శరీరమనే ఇంట్లో మిగిలిన ఆ బూడిదే ఇప్పుడు నెరసిన తెల్లవెండ్రుకల (పలితము) రూపంలో బయటకు కనిపిస్తోంది.

శ్లోకము 6

వీక్ష్యతే పలితశ్రేణీ నైవ వృద్ధస్య మూర్ధని ।

మృషైవ నీతం జన్మేతి కిం తు భస్మ విధిర్వ్యధాత్ ॥ 6 ॥

తాత్పర్యం:

ముసలివాని తలపై కనిపించేది కేవలం తెల్లవెండ్రుకల వరుస మాత్రమే కాదు; "ఈ మానవ జన్మను ధర్మకార్యాలు చేయకుండా వ్యర్థంగా గడిపేశావు కదా!" అంటూ బ్రహ్మదేవుడు విరక్తితో తలపై చల్లిన బూడిదలా అది కనిపిస్తోంది.

శ్లోకము 7

ఇయత్యామపి సామగ్ర్యాం సుకృతం న కృతం త్వయా ।

ఇతీవ కుపితో దంతానంతకః పాతయత్యలమ్ ॥ 7 ॥

తాత్పర్యం:

"ఇంతటి ఆయుష్షు, శరీర సామగ్రి లభించినా కూడా నీవు ఏ పుణ్యకార్యమూ చేయలేకపోయావు" అని ఆగ్రహం చెందినవాడై యమధర్మరాజు ఆ ముసలివాని దంతాలను ఒకటొకటిగా రాల్చివేస్తున్నాడా అన్నట్లుగా ఉంది.

శ్లోకము 8

యమమివ కరధృతదండం హరిమివ సంగదం శశాంకమివ వక్రమ్ ।

శివమివ చ విరూపాక్షం జరా కరోత్యకృతపుణ్యమపి ॥ 8 ॥

తాత్పర్యం:

వృద్ధాప్యము ఏ పుణ్యమూ చేయని సాధారణ మానవుణ్ణి సైతం—చేతిలో కర్ర ధరింపజేసి యముని వలె (యముడు చేతిలో దండం ధరించును); రోగగ్రస్తుణ్ణి చేసి హరి వలె (హరి గదాధరుడు; ఇక్కడ గదమనగా రోగము); వంగి నడిచేటట్లు చేసి చంద్రుని వలె (చంద్రుడు వక్రుడు/వంకరగా ఉండును); దృష్టి లోపించిన కళ్ళు కలవానిగా చేసి పరమశివుని వలె (శివుడు విరూపాక్షుడు; ఇక్కడ వికృతమైన కన్నులు కలవాడు) చేస్తుంది.

శ్లోకము 9

వదనం దశన విహీనం వాచో న పరిస్ఫుటా గతా శక్తిః ।

అవ్యక్తేంద్రియశక్తిః పునరపి బాల్యం కృతం జరయా ॥ 9 ॥

తాత్పర్యం:

నోటిలో పళ్ళు ఊడిపోవడం, మాటలు ముద్దముద్దగా అస్పష్టంగా రావడం, శరీరంలో శక్తి నశించడం, ఇంద్రియాల పనితీరు మందగించడం ద్వారా వృద్ధాప్యము మనిషికి మరల రెండవ బాల్యావస్థను తెచ్చిపెడుతోంది.

శ్లోకము 10

పటు రటతి పలితదూతో మస్తకమాసాద్య సర్వలోకస్య ।

పరిభవతి జరా మరణం కురు ధర్మం విరమ పాపేభ్యః ॥ 10 ॥

తాత్పర్యం:

నెరిసిన తెల్లవెండ్రుక అనే దూత సమస్త మానవుల తలలపైకి ఎక్కి గట్టిగా ఇలా హెచ్చరిస్తున్నాడు: "ఓ మానవులారా! వృద్ధాప్యము మిమ్మల్ని లొంగదీసుకుంటోంది, మృత్యువు తరుముకు వస్తోంది; ఇప్పటికైనా పాపపు పనులను విడిచిపెట్టి, ధర్మకార్యాలు చేయండి!"

శ్లోకము 11

శతమన్యుం దండధరం కుబేరమపి శూలినం తథా గదినమ్ ।

కురుతే జరా న సా కిం కుర్యాన్నీరూపనామకం మనుజమ్ ॥ 11 ॥

తాత్పర్యం:

వృద్ధాప్యము మనిషిని శతమన్యునిగా (మిక్కిలి కోపిష్ఠిగా / ఇంద్రునిలా), దండధరునిగా (చేతికర్ర పట్టుకున్నవానిగా / యమునిలా), కుబేరునిగా (కుత్సితమైన శరీరము కలవానిగా / కుబేరునిలా), శూలిగా (కీళ్ళ శూలల-నొప్పుల చేత బాధపడేవానిగా / శివునిలా), గదిగా (రోగగ్రస్తునిగా / విష్ణువులా) మార్చివేస్తున్నప్పుడు; ఇక పేరు, రూపం లేని సామాన్య మానవుడిని అది ఏ విధంగా అతలాకుతలం చేయకుండా వదులుతుంది?

శ్లోకము 12

కృష్ణవర్త్మని గుణాన్ గణయంతీ జీవనేఽపి జరయంత్యనురాగమ్ ।

ఆగతా బత జరైవ హిమానీ సేవ్యతాం సురతరంగవతీయమ్ ॥ 12 ॥

తాత్పర్యం:

అగ్ని (వెచ్చదనం) వైపు మనసు లాగుతూ, ప్రాణం (జీవితం) మీద కూడా విరక్తిని కలిగిస్తూ హిమపాతం వంటి వృద్ధాప్యము సమీపించింది. కావున ఈ సమయంలో సురనదియైన గంగాదేవిని (లేక భగవద్భక్తిని) ఆశ్రయించి సేవించవలసిందే.

శ్లోకము 13

కృతాంతస్య దూతీ జరా కర్ణమూలే సమాగత్య వక్తీతి లోకాః శృణుధ్వమ్ ।

పరస్త్రీపరద్రవ్యవాంఛాం త్యజధ్వం భజధ్వం రమానాథపాదారవిందమ్ ॥ 13 ॥

తాత్పర్యం:

యమధర్మరాజు పంపిన దూతిక వంటి ముసలితనము చెవుల దగ్గరకు (నెరిసిన వెండ్రుకల రూపంలో) వచ్చి ఇలా హెచ్చరిస్తోంది: "ఓ లోకులారా! వినండి; ఇకనైనా పరస్త్రీల మీది మోహాన్ని, ఇతరుల ధనం మీది ఆశను విడిచిపెట్టండి. లక్ష్మీపతియైన శ్రీమహావిష్ణువు పాదపద్మాలను భజించండి."

శ్లోకము 14

వర్ణం సితం సమభివీక్ష్య శిరోరుహాణాం స్థానం జరాపరిభవస్య యదైవ పుంసామ్ ।

ఆరోపితాస్థిశకలం పరిహృత్య యాంతి చాండాలకూపమివ దూరతరం తరుణ్యః ॥ 14 ॥

తాత్పర్యం:

పురుషుని తలపై తెల్లబడిన వెండ్రుకలను చూసి, అతడు వృద్ధాప్యమనే తిరస్కారానికి లోనయ్యాడని గ్రహించిన వెంటనే యువతులు—ఎముకల ముక్కలు వేలాడదీసిన అస్పృశ్యుల బావిని జనులు అంటరానిదని దూరం నుండి తప్పించుకు తిరిగినట్లుగా—అతనిని చూసి ఎంతో దూరం తొలగిపోతారు.


శ్లోకము 15

శ్రుతిః శిథిలతాం గతా స్మృతిరపి ప్రనష్టాధునా గతిర్విపథమాగతా

విగలితా ద్విజానాం తతిః ।

గవామపి చ సంహతిః సముచితక్రియాతశ్చ్యుతా

కృతా న జరయా తయా కలియుగస్య సాధర్మ్యతా ॥ 15 ॥

తాత్పర్యం:

వృద్ధాప్యం వల్ల చెవుల వినికిడి శక్తి (శ్రుతి) తగ్గిపోయింది, జ్ఞాపకశక్తి (స్మృతి) నశించింది, నడక (గతి) దారితప్పి తడబడుతోంది, దంతాల పంక్తి (ద్విజులు) ఊడిపోయింది, ఇంద్రియాల సమూహం (గోవులు) తమ సహజ విధులను నిర్వర్తించలేకపోతోంది. (మరోవైపు కలియుగంలో వేదాలు శిథిలమయ్యాయి, స్మృతులు నశించాయి, ధర్మగతి తప్పింది, బ్రాహ్మణుల నిష్ఠ తగ్గింది, గోసంరక్షణ లోపించింది). ఈ విధంగా వృద్ధాప్యం మనిషి శరీరానికి, కలియుగానికి పూర్తి సమానత్వాన్ని (సాధర్మ్యాన్ని) కలిగించింది.

శ్లోకము 16

గాత్రం సంకుచితం గతిర్విగలితా భ్రష్టా చ దంతావలిః

దృష్టిర్నశ్యతి వర్ధతే బధిరతా వక్త్రం చ లాలాయతే ।

వాక్యం నాద్రియతే చ బాంధవజనైర్భార్యా న శుశ్రూషతే

హా కష్టం పురుషస్య జీర్ణవయసః పుత్రోఽప్యమిత్రాయతే ॥ 16 ॥

తాత్పర్యం:

శరీరం ముడుచుకుపోయింది, నడకలో పటుత్వం తప్పింది, పళ్ళన్నీ రాలిపోయాయి, కంటిచూపు మందగించి చెవుడు పెరిగిపోయింది, నోటినుండి చొంగ కారుతోంది. బంధువులెవరూ అతని మాటను గౌరవించరు, భార్య సేవ చేయదు; అంతటితో ఆగక కన్న కొడుకు కూడా శత్రువులా ప్రవర్తిస్తాడు. అయ్యో! వృద్ధాప్యం ప్రాప్తించిన పురుషుని దుస్థితి ఎంతటి కష్టతరమైనది!

శ్లోకము 17

స్థూలప్రావరణోఽతివృత్తకథకః కాసాశ్రులాలావిలో

భగ్నోరుకటిపృష్ఠజానుజఘనో ముగ్ధోఽతిథీన్వారయన్ ।

శృణ్వన్ధృష్టవధూవచాంసి ధనుషా సంత్రాసయన్వాయసాన్

ఆశాపాశనిబద్ధజీవవిభవో వృద్ధో గృహే వర్తతే ॥ 17 ॥

తాత్పర్యం:

లావుపాటి బొంతను కప్పుకొని, గతించిన పాత సంగతులనే మాటిమాటికీ ఏకరవు పెడుతూ, దగ్గు, కన్నీరు, లాలాజలాలతో సతమతమవుతూ, తొడలు, నడుము, వీపు, మోకాళ్ళు అన్నీ పట్టుతప్పి కూలబడిపోయి, తెలియక ఇంటికి వచ్చిన అతిథులను అడ్డుకుంటూ, పొగరుబోతు కోడలి కటువైన మాటలను మౌనంగా భరిస్తూ, చేతిలోని వంకర కర్రతో కాకులను అదిలిస్తూ, ఆశలనే పాశాలకు కట్టుబడి ఉన్న ఆ ముసలివాడు ఇంట్లో కాలం వెళ్లదీస్తున్నాడు.

శ్లోకము 18

పాదౌ సంస్తంభయంతీ ముఖమపి నమయంత్యంగమాకుంచయంతీ

హస్తావుత్కంపయంతీ ప్రణయిజనవచో న శ్రుతీః శ్రావయంతీ ।

రత్యాముద్వేజయంతీ వలితతనుమతీ నూతనోఢా జరా వా

తుల్యా పూర్వా తు పుంసస్త్రసతి బత పరా భీతిహేతుర్నరస్య ॥ 18 ॥

తాత్పర్యం:

ఒకే విధమైన బాహ్య చేష్టలను తీసుకొని, పరస్పర విరుద్ధమైన రెండు స్థితులకు—ముగ్ధయైన నవవధువు (నూతనోఢ) కు, ముంచుకొచ్చే ముసలితనాని (జర) కి కవి అన్వయించిన తీరు అనన్యసామాన్యం:

  • పాదౌ సంస్తంభయంతీ: కొత్త పెళ్లికూతురు బిడియంతో అడుగు ముందుకు వేయలేక కాళ్ళు బిగదీసుకుపోతుంది; వృద్ధాప్యంలో వాత నొప్పులు, బలహీనత వల్ల కాళ్ళు స్తంభించి కదలవు.

  • ముఖమపి నమయంతీ: సిగ్గుతో ఆమె తల దించుకుంటుంది; వయసు పైబడిన భారంతో అతడి తల దానంతట అదే క్రిందికి వాలిపోతుంది.

  • అంగమాకుంచయంతీ: ఆమె సంకోచంతో అవయవాలను ముడుచుకుంటుంది; వార్ధక్యం వల్ల శరీరం సహజంగానే గూనిపడి ముడుచుకుపోతుంది.

  • హస్తావుత్కంపయంతీ: తెలియని జంకుతో ఆమె చేతులు వణుకుతాయి; నరాల పటుత్వం తప్పి వృద్ధుని చేతులు వణుకుతుంటాయి.

  • ప్రణయిజనవచో న శ్రుతీః శ్రావయంతీ: ప్రియుడు/భర్త మాట్లాడే ప్రణయ సంభాషణలను లజ్జతో ఆమె విననట్లు నటిస్తుంది; వార్ధక్యం చేత చెవుడు వచ్చి ఆప్తుల మాటలు నిజంగానే వినపడవు.

  • రత్యాముద్వేజయంతీ: మొదటి కలయిక పట్ల ఆమెలో బెరుకు, ఉద్వేగం ఉంటాయి; ముసలితనంలో ఇంద్రియ శక్తి నశించి భోగాల పట్ల వైముఖ్యం కలుగుతుంది.

  • వలితతనుమతీ: ఆమె త్రివళులు (సౌందర్య రేఖలు) కలిగిన చక్కని శరీరము కలది; జర ముడతలు పడిన శిథిల దేహం కలది.

ఇలా బాహ్యంగా అన్ని లక్షణాలూ సమానమే అయినప్పటికీ, ముగింపులో కవి చెప్పిన అంతరమే అత్యద్భుతం: "పూర్వా తు పుంసస్త్రసతి బత పరా భీతిహేతుర్నరస్య" — నవవధువు పురుషుడిని చూసి సిగ్గుతో, భయంతో తత్తరపడుతుంది; కానీ ఈ జర (వృద్ధాప్యం) అనే వధువు ముంచుకొస్తుంటే మాత్రం స్వయంగా ఆ పురుషుడే ప్రాణభయంతో వణికిపోతాడు!

శృంగార, వైరాగ్య రసాల సరిహద్దును ఇంత చమత్కారంగా, లోతైన ధ్వనితో స్పృశించడం సంస్కృత సుభాషితకారుల ప్రతిభకు నిలువెత్తు నిదర్శనం.

Sunday, September 27, 2026

కీర్తివర్ణనమ్

 కీర్తివర్ణనమ్


శ్లోకం 1:
రాజంస్త్వత్కీర్తిచన్ద్రేణ తిథయః పూర్ణిమాః కృతాః ।
మద్గేహాన్న బహిర్యాతి తిథిరేకాదశీ భయాత్ ॥ 1 ॥

  • తాత్పర్యం: ఓ రాజా! నీ కీర్తి అనే చంద్రుడి వెన్నెల వలన అన్ని తిథులూ పూర్ణిమలుగా మారిపోయాయి. ఆ వెలుగుల భయంతో 'ఏకాదశి' తిథి మాత్రం నా ఇంటిని విడిచి బయటకు వెళ్లడం లేదు (అనగా ఎప్పుడూ నా ఇంట్లో ఉపవాస దారిద్ర్యమే ఉంటోంది అని ఒక యాచక కవి చమత్కారం).

శ్లోకం 2:
అస్థివద్దధివచ్చైవ కుష్ఠవత్పిష్టవత్తథా ।
రాజంస్తవ యశో భాతి శరచ్చన్ద్రమరీచివత్ ॥ 2 ॥

  • తాత్పర్యం: ఓ రాజా! ఎముక వలె, పెరుగు వలె, కుష్ఠు వ్యాధి మచ్చల వలె, పిండి వలె మరియు శరత్కాలపు చంద్రుని కిరణాల వలె నీ కీర్తి అంతటా తెల్లగా ప్రకాశిస్తోంది.

శ్లోకం 3:
సరస్వతీ స్థితా వక్త్రే లక్ష్మీర్వేశ్మని తే స్థితా ।
కీర్తిః కిం కుపితా రాజన్ యేన దేశాన్తరం గతా ॥ 3 ॥

  • తాత్పర్యం: ఓ రాజా! నీ ముఖంలో సరస్వతీ దేవి, ఇంట్లో లక్ష్మీదేవి కొలువై ఉన్నారు. నీపై ఏమైనా కోపగించుకుని కీర్తి ఇతర దేశాలకు (సవతి పోరు పడలేక దేశాంతరాలకు) వెళ్లిపోయిందా? (అనగా నీ కీర్తి దేశదేశాలకూ వ్యాపించిందని భావం).

శ్లోకం 4:
యద్గుణైర్మథితైః శుద్ధైరమితైర్బ్రహ్మగోలకః ।
విధత్తే కీర్తికన్యాయాః క్రీడాకన్దుకకౌశలమ్ ॥ 4 ॥

  • తాత్పర్యం: మథించబడినవి, అత్యంత పవిత్రమైనవి, అపరిమితమైనవి అయిన నీ సుగుణాల సమూహం వల్ల ఈ బ్రహ్మాండ భాండమే నీ కీర్తి అనే కన్యక ఆడుకునే ఆటబంతిలాగా విలసిల్లుతోంది.

శ్లోకం 5:
సిక్తం స్ఫటికకుమ్భాన్తఃస్థితశ్వేతీకృతైర్జలైః ।
మౌక్తికం చేల్లతా సూతే తత్పుష్పైస్తే సమం యశః ॥ 5 ॥

  • తాత్పర్యం: స్ఫటిక పాత్రలోని స్వచ్ఛమైన జలాలతో తడిపినప్పుడు ముత్యాల తీగ ఏవైనా పువ్వులను పూస్తే, ఆ తెల్లని సుకుమారమైన పువ్వులతో మాత్రమే నీ కీర్తిని పోల్చడం సాధ్యమవుతుంది.

శ్లోకం 6:
అహో విశాలం భూపాల భువనత్రితయోదరమ్ ।
మాతి మాతుమశక్యోऽపి యశోరాశిర్యత్ర తే ॥ 6 ॥

  • తాత్పర్యం: ఓ రాజా! ఈ ముల్లోకాల గర్భం ఎంత విశాలమైనదో కదా! ఎందుకంటే కొలవడానికి ఏమాత్రం వీలుకాని నీ అపారమైన కీర్తిరాశి ఇందులో సులభంగా ఇమిడిపోతోంది!

శ్లోకం 7:
త్వత్కీర్తిరాజహంసా వైరివధూవదనభాజనస్థమపి ।
పీతం హాసక్షీరం వ్యక్తీకృతమశ్రునీరం చ ॥ 7 ॥

  • తాత్పర్యం: ఓ రాజా! నీ కీర్తి అనే రాజహంస శత్రువుల భార్యల ముఖాలనే పాత్రల్లో ఉన్న చిరునవ్వు అనే పాలను తాగేసి, కన్నీరు అనే నీటిని మాత్రమే విడదీసి మిగిల్చింది (హంస క్షీరనీర న్యాయాన్ని చమత్కరించిన శ్లోకం).

శ్లోకం 8:
కుచకలశేష్వబలానామలకాయామథ పయోనిధేః పులినే ।
క్షితిపాల కీర్తయస్తే హారన్తి హరన్తి హీరన్తి ॥ 8 ॥

  • తాత్పర్యం: ఓ భూపాలా! నీ కీర్తులు స్త్రీల వక్షోజాలపై ముత్యాల హారాల వలె (హారన్తి), కురులలో శివుని చంద్రకళ వలె (హరన్తి), మరియు సముద్రపు ఇసుకతిన్నెలపై వజ్రాల వలె (హీరన్తి) ప్రకాశిస్తున్నాయి.

శ్లోకం 9:
రజనీషు విమలభానోః కరజాలేన ప్రకాశితమ్ ।
ధవలయతి భువనమణ్డలమఖిలం తవ కీర్తిసంతతిః సతతమ్ ॥ 9 ॥

  • తాత్పర్యం: ఓ వీరుడా! రాత్రులందు స్వచ్ఛమైన చంద్రకిరణాల కాంతితో ప్రకాశించే సమస్త లోకాన్ని నీ కీర్తిపరంపర నిరంతరం మరింత ధవళంగా (తెల్లగా) మారుస్తోంది.

శ్లోకం 10:
దూరేऽపి శ్రుత్వా భవదీయకీర్తిం కర్ణౌ హి తృప్తౌ న చ చక్షుషీ మే ।
తయోర్వివాదం పరిహర్తుకామః సమాగతోऽహం తవ దర్శనాయ ॥ 10 ॥

  • తాత్పర్యం: దూరం నుంచే నీ కీర్తిని విని నా చెవులు తృప్తి చెందాయి, కానీ నా కళ్ళు మాత్రం ఇంకా తృప్తి చెందలేదు. ఆ కళ్లకు, చెవులకు మధ్య ఏర్పడిన వివాదాన్ని తీర్చడానికే నేను నిన్ను దర్శించడానికి వచ్చాను.

శ్లోకం 11:
ఆకర్ణ్య భూపాల యశస్త్వదీయం విధూనయన్తీహ న కే శిరాంసి ।
విశ్వమ్భరాభఙ్గభయేన ధాత్రా నాకారి కర్ణౌ భుజగేశ్వరస్య ॥ 11 ॥

  • తాత్పర్యం: ఓ రాజా! నీ కీర్తిని విని తలలూపి మెచ్చుకోని వారు ఎవరుంటారు? ఒకవేళ ఆదిశేషుడు కూడా నీ కీర్తిని విని ఆనందంతో తలలూపితే భూమండలం ఎక్కడ కూలిపోతుందో అన్న భయంతోనే బ్రహ్మదేవుడు అతనికి చెవులు లేకుండా చేశాడేమో!

శ్లోకం 12:
యస్యాఞ్జనశ్యామలఖడ్గపట్టజాతాని జానే ధవలత్వమాపుః ।
అరాతినారీశరకాణ్డపాణ్డుగణ్డస్థలీనిర్లుఠనాద్యశాంసి ॥ 12 ॥

  • తాత్పర్యం: కాటుక వలె నల్లనైన నీ ఖడ్గఫలకం నుండి పుట్టిన కీర్తులు తెల్లగా ఎలా మారాయో నాకు అర్థమైంది; అవి శత్రు స్త్రీల తెల్లబారిన చెక్కిళ్లపై దొర్లడం వలనే ఆ ధవళత్వాన్ని సంతరించుకున్నాయి.

శ్లోకం 13:
యః కోటిహోమానలధూమజాలైర్మలీమసీకృత్య దిశాం ముఖాని ।
తత్కీర్తిభిః క్షాలయతి స్మ శశ్వదఖణ్డతారాపతిపాణ్డురాభిః ॥ 13 ॥

  • తాత్పర్యం: కోటి హోమాల నుంచి వెలువడిన అగ్ని ధూమములతో దిక్కుల ముఖాలను నల్లబరచినప్పటికీ, పూర్ణచంద్రుని వలె స్వచ్ఛమైన తెల్లని తన కీర్తులతో ఆ మసిని ఎప్పటికప్పుడు కడిగి శుభ్రం చేస్తున్నాడు.

శ్లోకం 14:
ఇయం యశాంసి ద్విషతః సుధారుచః కిమఙ్కమేతద్ద్విషతః కిమాననమ్ ।
యశోభిరస్యాఖిలలోకధావిభిర్విభీషితా ధావతి తామసీ మసీ ॥ 14 ॥

  • తాత్పర్యం: లోకమంతటా వ్యాపిస్తున్న ఈ రాజు యొక్క ధవళ కీర్తులకు భయపడి చీకటి అనే మసి పారిపోతూ, చంద్రునిలో మచ్చగానో లేదా శత్రువుల నల్లబడిన ముఖాలలోనో దాక్కుంటోంది.

శ్లోకం 15:
అదః సమిత్సంముఖవీరయౌవతత్రుటద్భుజాకమ్బుమృణాలహారిణీ ।
ద్విషద్గణస్త్రైణదృగమ్బునిర్ఝరే యశోమరాలావలిరస్య ఖేలతి ॥ 15 ॥

  • తాత్పర్యం: యుద్ధరంగంలో వీరుల విరిగిన చేతులనే తామర తూళ్లను గ్రహిస్తూ, శత్రు స్త్రీల కన్నీటి ప్రవాహాలలో ఈ రాజు యొక్క కీర్తి అనే హంసల గుంపు విహరిస్తోంది.

శ్లోకం 16:
అనిఃసరన్తీమపి దేహగర్భాత్కీర్తిం పరేషామసతీం వదన్తి ।
స్వైరం చరన్తీమపి చ త్రిలోక్యాం త్వత్కీర్తిమాహుః కవయః సతీం ను ॥ 16 ॥

  • తాత్పర్యం: ఇతరుల కీర్తి వారి శరీరాన్ని విడిచి బయటకు రాకపోయినా దాన్ని కవులు కులట (అసతి) అంటారు; కానీ నీ కీర్తి ముల్లోకాలలో స్వేచ్ఛగా విహరిస్తున్నప్పటికీ, కవులు దానిని పతివ్రత (సతి) అని కొనియాడుతున్నారు (వ్యంగ్య చమత్కారం).

శ్లోకం 17:
కరవాలకరాలవారిధారా యమునా దివ్యతరఙ్గిణీ చ కీర్తిః ।
తవ కామద తీర్థరాజదృగదనుబధ్నాతి సరస్వతీ కవీనామ్ ॥ 17 ॥

  • తాత్పర్యం: ఓ కోరికలను తీర్చే రాజా! నీ ఖడ్గధార నల్లని యమునా నది వంటిది; నీ కీర్తి తెల్లని గంగానది వంటిది; కవుల వాక్కులు అంతర్వాహిని అయిన సరస్వతీ నది వంటివి. ఈ మూడూ కలిసి నీ వద్ద ప్రయాగ వంటి 'తీర్థరాజ' త్రివేణీ సంగమాన్ని ఏర్పరుస్తున్నాయి.

శ్లోకం 18: త్రిజగదఙ్గనలఙ్ఘనజాఙ్ఘికైస్తవ యశోభిరతీవ పవిత్రితాః । ప్రథమపార్థివపుఙ్గవకీర్తయో విబుధసిన్ధుజలైరివ సిన్ధవః ॥ 18 ॥

  • తాత్పర్యం: ఓ రాజా! ముల్లోకాలు అనే ప్రాంగణాన్ని దాటడంలో వేగవంతమైన పాదాలు కలిగిన నీ కీర్తుల చేత పూర్వపు ఉత్తమ చక్రవర్తుల (మాంధాత, రఘువు మొదలైనవారి) కీర్తులు మరింత పవిత్రమయ్యాయి; అది ఎలాగంటే, గంగానది ప్రవాహజలాల కలయిక చేత ఇతర నదులు పరమ పవిత్రత్వాన్ని పొందినట్లుగా ఉంది.

శ్లోకం 19: త్వత్కీర్తిమౌక్తికఫలాని గుణైస్త్వదీయైః సందర్భయితుం విబుధవామదృశః ప్రవృత్తాః । నాన్తో గుణేషు న చ కీర్తిషు రన్ధ్రలేశో హారో న జాత ఇతి తాశ్చ మిథో హసన్తి ॥ 19 ॥

  • తాత్పర్యం: దేవతా స్త్రీలు ముత్యాల వంటి నీ కీర్తులను, దారాల వంటి నీ సుగుణాలతో గుచ్చి హారంగా చేయాలని ప్రయత్నించారు. కానీ నీ సద్గుణాలకు అంతం లేదు (దారానికి కొన దొరకదు); నీ కీర్తులలో ఏమాత్రం రంధ్రం/దోషం లేదు (ముత్యానికి రంధ్రం లేదు). దాంతో హారం తయారుకాలేదని వారు ఒకరినొకరు చూసుకుని పరస్పరం నవ్వుకుంటున్నారు.

శ్లోకం 20: పృథ్వీపతే శుభమతే భవతో భవస్య బ్రూమో వయం సుయశసా కియదన్తరం వా । గౌరీం చకార గిరీశో నిజమర్ధమఙ్గం గౌరీకృతం చ భవతా భువనం సమస్తమ్ ॥ 20 ॥

  • తాత్పర్యం: పవిత్ర బుద్ధి గల ఓ రాజా! నీకు మరియు ఆ పరమశివునికి మధ్యగల యశస్సు తారతమ్యాన్ని మేము ఏమని చెప్పగలం? ఆ గిరీశుడు గౌరీదేవిని (తెల్లనైన దేహచ్ఛాయ గల పార్వతిని) తన సగభాగంగా మాత్రమే చేసుకున్నాడు; కానీ నీవైతే నీ ధవళ కీర్తి ద్వారా సమస్త విశ్వాన్నీ 'గౌరవర్ణం'గా (పూర్తిగా తెల్లగా) మార్చివేశావు.

శ్లోకం 21: కీర్తిస్తవ క్షితిప యాతి భుజఙ్గగేహం మాతఙ్గసఙ్గమకరీ చ దిగన్తకేషు । త్యక్త్వామ్బరం భజతి నన్దనమప్యగమ్యం కిం కిం కరోతి న నిరర్గలతాం గతా స్త్రీ ॥ 21 ॥

  • తాత్పర్యం (శ్లేష చమత్కారం): ఓ రాజా! నీ కీర్తి నాగలోకానికి (పాతాళానికి) వెళ్తోంది, దిగంతాలలో దిగ్గజాలతో కలుస్తోంది, ఆకాశాన్ని దాటి దేవతోద్యానవనాన్ని (నందనవనాన్ని) పొందుతోంది. దీనికి మరొక వైపు—స్వేచ్ఛావిహారిణి అయిన ఒక స్త్రీ విటుల గృహాలకు వెళ్తుంది, అంటరానివారితో సంగమిస్తుంది, వస్త్రాన్ని విడిచిపెట్టి పరపురుషుణ్ణి ఆశ్రయిస్తుంది. స్వచ్ఛందంగా తిరిగే స్త్రీ ఏమేమి చేయదు? (నీ కీర్తి అంతటా ఎల్లలు లేకుండా వ్యాపించిందని ప్రశంస).

శ్లోకం 22: నిర్ముక్తశేషధవలైరచలేన్ద్రమన్థసంక్షుబ్దదుగ్ధమయసాగరగర్భగౌరైః । రాజన్నిదం బహుళపక్షదలన్మృగాఙ్కచ్ఛేదోజ్జ్వలైస్తవ యశోభిరశోభి విశ్వమ్ ॥ 22 ॥

  • తాత్పర్యం: ఓ రాజా! కుబుసం విడిచిన ఆదిశేషుని వలె తెల్లనైనవి, మందర పర్వతం చిలకడం వల్ల క్షోభించిన క్షీరసాగర గర్భం వలె ధవళమైనవి, బహుళ పక్షపు (కృష్ణపక్ష) చంద్రరేఖ వలె మిలమిలా మెరిసేవి అయిన నీ కీర్తుల చేత ఈ సమస్త విశ్వం ఎంతో శోభాయమానంగా విరాజిల్లుతోంది.

శ్లోకం 23: ప్రతినగరమటన్తీ ప్రత్యగారం వ్రజన్తీ ప్రతినరపతివక్షఃకణ్ఠపీఠే లుఠన్తీ । గిరిగరిమనితమ్బాచ్ఛాదనే సావధానా తదపి చ తవ కీర్తిర్నిర్మలైవేతి చిత్రమ్ ॥ 23 ॥

  • తాత్పర్యం: ఓ రాజా! నీ కీర్తి ప్రతి నగరంలోనూ తిరుగుతోంది, ప్రతి ఇంటికీ వెళ్తోంది, శత్రురాజుల వక్షస్థలాలపై దొర్లుతోంది, పర్వతాల చరియలనే నితంబాలను కప్పుతూ సంచరిస్తోంది. ఇన్ని చేసినప్పటికీ నీ కీర్తి ఏ మచ్చా లేకుండా పరమ పవిత్రంగా, స్వచ్ఛంగానే ఉంది; ఇది ఎంతటి ఆశ్చర్యం!

శ్లోకం 24: త్యజసి యదపి లక్ష్మీం కీర్తిమాసాద్య దానైర్వ్రజతి తదపి కీర్తిః సిన్ధుపారం న లక్ష్మీః । కథయ క ఇహ హేతుర్నరవేశ త్వదీయే వసతి హృదయపద్మే నన్దసూనుః స్మరారిః ॥ 24 ॥

  • తాత్పర్యం: ఓ రాజా! నువ్వు దానధర్మాల ద్వారా లక్ష్మిని (సంపదను) త్యజిస్తూ కీర్తిని పొందుతున్నావు. ఆ కీర్తి సముద్రాలను దాటి సుదూర తీరాలకు వెళ్తుంటే, విడిచిపెట్టిన లక్ష్మి మాత్రం నిన్ను వీడి ఎక్కడికీ పోవడం లేదు. నీ హృదయపద్మంలో లక్ష్మీపతియైన శ్రీకృష్ణుడు కొలువై ఉన్నందువల్లనే లక్ష్మి నిన్ను విడిచిపోలేకపోతోందా?

శ్లోకం 25: అనుక్షణమనుక్షణం క్షితిప రక్ష్యమాణా త్వయా ప్రయాతి విదిశో దశ ప్రబలకీర్తిరేకాకినీ । ఇయం నియతమర్థిషు ప్రతిదినం వితీర్ణా రమా జహాతి న తవాన్తికం ద్వితయమేతదత్యద్భుతమ్ ॥ 25 ॥

  • తాత్పర్యం: ఓ రాజా! నీవు ప్రతిక్షణం ఎంతో జాగ్రత్తగా కాపాడుతున్న నీ కీర్తి ఒంటరిగానే పది దిక్కులకూ వెళ్లిపోతోంది. కానీ యాచకులకు ప్రతిరోజూ దానం చేసి పంపించివేస్తున్న లక్ష్మి మాత్రం నిన్ను అస్సలు విడిచిపెట్టడం లేదు. ఈ రెండూ పరస్పర విరుద్ధమైన మహాద్భుతాలు!

శ్లోకం 26: సమున్నతఘనస్తనస్తబకచుమ్బితతుమ్బీఫలక్వణన్మధురవీణయా విబుధలోకవామభ్రువా । త్వదీయముపగీయతే హరకిరీటకోటిస్ఫురత్తుషారకరకన్దలీకిరణపూరగౌరం యశః ॥ 26 ॥

  • తాత్పర్యం: ఉన్నతమైన వక్షోజాల తాకిడితో మోగుతున్న మధురమైన వీణానాదంతో స్వర్గలోక అప్సరసలు నీ కీర్తిని గానం చేస్తున్నారు; ఆ కీర్తి పరమశివుని కిరీటాగ్రాన వెలిగే బాలచంద్రుని మొలక కిరణాల ప్రవాహం వలె అత్యంత ధవళమై వెలుగొందుతోంది.

శ్లోకం 27: వనేషు వనదేవతా దివి దివౌకసాం వల్లభా భుజఙ్గకులకన్యకా భుజగలోకలీలావనే । యశః సమరసంచితం నరమృగేన్ద్ర గాయన్తి తే ప్రభావిజితకౌముదీకుముదపాణ్డుతాడమ్బరమ్ ॥ 27 ॥

  • తాత్పర్యం: నరశ్రేష్ఠుడవైన ఓ రాజా! రణరంగంలో నీవు సంపాదించినదీ, వెన్నెల మరియు తెల్ల కలువల సౌందర్యాన్ని సైతం జయించిన ధవళకాంతులు కలదీ అయిన నీ కీర్తిని—అడవులలో వనదేవతలు, స్వర్గంలో అప్సరసలు, పాతాళలోక విహారవనాలలో నాగకన్యలు ఎంతో భక్తిశ్రద్ధలతో గానం చేస్తున్నారు.

శ్లోకం 28: అపాయి మునినా పురా పునరమాయి మర్యాదయాప్యతారి కపినా పురా పునరదాహి లఙ్కారిణా । అమన్థి మురవైరిణా పునరబన్ధి లఙ్కారిణా క్వ నామ వసుధాపతే తవ యశోమ్బుధిః క్వామ్బుధిః ॥ 28 ॥

  • తాత్పర్యం: ఓ భూపాలా! ఆ సాగరాన్ని పూర్వం అగస్త్య మహర్షి ఆపోశనం పట్టాడు, అది హద్దులకు లోబడి ఉంటుంది, దానిని ఒక వానరుడు (హనుమంతుడు) దూకి దాటాడు, శ్రీరాముని చేత బంధింపబడింది, మంధర పర్వతంతో మథించబడింది. అటువంటి అల్పుడైన క్షారసముద్రం ఎక్కడ? ఎవ్వరికీ కొలవడానికి, దాటడానికి, బంధించడానికి వీలుకాని నీ అపారమైన కీర్తిసముద్రం ఎక్కడ? రెండింటికీ అసలు పోలికే లేదు!

శ్లోకం 29: మహారాజ శ్రీమన్ జగతి యశసా తే ధవళితే పయఃపారావారం పరమపురుషోऽయం మృగయతే । కపర్దీ కైలాసం సురపతిరపి స్వం కరివరం కలానాథం రాహుః కమలభవనో హంసమధునా ॥ 29 ॥

  • తాత్పర్యం: ఓ శ్రీమంతుడైన మహారాజా! నీ తెల్లని కీర్తితో ఈ లోకమంతా ఒక్కసారిగా ధవళవర్ణమైపోయేసరికి అందరూ తమ వస్తువులను వెతుక్కోవలసి వచ్చింది: విష్ణుమూర్తి తన క్షీరసాగరాన్ని, శివుడు తన కైలాస పర్వతాన్ని, ఇంద్రుడు తెల్లని ఐరావతాన్ని, రాహువు చంద్రుడిని, బ్రహ్మదేవుడు తన వాహనమైన తెల్లహంసను కనుగొనలేక వెతుక్కుంటున్నారు! (అంతటా నీ తెల్లని కీర్తే నిండిపోయిందని మనోహరమైన ఉత్ప్రేక్ష).

అరిపలాయనమ్, ప్రతాపవర్ణనమ్, కీర్తివర్ణనమ్

  అరిపలాయనమ్ శ్లోకము 1 సాలకాననయుక్తాపి సాలకాననవర్జితా | హారావరుద్ధకణ్ఠాపి విహారారివధూస్తవ || 1 || విశేషాలు (విరోధాభాస & శ్లేషాలంకారము): ...