'పరోపకారప్రశంసా', 'కృతఘ్ననిందా', 'సంతోషప్రశంసా'
తృష్ణా నిందా వివరణ 13. 09. 2026
పరోపకారప్రశంసా
శ్లోకం 1
పరోపకారః కర్తవ్యః ప్రాణైరపి ధనైరపి ।
పరోపకారజం పుణ్యం న స్యాత్క్రతుశతైరపి ॥ 1 ॥
తాత్పర్యము:
ప్రాణాలను ఒడ్డియైనా, ధనాన్ని వెచ్చించియైనా సరే మానవుడు పరోపకారమే చేయాలి. ఎందుకంటే పరోపకారం వల్ల లభించే పుణ్యం వందలాది యజ్ఞయాగాదులు (క్రతువులు) చేసినా లభించదు.
శ్లోకం 2
ధనాని జీవితం చైవ పరార్థే ప్రాజ్ఞ ఉత్సృజేత్ ।
తన్నిమిత్తో వరస్త్యాగో వినాశే నియతే సతి ॥ 2 ॥
తాత్పర్యము:
బుద్ధిమంతుడైనవాడు తన ధనాన్ని, ప్రాణాలను సైతం పరుల మేలు కోసమే త్యాగం చేయాలి. ఎందుకంటే శరీరం మరియు సంపదలు ఏదో ఒకరోజు నశించిపోవడం ఖాయమైనప్పుడు, పరుల క్షేమం కోసం వాటిని త్యాగం చేయడమే అత్యుత్తమమైన మార్గం.
శ్లోకం 3
రవిచంద్రౌ ఘనా వృక్షా నద్యో గావశ్చ సజ్జనాః ।
ఏతే పరోపకారాయ యుగే దేవేన నిర్మితాః ॥ 3 ॥
తాత్పర్యము:
సూర్యుడు, చంద్రుడు, మేఘాలు, చెట్లు, నదులు, ఆవులు మరియు సజ్జనులు—వీరందరినీ భగవంతుడు లోకంలో కేవలం పరోపకారం చేయడం కోసమే సృష్టించాడు.
శ్లోకం 4
తృణం చాహం వరం మన్యే నరాదనుపకారిణః ।
ఘాసో భూత్వా పశూన్పాతి భీరూన్పాతి రణాంగణే ॥ 4 ॥
తాత్పర్యము:
పరులకు ఏ ఉపకారమూ చేయని నిష్ప్రయోజకుడైన మనిషి కంటే గడ్డిపోచే ఎంతో మేలైనదని నేను భావిస్తాను. ఎందుకంటే ఆ గడ్డి పశువులకు మేతయై వాటి ప్రాణాలను రక్షిస్తుంది; యుద్ధరంగంలో ప్రాణభయంతో వణికిపోయే పిరికివారి నోట్లో గడ్డిపరకగా చేరి వారిని మరణం నుండి కాపాడుతుంది (శరణాగతి సూచకంగా గడ్డి కరవడం ప్రాచీన సంప్రదాయం).
పద వివరణ:
భీరూన్ (3): ప్రాణభయంతో భయపడినవారిని.
శ్లోకం 5
పరోపకృతికైవల్యే తోలయిత్వా జనార్దనః ।
గుర్వీముపకృతిం మత్వా చావతారాందశాగ్రహీత్ ॥ 5 ॥
తాత్పర్యము:
జనార్దనుడైన శ్రీమహావిష్ణువు ఒక త్రాసులో పరోపకారాన్ని, మరొక త్రాసులో మోక్షాన్ని (కైవల్యాన్ని) ఉంచి తూచాడు. ఆ రెంటిలో మోక్షం కంటే పరోపకారమే ఎంతో గొప్పదని, బరువైనదని భావించి, లోక కళ్యాణం కోసం స్వయంగా తానే దశావతారాలను ఎత్తాడు.
పద వివరణ:
పరోపకృతి (4): పరోపకారము.
కైవల్యే (5): మోక్షము.
తోలయిత్వా (6): రెండింటినీ త్రాసులో తూచి / తులన చేసి.
గుర్వీమ్ (7): గొప్పదైనదిగా / శ్రేష్ఠమైనదిగా.
అగ్రహీత్ (9): స్వీకరించెను / ధరించెను.
శ్లోకం 6
ఆత్మార్థం జీవలోకేऽస్మిన్కో న జీవతి మానవః ।
పరం పరోపకారార్థం యో జీవతి స జీవతి ॥ 6 ॥
తాత్పర్యము:
ఈ లోకంలో తన స్వార్థం కోసం, తన కడుపు నింపుకోవడం కోసం జీవించని మనిషి ఎవడుంటాడు? ప్రతి ఒక్కడూ జీవిస్తాడు. కానీ ఎవరైతే ఇతరుల మేలు కోసం, పరోపకారం కోసం జీవిస్తారో, వారే నిజంగా జీవిస్తున్నట్లు లెక్క.
శ్లోకం 7
పరోపకారశూన్యస్య ధిఙ్మనుష్యస్య జీవితమ్ ।
జీవంతు పశవో యేషాం చర్మాప్యుపకరిష్యతి ॥ 7 ॥
తాత్పర్యము:
పరోపకార గుణం లేని మానవుడి జీవితం వ్యర్థం, ఛీత్కారార్హం. అతని కంటే పశువులే మేలు; ఎందుకంటే అవి చనిపోయిన తర్వాత కూడా వాటి చర్మం మానవులకు ఎన్నో రకాలుగా ఉపకరిస్తుంది కదా!
శ్లోకం 8
రాగిణి నళినే లక్ష్మీం దివసో నిదధాతి దినకరప్రభవామ్ ।
అనపేక్షితగుణదోషః పరోపకారః సతాం వ్యసనమ్ ॥ 8 ॥
తాత్పర్యము:
పగలు సూర్యుని నుండి పుట్టిన కాంతిశోభను ఎర్రనైన పద్మంపై ఉంచుతుంది. సజ్జనులకు పరోపకారం అనేది ఒక వ్యసనం (సహజ స్వభావం); అది ఎదుటివారి గుణదోషాలను ఏమాత్రం లెక్కచేయకుండా నిస్వార్థంగా ఉపకారం చేస్తుంది.
శ్లోకం 9
కృచ్ఛ్రానువృత్తయోऽపి హి పరోపకారం త్యజంతి న మహాంతః ।
తృణమాత్రజీవనా అపి కరిణో దానం ద్రవార్ద్రకరాః ॥ 9 ॥
తాత్పర్యము:
మహానుభావులు తీవ్రమైన కష్టాలలో ఉన్నప్పటికీ పరోపకారాన్ని విడిచిపెట్టరు. ఏనుగులు కేవలం గడ్డిని మాత్రమే తింటూ జీవిస్తున్నప్పటికీ, తమ గండస్థలాల నుండి సుగంధభరితమైన మదజలాన్ని (దానాన్ని) కార్చుతూ చేతులను/తొండాలను నిత్యం తడిగా ఉంచుతాయి కదా!
శ్లోకం 10
పరోపకారాయ ఫలంతి వృక్షాః పరోపకారాయ వహంతి నద్యః ।
పరోపకారాయ దుహంతి గావః పరోపకారార్థమిదం శరీరమ్ ॥ 10 ॥
తాత్పర్యము:
చెట్లు పరుల కోసమే పండ్లను ఇస్తాయి; నదులు ఇతరుల దాహం తీర్చడానికే ప్రవహిస్తాయి; ఆవులు ఇతరుల కోసమే పాలనిస్తాయి; అలాగే ఈ మానవ శరీరం కూడా కేవలం పరోపకారం చేయడం కోసమే ఏర్పడింది.
శ్లోకం 11
భవంతి నమ్రాస్తరవః ఫలోద్గమైర్నవాంబుభిర్భూరివిలంబినో ఘనాః ।
అనుద్ధతాః సత్పురుషాః సమృద్ధిభిః స్వభావ ఏవైష పరోపకారిణామ్ ॥ 11 ॥
తాత్పర్యము:
చెట్లు పండ్లు కాయగానే వినయంతో క్రిందికి వంగుతాయి; మేఘాలు కొత్త నీటితో నిండినప్పుడు క్రిందికి వేలాడుతూ భూమికి దగ్గరవుతాయి; సజ్జనులు సంపదలు పెరిగినప్పుడు మరింత అణకువతో, గర్వం లేకుండా ఉంటారు. పరోపకారుల సహజ స్వభావమే ఇది.
శ్లోకం 12
శ్రోత్రం శ్రుతేనైవ న కుండలేన దానేన పాణిర్న తు కంకణేన ।
విభాతి కాయః ఖలు సజ్జనానాం పరోపకారేణ న చందనేన ॥ 12 ॥
తాత్పర్యము:
సజ్జనులకు చెవులు శాస్త్రశ్రవణం వల్లనే శోభిస్తాయి తప్ప బంగారు కుండలాల వల్ల కాదు; చేతులు దానం చేయడం వల్లనే ప్రకాశిస్తాయి తప్ప కంకణాల వల్ల కాదు; అలాగే వారి శరీరం పరోపకారం వల్లనే ప్రకాశిస్తుంది తప్ప సుగంధ చందనాలు పూసుకోవడం వల్ల కాదు.
పద వివరణ:
శ్రోత్రమ్ (1): చెవి.
శ్రుతేన (2): వేదశాస్త్ర శ్రవణము చేత.
శ్లోకం 13
పద్మాకరం దినకరో వికచం కరోతి చంద్రో వికాసయతి కైరవచక్రవాలమ్ ।
నాభ్యర్థిథో జలధరో ౽ పి జలం దదాతి సంతః స్వయం పరహితేషు కృతాభియోగాః ॥ 13 ॥
తాత్పర్యము:
కమలాలు ప్రార్థించకపోయినా సూర్యుడు వాటిని వికసింపజేస్తాడు; చంద్రుడు కలువ పూల సమూహాన్ని వికసింపజేస్తాడు; ఎవరూ అడగకపోయినా మేఘం అమృతతుల్యమైన నీటిని కురిపిస్తుంది. సజ్జనులు ఎవరూ కోరకుండానే స్వయంగా ఇతరుల హితం కోసమే దీక్షాబద్ధులై పూనుకుంటారు.
పద వివరణ:
పద్మాకరమ్ (3): పద్మాల కొలనును / సరస్సును.
కైరవచక్రవాలమ్ (4): కలువపూల సమూహాన్ని.
శ్లోకం 14
దాతుః పరోపకృతినిర్భరచిత్తవృత్తేరాసన్నదూరగణనా నహి సంశ్రితేషు ।
భానుర్వికాసయతి హంత సరోజఖండం పాణిస్థపంకజసమం భువనాంతరేషు ॥ 14 ॥
తాత్పర్యము:
పరోపకారమే నిండిన చిత్తవృత్తి గల దాతకు, తనను ఆశ్రయించినవారి విషయంలో దగ్గర-దూరమనే బేధభావం ఉండదు. సూర్యుడు కోట్లాది మైళ్ళ దూరంలో ఉన్న ఆకాశంలో ఉంటూనే, భూలోకంలో చేతిలో పట్టుకున్న కమలంతో సమానంగా కొలనులోని పద్మసమూహాన్ని వికసింపజేస్తున్నాడు కదా!
కృతఘ్ననిందా
శ్లోకం 1
బ్రహ్మఘ్నే చ సురాపే చ చోరే భగ్నవ్రతే తథా ।
నిష్కృతిర్విహితా లోకే కృతఘ్నే నాస్తి నిష్కృతిః ॥ 1 ॥
తాత్పర్యము:
బ్రాహ్మణుడిని చంపినవానికి, మద్యపానం చేసినవానికి, దొంగతనము చేసినవానికి, వ్రతభంగం చేసుకున్నవానికి సైతం శాస్త్రాలలో ప్రాయశ్చిత్తం చెప్పబడింది. కానీ చేసిన మేలును మరిచి ద్రోహం చేసే కృతఘ్నుడికి మాత్రం ఈ లోకంలో ఎక్కడా నిష్కృతి (పాపపరిహారం) లేదు.
శ్లోకం 2
ఉపకారిణి విశ్రబ్ధే శుద్ధమతౌ యః సమాచరతి పాపమ్ ।
తం జనమసత్యసంధం భగవతి వసుధే కథం వహసి ॥ 2 ॥
తాత్పర్యము:
తనకు ఉపకారం చేసినవాని యెడల, తనను పూర్తిగా నమ్మినవాని యెడల, స్వచ్ఛమైన మనస్సు గలవాని యెడల ఎవడైతే పాపాన్ని (ద్రోహాన్ని) ఆచరిస్తాడో—అటువంటి అసత్యవాదిని, నమ్మకద్రోహిని ఓ పూజ్యురాలైన భూదేవీ! నువ్వు ఎలా భరిస్తున్నావు తల్లీ?
పద వివరణ:
అసత్యసంధమ్ (5): ఇచ్చిన మాటను తప్పినవాడిని / అసత్య ప్రతిజ్ఞ గలవాడిని.
శ్లోకం 3
వ్యోమని శంబాకురుతే చిత్రం నిర్మాతి యత్నతః సలిలే ।
స్నపయతి పవనం సలిలైర్యస్తు ఖలే చరతి సత్కారమ్ ॥ 3 ॥
తాత్పర్యము:
దుష్టుడికి ఉపకారం చేసి సత్కరించేవాడు—ఆకాశంలో నాగలితో నేలను దున్నినట్లు, నీటిపై ఎంతో శ్రమించి బొమ్మలు గీసినట్లు, వీచే గాలిని నీటితో స్నానం చేయించాలని చూసినట్లే (అతని ప్రయత్నమంతా పూర్తిగా వ్యర్థం).
పద వివరణ:
వ్యోమని శంబాకురుతే (6): ఆకాశంలో నాగలితో పొలాన్ని రెండుసార్లు దున్నడం (పూర్తిగా వ్యర్థ ప్రయాస).
చిత్రమ్ (7): చిత్తరువును / బొమ్మను.
సత్కారమ్ (8): పూజను / గౌరవాన్ని.
శ్లోకం 4
శోకం మా కురు కుక్కుర సత్త్వేష్వహమధమ ఇతి మృషా సాధో ।
కష్టాదపి కష్టతరం దృష్ట్వా శ్వానం కృతఘ్ననామానమ్ ॥ 4 ॥
తాత్పర్యము:
ఓ కుక్కా! "సమస్త ప్రాణులలో నేనే పరమ అధముడను కదా" అని వ్యర్థంగా బాధపడకు. చేసిన మేలు మరచి ద్రోహం చేసే 'కృతఘ్నుడు' అనే మరో రకం కుక్కను చూసైనా ఊరట చెందు; ఎందుకంటే వాడితో పోలిస్తే నీ బ్రతుకు ఎంతో నయము, నీవు విశ్వాసం కలదానివి!
పద వివరణ:
కుక్కుర (9 / 1): ఓ కుక్కా!
మృషా (10): వ్యర్థముగా.
సంతోషప్రశంసా
శ్లోకం 1
సంతోషామృతతృప్తానాం యత్సుఖం శాంతచేతసామ్ ।
కుతస్తద్ధనలుబ్ధానామితశ్చేతశ్చ ధావతామ్ ॥ 1 ॥
తాత్పర్యము:
సంతృప్తి అనే అమృతపానంతో తృప్తిపొంది, ప్రశాంతమైన చిత్తం కలవారికి లభించే ఆత్మానందం—ధనదాహంతో పిచ్చిపట్టినట్లు అటూ ఇటూ పరుగులు తీసే అత్యాశాపరులకు ఎక్కడి నుండి లభిస్తుంది?
శ్లోకం 2
అకృత్వా పరసంతాపామగత్వా ఖలనమ్రతామ్ ।
అనుత్సృజ్య సతాం మార్గం యత్స్వల్పమపి తద్బహు ॥ 2 ॥
తాత్పర్యము:
ఇతరులకు ఏ బాధా కలిగించకుండా, దుర్మార్గుల ముందు మోకరిల్లకుండా, సజ్జనుల ధర్మమార్గాన్ని వీడకుండా లభించినది కొంచెమైనా సరే—అది ఎంతో గొప్పది మరియు విస్తారమైనది.
శ్లోకం 3
ఆగమిష్యంతి తే భావా యే భావా మయి భావినః ।
అహం తైరనుగంతవ్యో న తేషామన్యతో గతిః ॥ 3 ॥
తాత్పర్యము:
నా జీవితంలో ఏవేవి జరగాలని రాసిపెట్టి ఉందో అవన్నీ తప్పక జరిగి తీరుతాయి. ఆ విధి నిర్ణయాలే నన్ను వెన్నంటి వస్తాయి తప్ప వాటికి మరొక గతి లేదు (కాబట్టి అనవసరపు ఆందోళన చెందడం వ్యర్థం).
శ్లోకం 4
యో మే గర్భగతస్యాపి వృత్తిం కల్పితవాన్స్వయమ్ ।
శేషవృత్తివిధానే చ స కిం సుప్తో౽థవా మృతః ॥ 4 ॥
తాత్పర్యము:
నేను తల్లి గర్భంలో నిస్సహాయంగా ఉన్నప్పుడే స్వయంగా నా పోషణకు మార్గాన్ని కల్పించిన ఆ భగవంతుడు—ఇప్పుడు నా మిగిలిన జీవితాన్ని పోషించే విషయంలో ఏమైనా నిద్రపోతున్నాడా? లేక చనిపోయాడా? (ఖచ్చితంగా ఆయనే రక్షిస్తాడు, కలత చెందవద్దు).
పద వివరణ:
వృత్తిమ్ (11): జీవనోపాయమును / పోషణను.
శేషవృత్తివిధానే (12): మిగిలిన జీవితపు పోషణను సమకూర్చే విషయంలో.
శ్లోకం 5
అచింతితాని దుఃఖాని యథైవాయాంతి దేహినామ్ ।
సుఖాన్యపి తథా మన్యే దైన్యమత్రాతిరిచ్యతే ॥ 5 ॥
తాత్పర్యము:
మానవులకు మనం కోరుకోకుండానే, అనుకోకుండానే దుఃఖాలు ఎలా వచ్చిపడుతున్నాయో... సుఖాలు కూడా అలాగే ప్రారబ్ధవశాన వాటంతట అవే వస్తాయని నేను నమ్ముతున్నాను. అలాంటప్పుడు వాటి కోసం ఇతరుల ఎదుట దీనంగా చేయిచాచి దైన్యాన్ని ప్రదర్శించడం వ్యర్థమైన మితిమీరిన చర్య మాత్రమే.
పద వివరణ:
అతిరిచ్యతే (13): వ్యర్థముగా ఎక్కువ చేయబడుతున్నది / వికారముగా మిగులుతున్నది.
శ్లోకం 6
పంచమే౽హని షష్ఠే వా శాకం పచతి యో గృహే ।
అనృణీ చాప్రవాసీ చ స వారిచర మోదతే ॥ 6 ॥
తాత్పర్యము:
ఎవడైతే ఐదు లేదా ఆరు రోజులకు ఒకసారైనా తన ఇంట్లోనే ఎండుటాకు కూరనైనా స్వయంగా వండుకుని తింటూ, ఎవరికీ అప్పు పడకుండా, పొట్టకూటి కోసం పరాయి దేశాలకు వలస వెళ్ళకుండా జీవిస్తాడో—ఓ వారిచరా (జలచరమా)! అతడే ఈ లోకంలో నిజమైన సుఖాన్ని అనుభవిస్తున్న ధన్యుడు.
పద వివరణ:
వారిచర (8): చేపలు మొదలైన జలచరములను సంబోధించడం.
శ్లోకం 7
ఆత్మాధీనశరీరాణాం స్వపతాం నిద్రయా స్వయా ।
కదన్నమపి మర్త్యానామమృతత్వాయ కల్పతే ॥ 7 ॥
తాత్పర్యము:
ఎవరి బ్రతుకు ఇతరుల అధీనంలో కాకుండా స్వతంత్రంగా తమ అధీనంలోనే ఉంటుందో, ఎవరైతే హాయిగా తమ స్వంత సహజ నిద్రను అనుభవిస్తారో—అటువంటి స్వతంత్రులైన మానవులకు నాసిరకమైన అన్నం (కదన్నం) సైతం అమృతంతో సమానమైన తృప్తినే ప్రసాదిస్తుంది.
పద వివరణ:
కదన్నమ్ (1): నాసిరకమైన / రుచిలేని నికృష్టపు ఆహారము.
శ్లోకం 8
సర్వత్ర సంపదస్తస్య సంతుష్టం యస్య మానసమ్ ।
ఉపానద్గూఢపాదస్య నను చర్మావృతైవ భూః ॥ 8 ॥
తాత్పర్యము:
ఎవరి మనస్సు అయితే సంతృప్తితో నిండి ఉంటుందో, అతనికి ఎక్కడ చూసినా సంపదలే కనిపిస్తాయి. పాదరక్షలు (చెప్పులు) ధరించిన వ్యక్తికి ఈ భూమండలమంతా తోలుతో కప్పబడినట్లే సుఖదాయకంగా ఉంటుంది కదా! (ముళ్ళు, రాళ్ళు ఉన్నా చెప్పులు ఉన్నవానికి నేలంతా మెత్తగా అనిపించినట్లే, సంతృప్తి గలవానికి లోకమంతా సుఖమయమే).
పద వివరణ:
ఉపానద్గూఢపాదస్య (2): పాదరక్షల (చెప్పుల) చేత కప్పబడిన పాదాలు కలవానికి.
శ్లోకం 9
తే ధన్యాః పుణ్యభాజస్తే తైస్తీర్ణః క్లేశసాగరః ।
జగత్సంమోహజననీ యైరాశాశీవిషీ జితా ॥ 9 ॥
తాత్పర్యము:
సమస్త లోకాన్ని మోహంలో ముంచెత్తే 'ఆశ' అనే విషసర్పమును (పామును) ఎవరైతే జయించారో, వారే నిజమైన ధన్యులు, పుణ్యాత్ములు; వారొక్కరే ఈ సంసార క్లేశాలనే మహాసముద్రాన్ని దాటినవారు!
పద వివరణ:
ఆశాశీవిషీ (3): ఆశ అనే విషసర్పము (ఆడపాము).
శ్లోకం 10
అకించనస్య దాంతస్య శాంతస్య సమచేతసః ।
సదా సంతుష్టమనసః సర్వాః సుఖమయా దిశః ॥ 10 ॥
తాత్పర్యము:
ఏ పరిగ్రహమూ (ఆస్తుల పోగుచేత) లేనివాడు, ఇంద్రియ నిగ్రహం కలవాడు, అంతఃకరణ ప్రశాంతత కలవాడు, సుఖదుఃఖాల యందు సమదృష్టి కలవాడు మరియు ఎల్లప్పుడూ సంతృప్తి గల మనస్సు కలవానికి అన్ని దిక్కులూ సుఖమయంగానే కనిపిస్తాయి.
శ్లోకం 11
న యోజనశతం దూరం బాధ్యమానస్య తృష్ణయా ।
సంతుష్టస్య కరప్రాప్తే౽ప్యర్థే భవతి నాదరః ॥ 11 ॥
తాత్పర్యము:
తీవ్రమైన దురాశ (తృష్ణ) చేత పీడింపబడేవానికి వందల ఆమడల దూరమైనా ఎంతమాత్రం దూరం అనిపించదు (ధనం కోసం ఎక్కడికైనా పరిగెడతాడు). కానీ సంతృప్తి గల మహానుభావుడికి మాత్రం చేతికందిన ధనసంపదలపై సైతం ఎలాంటి ఆదరణా, వ్యామోహమూ ఉండదు.
శ్లోకం 12
అర్థీ కరోతి దైన్యం లబ్ధార్థో గర్వమపరితోషం చ ।
నష్టధనశ్చ సశోకం సుఖమాస్తే నిఃస్పృహః పురుషః ॥ 12 ॥
తాత్పర్యము:
యాచకుడు దీనత్వాన్ని ప్రదర్శిస్తాడు; ధనం దొరికినవాడు గర్వాన్ని, ఇంకా కావాలనే అసంతృప్తినీ పొందుతాడు; సంపాదించిన ధనాన్ని పోగొట్టుకున్నవాడు శోకంతో కుమిలిపోతాడు. కానీ ఎలాంటి కోరికలూ లేని 'నిఃస్పృహుడు' (నిరాశాపరుడు/సంతృప్తుడు) మాత్రమే నిశ్చింతగా సుఖంగా జీవిస్తాడు.
శ్లోకం 13
తన్మూలం గురుతాయాస్తత్సౌఖ్యం తద్యశస్తదౌర్జిత్యమ్ ।
తత్సౌభాగ్యం పుంసాం యదేతదప్రార్థనం నామ ॥ 13 ॥
తాత్పర్యము:
మానవులకు గౌరవానికి మూలమైనది, నిజమైన సుఖాన్ని, కీర్తిని, పరాక్రమాన్ని, సమస్త సౌభాగ్యాలను ప్రసాదించేది ఏదైనా ఉంది అంటే—అది ఎవరి ముందూ చేయి చాచకుండా ఉండే 'అప్రార్థనము' (యాచించని తత్వమే)!
పద వివరణ:
గురుతాయాః (4): గౌరవమునకు / మహత్త్వమునకు.
ఔర్జిత్యమ్ (5): ఉత్సాహశీలత్వము / బలపరాక్రమములు.
అప్రార్థనమ్ (6): ఇతరులను యాచించకపోవడము.
శ్లోకం 14
సర్పాః పిబంతి పవనం న చ దుర్బలాస్తే
శుష్కైస్తృణైర్వనగజా బలినో భవంతి ।
కందైః ఫలైర్మునివరాః క్షపయంతి కాలం
సంతోష ఏవ పురుషస్య పరం నిధానమ్ ॥ 14 ॥
తాత్పర్యము:
పాములు కేవలం గాలిని మాత్రమే తాగి జీవిస్తాయి, అయినా అవి బలహీనంగా ఏమీ ఉండవు; అడవి ఏనుగులు కేవలం ఎండిన గడ్డిని తింటూనే అమితమైన బలాన్ని పొందుతాయి; మునిపుంగవులు కందమూలాలను, పండ్లను మాత్రమే తింటూ జీవితాన్ని గడుపుతారు. కాబట్టి మానవుడికి అసలైన గొప్ప నిధి భోగభాగ్యాలు కావు, 'సంతోషం' (సంతృప్తి) మాత్రమే!
శ్లోకం 15
చీరాణి కిం పథి న సంతి దిశంతి భిక్షాం
నైవాంఘ్రిపాః ఫలభృతః సరితో౽ప్యశుష్యన్ ।
రుద్ధా గుహాః కిమజితోऽవతి నోపపన్నాన్
కస్మాద్భజంతి కవయో ధనదుర్మదాంధాన్ ॥ 15 ॥
తాత్పర్యము:
దారిన పోయే దారుల్లో జీర్ణ వస్త్రాలు (చీరలు) దొరకడం లేదా? పండ్లతో నిండిన వృక్షాలు భిక్షను ఇవ్వడం లేదా? నదులన్నీ ఎండిపోయాయా? తలదాచుకోవడానికి పర్వత గుహల ద్వారాలు మూసుకుపోయాయా? లేక తనను శరణుజొచ్చిన వారిని అజితుడైన ఆ శ్రీహరి రక్షించడం లేదా? ఇన్ని ఆధారాలు ఉండగా కవులు, పండితులు ధనమదంతో కళ్లు మూసుకుపోయిన దుర్మార్గులను ఎందుకు ఆశ్రయిస్తున్నారో కదా!
పద వివరణ:
అంఘ్రిపాః (7): చెట్లు (పాదాలతో నీటిని తాగే వృక్షాలు).
అజితః (8): ఎవరి చేతా ఓడింపబడని భగవంతుడైన శ్రీమహావిష్ణువు.
శ్లోకం 16
మన్నిందయా యది జనః పరితోషమేతి
నన్వప్రయత్నసులభోऽయమనుగ్రహో మే ।
శ్రేయోऽర్థినోऽపి పురుషాః పరతుష్టిహేతో-
ర్దుఃఖార్జితాన్యపి ధనాని పరిత్యజంతి ॥ 16 ॥
తాత్పర్యము:
నన్ను నిందించడం వల్ల ఎదుటి వ్యక్తికి సంతోషం కలుగుతుంటే, నా వల్ల వాడికి ఏ శ్రమా లేకుండా సులభంగా ఉపకారం జరిగినట్లే కదా! లోకంలో పుణ్యాన్ని కోరుకునే సజ్జనులు ఇతరులను సంతోషపెట్టడం కోసం ఎంతో కష్టపడి సంపాదించిన ధనాన్ని సైతం త్యాగం చేస్తారు; నేనేమీ ఖర్చు లేకుండా నా నింద ద్వారానే వాడికి సంతోషాన్ని ఇవ్వగలుగుతున్నాను!
పద వివరణ:
పరితోషమ్ (9): సంతోషమును / తృప్తిని.
అనుగ్రహః (10): మేలు / ప్రసాదము.
శ్రేయోऽర్థినః (11): ఆత్మకళ్యాణాన్ని కోరుకునేవారు.
పరతుష్టిః (12): ఇతరుల యొక్క సంతోషము.
శ్లోకం 17
వయమిహ పరితుష్టా వల్కలైస్త్వం చ లక్ష్మ్యా
సమ ఇహ పరితోషో నిర్విశేషో విశేషః ।
స హి భవతి దరిద్రో యస్య తృష్ణా విశాలా
మనసి చ పరితుష్టే కో౽ర్థవాన్కో దరిద్రః ॥ 17 ॥
తాత్పర్యము:
ఓ రాజా! మేము నారచీరలతో సంతుష్టులమై ఉన్నాము, నీవు రాజభోగాలతో సంతుష్టుడవై ఉన్నావు. అనుభవించే సంతోషంలో ఇద్దరిదీ సమాన స్థితియే; అందులో ఏ భేదమూ లేదు. ఎవడి ఆశ అయితే అనంతంగా విస్తరించి ఉంటుందో వాడే నిజమైన దరిద్రుడు. మనస్సు తృప్తితో నిండినప్పుడు ఎవడు ధనవంతుడు? ఎవడు దరిద్రుడు? ఇద్దరూ ఒక్కటే!
శ్లోకం 18
గంధాఢ్యాం నవమల్లికాం మధుకరస్త్యక్త్వా గతో యూథికాం
తాం దృష్ట్వాశు గతః స చందనవనం పశ్చాత్సరోజం గతః ।
బద్ధస్తత్ర నిశాకరేణ సహసా రోదిత్యసౌ మందధీః
సంతోషేణ వినా పరాభవపదం ప్రాప్నోతి సర్వో జనః ॥ 18 ॥
తాత్పర్యము:
ఒక తుమ్మెద సువాసనలు వెదజల్లే మొల్లపువ్వును వదిలి జాజిపువ్వు వద్దకు వెళ్ళింది; దాన్ని చూసి వెంటనే చందనవనానికి, ఆ తర్వాత తామరకొలనుకు పరుగుతీసింది. చివరకు సూర్యాస్తమయమై కమలం ముకుళించుకోవడంతో అందులోనే బందీ అయిపోయి, ఆ మందబుద్ధి గల తుమ్మెద రోదించసాగింది. లోకంలో సంతృప్తి లేని ప్రతి మనిషీ అత్యాశతో ఇలాగే పరాభవాన్ని పొందుతాడు.
శ్లోకం 19
మృత్యుర్మాద్యతి మూర్ధ్ని శశ్వదురగీ ఘోరా జరారూపిణీ
త్వామేషా గ్రసతే పరిగ్రహభయైర్గృధ్రైర్జగద్భూయతే ।
ధూత్వా బోధజలైరబోధబహులం తల్లోభజన్యం రజః
సంతోషామృతసాగరాంభసి చిరం మగ్నః సుఖం స్థాస్యసి ॥ 19 ॥
తాత్పర్యము:
తలపైన మృత్యువు నిరంతరం పొంచి ఉంది; ముసలితనం అనే భయంకరమైన ఆడపాము నిన్ను మింగివేస్తోంది; కోరికలు, వ్యామోహాలు అనే రాబందులు లోకాన్ని పీక్కుతింటున్నాయి. కాబట్టి జ్ఞానమనే జలంతో అజ్ఞానపు లోభం వల్ల కలిగే మాలిన్యాన్ని కడిగివేసి, సంతోషమనే అమృత సముద్రపు నీటిలో మునిగి తేలుతూ శాశ్వతమైన సుఖాన్ని పొందుము!
తృష్ణా నిందా
శ్లోకం 1
తృష్ణే దేవి నమస్తుభ్యం ధైర్యవిప్లవకారిణి ।
విష్ణుస్త్రైలోక్యనాథోऽపి యత్త్వయా వామనీకృతః ॥ 1 ॥
తాత్పర్యము:
మానవుల ధైర్యాన్ని, ఆత్మస్థైర్యాన్ని సమూలంగా ధ్వంసం చేసే ఓ ఆశాదేవీ (తృష్ణా)! నీకు నా నమస్కారాలు. ఎందుకంటే ముల్లోకాలకూ అధిపతియైన సాక్షాత్తు శ్రీమహావిష్ణువును సైతం నీ వ్యామోహంతో (బలిని అడగాలనే కోరికతో) వామనుడిని (పొట్టివాడిని/అల్పుడిని) చేసేశావు కదా!
పద వివరణ:
విప్లవః (13): నాశనము / వినాశము.
వామనీకృతః (14): పొట్టివానిగా / అల్పునిగా చేయబడినవాడు.
శ్లోకం 2
తృష్ణే కృష్ణే౽పి తే శక్తిర్దృష్టా మర్త్యేషు కా కథా ।
త్రైలోక్యవ్యాపి యద్రూపం తద్రూపం వామనీకృతమ్ ॥ 2 ॥
తాత్పర్యము:
ఓ తృష్ణా! సాక్షాత్తు శ్రీకృష్ణుడి యందే (విష్ణువు నందే) నీ ప్రభావం, శక్తి ప్రత్యక్షంగా కనిపించాయి; ఇక సామాన్య మానవుల గురించి చెప్పేదేముంది? ముల్లోకాలనూ ఆక్రమించగల విశ్వరూపాన్ని సైతం నీవు వామనరూపంగా కుదించివేశావు!
శ్లోకం 3
తృష్ణా చేహ పరిత్యజ్య కో దరిద్రః క ఈశ్వరః ।
తస్యాశ్చేత్ప్రసరో దత్తో దాస్యం చ శిరసి స్థితమ్ ॥ 3 ॥
తాత్పర్యము:
ఈ లోకంలో ఆశను (తృష్ణను) త్యజించిన తర్వాత ఎవడు దరిద్రుడు? ఎవడు ప్రభువు? (అందరూ సమానులే). ఒకవేళ ఆ తృష్ణకు మనసులో కాస్త చోటిచ్చామా, బానిసత్వమనే కాడి మన నెత్తిమీద శాశ్వతంగా తిష్టవేసి కూర్చుంటుంది
శ్లోకం 4
వలిభిర్ముఖమాక్రాంతం పలితైరంకితం శిరః ।
గాత్రాణి శిథిలాయంతే తృష్ణైకా తరుణాయతే ॥ 4 ॥
తాత్పర్యము:
ముఖమంతా ముడతలతో నిండిపోయింది; తల నెరసిన తెల్లవెండ్రుకలతో నిండిపోయింది; శరీరంలోని అంగాలు సత్తువ తగ్గి పటుత్వం కోల్పోతున్నాయి. కానీ ఒక్క 'ఆశ' (తృష్ణ) మాత్రం ఇంకా యౌవనంలో ఉన్నట్లే నానాటికీ బలం పుంజుకుంటోంది!
శ్లోకం 5
నాస్త్యన్యా తృష్ణయా తుల్యా కాపి స్త్రీ సుభగా క్వచిత్ ।
యా ప్రాణానపి ముష్ణంతీ భవత్యేవాధికం ప్రియా ॥ 5 ॥
తాత్పర్యము:
ఈ లోకంలో 'తృష్ణ' (దురాశ) అనే స్త్రీతో సమానమైన మోహింపజేసే సుందరి మరొకతె ఎక్కడా లేదు. ఎందుకంటే, మనిషి ప్రాణాలనే కొల్లగొడుతున్నప్పటికీ (హరిస్తున్నప్పటికీ), ఆమె అతనికి మరింత ప్రియమైనదానిగా తోస్తుంది కదా!
పద వివరణ:
ముష్ణంతీ (1): దొంగిలిస్తున్నదై / ప్రాణాలను హరిస్తున్నదై.
శ్లోకం 6
చ్యుతా దంతాః సితాః కేశా దృఙ్గిరో గః పదే పదే ।
పాతసజ్జమిమం దేహం తృష్ణా సాధ్వీ న ముంచతి ॥ 6 ॥
తాత్పర్యము:
పళ్ళు రాలిపోయాయి; జుట్టు తెల్లబడింది; కంటిచూపు, మాట పదే పదే తడబడుతున్నాయి; ఈ శరీరం ఏ క్షణమైనా నేలకూలి మరణించడానికి సిద్ధంగా ఉంది. అయినా 'తృష్ణ' అనే పతివ్రతా శిరోమణి మాత్రం ఈ ముసలి శరీరాన్ని ఎన్నటికీ విడిచిపెట్టడం లేదు!
శ్లోకం 7
తృష్ణే త్వమపి తృష్ణార్తా త్రిషు స్థానేషు రజ్యసి ।
వ్యాధితేష్వనపత్యేషు జరాపరిణతేషు చ ॥ 7 ॥
తాత్పర్యము:
ఓ తృష్ణా! నీకు కూడా బాగా ఆశ ఎక్కువైనట్లుంది! అందుకే ఎవరూ ఇష్టపడని ఈ మూడు స్థానాల యందు మరింతగా అనురక్తిని చూపుతున్నావు: రోగగ్రస్తులైన వారి యందు, సంతానం లేనివారి యందు, ముసలితనంతో నడుము వంగిన వృద్ధుల యందు!
పద వివరణ:
జరాపరిణతేషు (2): ముసలితనము ముదిరిన వృద్ధుల యందు.
శ్లోకం 8
తృష్ణే దేవి నమస్తుభ్యం యా త్వం సర్వస్య సర్వదా ।
ఉత్పాదయస్యయత్నేన గోష్పదే సాగరభ్రమమ్ ॥ 8 ॥
తాత్పర్యము:
ఓ తృష్ణాదేవీ! నీకు నా నమస్కారాలు. ఎందుకంటే ఆవు గిట్టల అడుగుజాడంత చిన్న నీటి గుంటను సైతం, ఎలాంటి శ్రమ లేకుండా అందరి మనస్సులలో అంతులేని మహాసముద్రమనే భ్రమను నిరంతరం సృష్టిస్తుంటావు కదా!
శ్లోకం 9
అపి మేరూపమం ప్రాజ్ఞమపి శూరమపి స్థిరమ్ ।
తృణీకరోతి తృష్ణైకా నిమేషేణ నరోత్తమమ్ ॥ 9 ॥
తాత్పర్యము:
మేరుపర్వతం అంతటి ధైర్యం గలవాడైనా, మహా ప్రాజ్ఞుడైనా, మహా శూరుడైనా, నిశ్చల బుద్ధి గల నరోత్తముడైనా సరే—ఒక్క దురాశ వారిలో ప్రవేశిస్తే క్షణమాత్రంలో వాటన్నింటినీ గడ్డిపోచతో సమానంగా చులకన చేసివేస్తుంది.
పద వివరణ:
మేరూపమమ్ (3): మేరుపర్వతముతో సమానమైన ధైర్యము, ఔన్నత్యము గలవానిని.
తృణీకరోతి (4): గడ్డిపోచ వలె తేలికగా / చులకనగా చేయును.
శ్లోకం 10
ఆశా నామ మనుష్యాణాం కాచిదాశ్చర్యశృంఖలా ।
యయా బద్ధాః ప్రధావంతి ముక్తాస్తిష్ఠంతి పంగువత్ ॥ 10 ॥
తాత్పర్యము:
మానవులకు 'ఆశ' అనేది ఎంతటి విచిత్రమైన సంకెళ్ళో కదా! సాధారణ సంకెళ్ళతో కట్టబడినవారు కదల్లేరు; కానీ ఈ ఆశ అనే సంకెళ్ళతో బంధింపబడినవారు మాత్రం పిచ్చిగా పరుగులు తీస్తారు; ఆ బంధనాల నుండి విముక్తులైనవారో కుంటివారి వలె నిశ్చలంగా ఒకేచోట ప్రశాంతంగా కూర్చుంటారు!
శ్లోకం 11
తేనాధీతం శ్రుతం తేన తేన సర్వమనుష్ఠితమ్ ।
యేనాశాం పృష్ఠతః కృత్వా నైరాశ్యమవలంబితమ్ ॥ 11 ॥
తాత్పర్యము:
ఎవరైతే దురాశలను వెనుకకు నెట్టివేసి, నిరాశను (నిష్కామ బుద్ధిని, కోరికలు లేని స్థితిని) ఆశ్రయించారో—వారే సమస్త శాస్త్రాలను చదివినవారు, గురువుల వద్ద విన్నవారు, సమస్త ధర్మకర్మలను సంపూర్ణంగా ఆచరించినవారు!
శ్లోకం 12
గిరిర్మహాన్గిరేరబ్ధిర్మహానబ్ధేర్నభో మహత్ ।
నభసోऽపి మహద్బ్రహ్మ తతోऽప్యాశా గరీయసీ ॥ 12 ॥
తాత్పర్యము:
లోకంలో పర్వతం చాలా పెద్దది; పర్వతం కంటే సముద్రం పెద్దది; సముద్రం కంటే ఆకాశం పెద్దది; అంతటి ఆకాశం కంటే పరబ్రహ్మ తత్త్వం మహత్తరమైనది; కానీ ఆ పరబ్రహ్మం కంటే కూడా మానవుడి మనస్సులోని 'ఆశ' మరీ ఎంతో పెద్దది, అంతులేనిది!
పద వివరణ:
గిరిః (5): కొండ / పర్వతము.
శ్లోకం 13
ఆశైవ రాక్షసీ పుంసామాశైవ విషమంజరీ ।
ఆశైవ జీర్ణమదిరా ధిగాశాం సర్వదోషభూః ॥ 13 ॥
తాత్పర్యము:
ఆశ అనేది మానవులను భక్షించే రాక్షసి లాంటిది; ఆశ ప్రాణాలు తీసే విషపు పూలగుత్తి వంటిది; మత్తు తలకెక్కించే పాత మధువు వంటిది. సమస్త పాపాలకు, దోషాలకు నిలయమైన అటువంటి దురాశకు ధిక్కారము కలుగుగాక!
శ్లోకం 14
క్షుత్తృడాశాః కుటుంబిన్యో మయి జీవతి నాన్యగాః ।
తాసామాశా మహాసాధ్వీ కదాచిన్మా న ముంచతి ॥ 14 ॥
తాత్పర్యము:
ఆకలి (క్షుత్తు), దప్పిక (తృష), ఆశ అనే ముగ్గురూ నన్ను భర్తగా నమ్ముకున్న కుటుంబ స్త్రీల వంటివారు. నేను జీవించి ఉన్నంత కాలం వారు మరొకరి వద్దకు వెళ్ళరు. అందులోనూ ఈ 'ఆశ' ఎంతటి పరమ పతివ్రత అంటే—ఏ ఒక్క క్షణం కూడా నన్ను విడిచిపెట్టి ఉండలేదు!
శ్లోకం 15
యౌవనం జరయా గ్రస్తమారోగ్యం వ్యాధిభిర్హతమ్ ।
జీవితం మృత్యురభ్యేతి తృష్ణైకా నిరుపద్రవా ॥ 15 ॥
తాత్పర్యము:
యౌవనాన్ని ముసలితనం మింగివేస్తుంది; ఆరోగ్యాన్ని నానా రోగాలు నాశనం చేస్తాయి; జీవితాన్ని సమీపిస్తూ మృత్యువు అంతం చేస్తుంది. కానీ ఒక్క దురాశకు మాత్రం ఎలాంటి ఉపద్రవమూ లేదు; అది ఎల్లప్పుడూ నిరాటంకంగా వర్ధిల్లుతూనే ఉంటుంది.
శ్లోకం 16
యచ్చ కామసుఖం లోకే యచ్చ దివ్యం మహత్సుఖమ్ ।
తృష్ణాక్షయసుఖస్యైతే నార్హతః షోడశీం కలామ్ ॥ 16 ॥
తాత్పర్యము:
ఈ లోకంలో భోగాల వల్ల కలిగే సుఖమైనా, స్వర్గలోకంలో దేవతలకు లభించే దివ్యమైన మహత్సుఖమైనా సరే—'ఆశ నశించడం' (తృష్ణాక్షయము) వల్ల కలిగే పరమ శాంతి సౌఖ్యాలలో పదహారవ వంతుకు కూడా సాటిరావు!
శ్లోకం 17
దారిద్ర్యస్య పరా మూర్తిస్తృష్ణా న ద్రవిణాల్పతా ।
జరద్గవధనః శంభుస్తథాపి పరమేశ్వరః ॥ 17 ॥
తాత్పర్యము:
ధనం తక్కువగా ఉండటం దారిద్ర్యం కాదు; మనసులో ఉండే 'అత్యాశ'యే దారిద్ర్యానికి అసలైన పరాకాష్ఠ. ముసలి ఎద్దు ఒక్కటే ఆస్తిగా కలిగిన పరమశివుడు, కోరికలు లేనివాడు కాబట్టే సమస్త జగత్తుకూ 'పరమేశ్వరుడు' అయ్యాడు!
పద వివరణ:
జరద్గవధనః (6): ముసలి ఎద్దే (వృషభమే) ధనముగా గలవాడు (శివుడు).
శ్లోకం 18
తృష్ణా హి చేత్పరిత్యక్తా కో దరిద్రః క ఈశ్వరః ।
తస్యాశ్చేత్ప్రసరో దత్తో దాస్యం చ శిరసి స్థితమ్ ॥ 18 ॥
తాత్పర్యము:
ఆశను గనుక వదిలిపెడితే ఎవడు దరిద్రుడు? ఎవడు ధనవంతుడైన ప్రభువు? ఒకవేళ ఆ తృష్ణకు మనసులో కాస్త చోటిస్తే మాత్రం, ఇతరులకు బానిసత్వము చేయవలసిన దుస్థితి మన నెత్తిపై శాశ్వతంగా కూర్చుంటుంది.
శ్లోకం 19
మనోరథరథారూఢం యుక్తమింద్రియవాజిభిః ।
భ్రామ్యత్యయం జగత్కృత్స్నం తృష్ణాసారథిచోదితమ్ ॥ 19 ॥
తాత్పర్యము:
ఇంద్రియాలనే గుర్రాలను పూన్చిన 'కోరికలనే రథం'పై ఎక్కి, 'తృష్ణ' అనే సారథి నడుపుతుండగా—ఈ లోకమంతా భ్రమలలో పడి అంతులేకుండా పరిభ్రమిస్తూనే ఉంది.
శ్లోకం 20
యథా హి శృంగం గోః కాలే వర్ధమానస్య వర్ధతే ।
ఏవం తృష్ణాపి చిత్తేన వర్ధమానేన వర్ధతే ॥ 20 ॥
తాత్పర్యము:
వయస్సు పెరుగుతున్న కొద్దీ ఎద్దుకు కొమ్ములు ఎలా ఎదుగుతూ పోతాయో, అలాగే మనిషి మనస్సులో ఆలోచనలు, వ్యామోహాలు పెరుగుతున్న కొద్దీ ఆశ (తృష్ణ) కూడా అంతకంతకూ విస్తరిస్తూనే ఉంటుంది.
శ్లోకం 21
అకర్తవ్యేష్వసాధ్వీవ తృష్ణా प्रेरయతే జనమ్ ।
తమేవ సర్వపాపేభ్యో లజ్జా మాతేవ రక్షతి ॥ 21 ॥
తాత్పర్యము:
దుర్మార్గురాలైన చెడు స్త్రీ వలె 'తృష్ణ' మానవుడిని చేయరాని తప్పుడు పనుల వైపు పురికొల్పుతుంది. కానీ తల్లి వలె 'లజ్జ' (సిగ్గు/పాపభీతి) ఆ మనిషిని సమస్త పాపకార్యాల నుండి అడ్డుకుని కాపాడుతుంది.
శ్లోకం 22
ఆశా బలవతీ కష్టం నైరాశ్యం పరమం సుఖమ్ ।
ఆశాం నిరాశాం కృత్వా తు సుఖం స్వపితి పింగళా ॥ 22 ॥
తాత్పర్యము:
ఆశ అత్యంత బలమైనది, దుఃఖదాయకమైనది; కోరికలను విడిచిపెట్టడమే (నైరాశ్యమే) పరమ సుఖాన్ని ఇస్తుంది. పింగళ అనే వేశ్య ధనాశను పూర్తిగా త్యజించి, నిరాశను ఆశ్రయించిన తర్వాతనే ప్రశాంతంగా నిద్రపోగలిగింది (ఈ కథ భాగవతంలో అవధూత గీత యందు ప్రసిద్ధం).
పద వివరణ:
పింగళా (7): భాగవత ప్రసిద్ధమైన పింగళ అను పేరుగల వేశ్య.
శ్లోకం 23
తృష్ణాఖనిరగాధేయం దుష్పూరా కేన పూర్యతే ।
యా మహద్భిరపి క్షిప్తైః పూర్ణైరేవ ప్రఖన్యతే ॥ 23 ॥
తాత్పర్యము:
'తృష్ణ' అనేది అంతుచిక్కని అగాధమైన ఒక గని వంటిది; దీనిని పూడ్చడం ఎవరి వల్ల సాధ్యం? పెద్ద పెద్ద పర్వతాలను, బ్రహ్మాండమైన సంపదలను అందులో ఎంత నింపినా అది పూడకపోగా, ఇంకా లోతుగా తవ్వబడుతూనే ఉంటుంది!
శ్లోకం 24
ఆసన్నాన్పురతో భావాన్దర్శయిత్వా పురః పురః ।
ఛాగో హరితముష్ట్యేవ దూరం నీతోऽస్మి తృష్ణయా ॥ 24 ॥
తాత్పర్యము:
మేకపిల్లకు చేతిలో ఉన్న పచ్చగడ్డి పిడికిలిని ముందు చూపుతూ, అది అందకుండా ముందుకు జరుపుతూ మేకను సుదూర ప్రాంతానికి తోలుకెళ్ళినట్లే—ఈ 'తృష్ణ' కూడా నాకు భోగాలను అతి సమీపంలో ఉన్నట్లే చూపిస్తూ, నన్ను ఆశతో చాలా దూరం ఈడ్చుకుపోయింది.
శ్లోకం 25
వర్తతే యేన న వినా నరో వాంఛతు నామ తత్ ।
తతోऽధికార్థప్రణయీ పృష్టో దద్యాత్కిముత్తరమ్ ॥ 25 ॥
తాత్పర్యము:
దేని సహాయం లేకపోతే బ్రతుకు గడవదో (అన్నవస్త్రాలు మొదలైన కనీస అవసరాలు) అంతవరకు మానవుడు కోరుకోవడంలో తప్పులేదు. కానీ అవసరానికి మించి అంతులేని సంపదలను కోరుకునే అత్యాశాపరుడిని "ఎందుకింత ధనం కావాలి?" అని ప్రశ్నిస్తే వాడు ఏం సమాధానం చెప్పగలడు? (ఏమీ చెప్పలేడు).
శ్లోకం 26
తావద్గుణా గురుత్వం చ యావన్నార్థయతే పరమ్ ।
అర్థित्वే వర్తమానస్య న గుణా న చ గౌరవమ్ ॥ 26 ॥
తాత్పర్యము:
మనిషి ఇతరులను ఏదీ యాచించనంత వరకే అతని సద్గుణాలు, గొప్పతనము నిలిచి ఉంటాయి. ఎప్పుడైతే అతడు ఇతరుల ముందు చేయి చాచి యాచకుడవుతాడో, అప్పుడు అతని సుగుణాలూ నిలవవు, సమాజంలో గౌరవమూ దక్కదు.
శ్లోకం 27
విద్వత్తా చైవ శౌర్యం చ సౌజన్యం చ కులీనతామ్ ।
ఖలీకరోతి యాచ్ఞైకా దుఃశీలేవాంగనా కులమ్ ॥ 27 ॥
తాత్పర్యము:
దుశ్శీలయైన స్త్రీ మొత్తం వంశాన్నే ఎలా భ్రష్టం చేస్తుందో, అలాగే ఒక్క 'యాచన' మనిషిలో ఉండే విద్వత్తును, శౌర్యాన్ని, మంచి ప్రవర్తనను (సౌజన్యాన్ని), ఉన్నత వంశ ఔన్నత్యాన్ని సమూలంగా నాశనం చేసి చులకన చేస్తుంది.
శ్లోకం 28
ఆశాయా యే దాసాస్తే దాసాః సర్వలోకస్య ।
ఆశా యేషాం దాసీ తేషాం దాసాయతే లోకః ॥ 28 ॥
తాత్పర్యము:
ఎవరైతే దురాశకు బానిసలవుతారో, వారు యావత్ ప్రపంచానికే దాసులుగా మారిపోతారు. కానీ ఎవరైతే ఆశను తమ అదుపులో ఉంచుకుని దాసిగా మార్చుకుంటారో, వారికి ఈ లోకమంతా దాసోహమంటూ సేవ చేస్తుంది!
శ్లోకం 29
దంతా విప్లవదంతాః కేశాః కాశప్రసూనసకాశాః ।
నయనం తమసామయనం తథాపి చిత్తం ధనాంగనాయత్తమ్ ॥ 29 ॥
తాత్పర్యము:
పళ్ళు ఊడిపోయి నోరంతా ఖాళీ అయింది; తలవెండ్రుకలు రెల్లుపూల వలె తెల్లబడిపోయాయి; కంటిచూపు మందగించి చీకటి నిలయంగా మారింది. అయినా సరే, ఈ ముసలి మనస్సు మాత్రం ఇంకా ధనము, స్త్రీల వ్యామోహం మీదే పరిగెడుతోంది!
పద వివరణ:
దంతాః (2): దంతములు / పళ్ళు.
తమసామయనమ్ (4): చీకట్లకు నివాసస్థానము / చూపు కోల్పోవుట.
శ్లోకం 30
త్వాముదర సాధు మన్యే శాకైరపి యసి లబ్ధపరితోషమ్ ।
హతహృదయం హ్యధికాధికవాంఛాశతదుర్భరం న పునః ॥ 30 ॥
తాత్పర్యము:
ఓ కడుపా! నిన్నే నేను మంచిదానివిగా భావిస్తున్నాను; ఎందుకంటే కేవలం ఏ ఆకుకూరలో దొరికినా తిని తృప్తిపడిపోతావు. కానీ ఈ పాడు హృదయం మాత్రం అలా కాదు కదా! నానాటికీ పెరిగిపోయే వందలాది అత్యాశలతో తృప్తి చెందక మోయలేని భారంగా మారుతోంది!
పద వివరణ:
పరితోషమ్ (3): సంతోషము / తృప్తి.
శ్లోకం 31
ఇచ్ఛతి శతీ సహస్రం సహస్రీ కోటిమీహతే కర్తుమ్ ।
కోటియుతోऽపి నృపత్వం నృపోऽపి బత చక్రవర్తిత్వమ్ ॥ 31 ॥
తాత్పర్యము:
వంద రూపాయలు ఉన్నవాడు వేలు కావాలని ఆశిస్తాడు; వేలు ఉన్నవాడు కోట్లు గడించాలని చూస్తాడు; కోటీశ్వరుడైనవాడు రాజ్యానికి రాజు కావాలని కోరుకుంటాడు; అయ్యో! రాజుగా మారినవాడు ఏకంగా చక్రవర్తి కావాలని తపిస్తాడు! (ఆశకు అంతమంటూ ఉండదు).
శ్లోకం 32
చక్రధరోऽపి సురత్వం సురోऽపి సురరాజ్యమీహతే కర్తుమ్ ।
సురరాజోऽప్యూర్ధ్వగతిం తథాపి న నివర్తతే తృష్ణా ॥ 32 ॥
తాత్పర్యము:
భూమండలాన్ని పాలించే చక్రవర్తి దేవత కావాలనుకుంటాడు; దేవతగా మారినవాడు స్వర్గాధిపత్యం (ఇంద్రపదవి) కావాలని ఆశిస్తాడు; ఇంద్రుడు సైతం అంతకంటే ఉన్నతమైన బ్రహ్మపదవిని ఆశిస్తాడు. ఇలా ఎక్కడికి చేరినా మనిషిలోని దురాశ మాత్రం ఎన్నటికీ శాంతించదు!
శ్లోకం 33
అంగం గలితం పలితం ముండం దశనవిహీనం జాతం తుండమ్ ।
వృద్ధో యాతి గృహీత్వా దండం తదపి న ముంచత్యాశాపిండమ్ ॥ 33 ॥
తాత్పర్యము:
శరీరమంతా సత్తువ తగ్గి ముడతలు పడింది; తల నెరిసిపోయింది; నోటిలో పళ్ళు ఊడిపోయాయి; వృద్ధుడై చేతిలో కర్ర పట్టుకుని అతికష్టమ్మీద నడుస్తున్నాడు. అయినా సరే, ఈ శరీర పిండాన్ని 'ఆశ' మాత్రం ఏమాత్రం విడిచిపెట్టడం లేదు!
పద వివరణ:
ముండమ్ (1): శిరస్సు / తల.
తుండమ్: నోరు / ముఖము.
శ్లోకం 34
దినయామిన్యౌ సాయం ప్రాతః శిశిరవసంతౌ పునరాయాతః ।
కాలః క్రీడతి గచ్ఛత్యాయుస్తదపి న ముంచత్యాశావాయుః ॥ 34 ॥
తాత్పర్యము:
పగలు-రాత్రి, ఉదయం-సాయంత్రం, శిశిర-వసంత రుతువులు మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తూనే ఉన్నాయి. కాలం తన ఆట ఆడుకుంటూ గడిచిపోతోంది, ఆయుష్షు క్షీణించిపోతోంది. అయినప్పటికీ లోపల సుడిగాలిలా వీచే 'ఆశ' అనే పిచ్చిగాలి మాత్రం మనిషిని విడిచిపోవడం లేదు!
శ్లోకం 35
ఆశావాలంబోపచితా న కస్య తృష్ణాలతానర్థఫలం ప్రసూతే ।
దినే దినే లబ్ధరుచిర్వివస్వాన్మీనం చ మేషం చ వృషం చ భుంక్తే ॥ 35 ॥
తాత్పర్యము:
ఆశ అనే ఆధారంతో పెరిగిన 'తృష్ణ' అనే తీగ ఎవరికి అనర్థాలనే చెడు పండ్లను ఇవ్వదు? అందరికీ నష్టాన్నే కలిగిస్తుంది. ఇది ఎంతటి విచిత్రమంటే, ప్రతిరోజూ కాంతిని పొందే సూర్యుడు సైతం ఆశాపరుడై (రాశిచక్ర భ్రమణంలో) మీనాన్ని (చేపను), మేషాన్ని (గొర్రెను), వృషభాన్ని (ఎద్దును) క్రమంగా అనుభవిస్తున్నాడు (భక్షిస్తున్నట్లు తిరుగుతున్నాడు) కదా!
పద వివరణ:
వివస్వాన్ (5): సూర్యుడు.
మీనమ్ (6): చేప; (జ్యోతిష పరంగా) మీనరాశి.
మేషమ్ (7): గొర్రె / పొట్టేలు; (జ్యోతిష పరంగా) మేషరాశి.
వృషమ్ (8): ఎద్దు / వృషభము; (జ్యోతిష పరంగా) వృషభరాశి.
శ్లోకం 36
విభూతిరర్ఘత్యపి యాచకానాం న దుర్గతం కేచిదిహాద్రియంతే ।
పీతాంబరోऽబ్ధేః సమవాప లక్ష్మీం దిగంబరస్యోపనతోऽర్ధచంద్రః ॥ 36 ॥
తాత్పర్యము:
ఈ లోకంలో సంపన్నులైన యాచకులను మాత్రమే గౌరవిస్తారు తప్ప దరిద్రులై అడిగేవారిని ఎవరూ ఆదరించరు. సముద్ర మథనంలో పట్టు వస్త్రాలు ధరించిన విష్ణుమూర్తికి సాక్షాత్తు లక్ష్మీదేవి లభించగా, ఒంటిపై బట్టలు లేని దిగంబరుడైన పరమశివుడికి మాత్రం తలపై పెట్టుకోవడానికి సగం తునక చంద్రుడే దక్కింది కదా!
శ్లోకం 37
భిక్షాశనం తదపి నీరసమేకవారం శయ్యా చ భూః పరిజనో నిజదేహమాత్రమ్ ।
వస్త్రం సుజీర్ణశతఖండమయీ చ కంథా హా హా తథాపి విషయాన్న జహాతి చేతః ॥ 37 ॥
తాత్పర్యము:
తినడానికి భిక్షాన్నం, అదీ రుచిపచి లేనిది రోజుకు ఒక్కపూట మాత్రమే దొరుకుతుంది; పడుకోవడానికి నేలే పాన్పు; సేవకులు ఎవరూ లేరు, తన శరీరమే ఆధారం; కట్టుకోవడానికి వంద చిరుగుల బొంత గుడ్డలే గతి. అయ్యో! ఇంతటి పరమ దారిద్ర్యంలోనూ నా మనస్సు ప్రాపంచిక భోగాల పైనున్న వ్యామోహాన్ని విడిచిపెట్టడం లేదు కదా!
శ్లోకం 38
యా సా జగత్పరిభవస్య నిమిత్తభూతా హేతుః స్వయం సురపతేరపి లాఘవస్య ।
సా మా విడంబయతి నాథ సదైవ తృష్ణా ఛింధి ప్రసహ్య భగవన్నపునర్భవాయ ॥ 38 ॥
తాత్పర్యము:
లోకంలో సమస్త అవమానాలకు కారణమైనది, సాక్షాత్తు దేవేంద్రుడికి సైతం చిన్నతనాన్ని (చులకన భావాన్ని) తెచ్చిపెట్టినది అయిన ఆ దురాశ (తృష్ణ) నన్ను నిరంతరం పరిహాసపాలు చేస్తూ వేధిస్తోంది. ఓ భగవంతుడా! నాథా! మళ్ళీ జన్మంటూ లేకుండా ఆ దురాశను నాలో నుండి సమూలంగా తెంచివేయి!
శ్లోకం 39
దుగ్ధం చ యత్తదను యత్కథితం తతో ను మాధుర్యమస్య హృతమున్మథితం చ వేగాత్ ।
జాతం పునర్గ్రృతకృతే నవనీతవృత్తిః స్నేహో నిబంధనమనర్థపరంపరాణామ్ ॥ 39 ॥
తాత్పర్యము:
పాలుగా ఉన్నప్పుడు కాచబడ్డాయి; ఆపై పెరుగుగా మారి మాధుర్యాన్ని కోల్పోయి చిలకబడ్డాయి; ఆ తర్వాత నెయ్యి కోసం వెన్న రూపంలోకి మారాయి. సంస్కృతంలో 'స్నేహం' అంటే వెన్న/జిడ్డు మరియు వ్యామోహం/ప్రేమ అని రెండర్థాలు. అటువంటి మితిమీరిన స్నేహమే (ఆశే) ఇలా నానా రకాల అనర్థ పరంపరలకు మూలకారణంగా మారుతోంది.
శ్లోకం 40
గదోదంతా దంతాః పలితకలితః కుంతలభరస్తమఃక్షేత్రే నేత్రేऽవిషయపటునీ న శ్రుతిపుటే ।
అభూదంగం రంగద్వలివలయవల్లీవిలులితం తథాప్యేతచ్చేతస్తరుణ ఇవ ధావత్యనుదినమ్ ॥ 40 ॥
తాత్పర్యము:
పళ్ళు నొప్పులతో కదిలిపోతున్నాయి; తలజుట్టంతా నెరసిపోయింది; కళ్ళు రెండూ చీకటిమయమైపోయాయి; చెవులు సరిగ్గా వినపడటం లేదు; శరీరమంతా ముడతలనే తీగలతో వేలాడిపోతోంది. అయినప్పటికీ ఈ మనస్సు మాత్రం ఏదో నిత్య యవ్వనుడిలాగా ప్రతిరోజూ కోరికల వెంట పరుగులు తీస్తూనే ఉంది!
శ్లోకం 41
గతం తత్తారుణ్యం తరుణిహృదయానందజనకం విశీర్ణా దంతాలిర్నిజగతిరహో యష్టిశరణా ।
జడీభూతా దృష్టిః శ్రవణరహితం కర్ణయుగళం మనో మే నిర్లజ్జం తదపి విషయేభ్యః స్పృహయతి ॥ 41 ॥
తాత్పర్యము:
యువతుల హృదయాలకు ఆనందాన్ని కలిగించే ఆనాటి యవ్వనం కాస్తా గతించిపోయింది; పళ్ళ వరుస రాలిపోయింది; నడవడానికి చేతికర్ర ఒక్కటే శరణ్యమైంది; కంటిచూపు మందగించింది; చెవులు రెండూ వినికిడిని కోల్పోయాయి. అయ్యో! అయినా సరే, ఏమాత్రం సిగ్గులేని నా మనస్సు ఇంకా ఇంద్రియ భోగాలనే కోరుకుంటోంది!
పద వివరణ:
యష్టిశరణా (9): చేతికర్రయే ఆధారముగా / రక్షకముగా కలిగిన నడక.
శ్లోకం 42
వపుః కుబ్జీభూతం గతిరపి తథా యష్టిశరణా విశీర్ణా దంతాలిః శ్రవణవికలం శ్రోత్రయుగళమ్ ।
శిరః శుక్లం చక్షుస్తిమిరపటలైరావృతమహో మనో మే నిర్లజ్జం తదపి విషయేభ్యః స్పృహయతి ॥ 42 ॥
తాత్పర్యము:
శరీరం గూనిపడి వంగిపోయింది; నడక కర్రపై ఆధారపడింది; పళ్ళన్నీ రాలిపోయాయి; చెవులు వినపడకుండా మొద్దుబారిపోయాయి; తల తెల్లబడిపోయింది; కళ్ళు శుక్లాల చీకట్లతో కప్పబడిపోయాయి. అయ్యో! ఇంతటి దుస్థితి దాపురించినా లజ్జారహితమైన నా మనస్సు మాత్రం ఇప్పటికీ ప్రాపంచిక భోగాలను అనుభవించాలని ఆశిస్తూనే ఉంది!
శ్లోకం 43
ఖలోల్లాపాః సోఢాః కథమపి తదారాధనతయా
నిగృహ్యాంతర్బాష్పం హసితమపి శూన్యేన మనసా ।
కృతశ్చిత్తస్తంభః ప్రతిహతధియామంజలిరపి
త్వమాశే మోధాశే కిము పరమితో నర్తయసి మామ్ ॥ 43 ॥
తాత్పర్యము:
దుర్మార్గులను ప్రసన్నం చేసుకోవడం కోసం వారి వెకిలి మాటలను, అవమానాలను ఎలాగోలా భరించాను; గుండెల్లో పొంగుకొచ్చే కన్నీళ్లను బలవంతంగా లోపలే అణచుకుని, ఏ భావమూ లేని శూన్య మనస్సుతో పైకి నవ్వులు చిందించాను; నా మనోభావాలను రాయిలా చేసుకుని, బుద్ధిహీనులైన మూర్ఖులకు సైతం చేతులు జోడించి నమస్కరించాను. ఓ వ్యర్థమైన ఆశా! ఇంకనూ నన్ను ఈ విధంగా ఎన్ని వేషాలు వేయించి ఆడిస్తావు?
శ్లోకం 44
నివృత్తా భోగేచ్ఛా బహుపురుషమానో విగలితః
సమానాః స్వర్యాతాః సపది సుహృదో జీవితసమాః ।
శనైర్యష్ట్యుత్థానం ఘనతిమిరరుద్ధే చ నయనే
అహో దుష్టః కాయస్తదపి మరణాపాయచకితః ॥ 44 ॥
తాత్పర్యము:
భోగాలను అనుభవించాలనే కోరిక తీరిపోయింది; సమాజంలో నలుగురిలో దక్కిన గౌరవమూ జారిపోయింది; ప్రాణసమానులైన సమవయస్కులైన మిత్రులంతా అప్పుడే పరలోకానికి వెళ్లిపోయారు; చేతికర్ర సాయంతో మాత్రమే అతి నెమ్మదిగా లేవగలుగుతున్నాను; కళ్ళు రెండూ దట్టమైన చీకట్లతో కప్పబడిపోయాయి. అయ్యో! ఇంతటి దీనస్థితిలో ఉన్న ఈ చెడ్డ శరీరం ఇప్పటికీ మరణమంటే మాత్రం భయంతో వణికిపోతోంది కదా!
శ్లోకం 45
అమీషాం ప్రాణానాం తులితబిసినీపత్రపయసాం
కృతే కిం నాస్మాభిర్విగలితవివేకైర్వ్యవసితమ్ ।
యదాఢ్యానామగ్రే ద్రవిణమదనిఃసంజ్ఞమనసాం
కృతం వీతవ్రీడైర్నిజగుణకథాపాతకమపి ॥ 45 ॥
తాత్పర్యము:
తామరాకుపై నీటిబొట్టు వలె క్షణభంగురమైన ఈ అల్ప ప్రాణాలను నిలుపుకోవడం కోసం వివేకం కోల్పోయిన మేము ఏ నీచమైన పని చేయలేదు? ధనమదంతో బుద్ధిమందగించిన సంపన్నుల ఎదుట నిలబడి, ఏమాత్రం సిగ్గులేకుండా ఆ ధనికుల కల్పిత గుణాలను స్తుతించే పాపానికి సైతం పాల్పడ్డాము కదా!
పద వివరణ:
ఆఢ్యానామ్ (1): ధనవంతుల యొక్క.
నిఃసంజ్ఞమనసామ్ (2): ధనమదంతో వివేకం/జ్ఞానం కోల్పోయిన శూన్యమనస్కుల ఎదుట.
శ్లోకం 46
సమారంభా భగ్నాః కతి కతి న వారాస్తవ పశో
పిపాసోస్తుచ్ఛేऽస్మింద్రవిణమృగతృష్ణార్ణవజలే ।
తథాపి ప్రత్యాశా విరమతి న తే మూఢ శతధా
న దీర్ణం యచ్చేతో నియతమశనిగ్రావఘటితమ్ ॥ 46 ॥
తాత్పర్యము:
ఓ పశుప్రాయుడా! ధనమనే ఈ అల్పమైన ఎండమావి సముద్రపు నీటితో దాహం తీర్చుకోవాలని చూస్తున్న నీ ప్రయత్నాలన్నీ ఎన్నిసార్లు భగ్నం కాలేదు? అయినా సరే ఓ మూర్ఖుడా! నీ దురాశ మాత్రం ఇంకా నశించడం లేదు. ఇన్ని దెబ్బలు తిన్నా వంద ముక్కలు కాకుండా నిలిచి ఉన్న నీ హృదయం నిశ్చయంగా వజ్రశిలలతో చేయబడినదే అయ్యుండాలి!
పద వివరణ:
అశనిగ్రావఘటితమ్ (3): వజ్రాయుధపు రాతితో చేయబడినది.
శ్లోకం 47
వివేకవ్యాకోశే వికసతి శమే శామ్యతి తృషా
పరిష్వంగే తున్నే ప్రసరతితరాం సా పరిణతిః ।
జరాజీర్ణైశ్వర్యగ్రసనగహనాక్షేపకృపణ-
స్తృష్ణాపాత్ర్యం యస్యా భవతి మరుతామప్యధిపతిః ॥ 47 ॥
తాత్పర్యము:
వివేకం మేల్కొని ప్రశాంతత (శమము) వికసించినప్పుడు మాత్రమే తృష్ణ ఉపశమిస్తుంది. కానీ ప్రాపంచిక బంధాల తాకిడి ఎక్కువైనప్పుడు ఆ ఆశ మరింత విస్తరిస్తుంది. ముసలితనంతో నశించిపోయే ఐశ్వర్యాన్ని మింగివేసే ఈ భయంకరమైన తృష్ణలో పడి సాక్షాత్తు దేవతల రాజైన దేవేంద్రుడు సైతం యాచకుడి వలె దీనుడైపోతాడు!
పద వివరణ:
మరుతామధిపతిః (4): దేవతల రాజైన దేవేంద్రుడు.
శ్లోకం 48
అహో తృష్ణావేశ్యా సకలజనతామోహనకరీ
విదగ్ధా ముగ్ధానాం హరతి వివశానాం శమధనమ్ ।
విపద్దీక్షాదక్షాసహతరలతారైః ప్రణయినీ-
కటాక్షైః కూటాక్షైః కపటకుటిలః కామకితవః ॥ 48 ॥
తాత్పర్యము:
సమస్త ప్రజలను మోహింపజేసే ఈ 'తృష్ణ' అనే వేశ్య ఎంతటి నేర్పరి! అమాయకులైన వారిని వివశులను చేసి వారి అంతఃకరణ శాంతి అనే ధనాన్ని కొల్లగొడుతుంది. ఆపదలను తెచ్చిపెట్టడంలో సమర్థులైన కపట జూదగాని వలె, మాయా పాచికల వంటి చూపులతో కామమనే వంచకుడు మానవులను తన వలలో బంధిస్తున్నాడు.
శ్లోకం 49
ఉత్ఖాతం నిధిశంకయా క్షితితలం ధ్మాతా గిరేర్ధాతవో
నిస్తీర్ణః సరితాంపతిర్నృపతయో యత్నేన సంతోషితాః ।
మంత్రారాధనతత్పరేణ మనసా నీతాః శ్మశానే నిశాః
ప్రాప్తః కాణవరాటకోऽపి న మయా తృష్ణేऽధునా ముంచ మామ్ ॥ 49 ॥
తాత్పర్యము:
నిధులు దొరుకుతాయనే ఆశతో నేలనంతా తవ్వాను; రసవాదం కోసం కొండలలోని ఖనిజాలను కొలిమిలో కరిగించాను; సంపదల కోసం సముద్రాలను దాటాను; రాజులను అతికష్టమ్మీద ప్రసన్నం చేసుకున్నాను; క్షుద్ర మంత్రాల సాధన కోసం శ్మశానాలలో భయంకరమైన రాత్రులు గడిపాను. అయినా చివరకు చిల్లిగవ్వ కూడా నాకు దక్కలేదు. ఓ ఆశా! ఇకనైనా నన్ను విడిచిపెట్టు!
పద వివరణ:
నిధిశంకయా (5): ధనం దాగి ఉందనే ఆలోచనతో/ఊహతో.
కాణవరాటకః (6): చిల్లుపడిన గవ్వ (చిల్లిగవ్వ).
శ్లోకం 50
నిఃస్వో వేష్టి శతం శతీ దశశతం లక్షం సహస్రాధిపో
లక్షేశః క్షితిరాజతాం క్షితిపతిశ్చక్రేశతాం వాంఛతి ।
చక్రేశః సురరాజతాం సురపతిర్బ్రహ్మాస్పదం వాంఛతి
బ్రహ్మా విష్ణుపదం హరిః శివపదం తృష్ణావధిం కో గతః ॥ 50 ॥
తాత్పర్యము:
ఏమీ లేని దరిద్రుడు వంద రూపాయలను కోరుకుంటాడు; వంద ఉన్నవాడు వెయ్యిని, వేలు ఉన్నవాడు లక్షను, లక్షాధికారి రాజ్యాన్ని, రాజు చక్రవర్తి పదవిని ఆశిస్తాడు. చక్రవర్తి దేవేంద్ర పదవిని, ఇంద్రుడు బ్రహ్మపదాన్ని, బ్రహ్మదేవుడు విష్ణుపదాన్ని, విష్ణువు శివపదాన్ని కోరుకుంటారు. ఈ లోకంలో ఆశకు హద్దును చేరినవాడు ఎవడున్నాడు? ఎవ్వరూ లేరు!
పద వివరణ:
వేష్టి / వాంఛతి (7): కోరుకొనుచున్నాడు.
శ్లోకం 51
మానే నేచ్ఛతి వారయత్యుపశమే క్ష్మాం మాలిఖంత్యా హ్రియా
స్వాతంత్ర్యే పరివృత్య తిష్ఠతి కరౌ వ్యాధూయ ధైర్యే గతే ।
తృష్ణే త్వామనుబధ్నతా ఫలమిదం వ్యాప్తం జనేనామునా
యః స్పృష్టో న పదా స ఏవ చరణౌ స్పృష్టుం న సంమన్యతే ॥ 51 ॥
తాత్పర్యము:
ఆత్మాభిమానం వద్దని వారిస్తున్నా, శాంతస్వభావం అడ్డుకుంటున్నా, లజ్జతో తలవంచి నేల రాతలు రాస్తున్నా, స్వేచ్ఛ ముఖం తిప్పుకుంటున్నా, ధైర్యం చేతులెత్తేసి విడిచిపోతున్నా సరే—ఓ తృష్ణా! నిన్ను అనుసరించడం వల్ల మనిషికి దక్కిన ఫలితం ఏమిటంటే: గతంలో కనీసం కాలితో కూడా తాకడానికి ఇష్టపడని అల్పుడు సైతం, ఇప్పుడు తన పాదాలను ముట్టుకోవడానికి కూడా ఈ యాచకుడిని అనుమతించడం లేదు!
పద వివరణ:
క్ష్మామ్ (8): భూమిని / నేలను.
త్వామనుబధ్నతా (9): నిన్ను అనుసరించినవాని చేత.
శ్లోకం 52
దంతైరుచ్చలితం ధియా తరలితం పాణ్యక్షినా కంపితం
దృగ్భ్యాం కూలితం బలేన గలితం రూపశ్రియా ప్రోషితమ్ ।
ప్రాప్తాయాం యమభూపతేరిహ మహాధాట్యాం ధరాయామిహ
తృష్ణా కేవలమేకైవ సుభటీ ధీరా పురో నృత్యతి ॥ 52 ॥
తాత్పర్యము:
పళ్ళు ఊడిపోయాయి; బుద్ధి చలించిపోయింది; చేతులు, కంటిరెప్పలు వణుకుతున్నాయి; చూపు మందగించింది; శారీరక బలం నశించింది; అందచందాలన్నీ వీడిపోయాయి. యమధర్మరాజు సైన్యం దాడి చేయడానికి సిద్ధంగా ఉన్న వేళ—ఒక్క 'తృష్ణ' అనే ధైర్యవంతురాలైన యోధురాలు మాత్రమే నా ముందు నిలబడి ఇంకా చిందులు వేస్తూ నర్తిస్తోంది!
పద వివరణ:
ధాట్యామ్ (10): దండయాత్ర / సైనిక దాడి.
శ్లోకం 53
భ్రాంతం యాచనతత్పరేణ మనసా దేహీతి వాక్ప్రేరితా
భుక్తం మానవివర్జితం పరగృహే సాశంకయా కాకవత్ ।
సాక్షేపం భ్రుకుటీకటాక్షకుటిలం దృష్టం ఖలానాం ముఖం
తృష్ణే దేవి యదన్యదిచ్ఛసి పునస్తత్రాపి సజ్జా వయమ్ ॥ 53 ॥
తాత్పర్యము:
యాచనతో నిండిన మనస్సుతో దేశాలన్నీ తిరిగాను; "ఇవ్వండి" అంటూ పెదవులు దాటించాను; కాకి వలె బిక్కుబిక్కుమంటూ భయపడుతూ ఆత్మగౌరవం లేకుండా ఇతరుల ఇళ్లలో తిన్నాను; దుర్మార్గులైన సంపన్నుల కోపపు చూపులను, వంకర ముఖాలను భరించాను. ఓ తృష్ణాదేవీ! ఇవి కాక ఇంకా మరేదైనా చేయించాలని అనుకుంటున్నావా? చెప్పు, దానికి కూడా మేము సిద్ధంగానే ఉన్నాము!
శ్లోకం 54
భ్రాంతం దేశమనేకదుర్గవిషమం ప్రాప్తం న కించిత్ఫలం
త్యక్త్వా జాతికులాభిమానముచితం సేవా కృతా నిష్ఫలా ।
భుక్తం మానవివర్జితం పరగృహేష్వాశంకయా కాకవత్
తృష్ణే జృంభసి పాపకర్మనిరతే నాద్యాపి సంతుష్యసి ॥ 54 ॥
తాత్పర్యము:
ఎన్నో కొండలు, దుర్గమమైన కష్టతర ప్రాంతాలు తిరిగాను, కానీ ఏ ఫలితమూ దక్కలేదు; జాతి, కుల గౌరవాలను వదిలేసి ఇతరుల చాకిరీ చేశాను, అదీ వ్యర్థమైంది; ఆత్మగౌరవాన్ని కోల్పోయి కాకిలా అనుమానంతో పరుల పంచన తిన్నాను. పాపపు పనుల యందు ఆసక్తి గల ఓ తృష్ణా! ఇంకా విజృంభిస్తూనే ఉన్నావు తప్ప ఇప్పటికీ నీకు తృప్తి కలగడం లేదా?
శ్లోకం 55
ఆసిష్యే సుఖితో గృహీతి విహితో మోహేన దారగ్రహ-
స్తత్సంగాత్సుతదాసబాంధవసుహృత్సంబంధినాముద్భవః ।
తన్నిర్వాహకదర్థనాపరిభవానౌచిత్యచింతాజుషః
కిం సౌఖ్యం కతమా గృహస్థితిరతోऽనర్థో మయా స్వీకృతః ॥ 55 ॥
తాత్పర్యము:
గృహస్థుడినైతే హాయిగా సుఖపడవచ్చనే భ్రమతో వివాహం చేసుకున్నాను; ఆ బంధం వల్ల పిల్లలు, సేవకులు, బంధువులు, మిత్రుల సంబంధాలు వచ్చిపడ్డాయి. వారిని పోషించడానికి పడే అవమానాలు, కష్టాలు, ఆందోళనలతో సుఖం ఎక్కడిది? ఆ గృహస్థ జీవితం వల్ల దక్కిందేమిటి? నిజానికి నా చేతులతో నేనే పెద్ద అనర్థాన్ని తెచ్చిపెట్టుకున్నాను!
శ్లోకం 56
శాంతేర్మాతుర్వివేకాత్పితురపి కృపణం మాం ను కృత్వా పృథివ్యా-
మాశా యోషా స్వతంత్రా వ్రజతి పరగృహాన్సర్వదా వీతలజ్జా ।
సంధత్తే మత్కృశత్వం మమ యమనియమౌ భ్రాతరౌ భర్త్సయంతీ
పుష్ట్యా చైవాత్మబంధూంస్తదపి పునరహో హంత వంధ్యాం శ్రయామః ॥ 56 ॥
తాత్పర్యము:
శాంతి అనే తల్లి నుండి, వివేకమనే తండ్రి నుండి నన్ను వేరుచేసి నన్ను పరమ దీనుడిని చేసిన 'ఆశ' అనే ఈ స్త్రీ—ఏమాత్రం సిగ్గులేకుండా స్వేచ్ఛగా నిత్యం ఇతరుల ఇళ్లకు తిరుగుతోంది; నా నియమనిష్ఠలనే సహోదరులను తరిమివేస్తూ నన్ను శారీరకంగా కృశింపజేస్తోంది; తన బంధువులైన దుర్గుణాలను పోషిస్తోంది. అయ్యో! ఎంతటి విచిత్రం, ఎప్పటికీ సంతృప్తి అనే సంతానాన్ని ఇవ్వని ఆ గొడ్రాలైన ఆశనే మేము మళ్ళీ మళ్ళీ ఆశ్రయిస్తున్నాము!
పద వివరణ:
వీతలజ్జా (2): సిగ్గులేనిదై / నిర్లజ్జగా.
అహో (3): ఆశ్చర్యము!
శ్లోకం 57
లజ్జే త్వం మజ్జ సింధౌ గిరివరశిఖరే త్వం చ తిష్ఠ ప్రతిష్ఠే
శాంతే ప్రాంతే దిశాంతే కురు వసతిమహో గర్వ ఖర్వో భవాశు ।
తేజః పాతాలమూలం భజ భువి భగవన్మాన మా నామ తేऽస్తు
ప్రేమ్యైకామాశ్రయంతీ సతతమహమిమాం తూర్ణమాశాం శ్రయిష్యే ॥ 57 ॥
తాత్పర్యము:
ఓ సిగ్గూ! నువ్వు వెళ్లి సముద్రంలో మునిగిపో; ఓ ప్రతిష్ఠా! నువ్వు పర్వత శిఖరాలపై దాక్కో; ఓ శాంతీ! నువ్వు సుదూర దిగంతాలకు వెళ్లి నివసించు; ఓ గర్వమా! నువ్వు వెంటనే అణగిపో; ఓ తేజస్సా! నువ్వు పాతాళానికి వెళ్లిపో; ఓ పూజ్యమైన ఆత్మాభిమానమా! ఈ భూమిపై నీ పేరు కూడా లేకుండా పోవుగాక! ఎందుకంటే, నాపై మాత్రమే అమితమైన ప్రేమను కురిపిస్తూ నిత్యం నన్ను అంటిపెట్టుకుని ఉండే ఈ ఒక్క 'ఆశ'ను మాత్రమే నేను శీఘ్రంగా ఆశ్రయిస్తాను!
పద వివరణ:
ఖర్వః (1): తక్కువైనవాడు / అణగిపోయినవాడు.
తూర్ణమ్ (1): శీఘ్రముగా / వెంటనే.
No comments:
Post a Comment