Monday, October 26, 2026

సామాన్య రాజ ప్రశంసా 02 వ భాగం (101 -200 శ్లొకాలు)

 శ్లోకం 101

యస్యషవః సయుగయామినీషు ప్రోతప్రతిక్ష్మాపతిమౌలిరత్నాః । గృహీతదీపా ఇవ మిన్దతే స్మ ఖఙ్గాన్ధకారే రిపుచక్రవాలమ్ ॥ 101 ॥

• తాత్పర్యం: యుద్ధ రాత్రులలో ఎవరి శత్రువుల తలలపైని రత్నాలు కాంతులు విసరుతుంటాయో, ఆ శత్రువుల సమూహాలు నీ కత్తి యొక్క చీకటిలో దీపాలు పట్టుకున్నట్లుగా ప్రకాశిస్తున్నాయి.

శ్లోకం 102

లబ్ధ్వా యదన్తఃపురసున్దరీణాం లావణ్యనిస్యన్దముపాన్తభాజామ్ । గృహీతసారస్త్రి దశైః పయోధిః పీయూషసదర్శనసౌఖ్యమాప ॥ 102 ॥

• తాత్పర్యం: నీ అంతఃపుర స్త్రీల సౌందర్య ప్రవాహాన్ని పొందినందువల్లనే, దేవతలు సముద్రం నుండి అమృతాన్ని పొందినప్పటి కంటే గొప్ప ఆనందాన్ని పొందారు.

శ్లోకం 103

యది త్రిలోకీ గణనాపరా స్యాత్తస్యాః సమాప్తిర్యది నాయుషః స్యాత్ । పారే పరార్ధ గణిత యది స్యాద్గణేయనిఃశేషగుణోఽపి స స్యాత్ ॥ 103 ॥

• తాత్పర్యం: ముప్పై లోకాలను లెక్కించినా, ఆయువు గడువు తీరిపోయినా, పరార్థాల సంఖ్యను దాటిపోయినా కూడా నీ సమస్త గుణాలను పూర్తిగా లెక్కించడం ఎవరి తరమూ కాదు.

శ్లోకం 104

ఏతద్యశఃక్షీరధిపూరగాహి పతత్యగాధే వచన కవీనామ్ । ఏతద్గుణానాం గణనాఙ్కపాతః ప్రత్యర్థికీర్తిఖటికాః క్షీణోతి ॥ 104 ॥

• తాత్పర్యం: నీ కీర్తి అనే పాలసముద్రంలో కవుల మాటలు పడుతున్నాయి. నీ గుణాలను లెక్కించడం వల్ల శత్రువుల కీర్తి క్రమంగా క్షీణించిపోతోంది.

శ్లోకం 105

దేవాధిపో వా భుజగాధిపో వా నరాధిపో వా యది హైహయః స్యామ్ । సదర్శనం తే గుణకీర్తనం తే సేవాఞ్జలి తే తదహం విద్ధ్యామ్ ॥ 105 ॥

• తాత్పర్యం: నేను దేవునికి అధిపతిని అయినప్పటికీ, సర్పరాజును అయినప్పటికీ, నరాధిపుడను లేదా హైహయుడను అయినప్పటికీ; నీ గుణాలను దర్శిస్తూ, కీర్తిస్తూ నీకు అంజలి ఘటిస్తూ సేవలు చేస్తాను.

శ్లోకం 106

అత్యాదరాద్ధ్యయనం ద్విజానామర్థోపలబ్ధ్యా ఫలవద్విధాయ । ఋతూనతుచ్ఛానవితు తవేషా మీమాంసకాద్యధికృతిః ప్రసిద్ధా ॥ 106 ॥

• తాత్పర్యం: "ఓ రాజా! బ్రాహ్మణులు ఎంతో శ్రద్ధగా చేసే వేదాధ్యయనానికి తగిన అర్థాలను, ఫలితాలను చేకూర్చడంలోనూ, గొప్పవైన యజ్ఞ యాగాదులను రక్షించి నిర్వహించడంలోనూ, మీమాంసాది శాస్త్రాలపై నీకు గల అపారమైన పట్టు (అధికారం) అందరికీ తెలిసిన విషయమే."

అంటే, ఆ రాజు కేవలం పాలకుడు మాత్రమే కాకుండా, వేదాలను, శాస్త్రాలను, మీమాంసను బాగా ఎరిగినవాడు అని మరియు బ్రాహ్మణులను, యజ్ఞాలను గొప్పగా పోషించే పండితపోషకుడని కవి ఈ శ్లోకం ద్వారా కీర్తించారు.

శ్లోకం 107

తుచ్ఛాన్తరాధ్యాసమసనికృష్టమధ్యక్షమత్యన్తమనిచ్ఛతస్తే । అస్యాతిసఖ్యానుగతద్విషశ్చ స్యాతిస్థితాఽనిర్వచనీయరూపా ॥ 107 ॥

• తాత్పర్యం: తక్కువైన వాటిని ఆశ్రయించడాన్ని ఇష్టపడని నీకు, శత్రువులతో కూడిన ఈ స్థితి వర్ణనాతీతమైన రూపంతో ప్రకాశిస్తోంది.

శ్లోకం 108

జన్నార్థనజీకృతవారిపాగో విశఙ్కమానాస్తవ దాననీరమ్ । పరస్పర దీనముఖా న కే వా దేవాః సుమేరుం శుశుచుః స్వభూమిమ్ ॥ 108 ॥

• తాత్పర్యం: నీ దాన ధర్మాల నీటి ప్రవాహానికి భయపడి, దేవతలందరూ మేరు పర్వతాన్ని ఆశ్రయించి తమ స్వస్థలాన్ని విడిచి ఏ విధంగా దుఃఖించలేదు?

శ్లోకం 109

తవాగ్రతో వీర మహీమహేన్ద్ర మందగజాః ప్రాఙ్గులినో విభాన్తి । ఆవాసదానాదరిభూపతీనామాశాన్తశీలా ఇవ సాపరాధాః ॥ 109 ॥

• తాత్పర్యం: ఓ వీర మహారాజా! నీ ముందు ఏనుగులు వేళ్ళతో నిలబడి, శత్రురాజుల ఇళ్లను ఇచ్చినందుకు పశ్చాత్తాపపడుతున్న సాపరాధుల వలె ప్రకాశిస్తున్నాయి.

శ్లోకం 110

కామం నృపాః సంతి సహస్రశోఽన్యే రాజన్వతీమాహురనేన భూమిమ్ । నక్షత్రతారాగ్రహసకులాపి జ్యోతిష్మతీ చంద్రమసైవ రాత్రిః ॥ 110 ॥

• తాత్పర్యం: భూమిపై వేలాది మంది రాజులు ఉండవచ్చు గాక, కానీ చంద్రునితో కూడిన రాత్రి ఎలా ప్రకాశిస్తుందో, నీ వల్లనే ఈ భూమి నిజమైన రాజభూమిగా వెలుగొందుతోంది.

శ్లోకం 111

దారిద్యదాయాదగణాధమేన దీనో ద్విజోఽర్థర్ణపదాతిసాత్కృతః । జాగర్తి నాథే తత్వయి భో ద్విజానాం విధేహి తద్యేన సుఖం భజే నృప ॥ 111 ॥

• తాత్పర్యం: దరిద్రమనే బంధువుల చేతిలో చిక్కి దీనుడైన బ్రాహ్మణుడు నీ పాలనలో మేల్కొంటున్నాడు. ఓ రాజా! బ్రాహ్మణులకు సుఖం కలిగేలా అనుగ్రహించు.

శ్లోకం 112

కమలభూతనయా వదనామ్బుజే వసతు తే కమలా కరపల్లవే । వపుషి తే రమతా కమలాఙ్గజః ప్రతిదినం హృదయే కమలాపతిః ॥ 112 ॥

• తాత్పర్యం: బ్రహ్మ పుత్రిక అయిన సరస్వతి నీ ముఖపద్మంపై నివసించుగాక! లక్ష్మీదేవి నీ అరచేతిలో ఉండుగాక! మన్మథుడు నీ శరీరంలో రమించుగాక! లక్ష్మీపతి అయిన విష్ణువు అనుదినం నీ హృదయంలో ఉండుగాక!

శ్లోకం 113

ఉదేతి పూర్వం కుసుమం తతః ఫలం

ఘనోదయః ప్రాక్ తదనంతరం పయః।

నిమిత్తనైమిత్తికయోరయం క్రమః

తవ ప్రసాదస్య పురస్తు సంపదః॥

• ఉదేతి పూర్వం కుసుమం తతః ఫలం: మొదట పువ్వు పూస్తుంది, ఆ తర్వాతే పండు కాస్తుంది.

• ఘనోదయః ప్రాక్ తదనంతరం పయః: మొదట మేఘాలు కమ్ముకుంటాయి, ఆ తర్వాతే వర్షం పడుతుంది.

• నిమిత్తనైమిత్తికయోరయం క్రమః: లోకంలో కారణానికి (Cause) మరియు కార్యానికి (Effect) మధ్య ఉండే సహజమైన క్రమం ఇది.

• తవ ప్రసాదస్య పురస్తు సంపదః: కానీ (ఓ మహారాజా / ఓ ఈశ్వరా), నీ అనుగ్రహం ఎలాంటిదంటే... నీ అనుగ్రహం అనే కారణం కలగడానికి ముందే, సంపదలు అనే కార్యం సిద్ధించేసింది!

సందర్భం

సృష్టి నియమం ప్రకారం మొదట కారణం ఉండాలి, ఆ తర్వాతే ఫలితం వస్తుంది. పువ్వు లేకుండా పండు రాదు, మేఘం లేకుండా వర్షం పడదు. కానీ ఇక్కడ దైవికమైన లేదా ఒక గొప్ప వ్యక్తి యొక్క అనుగ్రహం ఎంత శక్తివంతమైనదంటే, వారి కరుణా వీక్షణం ఇంకా పడకముందే శుభ ఫలితాలు చేకూరాయని ఈ శ్లోకం ద్వారా కవి వర్ణించారు. కార్యకారణ సంబంధాన్ని దాటి జరిగే అద్భుతాన్ని (విశేషోక్తి అలంకారం) తెలపడానికి ఈ వాక్యాన్ని వాడుతుంటారు.

• .

శ్లోకం 114

అనేన సర్వార్థికృతార్థతా కృతా హృతార్థినౌ కామగవీసురద్రుమౌ । మిథః పయఃసేచనఫలగశనే ప్రదాయ దానవ్యసనం సమాప్నుతః ॥ 114 ॥

• తాత్పర్యం: కోరిన కోర్కెలు తీర్చే కామధేనువు, కల్పవృక్షాలు తమ దాన వ్యసనాన్ని నీకు అప్పగించి ధన్యమయ్యాయి.

శ్లోకం 115

మయి స్థితిర్నమ్రతయైవ లభ్యతే విగేన తు స్తబ్ధతయా విలఙ్ఘ్యతే । ఇతీవ వానాదుధభుగ్క్షిపన్నయన్యమమ్యగాదిశద్విషామ్ ॥ 115 ॥

• తాత్పర్యం: నమ్రత ద్వారానే నా స్థితి లభిస్తుందని, గర్వం ద్వారా దానిని ఉల్లంఘించవద్దని శత్రువులకు నీ చూపులు హెచ్చరిస్తున్నాయి.

శ్లోకం 116

నృపః కరాభ్యాముదతోన్నిజే భానయాన్పతతః పద్ద్వగే । తదీయచూతకురుబిందరశ్మిభిః స్ఫుటేయమేతత్కరపాదరఞ్జనా ॥ 116 ॥

• తాత్పర్యం: రాజా! నీ రెండు చేతులతో పడిన కాంతులు పద్మాలపై ప్రసరించగా, వాటి కాంతులతో నీ పాదాలు, చేతులు ఎర్రగా ప్రకాశిస్తున్నాయి.

శ్లోకం 117

ఇదం నృపప్రార్థిభిరుజ్ఝితోఽథిభిర్మణిప్రరోహేణ వివృశ్యరోహణః । కియద్దినైరమ్బరమావరిష్యతే సుధాసునిర్విన్ధ్యమరుద్ధభూధరమ్ ॥ 117 ॥

• తాత్పర్యం: రాజా! అభ్యర్థులచే కోరబడిన ఈ పర్వతం రమణీయమైన మణుల కాంతులతో కొన్ని రోజులలోనే ఆకాశాన్ని తాకేలా వ్యాపిస్తుంది.

శ్లోకం 118

కృతం చ గర్వాభిముఖం మనస్త్వయా కిమన్యదేవం నిహతాశ్చ నో ద్విషః ।

తమాంసి తిష్ఠంతి హి తావదంశుమాన్న యావదాయాత్యుదయాద్రిమౌలితామ్ ॥ 118 ॥

తాత్పర్యం:

నీవు గర్వపడటం సహజమే; దీనిలో ఆశ్చర్యమేమీ లేదు. నీ శత్రువులు హతమార్చబడటంలో వింతేముంది? సూర్యుడు ఉదయాద్రి శిఖరాన్ని చేరుకోనంతవరకే కదా చీకట్లు నిలబడగలవు! (సూర్యుడు ఉదయించగానే చీకట్లు నశించినట్లు, నీ ప్రతాపం ముందు శత్రువులు నిలువలేరు).

శ్లోకం 119

అనేన పర్యాసయతాశ్రుబిందూన్ ముక్తాఫలస్థూలతమాన్ స్తనేషు ।

ప్రత్యర్పితాః శత్రువిలాసినీనామ్ ఆక్షేపసూత్రేణ వినైవ హారాః ॥ 119 ॥

తాత్పర్యం:

ఈ రాజు తన పరాక్రమంతో శత్రువులను సంహరించాడు. తద్వారా శత్రు స్త్రీల రొమ్ములపై ముత్యాల వంటి పెద్ద కన్నీటి బిందువులు నిరంతరం రాలేలా చేశాడు. ఆ విధంగా, తీసివేసిన ముత్యాల హారాలను ఎటువంటి దారమూ లేకుండానే (కన్నీటి రూపంలో) వారికి తిరిగి అప్పగించాడు.

శ్లోకం 120

అధీతిబోధాచరణప్రచారణైర్దశాశ్చతస్రః ప్రణయన్నుపాధిభిః ।

చతుర్దశత్వం కృతవాన్ కుతః స్వయం న వేద్మి విద్యాసు చతుర్దశస్వయమ్ ॥ 120 ॥

తాత్పర్యం:

ఈ రాజు పదునాలుగు విద్యలనూ అధ్యయనం చేయడం, అర్థం చేసుకోవడం, ఆచరించడం, ప్రచారం చేయడం అనే నాలుగు అవస్థల ద్వారా సాధించాడు. అయితే పదునాలుగు విద్యల యందు తానే స్వయంగా ఎందుకు 'చతుర్దశత్వం' (పదునాలుగు రెట్లు లేదా పదునాలుగు రూపాలుగా) పొందాడో తెలియదు! (ఆ విద్యలన్నింటినీ పరిపూర్ణంగా జీర్ణించుకున్నాడని భావం).

ఈ శ్లోకం శ్రీహర్షుని ప్రసిద్ధ మహాకావ్యమైన నైషధీయ చరితము (ప్రథమ సర్గ, శ్లోకం 4) లోనిది. నలమహారాజు విద్యా వైదుష్యాన్ని వర్ణించే సందర్భంలోని శ్లోకమిది.

మూల శ్లోకం & పదవిభాగం

అధీతి-బోధాచరణ-ప్రచారణైః దశాశ్చతస్రః ప్రణయన్నుపాధిభిః ।

చతుర్దశత్వం కృతవాన్ కుతః స్వయం న వేద్మి విద్యాసు చతుర్దశస్వయమ్ ॥ 120 ॥

• అధీతి = చదవడం/నేర్చుకోవడం (Study)

• బోధ = అర్థం చేసుకోవడం/గ్రహించడం (Comprehension)

• ఆచరణ = ఆచరణలో పెట్టడం (Practice)

• ప్రచారణైః = ఇతరులకు బోధించడం/వ్యాప్తి చేయడం (Propagation/Teaching)

• చతస్రః దశాః ప్రణయన్ = (ఈ) నాలుగు దశలను లేదా అవస్థలను పొందిస్తూ

• ఉపాధిభిః = ఈ ఉపాధుల (నిమిత్తాల) ద్వారా

• చతుర్దశసు విద్యాసు = పదునాలుగు విద్యల యందు

• అయం స్వయం చతుర్దశత్వం కుతః కృతవాన్ న వేద్మి = ఈ రాజు స్వయంగా పదునాలుగు రూపాలను (లేదా పదునాలుగు సంఖ్యను) ఎందుకు పొందాడో నాకు తెలియదు!

శ్లోకంలోని చమత్కారం & స్పష్టమైన అర్థం

సాధారణంగా ఏదైనా విద్యను పరిపూర్ణంగా సాధించాలంటే 4 దశలు ఉంటాయి:

1. అధ్యయనం (నేర్చుకోవడం)

2. అవబోధం (అర్థం చేసుకోవడం)

3. ఆచరణం (జీవితంలో పాటించడం)

4. ప్రచారం (బోధించడం లేదా విస్తరింపజేయడం)

మొత్తం విద్యలు = 14 (4 వేదాలు, 6 వేదాంగాలు, పురాణం, న్యాయం, మీమాంస, ధర్మశాస్త్రం).

ఈ 14 విద్యలలో ప్రతి విద్యనూ రాజు పైన చెప్పిన 4 దశల ద్వారా సాధించాడు. గణిత నియమం ప్రకారం:

14 విద్యలు × 4 దశలు = 56 (షట్పంచాశత్) కావాలి.

కానీ ఇక్కడ కవి చమత్కరిస్తున్నాడు:

"ఈ రాజు 14 విద్యలనూ ఆ 4 దశలతో గుణించి 56 చేయాల్సింది పోయి, తానే స్వయంగా 14 గానే ఎందుకు మిగిలాడో (చతుర్దశత్వమే ఎందుకు పొందాడో) నాకు అర్థం కావడం లేదు!"

దీని వెనుక ఉన్న అంతరార్థాలు (గూఢార్థం):

1. అభేద ప్రతిపత్తి (జీర్ణించుకోవడం): రాజు ఆ 14 విద్యలను ఎంతగా అభ్యసించి, గ్రహించి, ఆచరించి, బోధించాడంటే—ఆ విద్యలు వేరు, రాజు వేరు కాకుండా పోయాడు. ఆ పదునాలుగు విద్యలే స్వయంగా రాజై నడిచొచ్చాయా అన్నట్లు ఆ విద్యలతో తాదాత్మ్యం చెందాడు (14 విద్యల స్వరూపమే నలుడు).

2. కవి సంశయోక్తి (ఉత్ప్రేక్ష): 14 విద్యలను నాలుగు రెట్లు చేస్తే 56 కావాలి కదా, మరి ఈ రాజు కేవలం 14 విద్యల రూపంగానే ఎందుకు నిలిచాడు? బహుశా ఆ విద్యలన్నీ ఇతనిలోనే లీనమైపోయి, విద్యా స్వరూపుడైన నలునిగా ఒక్కటైపోయాయేమో అని కవి చమత్కరిస్తున్నాడు.

 సారాంశం:

నలమహారాజు పదునాలుగు విద్యలనూ అధ్యయనం, అవగాహన, ఆచరణ, ప్రచారము అనే నాలుగు స్థాయిలలో సాధించాడు. ఆ విద్యలను ఎంతగా తనలో ఇముడ్చుకున్నాడంటే—ఆ 14 విద్యల మూర్తీభవించిన రూపమే నలుడు అనే భావన కలిగేలా ప్రకాశించాడు.

శ్లోకం 121

అముష్య విద్యా రసనానర్తకీ త్రయీవ నీతాంగగుణేన విస్తరమ్ ।

అగాహతాష్టాదశతాం జిగీషయా నవద్వయద్వీపపృథగ్జయశ్రియమ్ ॥ 121 ॥

తాత్పర్యం:

ఈ రాజు నాలిక అనే రంగస్థలంపై నాట్యమాడే విద్య, వేదత్రయం షడంగాల కలయికతో విస్తరించినట్లుగా విశేష వ్యాప్తిని పొందింది. అంతేకాక, పద్దెనిమిది ద్వీపాలలో వేర్వేరుగా విజయలక్ష్మిని పొందాలనే కోరికతోనో అన్నట్లు పద్దెనిమిది విద్యల రూపంలో ప్రకాశించింది.

శ్లోకం 122

దిగీశవృందాంకవిభూతిరీశితా దిశాం స కామప్రసరావరోధినీమ్ ।

బభార శాస్త్రాణి దృశం ద్వయాధికాం నిజత్రినేత్రావతారత్వబోధికామ్ ॥ 122 ॥

తాత్పర్యం:

దిక్పాలకుల విభూతి అంతటినీ కలిగి ఉన్న ఆ ప్రభువు, కామ ప్రవృత్తిని నిరోధించే శాస్త్రాలను అభ్యసించాడు. సాధారణ రెండు నేత్రాలకు తోడుగా ఆ శాస్త్రాలను మూడవ నేత్రంగా ధరించి, తాను నిజంగా శివుని (త్రినేత్రుని) అవతారమేనని నిరూపించాడు.

శ్లోకం 123

పదైశ్చతుర్భిః సుకృతే స్థిరీకృతే కృతేఽమునా కే న తపః ప్రపేదిరే ।

భువం యదేకాంగికనిష్ఠయా స్పృశన్ ధావన్నధర్మోఽపి కృశస్తపస్వితామ్ ॥ 123 ॥

తాత్పర్యం:

ఈ రాజు కృతయుగంలో వలె ధర్మాన్ని నాలుగు పాదాలపైనా సుస్థిరంగా నిలబెట్టగా, ఇతని పాలనలో తపస్సు చేయని వారెవరు? చివరకు ఒంటికాలిపై నడుస్తూ, చిక్కిశల్యమై నేలను తాకుతున్న అధర్మం కూడా (ఒంటికాలి జపం చేసే) ఒకానొక తపస్విలా మారిపోయింది!

శ్లోకం 124

జ్వలత్స్ఫురద్ధనుర్నిఖనత్తదానాశుగప్రగల్భవృష్టివ్యయితస్య సంగరే ।

నిజస్య తేజఃశిఖినః పరఃశతా వితేనురంగారమివాయశః పరే ॥ 124 ॥

తాత్పర్యం:

యుద్ధరంగంలో మెరుస్తున్న విల్లునుండి వర్షంలా కురిసే బాణాల ద్వారా శత్రువుల తేజస్సు అనే అగ్నిని ఆర్పేశాడు. వందలాదిగా (నూర్లకొద్దీ) ఉన్న శత్రువులు తమ అపకీర్తిని ఆరిపోయిన బొగ్గుల వలె దిక్కుదిక్కులా విస్తరింపజేశారు."

శ్లోకం 125

అనల్పదగ్ధారిపురానలోజ్జ్వలైర్నిజప్రతాపైర్వలయం దధద్భువః ।

ప్రదక్షిణీకృత్య జయాయ సృష్టయా రరాజ నీరాజనయా స రాజరాట్ ॥ 125 ॥

తాత్పర్యం:

శత్రు నగరాలను దహించిన అగ్నిజ్వాలల వంటి ప్రతాపంతో భూమండలాన్నంతటినీ చుట్టివచ్చి, విజయ సాధన కొరకు సమర్పించిన మంగళ హారతిలాగా ఆ రాజశ్రేష్ఠుడు మిక్కిలి శోభిల్లాడు.

శ్లోకం 126

సితాంశువర్ణైర్వయతి స్మ తద్గుణైర్మహాసిధేనుః సహకృత్వరీ బహుమ్ ।

దిగంగనాంగాభరణం రణాంగణే యశఃపటం తద్భటచాతురీతురీ ॥ 126 ॥

తాత్పర్యం:

రణరంగంలో అతని పెద్ద ఖడ్గం సహాయకారిగా ఉండగా, అతని సైనికుల నేర్పు అనే మగ్గపు పగ్గం చంద్రుని వంటి తెల్లని కీర్తి అనే గుణములతో (దారాలతో) దిశాకాంతల శరీరాలకు ఆభరణప్రాయమైన విశాలమైన కీర్తి వస్త్రాన్ని నేసింది.

శ్లోకం 127

ప్రతీపభూపైరివ కిం తతో భియా విరుద్ధధర్మైరపి మైత్ర్యుదోజ్ఝితా ।

అమిత్రజిన్మిత్రజిదోజసా స యద్విచారదృక్ చారదృగప్యవర్తత ॥ 127 ॥

తాత్పర్యం:

శత్రు రాజుల వలెనే భయపడి విరుద్ధ ధర్మాలు కూడా ఇతని యందు మైత్రిని పాటించాయా అన్నట్లున్నది. ఎందుకంటే, అతడు శత్రువులను జయించినవాడు (అమిత్రజిత్) మరియు స్నేహితులను/సూర్యుని తేజస్సును మించినవాడు (మిత్రజిత్). విచారమనే అంతర్దృష్టితో పాటు గూఢచారులనే బాహ్యదృష్టిని కూడా సమానంగా వినియోగించాడు.

శ్లోకం 128

అయం దరిద్రో భవతేతి వైధసీం లిపిం లలాటేఽర్థిజనస్య జాగ్రతీమ్ ।

మృషా న చక్రేఽల్పితకల్పపాదపః ప్రణీయ దారిద్ర్యదరిద్రతాం నృపః ॥ 128 ॥

తాత్పర్యం:

ఈ శ్లోకం కూడా నైషధీయ చరితము (ప్రథమ సర్గ, శ్లోకం 15) లోనిదే. శ్రీహర్షుని కవితా చమత్కారానికి, అద్భుతమైన విరోధాభాస అలంకారానికి ఇది ఒక చక్కని ఉదాహరణ.

ఇందులోని శ్లోకం:

అయం దరిద్రో భవతేతి వైధసీం లిపిం లలాటేఽర్థిజనస్య జాగ్రతీమ్ ।

మృషా న చక్రేఽల్పితకల్పపాదపః ప్రణీయ దారిద్ర్యదరిద్రతాం నృపః ॥ 128 ॥

పదవిభాగం & అర్థం:

• అల్పిత-కల్పపాదపః నృపః = కల్పవృక్షాన్ని కూడా అల్పమైనదిగా చేసిన (దాతృత్వంలో కల్పవృక్షాన్ని మించిన) ఆ నలమహారాజు,

• అర్థిజనస్య లలాటే = యాచకుల నుదుట,

• జాగ్రతీమ్ = స్పష్టంగా కనిపిస్తున్న/వెలుగొందుతున్న,

• 'అయం దరిద్రః భవతు' ఇతి = 'వీడు దరిద్రుడగుగాక!' అనే,

• వైధసీం లిపిమ్ = విధాత (బ్రహ్మదేవుని) వ్రాతను,

• మృషా న చక్రే = అసత్యం చేయలేదు (బొంకు చేయలేదు).

• [కథం?] ప్రణీయ దారిద్ర్య-దరిద్రతామ్ = (ఎలాగంటే) ఆ యాచకుల దారిద్ర్యానికే దరిద్రత్వాన్ని కల్పించడం ద్వారా!

శ్లోకంలోని కవితా వైచిత్రి & చమత్కారం

1. విరోధాభాస & సమాధానం:

పైకి చూస్తే—దాతలకే దాతయైన రాజు యాచకుల నుదుట ఉన్న దారిద్ర్యపు రాతను అసత్యం చేయలేదా? అంటే వారిని దరిద్రులుగానే ఉంచాడా? అనే విరోధం స్ఫురిస్తుంది.

కానీ తరువాతి పాదంలో కవి సమాధానం ఇస్తున్నాడు: ఆయన బ్రహ్మ రాతను ఏమాత్రం మార్చలేదు; కాకపోతే 'దరిద్రుడు కావాలి' అన్న బ్రహ్మ ఆజ్ఞను మనుషుల మీద కాకుండా, వారికున్న 'దారిద్ర్యం' మీదికే మళ్లించాడు!

2. దారిద్ర్య దరిద్రత (దారిద్ర్యానికి దారిద్ర్యం):

దరిద్రుడి దగ్గర ఏమీ ఉండదు. రాజు యాచకులకు అపరిమితంగా సంపదలను దానం చేయడంతో, వారి ఇంట్లో ఉన్న దారిద్ర్యానికి ఉండటానికి చోటు లేకుండా పోయింది. దాంతో ఆ దారిద్ర్యమే సర్వస్వం కోల్పోయి స్వయంగా దరిద్రమైపోయింది.

3. బ్రహ్మ వాక్కు సత్యం – యాచకులు సంపన్నులు:

o బ్రహ్మ రాసిన 'ఇతడు దరిద్రుడగుగాక' అనే శాపం/రాత సత్యమే అయింది (ఎందుకంటే దారిద్ర్యానికి దరిద్రత ఏర్పడింది).

o అటు బ్రహ్మ రాత తప్పలేదు, ఇటు యాచకులూ పరమ సంపన్నులయ్యారు.

శ్రీహర్షుడు నలుని దాతృత్వాన్ని కీర్తిస్తూ, బ్రహ్మదేవుని లేఖనాన్ని అబద్ధం చేయకుండానే యాచకుల లేమిని సమూలంగా తుడిచిపెట్టాడని వర్ణించిన తీరు సంస్కృత సాహిత్యంలోని అత్యుత్తమ చమత్కారాలలో ఒకటి.

శ్లోకం 129

విభజ్య మేరుర్న యదర్థిసాత్కృతో న సింధురుత్సర్గజలవ్యయైర్మరుః ।

అమాని తత్తేన నిజాయశోయుగం ద్విఫాలబద్ధాశ్చికురాః శిరఃస్థితమ్ ॥ 129 ॥

తాత్పర్యం:

మేరుపర్వతాన్ని తునకలుగా చేసి యాచకులకు దానం చేయలేకపోవడం, దానజల ప్రవాహాల ఖర్చుతో సముద్రాన్ని సైతం ఎడారిగా మార్చలేకపోవడం అనే రెండు విషయాలనూ రాజు తన అపకీర్తిగా భావించాడు. ఆ రెండు అపకీర్తులే అతని తలపై రెండుగా పాపిట తీసిన కేశపాశం వలె నిలిచి ఉన్నాయా అన్నట్లున్నది.

శ్లోకం 130

అజస్రమభ్యాసముపేయుషా సమం ముదైవ దేవః కవినా బుధేన చ ।

దధౌ పటీయాన్ సమయం నయన్నయం దినేశ్వరశ్రీరుదయం దినే దినే ॥ 130 ॥

తాత్పర్యం:

సూర్యుని వంటి తేజస్సు గల ఆ ప్రభువు, నిరంతర విద్యాభ్యాసము కలిగిన శుక్రుడు (కవి), బుధుడు వంటి పండితులతో కాలం గడుపుతూ, రోజురోజుకూ కొత్త ఉదయాన్ని, నైపుణ్యాన్ని పొందుతూ ప్రకాశించాడు.

శ్లోకం 131

అధోవిధానాత్కమలప్రవాలయోః శిరఃసు దానాదఖిలక్షమాభుజామ్ ।

పురేదమూర్ధ్వం భవతీతి వేధసా పదం కిమస్యాంకితమూర్ధ్వరేఖయా ॥ 131 ॥

తాత్పర్యం:

కమలాలను, చిగురుటాకులను తన కాంతిచేత అధఃకరించడం వల్లనూ, సమస్త రాజుల శిరస్సులపై తన పాదాన్ని ఉంచడం వల్లనూ—ఈ పాదం భవిష్యత్తులో అత్యున్నత స్థానాన్ని (ఊర్ధ్వ స్థితిని) పొందుతుందని భావించి బ్రహ్మదేవుడు ఇతని పాదంలో 'ఊర్ధ్వరేఖ'ను ముద్రించాడా అన్నట్లున్నది.

శ్లోకం 132

సదుత్తంస దైవాదయం కోఽపి దీనో ఋణాబ్ధౌ విలీనో విహీనో గుణేన ।

భవత్సంనిధిం సన్నిధిం ప్రాప్య పీనో బభూవాశు మీనో యథా నీరపూరమ్ ॥ 132 ॥

తాత్పర్యం:

సజ్జన శిరోమణివైన ఓ రాజా! దైవవశాత్తు అప్పుల సముద్రంలో మునిగి, గుణహీనుడై, దీనుడైన ఒకానొక వ్యక్తి, నీ సాన్నిధ్యాన్ని (మహానిధిని) పొంది, నీటి ప్రవాహాన్ని పొందిన చేప వలె వెంటనే బలిష్ఠుడై సుఖపడ్డాడు.

శ్లోకం 133

కతి నో విషయా నిభాలితాః కతి వా భూమిభుజో న శీలితాః ।

ధరణీధర తావకాన్ గుణానవధార్యాద్య గణం గురుం లఘుమ్ ॥ 133 ॥

తాత్పర్యం:

ఓ రాజా! మేము ఎన్నో దేశాలను చూడలేదు? ఎందరో రాజుల స్వభావాలను పరిశీలించలేదు? కానీ నీ యొక్క మహోన్నత గుణాలను దర్శించిన తర్వాత, అంతకుముందు గొప్పగా భావించిన రాజుల సమూహమంతా ఇప్పుడు మాకు అత్యంత లఘువుగా (అల్పంగా) తోచుచున్నది.

శ్లోకం 134

తవ నిత్యముత్సవపరంపరా భవత్వనిశం తథా సత్సుతాదిభిరలం సుఖం భజ ॥ 134 ॥

తాత్పర్యం:

నీకు నిరంతరం శుభకార్యాలు, ఉత్సవ పరంపరలు కలుగుగాక! అలాగే సత్పుత్రులు మొదలైన వారి కలయికతో ఎల్లప్పుడూ పరిపూర్ణ సుఖసంతోషాలను అనుభవించుము.

శ్లోకం 135

అభ్యుద్ధృతా వసుమతీ దలితం రిపూరః క్రోడీకృతా బలవతా బలిరాజలక్ష్మీః ।

ఏకత్ర జన్మని కృతం యదనేన రాజ్ఞా జన్మత్రయే తదకరోత్పురుషః పురాణః ॥ 135 ॥

తాత్పర్యం:

భూమిని రక్షించడం (వరాహావతారం), శత్రువు వక్షఃస్థలాన్ని చీల్చడం (నృసింహావతారం), బలి చక్రవర్తి సంపదను హరించడం (వామనావతారం)—పురాణ పురుషుడైన శ్రీమహావిష్ణువు మూడు జన్మలలో చేసిన ఈ కార్యాలన్నింటినీ, ఈ బలవంతుడైన రాజు ఒక్క జన్మలోనే నెరవేర్చాడు!

శ్లోకం 136

ఏకస్త్రిధా వసతి చేతసి చిత్రమత్ర దేవ ద్విషా చ విదుషా చ మృగీదృశా చ ।

తాపం చ సమ్మదరసం చ రతిం చ పుష్ణన్ శౌర్యోష్మణా చ వినయేన చ లీలయా చ ॥ 136 ॥

తాత్పర్యం:

ఓ రాజా! ఒక్కడవే అయిన నీవు విచిత్రంగా ముగ్గురి మనస్సులలో మూడు రకాలుగా నివసిస్తున్నావు: నీ శౌర్యపు వేడిమిచే శత్రువులకు సంతాపం, నీ వినయముచే పండితులకు ఆనందరసం, నీ విలాసముచే సుందరీమణులకు అనురాగం పెంపొందిస్తూ అలరారుతున్నావు.

శ్లోకం 137

శక్తిః ప్రమాపయతి వీర తవోపమానం ప్రామాణ్యమాప్తవచనేషు పరైవ జాతిః ।

జాతౌ గుణా గుణగణాశ్రయిణో విశేషా వైశేషికం కిమపి దర్శనమద్భుతం తే ॥ 137 ॥

తాత్పర్యం:

ఓ వీరుడా! నీ సామర్థ్యమే నీకు సాటి. ఆప్తవాక్యాల ప్రమాణము, విశిష్టమైన జాతి, జాతి నాశ్రయించిన గుణాలు, గుణ సమూహాలలో కొలువై ఉన్న విశేషాలు కల నీ రాజనీతి లేదా దర్శనం వైశేషిక దర్శనం వలె అత్యంత అద్భుతంగా ప్రకాశిస్తోంది.

శ్లోకం 138

కిం కారణం సుకవిరాజ మృగా యదేతే వ్యోమోత్పతంతి విలిఖంతి భువం వరాహాః ।

దేవ త్వదస్త్రచకితాః శ్రయితుం స్వజాతిమ్ ఏకే మృగాంకమృగమ్ ఆదివరాహమన్యే ॥ 138 ॥

తాత్పర్యం:

"ఓ కవిశ్రేష్ఠా! ఈ జింకలేల ఆకాశానికి ఎగురుతున్నాయి? వరాహాలేల భూమిని తవ్వుతున్నాయి?" అని రాజు అడగ్గా, కవి సమాధానం: "రాజా! నీ బాణాల భయంతో అవి తమ తమ జాతిని ఆశ్రయించడానికి పరుగెడుతున్నాయి. అందులో జింకలు చంద్రునిలోని జింకను చేరడానికి ఆకాశానికీ, వరాహాలు భూమిలో ఉన్న ఆదివరాహస్వామిని ఆశ్రయించడానికి నేలనూ తవ్వుతున్నాయి!"

శ్లోకం 139

సంభావ్యమిష్టభువనాభయదానపుణ్యసంభారమస్య వపురత్ర హి విస్ఫురంతి ।

లక్ష్మీశ్చ సాత్త్వికగుణజ్వలితం చ తేజో ధర్మశ్చ మానవిజయౌ చ పరాక్రమశ్చ ॥ 139 ॥

తాత్పర్యం:

సమస్త లోకాలకు అభయదానమిచ్చిన పుణ్యఫల ప్రతీకగా ఈ రాజు శరీరం విలసిల్లుతోంది. ఎందుకంటే, ఇతనియందు ఐశ్వర్యము, సాత్త్విక ప్రకాశము, ధర్మము, ఆత్మాభిమానము, విజయము మరియు అసమాన పరాక్రమము ఒకేచోట ప్రకాశిస్తున్నాయి.

శ్లోకం 140

ప్రత్యక్షరశ్రుతసుధారసనిర్విషాభిరాశీర్భిరభ్యధికభూషితభోగభాజః ।

గాయంతి కంచుకవినిర్భృతరోమహర్షఖేదోర్మయస్తవ గుణాన్ ఉరగేంద్రకన్యాః ॥ 140 ॥

తాత్పర్యం:

అక్షరాక్షరంలో అమృత రసాన్ని కురిపించి విషాన్ని హరించే నీ ఆశీస్సులతో అలంకరింపబడిన నాగకన్యలు, తమ చొక్కాలు/కుబుసాలు బిగుసుకుపోయేంతటి పులకరింపుతోను, శ్రమతోను కూడిన ఉద్వేగంతో నీ గుణగానం చేస్తున్నారు.

శ్లోకం 141

భద్రాత్మనో దురధిరోహతనోర్విశాలవంశోన్నతేః కృతశిలీముఖసంగ్రహస్య ।

యస్యానుపప్లుతగతేః పరవారణస్య దానాంబుసేకసుభగః సతతం కరోఽభూత్ ॥ 141 ॥

తాత్పర్యం:

రాజు పరంగా: మంగళకరమైన స్వభావం కలవాడు, శత్రువులకు లొంగనివాడు, ఉన్నత వంశీయుడు, బాణాలను ధరించినవాడు, తిరుగులేని నడక గలవాడు, శత్రువులను నివారించేవాడు అయిన ఈ రాజు చేతులు ఎల్లప్పుడూ దానజలములతో తడిసి సుందరంగా ఉన్నాయి.

ఏనుగు పరంగా (శ్లేష): భద్ర జాతికి చెందినది, ఎక్కడానికి కష్టమైన భారీ శరీరం కలది, పొడవైన వెన్నెముక గలది, తుమ్మెదలను ఆకర్షించేది, నిరాటంక గమనం కలది, శత్రు గజాలను తరిమికొట్టేదైన ఆ శ్రేష్ఠ గజము యొక్క తొండము నిరంతరం మదజల ప్రవాహంతో శోభిల్లుతోంది.

శ్లోకం 142

సాకం కురంగకదృశా మధుపానలీలాం కర్తుం సుహృద్భిరపి వైరిణి తే ప్రవృత్తే ।

అన్యాభిధాయి తవ నామ విభో గృహీతం కేనాపి తత్ర విషమామకరోదవస్థామ్ ॥ 142 ॥

తాత్పర్యం:

ఓ ప్రభూ! నీ శత్రువు తన మిత్రులతోనూ, లేడికన్నుల సతులతోనూ కలిసి మద్యపాన వినోదంలో మునిగి ఉండగా, ఎవరో పొరపాటున మరొక సందర్భంలో నీ పేరు పలికారు. అంతే! నీ నామస్మరణ వినబడగానే ఆ శత్రువు భయకంపితుడై, ఆ వినోదమంతా ఒక్కసారిగా భయానక విషాదావస్థగా మారిపోయింది.

శ్లోకం 143

అత్యాయతైర్నియమకారిభిరుద్ధతానాం దివ్యైః ప్రభాభిరనపాయమయైరుపాయైః ।

శౌరిర్భుజైరివ చతుర్భిరదః సదా యో లక్ష్మీవిలాసభవనైర్భువనం బభార ॥ 143 ॥

తాత్పర్యం:

శ్రీమహావిష్ణువు దుష్టులను శిక్షించేవి, ఆజానుబాహువులై విశాలమైనవి, దివ్యమైనవి, లక్ష్మీదేవికి విలాస గృహాలైన నాలుగు భుజాలతో భువనాలను ఎలా మోస్తున్నాడో; అలాగే ఈ రాజు ఉద్ధతులైన వారిని అణచివేసేవి, సర్వసమర్థమైనవి, లక్ష్మీనివాసమైన నాలుగు ఉపాయాల (సామ, దాన, భేద, దండోపాయాల) ద్వారా భూమండలాన్నంతటినీ కాపాడుతున్నాడు.

శ్లోకం 144

నానావిధప్రహరణైర్నృప సంప్రహారే స్వీకృత్య దారుణనినాదవతః ప్రహారాన్ ।

దృప్తారివీరవిసరేణ వసుంధరేయం నిర్విప్రలంభపరిరంభవిధిర్వితీర్ణా ॥ 144 ॥

తాత్పర్యం:

ఓ రాజా! రణరంగంలో వివిధ ఆయుధాల భయంకర శబ్దాలతో కూడిన దెబ్బలను తిన్న గర్విష్ఠులైన శత్రు వీరులు నేలకొరిగారు. ఆ విధంగా వారు ఎటువంటి మోసం లేని పరిపూర్ణ ఆలింగనంతో ఈ భూదేవిని నీకు స్వాధీనం చేశారు (యుద్ధంలో ఓడి మరణించి భూమిని నీ వశం చేశారు).

శ్లోకం 145

అంతఃపురీయసి రణేషు సుతీయసి త్వం పౌరం జనం తవ సదా రమణీయతే శ్రీః ।

దృష్టః ప్రియాభిరమృతద్యుతిదర్శమింద్రసంచారమత్ర భువి సంచరసి క్షితీశ ॥ 145 ॥

తాత్పర్యం:

ఓ భూపాలా! నీవు యుద్ధాలలో అంతఃపుర స్త్రీల వలె ప్రవర్తించవు (లేదా యుద్ధరంగంలో శత్రువులను సులభంగా లోబరుచుకుంటావు); పౌరులను కన్నబిడ్డల వలె పాలిస్తావు; రాజలక్ష్మి ఎల్లప్పుడూ నీ యందు రమిస్తూ ఉంటుంది; ప్రియురాండ్రు నిన్ను చంద్రునిలా దర్శిస్తారు. భూమిపై నీ నడక ఇంద్రుని వైభవాన్ని తలపింపజేస్తుంది.

శ్లోకం 146

రాజన్ విభాంతి భవతశ్చరితాని తాని ఇందోర్ద్యుతిం దధతి యాని రసాతలేఽంతః ।

ధీదోర్బలే అతితతే ఉచితానువృత్తీ ఆతన్వతీ విజయసంపదమేత్య భాతః ॥ 146 ॥

తాత్పర్యం:

ఓ రాజా! చంద్రకాంతిని పోలి పాతాళం వరకు విస్తరించిన నీ పవిత్ర చరిత్రలు మిక్కిలి ప్రకాశిస్తున్నాయి. నీ బుద్ధిబలము, బాహుబలము అనే రెండూ సముచిత రీతిలో విస్తరించి, నీకు నిరంతరం విజయసంపదలను చేకూరుస్తూ భాసిల్లుతున్నాయి.

శ్లోకం 147

పౌరం సుతీయతి జనం సమరాంతరేఽసావంతఃపురీయతి విచిత్రచరిత్రచక్షుః ।

నారీయతే సమరసీమ్ని కృపాణపాణేరాలోక్య తస్య చరితాని సపత్నసేనా ॥ 147 ॥

తాత్పర్యం:

విచిత్రమైన చరిత్ర కల ఈ రాజు ప్రజలను కన్నబిడ్డల వలె చూసుకుంటాడు. యుద్ధరంగంలో శత్రువులను తన ఆధీనంలోని అంతఃపురంలా సులువుగా నియంత్రిస్తాడు. చేతిలో ఖడ్గం పట్టిన ఇతని రౌద్ర రూపాన్ని చూసి, యుద్ధభూమిలో శత్రు సైన్యమంతా భయంతో స్త్రీల వలె దీనంగా మారిపోతుంది.

శ్లోకం 148

దోర్భ్యాం తితీర్షతి తరంగవతీభుజంగమ్ ఆదాతుమిచ్ఛతి కరే హరిణాంకబింబమ్ ।

మేరుం లీలంఘయిషతి ధ్రువమేష దేవ యస్తే గుణాన్ గదితుముద్యమమాదధాతి ॥ 148 ॥

తాత్పర్యం:

ఓ దేవా! నీ అనంతమైన సద్గుణాలను వర్ణించడానికి పూనుకున్నవాడు నిజంగా—తన రెండు చేతులతో సముద్రాన్ని ఈదగోరుతున్నట్లే; ఆకాశంలోని చంద్రబింబాన్ని చేతితో అందుకోవాలని ఆశిస్తున్నట్లే; మేరుపర్వతాన్ని అమాంతం దాటాలని చూస్తున్నట్లే! (నీ గుణాలు అంతటి అపరిమితమైనవని భావం).

శ్లోకం 149

హిమశిశిరవసంతగ్రీష్మవర్షాశరత్సు స్తనతపనవనాంభోహర్మ్యగోక్షీరపానైః ।

సుఖమనుభవ రాజంస్త్వద్విషో యాంతు నాశం దివసకమలలజ్జాశర్వరీరేణుపంకైః ॥ 149 ॥

తాత్పర్యం:

ఓ రాజా! హేమంత, శిశిర, వసంత, గ్రీష్మ, వర్ష, శరత్ అనే ఆరు ఋతువులలో క్రమంగా ప్రియురాలి వక్షఃస్థలము, ఎండకాగుట, ఉద్యానవన విహారము, జలక్రీడలు, సౌధాగ్ర నివాసము, ఆవుపాలు త్రాగుట వంటి అనుకూల భోగాలతో నీవు సుఖముగా ఉండుము. నీ శత్రువులు మాత్రం పగలు, తామరపువ్వు, లజ్జ, రాత్రి, దుమ్ము, బురద అను వాటివలె నాశనమై నశించిపోవుదురు గాక!

ఈ 149వ శ్లోకం సంస్కృత సాహిత్యంలోని యథాసంఖ్యాలంకారం (క్రమాలంకారం) యొక్క అద్భుతమైన వైభవానికి నిదర్శనం. ఆరు ఋతువులలో రాజు అనుభవించే ఆరు సుఖాలు, అదే ఆరు ఋతువులలో శత్రువులు నాశనమయ్యే ఆరు దృష్టాంతాలు ఒకదానికొకటి చక్కగా ముడిపడి ఉంటాయి.

అయితే, ఇచ్చిన తాత్పర్యంలో శత్రువుల నాశనాన్ని సూచించే రెండవ భాగం మరింత నిశితంగా పరిశీలిస్తే ఆ శ్లోకంలోని అద్భుతమైన సహజ సౌందర్యం స్పష్టమవుతుంది:

హిమ-శిశిర-వసంత-గ్రీష్మ-వర్షా-శరత్సు

స్తన-తపన-వనాంభో-హర్మ్య-గోక్షీరపానైః ।

సుఖమనుభవ రాజంస్త్వద్విషో యాంతు నాశం

దివస-కమల-లజ్జా-శర్వరీ-రేణు-పంకైః ॥ 149 ॥

క్రమ విశ్లేషణ (యథాసంఖ్య అన్వయం)

ఆరు ఋతువుల క్రమం:

1. హిమ (హేమంతం)

2. శిశిరం

3. వసంతం

4. గ్రీష్మం

5. వర్ష (వర్షర్తువు)

6. శరత్ (శరదృతువు)

ఋతువు రాజుకు శుభకరమైన భోగం (అనుకూలం) ఆయా ఋతువుల్లో శత్రువుల నాశనానికి కవి చెప్పిన సహజ పోలిక (ప్రకృతిధర్మం)

1. హేమంతం స్తన (ప్రియురాలి వక్షఃస్థల ఆలింగనపు వెచ్చదనం) దివస — హేమంతంలో పగటి వేళలు నానాటికీ తగ్గిపోయి క్షీణించినట్లు, శత్రువులు క్షీణించుగాక!

2. శిశిరం తపన (ఎండ కాగుట / సూర్యతాపం) కమల — శిశిరపు మంచు దెబ్బకు పద్మాలు కమలిపోయి నశించినట్లు, శత్రువులు నాశనమగుగాక!

3. వసంతం వన (ఉద్యానవన విహారం, వసంతోత్సవం) లజ్జా — వసంతంలో కామోద్రేకం చేత లజ్జ (బిడియం) పటాపంచలైనట్లు, శత్రువుల ఉనికి చెల్లాచెదురగుగాక!

4. గ్రీష్మం అంభః (చల్లని జలక్రీడలు, జలసేవనం) శర్వరీ — ఎండకాలంలో రాత్రులు అతి చిన్నవై అంతరించినట్లు, శత్రువుల ఆయుష్షు హరించుగాక!

5. వర్ష హర్మ్య (వర్షపు జల్లులు తాకని మేడపై సుఖనివాసం) రేణు — కుండపోత వర్షాలకు నేలపై ఉన్న దుమ్ము పూర్తిగా కొట్టుకుపోయినట్లు, శత్రువులు సమసిపోవుదురు గాక!

6. శరత్ గోక్షీరపాన (నిర్మలమైన శరత్కాలంలో ఆవుపాలు సేవించడం) పంక — శరదృతువు ఎండలకు నేలమీది బురద ఎండిపోయి అదృశ్యమైనట్లు, శత్రువులు తుడిచిపెట్టుకుపోవుదురు గాక!

అంతరార్థ సౌందర్యం

కవి కేవలం "శత్రువులు నశించాలి" అని శపించకుండా, ప్రకృతిలో ఆయా ఋతువులలో ఏవేవి సహజంగా నశిస్తాయో—

• హేమంతంలో పగలు

• శిశిరంలో తామరలు

• వసంతంలో సిగ్గు

• గ్రీష్మంలో రాత్రి

• వర్షాకాలంలో దుమ్ము

• శరదృతువులో బురద

వాటిలాగే శత్రువులు కూడా ఎవరి ప్రమేయమూ లేకుండానే కాలక్రమంలో సహజంగా సమూలంగా తుడిచిపెట్టుకుపోవాలని ఆశీర్వదించడం ఈ శ్లోకంలోని అద్భుతమైన చమత్కారం.

శ్లోకం 150

విదధతు ధరణీశా దానముచ్చైర్ధరాయాః ప్రభవతు సుజనస్తత్ప్రేరకః పుణ్యశీలః ।

నిజపరమతిహీనః కేవలం సత్స్వదీనస్త్వమిహ నృప కులీనః కార్యకర్తా విభాసి ॥ 150 ॥

తాత్పర్యం:

భూమిమీద రాజులు గొప్పగా భూదానాలు చేస్తుండవచ్చు; పుణ్యవంతులైన సత్పురుషులు వారిని దానానికి ప్రేరేపిస్తుండవచ్చు. కానీ ఓ రాజా! స్వపర భేదము లేనివాడవు, సజ్జనుల పట్ల అత్యంత నమ్రత గలవాడవు, ఉత్తమ వంశోద్భవుడవు అయిన నీవు మాత్రమే స్వయంగా ఆచరించి చూపించే అసలైన కార్యకర్తగా ఈ లోకంలో వెలుగొందుతున్నావు.

శ్లోకం 151

కవీనాం సంతాపః భ్రమణమభితో దుర్గతిరితి త్రయాణాం పంచత్వం రచయసి న తచ్చిత్త్రమధికమ్ ।

చతుర్ణాం వేదానాం వ్యరచి నవతా వీర భవతా ద్విషత్సేనాలీనామయుతమపి లక్షం త్వమకృథాః ॥ 151 ॥

తాత్పర్యం:

ఓ వీరుడా! కవులకు కలిగే తాపము, దేశాల వెంట తిరుగుడు, దారిద్ర్యము అనే మూడు బాధలకు నీవు పంచత్వం (మరణం/నాశనం) కలిగించావు; ఇందులో ఆశ్చర్యమేమీ లేదు. నాలుగు వేదాలకు నవతను (నూతన వైభవాన్ని/తొమ్మిది సంఖ్యను) చేకూర్చావు. పదివేల (అయుత) శత్రుసైన్య సమూహాలను పారద్రోలి లక్ష్యంగా/లక్ష సంఖ్యగా (అసంఖ్యాకంగా) మార్చావు. (3ని 5గా, 4ను 9గా, అయుతాన్ని లక్షగా చేసి సంఖ్యా చమత్కారంతో కీర్తించావు).

ఈ 151వ శ్లోకం సంస్కృత కవుల అపురూపమైన సంఖ్యా శ్లేష (Numerical Pun / Conceit) చమత్కారానికి నిలువెత్తు నిదర్శనం. బాహ్య దృష్టికి అంకెల పెరుగుదలగా కనిపిస్తూనే, అంతరార్థంలో రాజు యొక్క ఔదార్యాన్ని, వైదిక విద్యా పోషణను, అసమాన యుద్ధ పరాక్రమాన్ని ఒకే శ్లోకంలో బంధించిన తీరు అద్భుతం.

కవీనాం సంతాపః భ్రమణమభితో దుర్గతిరితి త్రయాణాం పంచత్వం రచయసి న తచ్చిత్త్రమధికమ్ ।

చతుర్ణాం వేదానాం వ్యరచి నవతా వీర భవతా ద్విషత్సేనాలీనామయుతమపి లక్షం త్వమకృథాః ॥ 151 ॥

శ్లోకంలోని సంఖ్యా చమత్కార విశ్లేషణ

ఇందులో కవి మూడు విభిన్న గణిత పరిణామాలను (3 $\rightarrow$ 5, 4 $\rightarrow$ 9, 10,000 $\rightarrow$ 1,00,000) శ్లేషార్థంలో అమర్చాడు:

1. త్రయాణాం పంచత్వమ్ (3 కాస్తా 5 కావడం):

• సంఖ్యా దృష్టి: మూడుగా ఉన్నవాటికి అయిదు సంఖ్యను ఆపాదించడం.

• శ్లేషార్థం: కవులను నిరంతరం వేధించేవి మూడే మూడు బాధలు:

1. సంతాపము (ఆర్థిక/మానసిక చింత)

2. భ్రమణము (ఆశ్రయం కోసం దేశదేశాలు తిరగడం)

3. దుర్గతి (దారిద్ర్యం).

ఈ మూడింటికీ రాజు పంచత్వం కలిగించాడు. సంస్కృతంలో 'పంచత్వం' అంటే పృథివి, ఆపస్సు, తేజస్సు, వాయువు, ఆకాశం అనే పంచభూతాలలో కలిసిపోవడం, అంటే మరణం లేదా సమూల నాశనం. కవుల ఆ మూడు బాధలను సంపూర్ణంగా రూపుమాపాడు.

2. చతుర్ణాం వేదానాం నవతా (4 కాస్తా 9 కావడం):

• సంఖ్యా దృష్టి: నాలుగు సంఖ్యను తొమ్మిది (నవ) సంఖ్యగా మార్చడం.

• శ్లేషార్థం: వేదాలు నాలుగే (ఋక్, యజుస్, సామ, అథర్వ). రాజు వేదవిదులను, వైదిక యజ్ఞయాగాదులను పోషించడం ద్వారా ఆ నాలుగు వేదాలకు నవతను (నూతనత్వాన్ని/తాజా వైభవాన్ని) చేకూర్చాడు. 'నవ' శబ్దానికి 'నూతనమైనది' మరియు 'తొమ్మిది' అనే రెండర్థాలు ఉండటం ఇక్కడి చమత్కారం.

3. అయుతమపి లక్షమ్ (10,000 కాస్తా 1,00,000 కావడం):

• సంఖ్యా దృష్టి: అయుతాన్ని (పదివేలను) లక్ష సంఖ్యగా పెంచడం.

• శ్లేషార్థం: శత్రుసేనలు అయుతం (10,000) ఉన్నప్పటికీ, యుద్ధభూమిలో రాజు ప్రయోగించే అస్త్రశస్త్రాల ధాటికి ఆ శత్రువులందరినీ కేవలం తన బాణాలకు లక్ష్యముగా (గురిగా/టార్గెట్‌గా) మార్చివేశాడు. 'లక్ష' శబ్దానికి 'ఒక లక్ష సంఖ్య' మరియు 'బాణ లక్ష్యము' (Target) అనే రెండు అర్థాలు స్ఫురిస్తాయి.

మూడు బాధలను చంపి (5), నాలుగు వేదాలకు నిత్య నూతనత్వాన్ని అందించి (9), పదివేల సైన్యాన్ని తన బాణాలకు లక్ష్యంగా చేసి (లక్ష) రాజు ప్రదర్శించిన ఈ లీలను అంకెల ఆటతో ముడిపెట్టి స్తుతించిన కవి ప్రజ్ఞ సంస్కృత సుభాషితాలలోనే విశిష్టమైనది

శ్లోకం 152

సమాజే సమ్రాజాం సదసి విదుషాం ధామ్ని ధనినాం నికాయే నీచానామపి చ తరుణీనాం పరిషది ।

వయం యత్రైవ స్మః క్షణమతిథయస్తత్ర శృణుమః స్ఫురద్రోమోద్భేదాః సుభగ భవతః పౌరుషకథాః ॥ 152 ॥

తాత్పర్యం:

సౌభాగ్యవంతుడవైన ఓ రాజా! చక్రవర్తుల సభలలోనైనా, విద్వాంసుల గోష్ఠిలోనైనా, ధనవంతుల గృహాలలోనైనా, సామాన్యుల సముదాయాలలోనైనా, లేదా యువతీమణుల సమక్షంలోనైనా—మేము ఎక్కడ క్షణకాలం అతిథులుగా అడుగుపెట్టినా, రోమాలు నిక్కబొడుచుకునేలా నీ పరాక్రమ గాథలనే సర్వత్రా వింటున్నాము!

శ్లోకం 153

న లోపో వర్ణానాం న ఖలు పరతః ప్రత్యయవిధిర్నిపాతో నాస్త్యేవ క్వచిదపి న భగ్నాః ప్రకృతయః ।

గుణో వా వృద్ధిర్వా సతతముపకారాయ జగతాం మునేర్దాక్షీపుత్రాదపి తవ సమర్థః పదవిధిః ॥ 153 ॥

తాత్పర్యం:

దాక్షీపుత్రుడైన పాణిని మహర్షి వ్యాకరణంలో వర్ణలోపాలు, ప్రత్యయాలు, నిపాతాలు, ప్రకృతి రూపాలు మారడాలు ఉంటాయి. కానీ నీ రాజనీతి/పాలన అనే పదవిధిలో: చాతుర్వర్ణాలకు ఎక్కడా లోపం (హాని) లేదు; ఇతరులను గుడ్డిగా నమ్మే పనిలేదు; ఎవరికీ పతనము (నిపాతము) లేదు; ప్రజలు (ప్రకృతులు) ఏమాత్రం చెదిరిపోలేదు; నీ గుణములు, నీ రాజ్యవృద్ధి నిరంతరం లోకోపకారానికే తోడ్పడుతున్నాయి. కాబట్టి నీ పదవీ నిర్వహణ పాణిని వ్యాకరణం కన్నా మిక్కిలి సమర్థవంతమైనది!

ఈ 153వ శ్లోకం సంస్కృత సాహిత్యంలోని వ్యాకరణ శ్లేషకు (Grammatical Pun) పరాకాష్ఠ. సంస్కృత వ్యాకరణ శాస్త్ర పితామహుడైన పాణిని మహర్షి (దాక్షీపుత్రుడు) రచించిన అష్టాధ్యాయిలోని సాంకేతిక పదాలను, రాజనీతి తత్త్వానికి అన్వయిస్తూ కవి చేసిన చమత్కారం ఇది.

 

వ్యాకరణ పక్షం - రాజనీతి పక్షం (తులనాత్మక పరిశీలన)

ఇందులోని ప్రతి పదం ఒకవైపు పాణిని వ్యాకరణాన్ని, మరొకవైపు రాజు యొక్క పరిపాలనా దక్షతను సమాంతరంగా ఆవిష్కరిస్తుంది:


సంకేత పదం పాణిని వ్యాకరణ పక్షం (వ్యాకరణ శాస్త్రం) రాజనీతి / పాలనా పక్షం (రాజు వ్యవహారం)

1. పదవిధిః పదాలను నిర్మించే పద్ధతి / సుప్తిఙంత రూపాల సాధన (సమర్థః పదవిధిః - పాణిని సూత్రం 2.1.1). పదవిని, రాజ్యాధికారాన్ని సమర్థవంతంగా నిర్వహించే పద్ధతి (పరిపాలనా విధానం).

2. వర్ణలోపః దర్శనం లోపః — వర్ణాలు (అచ్చులు, హల్లులు) వ్యాకరణ ప్రక్రియలో లోపించడం/పోవడం. వర్ణాశ్రమ ధర్మాలలో చాతుర్వర్ణాలకు (బ్రాహ్మణ, క్షత్రియ, వైశ్య, శూద్రులకు) ఎక్కడా లోపం, హాని లేదా క్షీణత కలగకపోవడం.

3. పరతః ప్రత్యయవిధిః ప్రత్యయః / పరశ్చ — ప్రకృతి తర్వాతనే ప్రత్యయాలు వచ్చి చేరాలనే నియమం. ఇతరులను (శత్రువులను లేదా పరాయివారిని) గుడ్డిగా విశ్వసించే (ప్రత్యయః = నమ్మకం) బలహీనత లేకపోవడం; స్వతంత్రంగా ఆలోచించడం.

4. నిపాతః ప్రాగ్రీశ్వరానిపాతాః — ప్రత్యేక నియమం లేకుండా సిద్ధరూపాలుగా పడి ఉండే అవ్యయ శబ్దాలు (నిపాతములు). రాజ్యంలో ఎవరికీ ఎలాంటి పతనము, అధోగతి (నిపాతము) సంభవించకపోవడం.

5. ప్రకృతయః ప్రత్యయం చేరడానికి మూలమైన ధాతువులు, ప్రాతిపదికలు (భగ్నమవ్వడం అంటే ఆదేశాల వల్ల మూలరూపం మారడం). రాజ్యంలోని ప్రజలు, మంత్రులు, సైన్యం వంటి రాజ్యాంగాలు (ప్రకృతయః) ఏమాత్రం కలత చెందకపోవడం, చెదిరిపోకపోవడం.

6. గుణః / వృద్ధిః అదేఙ్ గుణః / వృద్ధిరాదైచ్ — స్వరాలలో సంభవించే గుణ, వృద్ధి సంధులు కేవలం వ్యాకరణ రూప నిష్పత్తి కోసమే వస్తాయి. రాజులోని అద్భుత సద్గుణాలు (గుణః), రాజ్య సంపదల విస్తరణ (వృద్ధిః) నిరంతరం లోక కల్యాణానికే ఉపకరించడం.

కవి తీర్పు

పాణిని వ్యాకరణంలో వర్ణాలు లోపిస్తాయి, నిపాతాలు ఉంటాయి, మూల ప్రకృతులు వికృతి చెందుతాయి. కానీ ఈ రాజు 'పదవిధి'లో (పాలనలో) మాత్రం వర్ణాలకు లోపం లేదు, ఎవరికీ పతనం లేదు, ప్రజలకు భంగం లేదు; ఆయన గుణ-వృద్ధులు లోకోపకారానికే నిలుస్తున్నాయి. అందువల్ల దాక్షీపుత్రుడైన పాణిని మహర్షి కంటే కూడా ఈ రాజు యొక్క పదవిధి ఎంతో విశిష్టమైనదని, సమర్థవంతమైనదని కవి శ్లాఘించాడు.

శ్లోకం 154

న మిథ్యావాదస్తే న చ విగుణచర్చాస్వభిరతిర్న వా వాచ్యం కించిద్వచసి న ధనాప్యాయినీ మతిః ।

తథాప్యేతచ్చిత్రం యదసి జగతీజానిరధునా త్వమేవైకో లోకే నిగమపరభాగార్థనిపుణః ॥ 154 ॥

తాత్పర్యం:

నీవు అసత్యం పలకవు; వ్యర్థ చర్చలయందు నీకు ఆసక్తి లేదు; నీ మాటలలో నింద్యమైనదేదీ ఉండదు; కేవలం ధనార్జనపైనే నీ బుద్ధి నిలువదు. అయినా కూడా ఈ లోకంలో భూమండలానికి భర్తవైన నీవొక్కడివే వేదాలలోని పరమ రహస్యార్థాలను పరిపూర్ణంగా తెలిసిన నిపుణుడవై ఉండటం ఎంతో ఆశ్చర్యకరమైన విషయం!

శ్లోకం 155

చకోరాణాం చంద్రః కుసుమసమయః కాననభువాం సరోజానాం భానుః కువలయకదంబం మధులిహామ్ ।

మయూరాణాం మేఘః ప్రథయతి యథా చేతసి సుఖం తథాస్మాకం ప్రీతిం జనయతి తవాలోకనమిదమ్ ॥ 155 ॥

తాత్పర్యం:

చకోర పక్షులకు చంద్రుడు, అడవులకు వసంత ఋతువు, పద్మములకు సూర్యుడు, తుమ్మెదలకు కలువపూల సమూహం, నెమళ్ళకు వర్షించే మేఘం మనస్సులో ఎలాంటి ఆనందాన్ని కలిగిస్తాయో—నీ దర్శనం మాకు అటువంటి అనిర్వచనీయమైన ప్రీతిని, సంతోషాన్ని కలిగిస్తున్నది.

శ్లోకం 156

అదాతారం దాతృప్రవరమనయం విశ్వవినయం విరూపం రూపాఢ్యం విగతజయినం విశ్వజయినమ్ ।

అకుల్యం కుల్యం త్వామహమవదమాశాపరవశాన్మృషావాదేత్యుక్తిస్త్వయి ఖలు మృషావాదిని మయి ॥ 156 ॥

తాత్పర్యం:

ధనాశకు లోనై కవులు లోకంలో దానగుణం లేనివాడిని 'దాతృశిరోమణి' అని, దుర్మార్గుడిని 'మహా వినయశీలి' అని, విరూపిని 'సుందరుడు' అని, పిరికివాడిని 'విశ్వవిజేత' అని, కులహీనుడిని 'సత్కులీనుడు' అని అసత్యపు పొగడ్తలతో స్తుతిస్తుంటారు. అందుచేత కవులు అసత్యవాదులే. కానీ అన్ని సద్గుణాలు మూర్తీభవించిన నీ విషయంలో ఆ పొగడ్తలన్నీ పలికినప్పుడు మాత్రం, అసత్యవాదిని అయిన నా వాక్కు కూడా పూర్తిగా సత్యమై నిలిచింది!

• రాజా! నీ దగ్గరకు వచ్చి కూడా నా పాత అలవాటు ప్రకారం అదే ఆశాపరవశంతో పై మాటలన్నీ (దాతవు, రూపవంతుడవు, వినయశీలివి, జేతవు, కులీనుడవు అని) యథావిధిగా అనేశాను.

కానీ ఆశ్చర్యం! నీ విషయంలో మాత్రం నాపై ఉన్న 'అసత్యవాది' అనే ముద్ర అబద్ధమైపోయింది!"

ఎందుకంటే ఆ గుణాలన్నీ నిజంగానే నీలో పరిపూర్ణంగా కొలువై ఉన్నాయి. ఫలితంగా:

• అబద్ధాలకోరుగా పేరుబడ్డ కవి నోటినుంచి వచ్చిన మాటలు నిజమైపోయాయి.

• కవిని 'అసత్యవాది' అని లోకం అనడం కూడా ఇక్కడ అసత్యమైపోయింది.

రాజుని పొగడటానికి కేవలం గుణాలను ఏకరవు పెట్టకుండా, లోకంలోని కవులందరి ఆశాపాతాన్ని, రాజస్తుతిలోని కృత్రిమత్వాన్ని వేలెత్తి చూపుతూనే, ఆ రాజు ఔన్నత్యాన్ని తిరుగులేని విధంగా ప్రతిపాదించిన అద్భుతమైన సుభాషితమిది.

శ్లోకం 157

యశఃస్తోమానుచ్చైరుపచిను చకోరప్రణయినీరసజ్ఞాపాండిత్యచ్ఛిదురశశిధామభ్రమకరాన్ ।

అపి త్వత్తేజోభిస్తమసి శమితే రక్షతి దిశామసౌ యాత్రామైత్రీం నభసి నితరామంబరమణిః ॥ 157 ॥

తాత్పర్యం:

ఓ రాజా! చకోరాల ప్రియుడైన చంద్రుని కిరణాల కాంతిని కూడా చిన్నబుచ్చే తెల్లని నీ కీర్తి సమూహాలను దిక్కుదిక్కులా విస్తరింపజేయుము. నీ తేజస్సు చేతనే చీకట్లన్నీ నశించిపోగా, ఆకాశంలో సూర్యుడు కేవలం దిక్కులతో స్నేహయాత్రను కాపాడుకోవడానికి మాత్రమే ఉదయిస్తున్నట్లున్నాడు!

శ్లోకం 158

సురాణాం పాతాసౌ స పునరతిపుణ్యైకహృదయో గ్రహస్తస్యాస్థానే గురురుచితమార్గే స నిరతః ।

కరస్తస్యాత్యర్థం వహతి శతకోటిప్రణయితాం స సర్వస్వం దాతా తృణమివ సురేశం విజయతే ॥ 158 ॥

తాత్పర్యం:

దేవేంద్రునితో శ్లేష పూర్వక పోలిక:

ఇంద్రుడు 'సురాణాం పాతా' (మద్యపానం చేసేవాడు); ఈ రాజు 'సురాణాం పాతా' (విద్వాంసులను, దేవతలను రక్షించేవాడు). ఇంద్రుని పక్షంలో పాపపు బుద్ధి ఉండవచ్చు; ఈ రాజు పరమ పవిత్ర హృదయుడు. ఇంద్రునికి గ్రహాలు, గురుడు (బృహస్పతి) అస్థానంలో ఉండవచ్చు; ఈ రాజు స్థానంలో దురాగ్రహం ఉండదు, ఎల్లప్పుడూ పెద్దల మార్గంలో, ధర్మమార్గంలో నడుస్తాడు. ఇంద్రుని హస్తం వజ్రాయుధాన్ని (శతకోటిని) ధరిస్తే, ఈ రాజు హస్తం వందల కోట్ల దానాలకు ఆశ్రయమై ఉంటుంది. సర్వస్వాన్నీ దానం చేసే ఈ ఉదారుడైన రాజు దేవేంద్రుడిని గడ్డిపోచలా జయిస్తున్నాడు.

శ్లోకం 159

మనోభూర్ముగ్ధాసు క్షిపతి యది బాణావలిమసౌ కథం తాభిః క్షిప్తాస్త్వయి నయనవిక్షేపవిశిఖాః ।

అథ జ్ఞాతం బ్రూమః శృణు సుభగ శృంగారనలినీవనక్రీడాహంసం స్మరమివ విదుస్త్వాం మృగదృశః ॥ 159 ॥

తాత్పర్యం:

మన్మథుడు అమాయకులైన స్త్రీలపై తన పూలబాణాలను ప్రయోగిస్తే, వారు తమ చూపులనే బాణాలను నీపై ఎందుకు ప్రయోగిస్తున్నారు? ఓ సుందరాకారా! దానికి కారణం మాకు తెలిసింది, విను: శృంగారమనే పద్మవనంలో విహరించే రాజహంస వంటి నిన్ను చూసి, ఆ లేడికన్నుల భామలు నిన్నే సాక్షాత్తు మన్మథునిగా భావిస్తున్నారు!

1. లోక సహజ న్యాయం ప్రకారం—ఒకరు మనపై బాణాలు వేస్తే, మనం తిరిగి బాణాలను వారి మీదికే వేయాలి (ప్రతీకారం తీర్చుకోవాలి).

o బాణాలు వేసినవాడు: మన్మథుడు (మనోభూః).

o దెబ్బతిన్నవారు: ముగ్ధలైన స్త్రీలు (ముగ్ధాః).

o మరి స్త్రీలు తమ కంటిచూపులనే బాణాలను (నయనవిక్షేప విశిఖాలను) తిరిగి మన్మథుడి మీద వేయాలి కదా! మధ్యలో ఉన్న నీ మీదికి (రాజు మీదికి) ఎందుకు విసురుతున్నారు?

2. కవి పరిష్కారం (సమాధానం):

"ఓ సుందరాంగుడా! దానికి కారణం నాకు అర్థమైంది, విను:

శృంగారమనే కమలవనంలో విహరించే రాజహంస వంటి నీ రూపలావణ్యాలు, శోభ సాక్షాత్తు మన్మథుడిని మించి ఉన్నాయి. దాంతో ఆ అమాయక స్త్రీలు నిన్నే తమను బాధిస్తున్న అసలైన మన్మథుడిగా భ్రమపడి (స్మరమివ విదుః), ప్రతీకారంగా తమ చూపులనే బాణాలను నీపై వర్షింపజేస్తున్నారు!"

అలంకార వైభవం

• భ్రాంతిమంతం / ఉత్ప్రేక్ష: రాజు యొక్క సౌందర్యం ఎంతటి మోహనకరమైనదంటే, లేడికన్నుల భామలకు అతడే సాక్షాత్తు సాకార మన్మథుడిగా తోచాడు.

• రూపకం: శృంగార-నలినీవన-క్రీడాహంసః — శృంగారాన్ని పద్మవనంగాను, అందులో స్వేచ్ఛగా విహరించే రాజును రాజహంసగాను భావించి చెప్పిన రూపక సమాసం ఎంతో రమణీయమైనది.

ఆడవారి చూపుల బాణాలు రాజుపై పడటాన్ని వర్ణిస్తూనే, ఆయన అసమాన సౌందర్యాన్ని మన్మథునితో పోల్చి స్తుతించిన మనోహరమైన శ్లోకమిది.

శ్లోకం 160

యశశ్చంద్రైరుద్యత్సుకుృతనరకల్పద్రుమకరైః పరం లక్ష్మీధామైర్ద్విరదహయరత్నాదిఫలదైః ।

నిజైర్దానాంభోభిర్నియతతులితక్షీరజలధిశ్చిరం జీయాజ్జీయాదధిధరణి సోఽయం నరపతిః ॥ 160 ॥

తాత్పర్యం:

చంద్రుని వంటి స్వచ్ఛమైన కీర్తితో, పుణ్యరూపమైన మానవ కల్పవృక్షపు కొమ్మల వంటి హస్తాలతో, ఏనుగులు, గుర్రాలు, రత్నాల వంటి ఉత్తమ ఫలాలను ఇస్తూ సంపదలకు నిలయమైనవాడు, దానోదక ప్రవాహాలచేత క్షీరసముద్రాన్ని సైతం సరితూగినవాడు అయిన ఈ మహారాజు భూమండలంపై చిరకాలం వర్ధిల్లును గాక! జయము జయము పొందును గాక!

శ్లోకం 161

అయం మార్తాండః కిం స ఖలు తురగైః సప్తభిరితః

కృశానుః కిం సర్వాః ప్రసరతి దిశో నైష నియతమ్ ।

కృతాంతః కిం సాక్షాన్మహిషవహనోఽసావితి చిరం

సమాలోక్యాజౌ త్వాం విదధతి వికల్పాన్ప్రతిభటాః ॥ 161 ॥

తాత్పర్యం:

యుద్ధరంగంలో నిన్ను చూసిన శత్రువీరులు ఎంతోసేపు ఇలా సంశయాలలో మునిగిపోతున్నారు: "ఇతడు సూర్యుడా? కాదే, సూర్యుడైతే ఏడు గుర్రాల రథంపై ఉండాలి కదా! అగ్నిదేవుడా? కాదే, అగ్ని ఒకే నియమిత మార్గంలో మండడు, అన్ని దిక్కులకూ వ్యాపిస్తాడు కదా! లేక సాక్షాత్తు యమధర్మరాజా? కాదు, యముడైతే దున్నపోతు వాహనంపై ఉండాలి కదా!" అని నీ తేజస్సు, ప్రతాపాలను చూసి నిన్ను సరిపోల్చలేక తికమకపడుతున్నారు.



శ్లోకం 162

తులాధారో ధాతా వహతి వసుధా పద్ధతిం ఫణీశః స్యాత్సూత్రం

కనకశిఖరీ భాజనపలికా ।

తులాదండః సత్యం యది భవతి దామోదరగదా

తథాప్యేషోఽశక్యస్తవ గుణసమూహస్తులయితుమ్ ॥ 162 ॥

తాత్పర్యం:

ఓ రాజా! ఒకవేళ బ్రహ్మదేవుడే తూచేవాడై (త్రాసు పట్టుకునేవాడై), పాతాళంలో భూమిని మోసే ఆదిశేషుడే త్రాసు దారమై, స్వర్ణమయమైన మేరుపర్వతమే త్రాసు తట్టయై (పళ్ళెమై), సాక్షాత్తు శ్రీమహావిష్ణువు చేతి కౌమోదకీ గదాయే త్రాసు దండమై నిలిచినా కూడా—నీ అనంతమైన గుణగణాల సమూహాన్ని సరితూచడం ఎవరికీ శక్యము కాదు!



శ్లోకం 163

న తూణాదుద్ధారే న గుణఘటనే న శ్రుతిశిఖం

సమాకృష్టౌ దృష్టిర్న వియతి న లక్ష్యే న చ భువి ।

నృణాం దృశ్యో దేవ క్వచన విశిఖః కింతు పతిత-

ద్విషద్వక్షోరంధ్రైరనుమితిరమూన్గోచరయతి ॥ 163 ॥

తాత్పర్యం:

ఓ ప్రభూ! నీవు అమ్ములపొది నుండి బాణాన్ని తీయడం గానీ, వింటినారికి సంధించడం గానీ, చెవిదాకా లాగి విడవటం గానీ ఎవరి కంటికీ కనిపించదు. ఆ బాణం ఆకాశంలో గానీ, నేలపై గానీ, లక్ష్యం వైపు దూసుకెళ్లేటప్పుడు గానీ కనిపించదు. కేవలం నేలకూలిన శత్రువుల వక్షఃస్థలాల్లో పడిన రంధ్రాలను చూసి మాత్రమే నీవు బాణప్రయోగం చేశావని జనులు అనుమాన ప్రమాణంతో ఊహించగలుగుతున్నారు! (నీ బాణప్రయోగ వేగం అంతటి అత్యద్భుతమైనది).



శ్లోకం 164

అముష్యోర్వీభర్తుః ప్రసృమరచమూసింధురభవై-

రవైమి ప్రారబ్ధే వేపధుభిరవశ్యాయసమయే ।

న కంపంతా మంతః ప్రతినృపభటా మ్లాయతు న

తద్వధూవక్త్రాంభోజం భవతు న స తేషాం కుదివసః ॥ 164 ॥

తాత్పర్యం:

ఈ చక్రవర్తి యొక్క విస్తారమైన చతురంగ బలాల్లోని మదగజాల సమూహాల వల్ల శత్రువులకు వణుకు పుట్టించే చలికాలం వంటి భయానక కాలం ఆరంభమైంది. ఆ శత్రు సైనికుల హృదయాలు భయంతో వణకకుండా ఎలా ఉండగలవు? వారి భార్యల ముఖపద్మాలు వాడిపోకుండా ఎలా ఉండగలవు? ఆ శత్రువులకు అది దుర్దినం కాకుండా ఎలా ఉండగలదు? తప్పక అరిష్టమే కలుగుతుంది.



శ్లోకం 165

యశఃపూరైర్దూరం నను సుతనునేత్రోత్పలవనీ-

తమస్తంద్రాచంద్రా తప తప సహస్రాణి శరదామ్ ।

ఇయం చాస్తాం యుష్మద్గుణకథనపీయూషపటల-

శ్రితోత్సంగానందత్సురనరభుజంగా త్రిజగతీ ॥ 165 ॥

తాత్పర్యం:

సుందరాంగుల నేత్రాలనే కలువలకు వికాసాన్నిచ్చే నిర్మలమైన వెన్నెల వంటి నీ కీర్తి ప్రవాహాలు వేలాది శరత్కాలాల పాటు అవిరళంగా తపించుగాక (ప్రకాశించుగాక)! నీ సద్గుణ గానమనే అమృతధారలను ఒడిసిపట్టుకుని ఆస్వాదిస్తూ దేవతలు, మానవులు, నాగలోకవాసులతో కూడిన ఈ ముల్లోకాలు ఎల్లప్పుడూ పరమానందంతో అలరారుగాక!



శ్లోకం 166

స్వసుఖనిరభిలాషః ఖిద్యసే లోకహేతోః

ప్రతిదినమథవా తే వృత్తిరేవంవిధైవ ।

అనుభవతి హి మూర్ధ్నా పాదపస్తీవ్రముష్ణం

శమయతి పరితాపం ఛాయయా సంశ్రితానామ్ ॥ 166 ॥

తాత్పర్యం:

ఓ రాజా! స్వంత సుఖాలను ఏమాత్రం కోరకుండా, లోక శ్రేయస్సు కోసమే నీవు ప్రతిదినం శ్రమిస్తున్నావు; లేదా నీ సహజ స్వభావమే ఇంతటి త్యాగపూరితమైనది కావచ్చు. మహా వృక్షం తన నెత్తిమీద తీవ్రమైన ఎండను భరిస్తూ, తనను ఆశ్రయించిన వారికి మాత్రం చల్లని నీడనిచ్చి వారి తాపాన్ని పోగొడుతుంది కదా! (శాకుంతలంలోని ప్రసిద్ధ శ్లోకమిది).



శ్లోకం 167

నియమయసి కుమార్గప్రస్థితానాత్తదండః

ప్రశమయసి వివాదం కల్పసే రక్షణాయ ।

అతనుషు విభవేషు జ్ఞాతయః సంతు నామ

త్వయి తు పరిసమాప్తం బంధుకృత్యం ప్రజానామ్ ॥ 167 ॥

తాత్పర్యం:

రాజాజ్ఞ అనే దండనీతితో చెడుమార్గంలో నడిచేవారిని సన్మార్గంలో పెడతావు; ప్రజల మధ్య కలహాలను, వివాదాలను సమయిస్తావు; సర్వదా రక్షణ కల్పిస్తావు. సంపదలు ఉన్నప్పుడు మాత్రమే ఆదరించే బంధువులు లోకంలో ఎందరైనా ఉండవచ్చు గాక; కానీ నిజమైన బంధువు చేయవలసిన రక్షణ, ఆదరణ అనే కర్తవ్యాలన్నీ ప్రజల పట్ల నీ యందే పరిసమాప్తమయ్యాయి! (నీవే నిజమైన బంధుడవు).



శ్లోకం 168

అభిమతఫలదాతా త్వం చ కల్పద్రుమశ్చ

ప్రకటమిహ విశేషం కంచనోదాహరామః ।

కథమివ మధురోక్తిప్రేమసమ్మానమిశ్రం

తులయతి సురశాఖీ దేవ దానం త్వదీయమ్ ॥ 168 ॥

తాత్పర్యం:

కోరిన కోరికలను తీర్చడంలో నీవూ కల్పవృక్షమూ సమానులే అనుకుందాం; అయినా మీ ఇద్దరి మధ్య ఉన్న ఒక స్పష్టమైన విశేషాన్ని మేము ఉదాహరిస్తున్నాము: దానం ఇచ్చేటప్పుడు నీవు చూపే అమృతతుల్యమైన మృదుమధుర సంభాషణ, ఆప్యాయత, గౌరవ మర్యాదలు ఆ చేతనం లేని దేవతావృక్షానికి (కల్పవృక్షానికి) ఎలా సాధ్యమవుతాయి? అది నీ దాన గుణాన్ని ఏమాత్రం సరితూగలేదు!



శ్లోకం 169

అకాండధృతమానసవ్యవసితోత్సవైః సారసైః

అకాండపటుతాండవైరపి శిఖండినాం మండలైః ।

దిశః సమవలోకితాః సరసనిర్భరప్రోల్లసద్-

భవత్పృథువరూథినీరజోనిభూరజఃశ్యామలాః ॥ 169 ॥

తాత్పర్యం:

ఓ రాజా! నీ అపారమైన చతురంగ సేనలు కదలివస్తున్నప్పుడు ఆకాశంలో లేచిన విస్తారమైన పరాగ ధూళి మేఘంలా అలముకుని సమస్త దిక్కులను కారుమబ్బుల వలె నల్లగా మార్చివేసింది. అది చూసి వర్షాకాలం వచ్చిందనుకుని భ్రమపడి, కొంగలు ఆనందంతో మానస సరోవరానికి వెళ్ళే సన్నాహాలు చేయసాగాయి; నెమళ్ల గుంపులు అకాలంలోనే గంభీరంగా తాండవ నృత్యాలు చేయసాగాయి!



శ్లోకం 170

సహస్రకరపూరణాన్నిఖిలజంతువక్రాంబుజ-

ప్రకాశకరణాదథ ప్రబలవైరితేజోవధాత్ ।

దరిద్రతిమిరోద్ధృతేరఖిలభూపచూడామణిర్-

జగన్మణిరహర్మణిర్జగదిదం చ ధత్తః సమమ్ ॥ 170 ॥

తాత్పర్యం:

సూర్యుడు (అహర్మణి) వేలాది కిరణాలను ప్రసరింపజేస్తాడు; ఈ రాజు (జగన్మణి) వేలాది హస్తాలతో దానాలు చేస్తాడు. సూర్యుడు సమస్త జీవుల ముఖపద్మాలను వికసింపజేస్తాడు; రాజు ప్రజల ముఖాలలో ఆనందాన్ని నింపుతాడు. సూర్యుడు చీకటిని (శత్రువును) రూపుమాపుతాడు; రాజు బలవంతులైన శత్రువుల తేజస్సును అణచివేస్తాడు. సూర్యుడు లోకంలోని అంధకారాన్ని పారద్రోలితే, రాజు ప్రజల దారిద్ర్యమనే చీకట్లను పారద్రోలుతాడు. అందువల్ల సూర్యుడూ, రాజశిరోమణి అయిన ఈ ప్రభువూ ఇద్దరూ సమస్థాయిలో లోకాన్ని రక్షిస్తున్నారు.



శ్లోకం 171

యశఃకరణధోరణీతులితరోహిణీవల్లభ

త్వయా క్షణముదీక్ష్యతే జగతి యో దరిద్రో జనః ।

పయోధరమహీధరే నటతి తస్య వామభ్రువాం

రణత్కనకకింకిణీకలరవేణ దేవ స్మరః ॥ 171 ॥

తాత్పర్యం:

చంద్రుని వంటి స్వచ్ఛమైన కీర్తి ప్రవాహం కల ఓ ప్రభూ! ఈ లోకంలో అత్యంత దరిద్రుడైన వాడిని సైతం నీవు దయామయ దృష్టితో ఒక్క క్షణకాలం చూస్తే చాలు—అతడు అపార ధనవంతుడై, మన్మథుని వలె సుందరీమణుల స్తనభారములపై మ్రోగే బంగారు గజ్జెల సవ్వడులతో శృంగార విలాసాలలో మునిగితేలుతాడు! (నీ చూపు ఒక్కటి పడితే దరిద్రుడైనా సర్వైశ్వర్య సంపన్నుడవుతాడని భావం).



శ్లోకం 172

యమః ప్రతిమహీభృతాం హుతవహోఽసి తన్నీవృతాం

సతాం ఖలు యుధిష్ఠిరో ధనపతిర్ధనాకాంక్షిణామ్ ।

గృహం శరణమిచ్ఛతాం కులిశకోటిరస్మిన్నిర్మితః

త్వమేక ఇహ భూతలే బహువిధో విధాత్రా కృతః ॥ 172 ॥

తాత్పర్యం:

ఓ రాజా! శత్రురాజుల పాలిట యముడవు; వారి రాజ్యాల పాలిట అగ్నిహోత్రుడవు; సజ్జనుల పట్ల ధర్మరాజవు (యుధిష్ఠిరుడవు); ధనాన్ని ఆశించే యాచకుల పాలిట కుబేరుడవు; శరణు కోరిన ఆర్తుల పాలిట వజ్రాయుధపు రక్షణ కోట వంటి సురక్షిత గృహానివి. ఒక్కడివే అయిన నిన్ను బ్రహ్మదేవుడు ఈ భూమండలంపై ఇన్ని విభిన్న రూపాలలో అద్భుతంగా సృష్టించాడు!


శ్లోకం 173

ఆలోకాంతప్రతిహతతమోవృత్తిరాసాం ప్రజానాం

తుల్యోద్యోగస్తవ చ సవితుశ్చాధికారో మతో నః ।

తిష్ఠత్యేకః క్షణమధిపతిర్జ్యోతిషాం వ్యోమమధ్యే

షష్ఠే కాలే త్వమపి లభసే దేవ విశ్రాంతిమహ్నః ॥ 173 ॥

తాత్పర్యం:

(అభిజ్ఞాన శాకుంతలము, అంకం 5, శ్లోకం 4)

ఉదయకాంతి ద్వారా లోకంలోని చీకట్లను పారద్రోలి ప్రజలను కార్యోన్ముఖులను చేసే సూర్యునికి, ధర్మపాలనతో అజ్ఞానాంధకారాన్ని తొలగించి ప్రజలను కాపాడే నీకూ సమానమైన బాధ్యతాధికారాలు ఉన్నాయని మేము భావిస్తున్నాము. జ్యోతిర్మండలాధిపతియైన సూర్యుడు మిట్టమధ్యాహ్నం ఆకాశం నడిబొడ్డున ఒక్క క్షణకాలం నిలిచినట్లుగా, ఓ దేవా! నీవు కూడా రోజులో ఆరవ భాగంలో (షష్ఠ భాగంలో) మాత్రమే కాస్త విశ్రాంతిని పొందుతున్నావు.



శ్లోకం 174

అధ్యాక్రాంతా వసతిరమునాప్యాశ్రమే సర్వభోగ్యే

రక్షాయోగాదయమపి తపః ప్రత్యహం సంచినోతి ।

అస్యాపి ద్యాం స్పృశతి వశినశ్చారణద్వంద్వగీతః

పుణ్యః శబ్దో మునిరితి ముహుః కేవలం రాజపూర్వః ॥ 174 ॥

తాత్పర్యం:

(అభిజ్ఞాన శాకుంతలము, అంకం 2, శ్లోకం 15)

సకల భోగాలకు నిలయమైన గృహస్థాశ్రమంలో (రాజభవనంలో) నివసిస్తున్నప్పటికీ, ప్రజా రక్షణ అనే యోగం ద్వారా ఈ రాజు ప్రతిరోజూ తపస్సునే సముపార్జిస్తున్నాడు. ఇంద్రియాలను జయించిన ఈ ప్రభువు యొక్క పవిత్ర కీర్తి చారణ దంపతుల గానాల ద్వారా స్వర్గలోకాన్ని తాకుతోంది. ఋషులను 'ముని' అన్నట్లే, ఇతనిని కూడా అంతా 'ముని' అని పిలుస్తున్నారు; కాకపోతే ఒక చిన్న భేదం—ఇతనికి 'రాజ' అనే పదం ముందు చేరి రాజర్షి (రాజముని) అయ్యాడు!



శ్లోకం 175

నైతచ్చిత్త్రం యదయముదధిశ్యామసీమాం ధరిత్రీమ్

ఏకః కృత్స్నాం నగరపరిఘప్రాంశుబాహుర్భునక్తి ।

ఆశంసంతే సమితిషు సురాః సక్తవైరా హి దైత్యైః

అస్యాధిజ్యే ధనుషి విజయం పౌరుహూతే చ వజ్రే ॥ 175 ॥

తాత్పర్యం:

(అభిజ్ఞాన శాకుంతలము, అంకం 2, శ్లోకం 16)

కోట గడియమాను వంటి దృఢమైన, పొడవైన బాహువులు గల ఈ దుష్యంతుడు సముద్రమే సరిహద్దుగా గల ఈ సమస్త భూమండలాన్ని ఒంటిచేత్తో పాలించడంలో ఆశ్చర్యమేమీ లేదు. ఎందుకంటే, రాక్షసులతో జరిగే భీకర యుద్ధాలలో దేవతలు సైతం విజయం కోసం దేవేంద్రుని వజ్రాయుధం మీదా, నారి సంధించిన ఈ రాజు ధనుస్సు మీదా సమానంగా ఆశలు పెట్టుకుంటున్నారు!



శ్లోకం 176

త్రాతుం లోకానివ పరిణతః కాయవానస్త్రవేదః

క్షాత్రో ధర్మః శ్రిత ఇవ తనుం బ్రహ్మకోషస్య గుప్త్యై ।

సామ్నామివ సముదయః సంచయో వా గుణానామ్

ఆవిర్భూయ స్థిత ఇవ జగత్పుణ్యనిర్మాణరాశిః ॥ 176 ॥

తాత్పర్యం:

ఈ రాజును చూస్తుంటే—లోకాలను రక్షించడానికి సాక్షాత్తు ధనుర్వేదమే (అస్త్రవేదమే) దేహాన్ని ధరించి అవతరించిందా అన్నట్లుంది! వేద రాశిని, బ్రాహ్మణత్వాన్ని రక్షించడం కోసం క్షాత్రధర్మమే ఒక రూపాన్ని దాల్చి వచ్చిందా అన్నట్లుంది! లేదా సామవేద మంత్రాల సమూహమా, సకల సద్గుణాల సంపుటమా, లోకంలోని పుణ్యమంతా ఒక్కటిగా రాశిపోసి నిర్మించిన రూపమా అన్నట్లు ప్రకాశిస్తున్నాడు!



శ్లోకం 177

హేషంతే యజ్జితజలధరధ్వానమేతే తురంగాః

భూమిం పర్యంతమపి చ ముహుర్దక్షిణైరాలिखంతి ।

యానోత్సుక్యం యదపి చలనాద్వాలధేర్వ్యంజయంతి

త్వద్దోర్దండద్వితయవశగా తత్సమగ్రా జయశ్రీః ॥ 177 ॥

తాత్పర్యం:

నీ అశ్వాలు మేఘగర్జనలను సైతం తిరస్కరించేలా ఉత్సాహంతో సకిలిస్తున్నాయి; తమ కుడి డెక్కలతో పదేపదే నేలను రాతలు తీస్తూ గీకుతున్నాయి; తోకలను ఆడిస్తూ రణయాత్రకు ఉరకలెత్తే ఉత్సుకతను ప్రకటిస్తున్నాయి. ఈ అద్భుత శుభ శకునాలన్నీ చూస్తుంటే, సమగ్రమైన విజయలక్ష్మి సంపూర్ణంగా నీ బాహుదండాల వశమై నిలుస్తుందని స్పష్టమవుతోంది!



శ్లోకం 178

దృష్టః సాక్షాదసురవిజయీ నాకినాం చక్రవర్తీ

మాత్స్యో న్యాయః కథయతి యథా వారుణీదండనీతేః ।

పాతాలేంద్రాదహిభయమథాస్త్యేవ నిత్యానుషక్తం

తన్నః పుణ్యైరజని భవతా వీర రాజన్వతీ భూః ॥ 178 ॥

తాత్పర్యం:

ఈ 178వ శ్లోకం సంస్కృత రాజప్రశస్తి కావ్యాలలో అత్యంత ప్రసిద్ధమైన వ్యతిరేకాలంకారం (మరియు వ్యాకరణ విశేషం) కలిగిన శ్లోకం. ముల్లోకాలలోని అధిపతులను (స్వర్గాధిపతి ఇంద్రుడు, జలాధిపతి వరుణుడు, పాతాళాధిపతి ఆదిశేషుడు) ఒక్కొక్కరిని సున్నితంగా పక్కనబెడుతూ, భూలోక పాలక చక్రవర్తి ఔన్నత్యాన్ని కవి అత్యున్నత శిఖరానికి చేర్చిన తీరు ఇందులో అద్భుతంగా ఆవిష్కృతమైంది.

కవి ముల్లోకాల పాలనలను ఈ విధంగా తులనాత్మకంగా పరిశీలించాడు:

1. నాకినాం చక్రవర్తీ (స్వర్గాధిపతి - దేవేంద్రుడు)

• పరిమితి: ఇంద్రుడు స్వర్గాధిపతియే అయినప్పటికీ ఆయన దృష్టి అంతా రాక్షసులతో జరిగే కలహాలు, యుద్ధాల చుట్టూనే తిరుగుతుంది (అసురవిజయీ). ఎప్పుడు ఏ రాక్షసుడు పదవిని లాక్కుంటాడోనన్న ఆందోళనే తప్ప, సర్వజనులకు స్థిరమైన నిర్భయత్వాన్ని, శాంతిభద్రతలను అందించే ప్రజాపాలనా దక్షత ఆయన పాలనలో కనిపించదు.

2. వారుణీ దండనీతిః (జలాధిపతి - వరుణుని పాలన)

• పరిమితి: జలాలకు అధిపతి వరుణుడు. కానీ నీటి లోపల సాగే రాజనీతి ఎలాంటిది? అది మత్స్య న్యాయం (మాత్స్యో న్యాయః). నీటిలో పెద్ద చేప చిన్న చేపను నిర్దాక్షిణ్యంగా మింగివేస్తుంది; బలవంతుడు బలహీనుడిని వేటాడి హరిస్తాడు. ధర్మం బలహీనుడిని రక్షించలేని స్థితి అది. కాబట్టి వరుణుని దండనీతి నిజమైన ప్రజాహిత దండనీతి కాదు.

3. పాతాలేంద్రః (పాతాళాధిపతి - ఆదిశేషుడు)

• పరిమితి: పాతాళ లోకానికి అధిపతి నాగేంద్రుడైన శేషుడు. భూమిని నెత్తిమీద మోస్తున్నప్పటికీ, ఆయన స్వభావరీత్యా సర్పరాజు (అహిః). సర్పమున్న చోట సహజంగానే కాటు వేస్తుందనే ప్రాణభయం (అహిభయం) క్షణక్షణం వెన్నాడుతూనే ఉంటుంది. కాబట్టి అక్కడ నిరంతర అభయం లభించదు.

శ్లోకంలో ప్రధాన విశేషం: 'రాజన్వతీ భూః'

ఈ శ్లోకానికి ప్రాణప్రదమైన పదం "రాజన్వతీ". ఇది పాణిని సంస్కృత వ్యాకరణంలో అత్యంత విశిష్టమైన సూత్రంపై ఆధారపడిన ప్రయోగం:

"రాజన్వాన్ సౌరాజ్యే" (అష్టాధ్యాయి 8.2.14)

• లోకంలో ఎవరైనా ఒక రాజు పాలించే భూమిని సాధారణంగా "రాజవతీ" (రాజు కలది) అంటారు (మత్వర్థీయ 'మతుప్' ప్రత్యయం చేరినప్పుడు 'న'కారం లోపించి రాజవతీ అవుతుంది).

• కానీ ఒక రాజు ఉత్తముడై, ధర్మపరాయణుడై, సుపరిపాలన (Good Governance / సౌరాజ్యం) అందిస్తున్నప్పుడు మాత్రమే పాణిని ప్రత్యేక సూత్రం ప్రకారం అక్కడ 'న'కారం లోపించకుండా "రాజన్వాన్ / రాజన్వతీ" అనే విశిష్ట పదం ఏర్పడుతుంది.

• "రాజన్వతీ భూమి" అంటే కేవలం నామమాత్రపు రాజు పాలించే రాజ్యం కాదు; ధర్మప్రభువైన ఉత్తమ పరిపాలకుడు ఉన్న ధన్య భూమి అని అర్థం.

కవి తాత్త్విక తీర్పు

స్వర్గంలో ఇంద్రుడికి పదవీ రక్షణే సరిపోతోంది; జలాలలో వరుణుని కింద బలవంతుడిదే రాజ్యం (మత్స్య న్యాయం); పాతాళంలో శేషుని వద్ద ప్రాణభయం పోదు.

అందువల్ల—ఓ వీరశిరోమణీ! దుర్మార్గులను శిక్షించి, బలహీనులను రక్షించి, సకల ప్రజలకు నిర్భయత్వాన్ని ప్రసాదిస్తున్న నీవు లభించడం మా పూర్వజన్మల పుణ్యఫలం. నీ పరిపాలన వల్లనే ఈ భూలోకం ముల్లోకాల కన్నా మిన్నయై, నిజమైన 'సురాజ్యము కలది' (రాజన్వతీ) అనే సార్థక నామాన్ని సంతరించుకుంది అని కవి ఆ ప్రభువును శ్లాఘించాడు.

శ్లోకం 179

యత్కీర్త్యా ధవళీకృతం త్రిభువనం మూర్త్యా జగన్మోహితం

భక్త్యేశః పరితోషితః సుచరితైరానందితాః సజ్జనాః ।

పూర్ణాశా బహవః కృతా వితరణైర్యేన త్వయా యాచకాః

తస్మై సర్వగుణాశ్రయాయ భవతే దీర్ఘాయురాశాస్మహే ॥ 179 ॥

తాత్పర్యం:

ఎవరి కీర్తిచేత ముల్లోకాలూ తెల్లనై ప్రకాశించాయో, ఎవరి మోహనాకార సౌందర్యంచేత లోకమంతా సమ్మోహితమైందో, ఎవరి అనన్య భక్తిచేత పరమేశ్వరుడు పరితుష్టుడయ్యాడో, ఎవరి సత్ప్రవర్తనచేత సజ్జనులు ఆనందించారో, ఎవరి ఉదార దానాలచేత యాచకుల కోరికలన్నీ పరిపూర్ణమయ్యాయో—సకల సద్గుణాలకు ఆలవాలమైన అటువంటి నీకు పరిపూర్ణమైన దీర్ఘాయుష్షు కలగాలని మేము నిండు మనస్సుతో ఆశీర్వదిస్తున్నాము!

శ్లోకం 180

దానే కల్పతరుర్నయే సురగురుః కావ్యే కవిస్తేజసి

ప్రౌఢగ్రీష్మరవిర్ధనే ధనపతిః సత్యే దయాయాం శిబిః ।

గాంభీర్యే సరితాంపతిర్నిరుపమే శౌర్యే సుభద్రాపతిః

శ్రీమాన్ ధర్మరతిర్మహీపతిరథ జీయాత్సహస్రం సమాః ॥ 180 ॥

తాత్పర్యం:

దానంలో కల్పవృక్షం, నీతిశాస్త్రంలో దేవగురువైన బృహస్పతి, కావ్యరచనలో శుక్రాచార్యుడు (లేదా వాల్మీకి/వ్యాసుడు), ప్రతాపంలో మండువేసవి సూర్యుడు, ధనంలో కుబేరుడు, సత్యదయాగుణాల్లో శిబి చక్రవర్తి, గాంభీర్యంలో సముద్రుడు, సాటిలేని శౌర్యంలో సుభద్రాపతియైన అర్జునుడు, ధర్మనిష్ఠతో కూడిన ఐశ్వర్యసంపన్నుడైన ఈ మహారాజు వేల సంవత్సరాల పాటు దీర్ఘాయుష్షుతో వర్ధిల్లును గాక!

శ్లోకం 181

విద్వన్మానసహంస వైరికమలాసంకోచచంద్రద్యుతే

దుర్గామార్గణనీలలోహిత సమిత్స్వీకారవైశ్వానర ।

సత్యప్రీతివిధానదక్ష విజయప్రాగ్భావభీమ ప్రభో

సామ్రాజ్యం వరవీర వత్సరశతం వైరిచమూచ్ఛేత్క్రియాః ॥ 181 ॥

తాత్పర్యం:

విద్వాంసుల మనస్సులనే మానససరోవరాలలో విహరించే రాజహంసా! శత్రువుల రాజలక్ష్మి అనే పద్మాలను ముకుళింపజేసే చంద్రకాంతీ! దుర్గాలను (కోటలను/దుర్గతులను) ఛేదించడంలో శివుని వంటివాడా! సమిధలను స్వీకరించే అగ్నిహోత్రుని వలె యుద్ధాహుతులను స్వీకరించేవాడా! సత్యనిష్ఠయందు నేర్పరివీ, విజయ సాధనలో భీముని వంటివాడా అయిన ఓ ప్రభువా, శ్రేష్ఠ వీరుడా! శత్రుసైన్యాలను సమూలంగా ఛేదిస్తూ నీవు నూరేళ్లపాటు అఖండ సామ్రాజ్యాన్ని పరిపాలించుము!

శ్లోకం 182

హస్తన్యస్తకుశోదకే త్వయి న భూః సర్వంసహా వేపతే

దేవాగారతయా స కాంచనగిరిశ్చిత్తే న ధత్తే భయమ్ ।

అజ్ఞాతద్విపభిక్షుభిక్షుకకులావస్థానుదుఃఖాశయా

వేపంతే మంత్రినః పరమమీ భూమీపతే తావకాః ॥ 182 ॥

తాత్పర్యం:

ఓ రాజా! దానం ఇవ్వడానికి నీవు చేతిలో దర్భలను, ఉదకాన్ని ధరించినప్పుడు—సర్వంసహ అయిన ఈ భూదేవి ఎవరి పాలవుతానోనని భయపడి వణకడం లేదు; బంగారు మేరుపర్వతం దేవతలకు నిలయమైనందున తననెక్కడ దానం చేస్తావోనని భయపడటం లేదు. కానీ, ఎప్పుడు ఏ యాచకుడు వచ్చి ఏనుగులనైనా, నిధులనైనా యాచిస్తాడో, అప్పుడు రాజు ఇచ్చేస్తాడనే ఆందోళనతో నీ మంత్రులు మాత్రమే భయంతో వణికిపోతున్నారు!

• రాజు భూదానం చేస్తూ ఉదకం వదిలినప్పుడు, తనను ఏ పరాయివాడికో దానం చేసేస్తాడేమోనని భూమి సహజంగా భయంతో వణకాలి (భూకంపం రావాలి).

• కవి చమత్కారం: భూమికి ఉన్న సార్థక నామం "సర్వంసహా" (అన్నింటినీ సహించేది). ఎవరి చేతిలో పడ్డా సమస్త భారాన్ని మోయడం ఆమె సహజ గుణం. అందువల్ల ఆ తల్లి ఏమాత్రం భయపడి కంపించడం లేదు.

2. మేరుపర్వతం (కాంచనగిరి) ఎందుకు భయపడటం లేదు?

• బాహ్య తర్కం: రాజు బంగారం దానం చేసే స్వభావం కలవాడు. కనకమయమైన మేరుపర్వతాన్నే యాచకులకు దానం చేసేస్తాడేమోనని మేరుపర్వతానికి భయం కలగాలి.

• కవి చమత్కారం: మేరుపర్వతం సాక్షాత్తు ముక్కోటి దేవతలకు నివాసస్థానం (దేవాగారతయా). దేవతల ఇల్లు కాబట్టి ధర్మప్రభువైన రాజు తనను ఎవరికీ దానం ఇవ్వడని మేరుపర్వతానికి పూర్తి ధీమా. అందుకే అది మనస్సులో ఏ భయాన్నీ పెట్టుకోలేదు.

శ్లోకం 183

అర్థినైకబహుభవత్ఫలభరవ్యాజేన కుబ్జాయితః

సత్యస్మిన్నతిదానభాజి కథమప్యాలంబ్యతే కల్పద్రుమః ।

ఆస్తే నిర్వ్యయరత్నసంపదుదయః ప్రాప్తః కథం యాచక-

శ్రేణీవర్జనదుర్యశోనిబిడితవ్రీడస్తు రత్నాచలః ॥ 183 ॥

తాత్పర్యం:

అపరిమిత దాతృత్వం గల ఈ రాజు ఉండగా, యాచకులందరి కోరికలను తీర్చే మిషతో కల్పవృక్షం పండ్ల బరువుతో వంగిపోయిందో లేక ఇతని దాన వైభవాన్ని చూసి సిగ్గుతో కుబ్జరూపం (పొట్టి రూపం) దాల్చిందో గానీ ఎట్లో నిలబడింది. కానీ ఖర్చులేని రత్నసంపదలను కలిగి ఉండి కూడా యాచకులను ఆదుకోకుండా తిప్పిపంపడం వల్ల వచ్చిన అపకీర్తితో, తీవ్రమైన సిగ్గుతో రత్నాచలమైన రోహణ పర్వతం ఎలా నిలబడగలుగుతున్నదో (ఎలా తలదాచుకుంటున్నదో) తెలియదు!

శ్లోకం 184

దేవ త్వత్కరనీరదే దిశి దిశి ప్రారబ్ధపుణ్యోన్నతౌ

చంచత్కంకణరత్నకాంతితడితి స్వర్ణామృతం వర్షతి ।

స్ఫీతా కీర్తితరంగిణీ సమభవత్తృప్తా గుణగ్రామభూః

పూర్ణం చార్థిసరః శశామ విదుషాం దారిద్ర్యదావానలః ॥ 184 ॥

తాత్పర్యం:

ఓ దేవా! పుణ్యోన్నతి గల నీ దానహస్తమనే మేఘం, మెరుస్తున్న రత్నకంకణపు కాంతులనే మెరుపులతో దిక్కుదిక్కులా సువర్ణామృతాన్ని కురిపిస్తుండగా—కీర్తి అనే నది ఉప్పొంగింది, సద్గుణ సమూహాలనే భూమి తృప్తి చెందింది, యాచకులనే కొలను పరిపూర్ణంగా నిండింది, విద్వాంసుల దారిద్ర్యమనే దావానలం పూర్తిగా చల్లారిపోయింది.

శ్లోకం 185

దేవ త్వత్ప్రథమానదాననిహితైరర్థైః కృతార్థీకృతే

త్రైలోక్యే ఫలభారభంగురశిరాః కల్పద్రుమో నింద్యతే ।

త్వచ్ఛేదనవేదనావిరమణాత్సంజాతసౌఖ్యస్థితిః

ప్రాచీనవ్రణితాంగరోహణతయా శ్రీరోహణః శ్లాఘ్యతే ॥ 185 ॥

తాత్పర్యం:

ఓ ప్రభూ! నీ ప్రసిద్ధ దానసంపదలచేత ముల్లోకాలూ సంపూర్ణ తృప్తిని పొందిన తర్వాత, పండ్ల బరువుతో తలవంచిన కల్పవృక్షం నిరుపయోగమై లోకులచే నిందించబడుతోంది. పూర్వం రత్నాల కోసం తన దేహాన్ని నరికిన బాధలు ఇప్పడు ఆగిపోయి సుఖపడుతూ, పాత గాయాలు మానుతుండటంతో రత్నాలకు నిలయమైన రోహణ పర్వతం నీ దాతృత్వాన్ని వేనోళ్ల శ్లాఘిస్తున్నది.

శ్లోకం 186

గండౌ పాండిమసాత్తనుస్తనిమసాత్పక్ష్మావలీ బాష్పసాత్

కీరః పంజరసాన్మనోఽపి హరసాత్కంఠోఽపి కైవల్యసాత్ ।

ఆసన్దేవ వరేణ్య భవతః ప్రత్యర్థివామభ్రువాం

కోదండే గుణసంగభాజి విజయశ్రీసాధనే యోధనే ॥ 186 ॥

తాత్పర్యం:

ఓ శ్రేష్ఠ ప్రభువా! విజయలక్ష్మిని సాధించే రణరంగంలో నీవు ధనుస్సుకు నారిని (గుణాన్ని) సంధించగానే—శత్రువుల భార్యల చెక్కిళ్లు పాలిపోయాయి (పాండిమసాత్); వారి శరీరాలు కృశించిపోయాయి (తనిమసాత్); రెప్పల వెంట కన్నీటి ప్రవాహాలు కారాయి (బాష్పసాత్); చేతిలోని పెంపుడు చిలుకలు పంజరాలలోనే ఉండిపోయాయి; వారి మనస్సు దుఃఖంతో శివుని ధ్యానంలో లీనమైంది; వారి గళాలు వైధవ్య శోకంతో నిశ్శబ్దమై కైవల్య స్థితిని (మౌనాన్ని) పొందాయి!

శ్లోకం 187

దేవ త్వం మలయాచలోఽసి భవతః శ్రీఖండశాఖీ భుజ-

స్తస్మిన్కాలభుజంగమో నివసతి స్ఫూర్జత్కృపాణచ్ఛలాత్ ।

ఏష త్వద్గమనే గలన్నరితరుస్కంధేషు సంఘట్టయన్

దీర్ఘవ్యోమవిహారి నిర్మలయశోనిర్మాకముజ్ఝత్యసౌ ॥ 187 ॥

తాత్పర్యం:

ఓ రాజా! నీవు మలయ పర్వతానివి; నీ భుజము చందన వృక్ష శాఖ; దానిపై మెరిసే ఖడ్గం అనే నెపంతో కాలసర్పం నివసిస్తోంది. నీవు యుద్ధయాత్రకు సాగినప్పుడు, ఆ సర్పము (ఖడ్గము) శత్రువులనే చెట్ల కాండాలతో ఒరుసుకుంటూ పోతూ, శత్రు సంహారానంతరం దిగంతాలలో వ్యాపించే స్వచ్ఛమైన కీర్తి అనే పొడవైన కుబుసాన్ని (నిర్మల యశో-నిర్మొకమును) విడిచిపెడుతోంది!

శ్లోకం 188

కర్పూరప్రతిపంథినో హిమగిరిద్రావాగ్రసంఘర్షిణః

క్షీరాంభోనిధిమధ్యగర్భజయినో గంగౌఘసర్వంకషాః ।

స్వచ్ఛందే హరిచందనద్యుతితుదః కుందేందుసంవాదిన-

స్త్వత్సన్నద్ధరవిందకందరుచయోఽనేకే గుణాః కేచన ॥ 188 ॥

తాత్పర్యం:

ఓ రాజా! కర్పూరపు తెలుపుతో పోటీపడేవి, హిమవత్పర్వత మంచుకొండల శిఖర కాంతులతో ఒరపిడి పెట్టేవి, పాలసముద్రపు గర్భపు తెల్లదనాన్ని మించినవి, గంగా ప్రవాహపు స్వచ్ఛతను అధిగమించేవి, తెల్ల చందనపు శోభను కించపరిచేవి, మొల్లపూలు మరియు పూర్ణచంద్రునితో సంవాదమాడేవి, తెల్లదామర దుంపల కాంతిని సంతరించుకున్నవి అయిన నీ విశిష్ట సద్గుణాలు ఎన్నెన్నో తెల్లని కీర్తికాంతులతో విరాజిల్లుతున్నాయి.

శ్లోకం 189

మన్యే స్పర్శమణిం తవైవమతులం పాణిం ద్విజాభ్యర్చనే

దుర్వర్ణాన్యపి భిక్షుభాలఫలకాన్యాసన్ సువర్ణాని యత్ ।

తచ్చిత్త్రం పరమత్ర చిత్రమభవద్దత్తాః స్వహస్తాదిమాః

దుర్వర్ణా న సువర్ణతాముపగతాః క్షుద్రాస్తు ముద్రాః కథమ్ ॥ 189 ॥

తాత్పర్యం:

ఓ ప్రభూ! విద్వాంసులను పూజించే నీ హస్తము సాటిలేని స్పర్శమణి (స్పర్శవేది) అని నేను భావిస్తున్నాను. ఎందుకంటే, యాచకుల నుదుటిపై దుర్వర్ణాలతో (దుష్టాక్షరాలతో/దారిద్ర్యపు రాతతో) ఉన్న ఫలకాలు నీ చేతితో దానం అందుకోగానే సువర్ణమయాలుగా (బంగారుమయమైన మంచి రాతలుగా) మారిపోయాయి. కానీ ఇందులో విచిత్రమేమిటంటే—నీ చేతినుండి దానంగా ఇవ్వబడిన వెండి, రాగి వంటి అల్ప నాణేలు (క్షుద్ర ముద్రలు) తాము తాకబడినప్పటికీ నేరుగా బంగారంగా (సువర్ణాలుగా) ఎందుకు మారలేదో ఆశ్చర్యంగా ఉంది! (అంతటి మహత్తర స్పర్శ నీ హస్తానిదని శ్లేష పూర్వక చమత్కారం).

1. స్పర్శమణిగా రాజు చేయి (సాధక తర్కం):

స్పర్శమణి ఇనుమును తాకితే బంగారం అవుతుంది. ఇక్కడ యాచకులు (భిక్షుకులు) నీ చేతితో దానం అందుకోగానే, వారి నుదుటి పలకలపై (భాలఫలకాలపై) బ్రహ్మదేవుడు రాసిన దుర్వర్ణాలు (దారిద్ర్యపు చెడు రాతలు) కాస్తా మాయమై, క్షణంలో సువర్ణాలుగా (మహద్భాగ్యపు మంచి రాతలుగా) మారిపోయాయి. అంటే రాజు చేయి తగలగానే దారిద్ర్యం పోయి అష్టైశ్వర్యాలు సమకూరాయి. ఈ అద్భుతాన్ని చూసి కవి: "ఓ రాజా! నీ హస్తం నిస్సందేహంగా సాటిలేని ఒక అపురూప స్పర్శమణియే!" అని నిర్ధారించాడు.

2. కవి సంశయం / ఆక్షేపణ (విరోధాభాస):

కానీ తర్వాతి పాదంలో కవి ఒక విచిత్రమైన కొంటె ప్రశ్నను లేవనెత్తుతున్నాడు:

"రాజా! నీ చేయి నిజంగానే అంతటి స్పర్శమణి అయితే, యాచకుల నుదుటి రాతలనే బంగారంగా మార్చగలిగిన నీ మహత్తర హస్తం—తాను స్వయంగా తాకి దానమిచ్చిన వెండి, రాగి వంటి అల్ప నాణేలను (క్షుద్ర ముద్రలను) మాత్రం ఎందుకు బంగారు నాణేలుగా మార్చలేకపోయింది?"

3. అంతరార్థ సౌందర్యం:

సాధారణ స్పర్శమణి కేవలం బాహ్య లోహాలను మాత్రమే మార్చగలదు; కానీ రాతను మార్చలేదు.

ఈ రాజు హస్తమనే స్పర్శమణి ఎంతటి అలౌకికమైనదంటే—చేతిలో ఉన్న చిల్లర నాణేల వంటి జడ పదార్థాల రంగును మార్చడం మీద దానికి దృష్టి లేదు; తనను ఆశ్రయించిన మానవుల తలరాతలనే సమూలంగా మార్చి, వారి జీవితాలనే స్వర్ణమయం చేసే దివ్య స్పర్శమణి అది!

రాజు కేవలం నాణేలను ఇవ్వడం లేదు, యాచకుల దౌర్భాగ్యాన్నే తుడిచిపెట్టి వారి తలరాతను తిరగరాస్తున్నాడని కీర్తించిన ఈ శ్లోకం సంస్కృత ప్రశస్తి కవిత్వంలో ఒక కలికితురాయి.

శ్లోకం 190

సతతం శ్రమహారిశీతలతలే పుణ్యాశ్రమాలంకృతే

విధ్యుద్వైవదవానలేన కలితే విద్వత్తరూణాం చయే ।

సద్యో వర్ష సువర్ణవారిద విభో స్వర్ణాంబుధారాశతైర్-

విశ్వవ్యాపియశాః శిరోఽవనిభృతామాక్రమ్య నందానిశమ్ ॥ 190 ॥

తాత్పర్యం:

ఎల్లప్పుడూ బడలికను పోగొట్టే చల్లని నీడను ఇచ్చేవి, పవిత్ర ఆశ్రమాలకు భూషణమైనవి అయిన పండితులనే వృక్షాల సమూహాన్ని దైవవశాత్తు దారిద్ర్యమనే దావానలం దహించివేస్తున్నది. ఓ సువర్ణ మేఘమా! ఓ ప్రభూ! నూరు బంగారు అమృత ధారలతో ఆ విద్వాంసులనే వృక్షాలపై వెంటనే కనకవర్షాన్ని కురిపించుము; లోకమంతటా విస్తరించే కీర్తి గలవాడవై, సమస్త రాజుల శిరస్సులపై నీ పాదాలనుంచి నిరంతరం ఆనందించుము!

శ్లోకం 191

ఇందుస్త్వద్యశసా జితోఽవనిపతే భాస్వాన్నిధిస్తేజసా

కందర్పో వపుషా సుధాజలనిధిర్వాచోవిలాసేన చ ।

తథ్యే తే జయశీల మేతదధునా త్వద్దానమదైన్యయోర్-

మధ్యే కో ను విజేష్యతీతి విషయే దోలాయతే మే మనః ॥ 191 ॥

తాత్పర్యం:

ఓ భూపాలా! నీ తెల్లని కీర్తిచేత చంద్రుడు, నీ ప్రతాప తేజస్సుచేత సూర్యుడు, నీ శారీరక సౌందర్యంచేత మన్మథుడు, నీ అమృత సంభాషణా విలాసంచేత పాలసముద్రుడు జయించబడ్డారన్నది నిర్వివాద సత్యం. సదా విజేతవైన ఓ రాజా! ఇప్పుడు నీ అపరిమితమైన దానగుణానికి, యాచకుల దైన్యరాహిత్యానికి మధ్య జరిగే పోటీలో ఏది దేనిని జయిస్తుందో (నీ దానం దైన్యాన్ని సమూలంగా జయిస్తుందా, లేక ఎంత ఇచ్చినా దైన్యం సరితూగుతుందా) అనే విషయంలో నా మనస్సు సంశయపు ఊయలలో ఊగుసలాడుతోంది!

పైకి "పోటీలో ఏది గెలుస్తుందో తేలడం లేదు" అని కవి సంశయం వ్యక్తం చేసినప్పటికీ, ఆ ప్రభువు దర్శనమాత్రం చేతనే యాచకుల దైన్యం నిర్మూలమవుతోందని చెప్పడమే కవి ఉద్దేశం. దాత ఒక్కసారి చేతిని చాచితే, ఎదుటివాడు యాచకుడిగా మిగలడు; అతడే స్వయంగా మరొకరికి దానం చేయగల సంపన్నుడిగా మారిపోతాడు.

శ్లోకం 192

యః పృష్ఠం యుధి దర్శయత్యరిభటశ్రేణీషు యో వక్రతాం

త్వాం ప్రత్యేవ బిభర్తి యశ్చ కిరతి క్రూరధ్వనిం నిష్ఠురః |

దోషం తస్య తథావిధస్య భజతశ్చాపస్య గృహ్ణన్గుణం

విఖ్యాతః స్ఫుటమేక ఏవ హి భవాన్ సీమా గుణగ్రాహిణామ్ || 192 ||

• తాత్పర్యం:

ఓ రాజా! యుద్ధరంగంలో వెనుకభాగం (వెన్ను) చూపించేవాడు, శత్రు సైన్యాలలో వక్రత్వాన్ని (కుటిలత్వాన్ని/వంకరతనాన్ని) చూపించేవాడు, నీ వైపే బలంగా వంగేవాడు, భయంకరమైన కఠిన ధ్వనిని వెలువరించేవాడు అయిన ధనుస్సు (విల్లు) యొక్క దోషాలను సైతం విడిచిపెట్టి, కేవలం దాని 'గుణం' (నారి / సద్గుణం) మాత్రమే గ్రహించి దానిని ఆదరిస్తున్నావు. లోకంలో ఎంతటి దోషమున్నా అందులోని మంచిని మాత్రమే స్వీకరించే గుణగ్రాహకులలో మీరే సాటిలేని మేటిగా ప్రసిద్ధి చెందారు.

• విశేషం (శ్లేష & చమత్కారం):

సాధారణంగా యుద్ధంలో వెన్ను చూపడం, వక్రంగా ఉండటం, ఎదురుతిరగడం, కర్కశంగా మాట్లాడటం చెడు లక్షణాలు (దోషాలు). వింటి విషయంలో ఇవి సహజ లక్షణాలు: వెన్ను చూపడం (బాణం తొడిగినప్పుడు పృష్ఠభాగం కనిపించడం), వంపు తిరగడం (ధనుస్సు వంపు), లాగినప్పుడు కర్కశ ధ్వని (టంకార ధ్వని). రాజు అలాంటి ధనుస్సు యొక్క 'గుణాన్ని' (నారి/తాడు) చేతబట్టాడని చెబుతూ, ప్రభువును అద్భుతమైన గుణగ్రాహిగా వర్ణించిన వ్యాజస్తుతి/శ్లేషాలంకారం ఇది.

శ్లోకం 193

దేవ త్వం జయ యస్య రాజతి మహారాష్ట్రీకుచోచ్చం కులం

లాటీవన్మృదు నర్మ చేదివనితానాభీగభీరం మనః |

ఆభీరీకటివిస్తృతా మతిరసిర్గౌడీకచశ్యామలః

కర్ణాటీరతినిష్ఠురో రణరసః కీరీముఖాభం యశః || 193 ||

• తాత్పర్యం:

ఓ మహారాజా! మీకు జయమగుగాక!

o మీ వంశం (కులము): మహారాష్ట్ర స్త్రీల స్తనాలవలె ఉన్నతమైనది.

o మీ పరిహాస సంభాషణ (నర్మ): లాట దేశపు కాంతలవలె మృదువైనది.

o మీ హృదయం (మనస్సు): చేది దేశ స్త్రీల నాభివలె గంభీరమైనది (లోతైనది).

o మీ బుద్ధి: ఆభీర జాతి స్త్రీల కటి (నడుము/పిరుదులు) వలె విశాలమైనది.

o మీ ఖడ్గం: గౌడ దేశపు వనితల కురులవలె నల్లనై మెరిసేది.

o మీ యుద్ధోత్సాహం: కర్ణాటక రమణుల శృంగార రతివలె దృఢమైనది/తీవ్రమైనది.

o మీ కీర్తి: చిలుక ముఖం/ముక్కువలె (కీరిముఖం) నిర్మలమైన కాంతి కలది.

• విశేషం:

వివిధ దేశాల స్త్రీల సౌందర్య వైశిష్ట్యాలను ఉపమానాలుగా స్వీకరించి, రాజు యొక్క వంశోన్నతిని, బుద్ధిని, శౌర్యాన్ని, కీర్తిని కవి మనోహరంగా వర్ణించారు.

శ్లోకం 194

తే కౌపీనధనాస్త ఏవ హి పరం ధాత్రీఫలం భుంజతే

తేషాం ద్వారి నదంతి వాజినివహాస్తైరేవ లబ్ధా క్షితిః |

తైరేతత్ సమలంకృతం నిజకులం కిం వా బహు బ్రూమహే

యే దృష్టాః పరమేశ్వరేణ భవతా రుష్టేన తుష్టేన వా || 194 ||

• తాత్పర్యం:

ఈ లోకంలో సాక్షాత్ పరమేశ్వరుడి వంటి మీ ఆగ్రహానికి (కోపానికి) గురైనవారు, లేదా అనుగ్రహానికి (సంతోషానికి) పాత్రులైనవారి గురించి ఎంతని చెప్పగలం?

o మీరు కోపించిన శత్రువుల స్థితి: వారు సర్వస్వం కోల్పోయి గోచీ మాత్రమే ధనంగా కలవారవుతారు (కౌపీనధనులు). ఆకలితో అడవుల్లో ఉసిరికాయలను (ధాత్రీఫలములను) తింటూ జీవిస్తారు. వారి ద్వారాల వద్ద గుర్రాల సమూహం అణగిపోతుంది (లేదా ఏమీ మిగలదు). వారు భూమిని కోల్పోతారు (లేదా నేలకొరుగుతారు). తమ వంశానికి అపకీర్తిని మూటగట్టుకుంటారు.

o మీరు సంతోషించిన మిత్రుల స్థితి: వారు సమస్త భూమండలాన్ని పాలిస్తూ పుష్కలమైన సంపదలను అనుభవిస్తారు (క్షౌణీ-పీన-ధనాః). భూమి యొక్క సమస్త రాజ్యభోగాలను చవిచూస్తారు. వారి భవనాల ముంగిట ఉన్నతమైన అశ్వ సమూహాలు రంకెలు వేస్తుంటాయి. వారు భూమినంతటినీ సంపాదిస్తారు. తమ కులాన్ని మిక్కిలి అలంకరిస్తారు.

• విశేషం:

శ్లోకంలోని పదాలన్నీ శ్లేషార్థంలో ఉండి, రాజు కోపానికి గురైనవారి దుస్థితిని, రాజు దయకు పాత్రులైనవారి వైభవాన్ని ఒకే శ్లోకంలో ఏకకాలంలో వర్ణించడం కవి ప్రతిభ.

శ్లోకం 195

సాశంకః సమకూలీకృతమతేరత్యంతనిస్తేజస-

శ్ఛిన్నాంగస్య వికంపమానహృదయస్యారూఢమన్యోర్భృశమ్ |

లజ్జాం సంత్యజతః క్రమం విసృజతో విఘ్నాన్ బహూన్ పశ్యతః

క్లేశో యో౽ ర్థిజనస్య వక్తుమనసో మా భూత్స తే విద్విషామ్ || 195 ||

• సులభ తాత్పర్యం:

ఒక యాచకుడు (దాతను అడగాలనుకునేవాడు) తన అవసరాన్ని నోరువిప్పి చెప్పే సమయంలో అనుభవించే మానసిక క్షోభ వర్ణనాతీతం: ఎవరినైనా యాచించాలంటే మనసులో భయం, కలత, ముఖంలో వెలవెలబోయే నిస్తేజం, కాళ్లు చేతులు వణకడం, గుండె దడదడలాడడం, కోపాన్ని అణచుకోవడం, సిగ్గును వదిలిపెట్టడం, సంకోచించడం, ఎదురయ్యే ఆటంకాలను తలచుకుని కుమిలిపోవడం వంటి ఎన్నో కష్టాలు ఉంటాయి. ఓ రాజా! యాచకుడు పడే అటువంటి దుర్భరమైన వేదన నీ శత్రువులకు కూడా కలగకూడదని కోరుకుంటున్నాను (అనగా నీ శత్రువులు కూడా నీ ముందు చేతులు చాచి యాచించవలసిన గతి పట్టకూడదని భావం).

• విశేషం:

యాచన (అడుక్కోవడం) ఎంతటి ఘోరమైన ఆత్మన్యూనతను కలిగిస్తుందో చెబుతూనే, రాజు యొక్క శత్రువులు సైతం అంతటి దీన స్థితికి రాకూడదనే ఉదాత్తమైన భావనను వ్యక్తం చేయడం విశేషం.

శ్లోకం 196

నో కామః ప్రతిహన్యతే ప్రణయిషు స్వప్నేऽపి నాథ త్వయా

నైవాధః కురుషే వృషం ద్విరసనా వ్యాలా న తే వల్లభాః |

నో బహ్వ్యస్తవ మూర్తయో న చ తనుర్నిత్యం జడానుగ్రహ-

వ్యగ్రా నో విషమా చ దృక్త్వమథ చ ఖ్యాతః క్షితావీశ్వరః || 196 ||

• తాత్పర్యం:

ఓ ప్రభూ! మీరు ఈ భూమిపై 'ఈశ్వరుడు' (ప్రభువు/శివుడు) అని ప్రసిద్ధి చెందారు. కానీ శివునికి మీకు ఎంతో భేదం ఉంది:

o శివుడు మన్మథుడిని సంహరించాడు; కానీ నీవు నిన్ను ఆశ్రయించినవారి కోరికలను (కామములను) కలలో కూడా భంగపరచవు.

o శివుడు వృషభాన్ని అధిరోహిస్తాడు (కింద ఉంచుతాడు); నీవు ధర్మాన్ని (వృషమును) ఎన్నడూ కించపరచవు/తగ్గించవు.

o శివునికి రెండు నాలుకలున్న పాములు ప్రీతిపాత్రమైనవి; నీకు రెండు నాలుకల దుర్జనులు/కొండెగాళ్లు (ద్విరసనులు) ఇష్టం ఉండరు.

o శివునికి అష్టమూర్తులు కలవు; నీకు అనేక రూపాల వేషధారణ లేదు.

o శివుని శరీరం గంగాజలాన్ని మోస్తూ ఉంటుంది; నీవు మందబుద్ధులపై నిరంతరం అనుగ్రహం చూపడంలో వ్యగ్రత చెందవు.

o శివునికి విషమమైన (మూడు) కన్నులు ఉన్నాయి; నీ దృష్టి మాత్రం పక్షపాతం లేనిది (విషమమైనది కాదు).

అయినప్పటికీ మీరు ఈ లోకంలో 'ఈశ్వరుడు'గా కీర్తించబడుతున్నారు!

• విశేషం (వ్యతిరేకాలంకారం):

శివుని లక్షణాలను (ఈశ్వర లక్షణాలను) నిరాకరిస్తూనే, రాచరికపు ధర్మాన్ని పాటించే ఉత్తమ రాజుగా ప్రభువును కొనియాడిన అద్భుత శ్లోకమిది.

శ్లోకం 197

సంగ్రామాంగణసంగతేన భవతా చాపే సమారోపితే

దేవాకర్ణయ యేన యేన సహసా యద్యత్ సమాసాదితమ్ |

కోదండేన శరాః శరైరరిశిరస్తేనాపి భూమండలం

తేన త్వం భవతా చ కీర్తిరతులా కీర్త్యా చ లోకత్రయమ్ || 197 ||

• తాత్పర్యం:

ఓ దేవా! మీరు యుద్ధరంగంలోకి అడుగుపెట్టి ధనుస్సును ఎక్కుపెట్టగానే వరుసగా ఏం జరిగిందో ఆలకించండి:

o ధనుస్సు బాణాలను సంధించింది,

o ఆ బాణాలు శత్రువుల శిరస్సులను ఖండించాయి,

o ఆ తెగిన శత్రుశిరస్సులు భూమిని తాకాయి (శత్రువులు పడిపోవడంతో భూమండలం లభించింది),

o ఆ భూమండలం మిమ్మల్ని చక్రవర్తిగా పొందింది,

o మీరు సాటిలేని అపారమైన కీర్తిని పొందారు,

o ఆ మీ కీర్తి సమస్త త్రిలోకాలను వ్యాపించి ఆక్రమించింది!

• విశేషం (కారణమాలా అలంకారం):

ఒకదాని నుండి మరొకటి గొలుసుకట్టుగా సాగుతూ, విల్లు ఎక్కుపెట్టడం అనే చిన్న పని ద్వారా విశ్వవ్యాప్తమైన కీర్తి ఎలా సిద్ధించిందో కార్యకారణ సంబంధంతో అద్భుతంగా చిత్రీకరించబడింది.

శ్లోకం 198

హారానాహర దేవ చంద్రధవలాన్నో చేత్పయోధేస్తటీం

సంప్రాప్తే త్వయి సైన్యవారణగణైర్మజ్జద్భిరక్షోభితమ్ |

సిందూరారుణమంబు మేఘపటలీపీతోజ్ఝితం శుక్తిషు

స్వల్పైరేవ దినైః కరిష్యసి మహీమాతామ్రముక్తాఫలామ్ || 198 ||

• సులభ తాత్పర్యం:

ఓ రాజా! చంద్రుని వలె తెల్లనైన ముత్యాల హారాలను ఇప్పుడే సముద్రం నుండి తెప్పించుకోండి. లేకపోతే, మీ సేనల్లోని ఏనుగుల గుంపులు సముద్రతీరానికి చేరి అందులో స్నానం చేస్తూ నీటిని కల్లోలపరుస్తాయి. వాటి కుంభస్థలాల నుండి కారే ఎర్రని సిందూరం వల్ల సముద్రపు నీరంతా ఎర్రబడుతుంది. ఆ ఎర్రటి నీటిని మేఘాలు తాగి, వర్షపు చినుకులుగా ముత్యపు చిప్పలలో కురిపిస్తాయి. దానివల్ల కొద్ది రోజుల్లోనే ఈ భూమిపై ఎర్రటి ముత్యాలు మాత్రమే లభిస్తాయి (తెల్లటి ముత్యాలు దొరకవు)!

• విశేషం (ఉత్ప్రేక్ష & అతిశయోక్తి):

రాజు యొక్క అపారమైన గజబలాన్ని, వాటి కుంభస్థలాల సిందూరం సముద్రపు నీటిని ఎర్రగా మార్చే దృశ్యాన్ని, మేఘాలు వర్షించి ముత్యాలు ఏర్పడే పౌరాణిక నమ్మకాన్ని కలిపి కవి చేసిన అద్భుత కల్పన.

శ్లోకం 199

కృష్ణత్వం ఘనమండలస్య గలితం లగ్నం ముఖే త్వద్భిషా

విద్యుద్దామ జగామ తావకమసిం గర్జిర్భవద్దుందుభిమ్ |

వృష్టిస్త్వత్పరిపంథిపార్థివవధూనేత్రేషు చక్రే స్థితిం

చాపం తే వసుధాధినాథ బలభిత్కోదండకాంతిః శ్రితా || 199 ||

• సులభ తాత్పర్యం:

ఓ భూపాలా! వర్షాకాలపు మేఘాల వైభవం మీ ప్రభావం ముందు తలవంచింది:

o మేఘాల నల్లదనం మీ భయంతో పారిపోయి శత్రువుల ముఖాలకు అంటుకుంది (వారు భయంతో ముఖం నల్లబడేలా చేసుకున్నారు).

o మెరుపుల కాంతి మీ వాడియైన ఖడ్గంలోకి ప్రవేశించింది.

o మేఘాల ఉరుములు మీ విజయ దుందుభి నాదాలలో చేరిపోయాయి.

o మేఘాలు కురిపించే వర్షం మీ శత్రు రాజుల భార్యల కన్నీటి ధారలుగా మారి వారి కన్నులలో స్థిరపడింది.

o ఆకాశంలోని ఇంద్రధనుస్సు కాంతి మీ చేతిలోని వింటిని ఆశ్రయించింది.

• విశేషం:

వర్షాకాలానికి సంబంధించిన లక్షణాలైన నల్లటి మేఘం, మెరుపు, ఉరుము, వర్షం, ఇంద్రధనుస్సులను రాజు యొక్క యుద్ధ సామగ్రికి, పరాక్రమానికి, శత్రువుల భయానికి అన్వయిస్తూ చెప్పిన చక్కని రూపక/అతిశయోక్తి వర్ణన.

శ్లోకం 200

నాలింగంతి కుచద్వయం భవదిభశ్రోతుంగకుంభద్వయ-

త్రాసాద్వేణిలతాసు నైవ దధతి ప్రీతిం తవాసిభ్రమాత్ |

భ్రూభంగాన్భవదీయదుర్వరధనుర్భ్రాంత్యా భజంతే న తే

వైరిక్షోణిభుజో నిజాంబుజదృశాం భూమండలాఖండల || 200 ||

• తాత్పర్యం:

ఓ భూమండల దేవేంద్రా! నీ శత్రు రాజులు మీ పరాక్రమానికి భయపడి ఎంతటి భ్రాంతిని చెందారంటే:

o తమ పద్మక్షు లైన భార్యల స్తనాలను కౌగిలించుకోవడానికి భయపడుతున్నారు (ఎందుకంటే అవి మీ యుద్ధపుటేనుగుల ఉన్నతమైన కుంభస్థలాల వలె ఉన్నాయని భ్రమపడి).

o తమ ప్రియురాళ్ళ పొడవైన జడలను తాకడానికి లేదా ఇష్టపడటానికి జంకుతున్నారు (అవి మీ నల్లటి నిశిత ఖడ్గం వలె ఉన్నాయని భ్రమించి).

o కాంతల కనుబొమల వంపులను చూడటానికి కూడా భయపడుతున్నారు (అవి ఎక్కుపెట్టిన మీ దుర్భేద్యమైన ధనుస్సు వలె కనిపిస్తున్నాయని భ్రమ చెంది).

• విశేషం (భ్రాంతిమదలంకారం):

శత్రు రాజులు యుద్ధంలో ఓడిపోయి అడవుల్లో దాక్కున్నప్పుడు కూడా, తమ భార్యల అంగసౌందర్యాన్ని చూసి రాజు యొక్క ఏనుగులు, ఖడ్గం, ధనుస్సులను తలచుకుని వణికిపోతున్నారని వర్ణించడం ద్వారా రాజు పరాక్రమ భీకరత్వాన్ని కవి చమత్కారంగా వెల్లడించారు.


No comments:

Post a Comment

అరిపలాయనమ్, ప్రతాపవర్ణనమ్, కీర్తివర్ణనమ్

  అరిపలాయనమ్ శ్లోకము 1 సాలకాననయుక్తాపి సాలకాననవర్జితా | హారావరుద్ధకణ్ఠాపి విహారారివధూస్తవ || 1 || విశేషాలు (విరోధాభాస & శ్లేషాలంకారము): ...