ధైర్యవంతుల ప్రశంస (ధీరప్రశంస) శ్లోకాల సరళమైన తాత్పర్యాలు
ధీరప్రశంస (ధైర్యవంతుల ప్రశంస)
శ్లోకం 1
స ఏవ ధన్యో విపది స్వరూపం యో న ముఞ్చతి ।
త్యజత్యర్కకరైస్తప్తం హిమం దేహం న శీతతామ్ ॥ 1 ॥
తాత్పర్యం:
సూర్యకిరణాల తాపానికి మంచు కరిగిపోయి తన దేహాన్ని (రూపాన్ని) వదులుకుంటుందేమో కానీ, తన సహజగుణమైన చల్లదనాన్ని (శీతలత్వాన్ని) మాత్రం వదలదు. అలాగే ఆపదలు చుట్టుముట్టినా తన ఉత్తమ స్వభావాన్ని, ధైర్యాన్ని ఏమాత్రం వీడనివాడే నిజమైన ధన్యుడు.
శ్లోకం 2
చలన్తి గిరయః కామం యుగాన్తపవనాహతాః ।
కృచ్ఛ్రేఽపి న చలత్యేవ ధీరాణాం నిశ్చలం మనః ॥ 2 ॥
తాత్పర్యం:
ప్రళయకాలపు భయంకరమైన పెనుగాలుల తాకిడికి కొండలు, పర్వతాలైనా కదిలిపోవచ్చు. కానీ ధైర్యవంతుల నిశ్చలమైన మనస్సు ఎంతటి తీవ్ర సంకటాలొచ్చినా ఇసుమంతైనా చలించదు.
శ్లోకం 3
కృతం పురుషశబ్దేన జాతిమాత్రావలమ్బినా ।
యోఽఙ్గీకృతగుణైః శ్లాఘ్యః సవిస్మయముదాహృతః ॥ 3 ॥
తాత్పర్యం:
కేవలం లింగ లేదా జాతిపరంగా పురుషుడని పిలవబడటం వల్ల ఏ ప్రయోజనమూ లేదు. ఎవరైతే సద్గుణాలను ఆచరించి, అందరి ప్రశంసలు పొంది ఆశ్చర్యంతో కీర్తించబడతారో, వారే నిజమైన పురుషులు.
శబ్దార్థాలు:
సవిస్మయముదాహృతః: "అహో!" అను ఆశ్చర్యముతో ప్రశంసించబడినవాడు.
శ్లోకం 4
గ్రసమానమివౌజాంసి సహసా గౌరవేరితమ్ ।
నామ యస్యాభినన్దన్తి ద్విషోఽపి స మతః పుమాన్ ॥ 4 ॥
తాత్పర్యం:
ఎవరి పేరు వినగానే శత్రువుల తేజస్సు కూడా క్షీణించిపోతుందో, ఎవరి పేరును విరోధులు సైతం గౌరవంతో నోరారా పొగుడుతారో, అతడే నిజమైన ధీరోదాత్తుడైన పురుషుడు.
శ్లోకం 5
సహ పరిజనేన విలసతి ధీరో గహనాని తరతి పునరేకః ।
విషమేకేన నిపీతం త్రిపురజితా సహ సురైరమృతమ్ ॥ 5 ॥
తాత్పర్యం:
సుఖసంతోషాలు వచ్చినప్పుడు పరివారంతో కలిసి ఆనందించే ధీరుడు, కష్టాలు, ఆపదలు వచ్చినప్పుడు మాత్రం ఒక్కడే వాటిని ఎదుర్కొని దాటుతాడు. లోకానికి ఉపద్రవమైన హాలాహలాన్ని శంకరుడు (శివుడు) ఒక్కడే తాగాడు; కానీ అమృతాన్ని మాత్రం దేవతలందరితో కలిసి పంచుకున్నాడు.
శబ్దార్థాలు:
గహనాని: దాటడానికి కష్టమైన అరణ్యాలు లేదా ఆపదలు (దుస్తరమైనవి).
త్రిపురజితా: త్రిపురాసుర సంహారకుడైన శంకరుని చేత.
శ్లోకం 6
శ్లాఘ్యా మహతామున్నతిరద్భుతమధ్యవసితం చ ధీరాణామ్ ।
కనకగిరిరనభిలఙ్ఘ్యో రవిరనిశమనుజ్ఝితారమ్భః ॥ 6 ॥
తాత్పర్యం:
గొప్పవారి ఔన్నత్యం ఎంత ప్రశంసనీయమో, ధైర్యవంతుల పట్టుదల, శ్రమ కూడా అంతటి ఆశ్చర్యకరమైనది. మేరుపర్వతం ఎంతో ఎత్తైనదై దాటశక్యము కానిది అయినప్పటికీ, సూర్యుడు ప్రతిరోజూ అలసట లేకుండా దాన్ని చుట్టివస్తూ తన కర్తవ్యాన్ని నిరంతరం కొనసాగిస్తూనే ఉంటాడు.
శబ్దార్థాలు:
అధ్యవసితమ్: వ్యాపారము / నిరంతర ప్రయత్నం లేదా దృఢసంకల్పం.
శ్లోకం 7
అఙ్గణవేదీ వసుధా కుల్యా జలధిః స్థలీ చ పాతాలమ్ ।
వల్మీకశ్చ సుమేరుః కృతప్రతిజ్ఞస్య ధీరస్య ॥ 7 ॥
తాత్పర్యం:
దృఢ సంకల్పం కలిగిన ధీరుడికి ఈ విశాల భూమండలమంతా ఇంటి ముంగిటి అరుగులా చిన్నదిగా, మహాసముద్రం చిన్న కాలువలా, పాతాళం సమతలమైన నేలలా, మహోన్నతమైన సుమేరు పర్వతం చిన్న చీమల పుట్టలా అనిపిస్తాయి. సంకల్పబలం ముందు ఏ కష్టమూ పెద్దది కాదు.
శబ్దార్థాలు:
అఙ్గణవేదీ: ఇంటి ముంగిటి అరుగు (అజిరము).
కుల్యా: చిన్న కాల్వ (కృత్రిమ సరిత్తు).
శ్లోకం 8
కదర్థితస్యాపి హి ధైర్యవృత్తేర్న శక్యతే ధైర్యగుణః ప్రమార్ష్టుమ్ ।
అధోముఖస్యాపి కృతస్య వహ్నేర్నాధః శిఖా యాన్తి కదాచిదేవ ॥ 8 ॥
తాత్పర్యం:
ఎంతగా బాధించినా, దరిద్రంలోకి నెట్టినా ధైర్యవంతుడిలోని సహజ ధైర్యగుణాన్ని ఎవరూ తుడిచిపెట్టలేరు. మండుతున్న దీపాన్ని లేదా కొరివిని తలకిందులు చేసినా, దాని అగ్నిజ్వాలలు ఎన్నడూ కిందికి పోవు; పైకే లేస్తాయి.
శబ్దార్థాలు:
కదర్థితస్య: పీడించబడిన/దారిద్య్రాన్ని అనుభవించుచున్న వాని యొక్క.
ప్రమార్ష్టుమ్: తుడిచివేయుటకు లేదా దూరం చేయుటకు.
శ్లోకం 9
అర్థః సుఖం కీర్తిరపీహ మా భూదనర్థ ఏవాస్తు తథాపి ధీరాః ।
నిజప్రతిజ్ఞామనురుధ్యమానా మహోద్యమాః కర్మ సమారభన్తే ॥ 9 ॥
తాత్పర్యం:
సంపద, సుఖం, కీర్తి లభించకపోయినా, పైగా నష్టాలే వాటిల్లినా సరే—ధీరులు మాత్రం తాము చేసిన ప్రతిజ్ఞకు కట్టుబడి, గొప్ప ఉత్సాహంతో చేపట్టిన పనిని ప్రారంభించి పూర్తి చేస్తారు.
శ్లోకం 10
రత్నైర్మహార్హైస్తుతుషుర్న దేవా న భేజిరే భీమవిషేణ భీతిమ్ ।
సుధాం వినా న ప్రయయుర్విరామం న నిశ్చితార్థాద్విరమన్తి ధీరాః ॥ 10 ॥
తాత్పర్యం:
పాలకడలిని మథించినప్పుడు వెలువడిన వెలకట్టలేని రత్నాలను చూసి దేవతలు తృప్తిపడి ఆగిపోలేదు; భయంకరమైన హాలాహలం పుట్టినప్పుడు భయపడి పారిపోలేదు. అమృతం లభించేవరకు వారు విరమించలేదు. ధైర్యవంతులు తాము సంకల్పించిన కార్యం పూర్తయ్యేవరకు ఎన్నటికీ వెనుదిరగరు.
శ్లోకం 11
నిన్దన్తు నీతినిపుణా యది వా స్తువన్తు లక్ష్మీః సమావిశతు గచ్ఛతు వా యథేచ్ఛమ్ ।
అద్యైవ వా మరణమస్తు యుగాన్తరే వా న్యాయ్యాత్పథః ప్రవిచలన్తి పదం న ధీరాః ॥ 11 ॥
తాత్పర్యం:
నీతికోవిదులు నిందించినా లేక పొగిడినా; లక్ష్మీదేవి సంపదలను తెచ్చినా లేక ఇష్టమొచ్చినట్లు వెళ్లిపోయినా; మరణం ఇప్పుడే వచ్చినా లేదా యుగాంతానికి వచ్చినా—ధీరులైనవారు న్యాయమైన మార్గం నుండి ఒక్క అడుగు కూడా పక్కకు జారరు.
శబ్దార్థాలు:
న్యాయ్యాత్: న్యాయము తప్పని.
పథః: మార్గము నుండి.
శ్లోకం 12
కాన్తాకటాక్షవిశిఖా న లునన్తి యస్య చిత్తం న నిర్దహతి కోపకృశానుతాపః ।
కర్షన్తి భూరి విషయాశ్చ న లోభపాశా లోకత్రయం జయతి కృత్స్నమిదం స ధీరః ॥ 12 ॥
తాత్పర్యం:
ఎవరి హృదయాన్ని స్త్రీల కడగంటి చూపులనే బాణాలు గాయపరచలేవో, క్రోధమనే అగ్నిజ్వాల ఎవరి మనస్సును కాల్చలేదో, ప్రాపంచిక విషయాలనే లోభపాశాలు ఎవరిని ఆకర్షించలేవో—అటువంటి ధీరుడు ఈ సమస్త త్రిలోకాలను జయించినవాడవుతాడు.
శబ్దార్థాలు:
కాన్తాకటాక్షవిశిఖాః: కడగంటి చూపులనెడి బాణములు.
న లునన్తి: ఖండించలేవు / గాయపరచలేవు.
కోపకృశానుతాపః: కోపమనెడి అగ్ని యొక్క తాపము.
కృత్స్నమ్: సంపూర్ణమైన (సమస్తమైన).
శ్లోకం 13
ఆపత్సముద్ధరణవీరధియః పరేషాం జాతా మహత్యపి కులే న భవన్తి సర్వే ।
విన్ధ్యాటవీషు విరలాః ఖలు పాదపాస్తే యే దన్తిదన్తముసలోల్లిఖనం సహన్తే ॥ 13 ॥
తాత్పర్యం:
గొప్ప వంశంలో పుట్టినంత మాత్రాన అందరూ ఇతరుల ఆపదలను గట్టెక్కించే ధైర్యసాహసాలు కలవారు కాలేరు. వింధ్యాటవిలో ఎన్నో వృక్షాలు ఉంటాయి; కానీ మదపుటేనుగుల రోకళ్ళ వంటి దంతాల ఘాతాలను తట్టుకుని నిలబడగలిగే గట్టి వృక్షాలు అతికొద్ది మాత్రమే ఉంటాయి కదా!
శబ్దార్థాలు:
ముసలోల్లిఖనమ్: రోకలి వంటి దంతపు ఘాతాలను / రాపిడిని.
శ్లోకం 14
విరమ విరసాయాసాదస్మాద్దురధ్యవసాయతో విపది మహతాం ధైర్యధ్వంసం యదీక్షితుమీహసే ।
అయి జడ విధే కల్పాపాయవ్యపేతనిజక్రమాః కులశిఖరిణః క్షుద్రా నైతే న వా జలరాశయః ॥ 14 ॥
తాత్పర్యం:
ఓ మందబుద్ధివైన బ్రహ్మా (విధాతా)! ఆపదలు కల్పించి గొప్పవారి ధైర్యాన్ని ధ్వంసం చేయవచ్చనుకుంటున్నావేమో, అటువంటి వ్యర్థమైన, దుష్ట ప్రయత్నాన్ని మానుకో. ప్రళయకాలంలో సైతం తమ స్థానాన్ని వీడని కులపర్వతాలు, అగాధమైన సముద్రాలు అల్పమైనవి కావు; అలాగే మహానుభావుల ధైర్యమూ అల్పమైనది కాదు!
శబ్దార్థాలు:
శీఘ్రమ్: త్వరగా (వ్యర్థ ప్రయత్నం మానుకోమని భావం).
అగాధసముద్రః: లోతైన సముద్రములు.
వీరప్రశంస (వీరుల ప్రశంస)
శ్లోకం 1
ఏకేనాపి హి శూరేణ పదాక్రాన్తం మహీతలమ్ ।
క్రియతే భాస్కరేణేవ స్ఫారస్ఫురితతేజసా ॥ 1 ॥
తాత్పర్యం:
మిక్కిలి ప్రకాశించే అపారమైన తేజస్సుతో ఒక్కడే అయిన సూర్యుడు సమస్త భూమండలాన్ని తన కిరణాలతో ఎలా ఆక్రమిస్తాడో, అలాగే అద్భుత పరాక్రమవంతుడైన ఒక్క శూరుడు సైతం తన తేజస్సుతో, పాదముద్రలతో ఈ సమస్త భూభాగాన్ని తన వశం చేసుకుంటాడు.
శ్లోకం 2
బహవః పఙ్గవోఽపీహ నరాః శాస్త్రాణ్యధీయతే ।
విరలా రిపుఖడ్గాగ్రధారాపాతసహిష్ణవః ॥ 2 ॥
తాత్పర్యం:
లోకంలో కుంటివారు సైతం కూర్చుని ఎన్నో శాస్త్రాలను అధ్యయనం చేయగలరు (శాస్త్రజ్ఞానం సంపాదించడం సులభమే). కానీ యుద్ధభూమిలో శత్రువుల వాడియైన కత్తి అంచుల దెబ్బలను ధైర్యంగా ఎదుర్కొని నిలబడే వీరులు మాత్రం చాలా అరుదుగా ఉంటారు.
శ్లోకం 3
అనన్తోద్భూతభూతౌఘసఙ్కులే భూతలేఽఖిలే ।
శస్త్రే శాస్త్రే త్రిచతురాశ్చతురా యది మాదృశాః ॥ 3 ॥
తాత్పర్యం:
అనంతకోటి ప్రాణులతో నిండిన ఈ విశాల భూమండలంలో, అటు శస్త్రవిద్యలోనూ (యుద్ధరంగంలో), ఇటు శాస్త్రవిద్యలోనూ (జ్ఞానరంగంలో) రెండింటిలోనూ సమర్థులైన నేర్పరులు నావంటివారు ఉంటే మహా అయితే మూడు నలుగురు మాత్రమే ఉంటారేమో!
శ్లోకం 4
మహిమ్నామన్తరం పశ్య శేషాహేః సాబ్ధిభూధరా ।
ఫణాసహస్రస్రగ్దామ్ని భ్రమరీవ విభాతి భూః ॥ 4 ॥
తాత్పర్యం:
మహానుభావుల సామర్థ్యాల మధ్య ఉండే అంతరాన్ని చూడండి! సముద్రాలతో, పర్వతాలతో కూడిన ఈ సమస్త భూమండలము ఆదిశేషుని వేయి పడగలనే పూలదండలో ఒక చిన్న తుమ్మెదలాగా భాసిస్తోంది.
శ్లోకం 5
స్పృహయతి భుజయోరన్తరమాయతకరవాలకరరుహవిదీర్ణమ్ ।
విజయశ్రీర్వీరాణాం వ్యుత్పన్నప్రౌఢవనితేవ ॥ 5 ॥
తాత్పర్యం:
లోకజ్ఞానము, అనుభవము కలిగిన ఒక ప్రౌఢ స్త్రీ తన ప్రియుని విశాల వక్షఃస్థలాన్ని ఎలా కోరుకుంటుందో, అలాగే విజయలక్ష్మి కూడా శత్రువుల కత్తులనే గోళ్ళతో గాయపడిన విశాలమైన భుజాంతరము కల వీరులనే వరిస్తుంది.
శ్లోకం 6
భుజే విశాలే విమలేఽసిపత్రే కోఽన్యస్య తేజస్వికథాం సహేత ।
గతాసురప్యాహవసీమ్ని వీరో ద్విధా విధత్తే రవిమణ్డలం యః ॥ 6 ॥
తాత్పర్యం:
తన విశాల భుజబలము, చేతిలోని నిర్మలమైన ఖడ్గము ఉండగా ఏ వీరుడు పరుల తేజస్సును (పరాక్రమ గాథలను) సహిస్తాడు? యుద్ధభూమిలో ప్రాణాలు కోల్పోయినా సరే, సూర్యమండలాన్ని భేదించుకుని ఉత్తమ వీరస్వర్గాన్ని చేరుకుంటాడు.
శ్లోకం 7
లోకోత్తరం చరితమర్పయతి ప్రతిష్ఠాం పుంసాం కులం నహి నిమిత్తముదారతాయాః ।
వాతాపితాపనమునేః కలశోద్భవస్య లీలాయితం పునరమన్దసముద్రపానమ్ ॥ 7 ॥
తాత్పర్యం:
మనుషులకు వారి అలౌకికమైన (లోకోత్తరమైన) సత్ప్రవర్తన, ఘనకార్యాలే కీర్తిప్రతిష్ఠలను చేకూరుస్తాయి కానీ కేవలం వంశం కాదు. వాతాపి అనే రాక్షసుడిని సంహరించిన కుంభసంభవుడైన అగస్త్య మహర్షి సాధారణ కుండలో పుట్టినవాడే అయినప్పటికీ, మహా సముద్రాన్నే అవలీలగా ఆపోశనం పట్టడం ఆయన అద్భుత చరితానికి నిదర్శనం కదా!
శ్లోకం 8
నాయాతి వాడవశిఖాక్వథనేన తాపం శైత్యం హిమాద్రిపయసా విశతా చ నాబ్ధిః ।
కశ్చిద్గభీరమనసాం సతతం విషాదకాలే ప్రమోదసమయే చ సమోఽనుభావః ॥ 8 ॥
తాత్పర్యం:
సముద్రం తన లోపల బడబాగ్ని మండుతున్నప్పటికీ వేడెక్కిపోదు; హిమవత్పర్వతం నుండి ప్రవహించే మంచునీరు కలుస్తున్నప్పటికీ చల్లబడిపోదు. అలాగే గంభీరమైన హృదయం కల మహాపురుషుల స్వభావం కూడా కష్టాలు (విషాదం) వచ్చినప్పుడు కుంగిపోక, సంతోషాలు (ప్రమోదం) వచ్చినప్పుడు పొంగిపోక ఎల్లప్పుడూ స్థిరంగా, సమానంగా ఉంటుంది.
శ్లోకం 9
సమ్ప్రాప్నువన్తి నను మణ్డలమేకమేవ క్ష్మాపా జయే సమరసీమ్ని వపుస్తు హిత్వా ।
చణ్డాంశుమణ్డలమథాభిమతాని కామం ప్రేమార్ద్రనిర్జరవధూస్తనమణ్డలాని ॥ 9 ॥
తాత్పర్యం:
రాజులు యుద్ధంలో గెలిస్తే భూమండలాన్ని పొందుతారు. ఒకవేళ వీరమరణం పొంది శరీరాన్ని విడిచిపెడితే, సూర్యమండలాన్ని (చండాంశుమండలం) భేదించి వీరస్వర్గంలో ప్రేమార్ద్రులైన అప్సరసల (దేవతా స్త్రీల) ఆలింగన సుఖాన్ని పొందుతారు. కనుక వీరునికి రణరంగంలో ఏ వైపు చూసినా లాభమే!
శ్లోకం 10
వినాప్యర్థైర్వీరః స్పృశతి బహుమానోన్నతిపదం సమాయుక్తోఽప్యర్థైః పరిభవపదం యాతి కృపణః ।
స్వభావాదుద్భూతా గుణసముదయావాప్తివిషయా ద్యుతిం సైంహీం కిం శ్వా ధృతకనకమాలోఽపి లభతే ॥ 10 ॥
తాత్పర్యం:
సంపదలు లేకపోయినా వీరుడు తన శౌర్యగుణాల వల్ల సమాజంలో అత్యున్నత గౌరవాన్ని పొందుతాడు. కానీ పిరికివాడు/లుబ్ధుడు ఎంత సంపద ఉన్నా పరాభవాన్ని, అవమానాన్ని మాత్రమే పొందుతాడు. సహజసిద్ధమైన పరాక్రమ గుణాలతో సింహానికి లభించే రాజతేజస్సు, మెడలో బంగారు గొలుసు వేసినంత మాత్రాన కుక్కకు లభిస్తుందా?
శబ్దార్థాలు:
ద్యుతిమ్: కాంతిని / తేజస్సును.
సైంహీమ్: సింహసంబంధమైన తేజస్సును.
ధృతకనకమాలోఽపి: బంగారు హారము ధరించినప్పటికీ.
శ్లోకం 11
కో వీరస్య మనస్వినః స్వవిషయః కో వా విదేశస్తథా యం దేశం శ్రయతే తమేవ కురుతే బాహుప్రతాపార్జితమ్ ।
యద్దంష్ట్రానఖలాఙ్గలప్రహరణః సింహో వనం గాహతే తస్మిన్నేవ హృతద్విపేన్ద్రరుధిరైస్తృష్ణా ఛినత్త్యాత్మనః ॥ 11 ॥
తాత్పర్యం:
స్వాభిమానం గల వీరుడికి స్వదేశం ఏది? విదేశం ఏది? అతడు ఏ దేశంలో అడుగుపెడితే ఆ దేశాన్నే తన బాహుబలంతో జయించి సొంతం చేసుకుంటాడు. కోరలు, గోళ్ళనే ఆయుధాలుగా కలిగిన సింహం ఏ అడవిలో ప్రవేశిస్తే, అక్కడి గజేంద్రులను సంహరించి వాటి రక్తంతోనే తన దాహాన్ని తీర్చుకుంటుంది కదా!
శబ్దార్థాలు:
విదేశః: పరదేశము.
దంష్ట్రానఖలాఙ్గలప్రహరణః: కోరలు, నాగళ్ళ వంటి వాడియైన గోళ్ళే ఆయుధాలుగా కలది (గోళ్ళు చీల్చేవి కాబట్టి ఇక్కడ నాగళ్ళతో రూపకము).
గాహతే: ప్రవేశించును.
శ్లోకం 12
సామోపాయనయప్రపఞ్చపటవః ప్రాయేణ యే భీరవః శూరాణాం వ్యవసాయ ఏవ హి పరం సంసిద్ధయే కారణమ్ ।
విస్ఫూర్జద్వికటాటవీగజఘటాపీఠైకసఞ్చూర్ణనవ్యాపారైకరసస్య సన్తి విజయే సింహస్య కే మన్త్రిణః ॥ 12 ॥
తాత్పర్యం:
సామ-దాన-భేద-దండాలనే ఉపాయాలూ, కుట్రలూ ఆలోచించేవారు సాధారణంగా పిరికివారు. శూరులకు మాత్రం తమ దృఢసంకల్పం, పరాక్రమ ప్రయత్నమే (వ్యవసాయం) కార్యసిద్ధికి పరమ కారణం. భయంకర అడవి ఏనుగుల కుంభస్థలాలను పిండిచేసే సింహానికి విజయాలు సాధించడానికి ఏ మంత్రులు సహాయం చేస్తున్నారు? దాని స్వంత బలమే దానికి కారణం.
శ్లోకం 13
కాకుత్స్థస్య దశాననో న కృతవాన్దారాపహారం యది క్వామ్భోధౌ క్వ చ సేతుబన్ధఘటనా క్వోత్తీర్య లఙ్కాజయః ।
పార్థస్యాపి పరాభవం యది రిపుర్నాధాత్క్వ తాదృక్తపో నీయన్తే రిపుభిః సమున్నతిపదం ప్రాయః పరం మానినః ॥ 13 ॥
తాత్పర్యం:
రావణాసురుడు శ్రీరాముని భార్యను అపహరించకపోతే—సముద్రం మీదుగా వారధి కట్టడం, లంకను దాటి జయించడం ఎక్కడ జరిగేది? అలాగే కౌరవులు అర్జునుడిని పరాభవించకపోతే—ఆయన పాశుపతాస్త్రం కోసం అంతటి ఘోర తపస్సు ఎక్కడ చేసేవాడు? కాబట్టి స్వాభిమానులైన వీరులను శత్రువులే అత్యున్నత కీర్తి శిఖరాలకు చేరుస్తారు.
శ్లోకం 14
వహ్నిం శీతయితుం హిమం జ్వలయితుం వాతం నిరోద్ధుం పయో మూర్తం వ్యోమ విధాతుమున్నమయితుం నేతుం నతిం వా మహీమ్ ।
ఉద్ధర్తుం కిల భూభృతః స్థలయితుం సిన్ధుం చ సమ్భావ్యతే శక్తిర్యస్య జనైః స ఏవ నృపతిః శేషాః పరం పార్థివాః ॥ 14 ॥
తాత్పర్యం:
అగ్నిని చల్లబరచగల, మంచును మండించగల, గాలిని నిలువరించగల, నీటిని ఘనీభవింపజేయగల, ఆకాశాన్ని నేలదించగల, భూమిని పైకెత్తగల, పర్వతాలను పెకలించగల, సముద్రాన్ని నేలగా మార్చగల అద్భుత శక్తి సామర్థ్యాలు కలవాడని ప్రజలు ఎవరిని భావిస్తారో అతడే నిజమైన రాజు (నృపతి); మిగిలినవారంతా కేవలం మట్టితో చేసిన బొమ్మల వంటి రాజులు మాత్రమే.
శబ్దార్థాలు:
పార్థివాః: కేవలం భూసంబంధమైనవారు / మట్టిబొమ్మల వంటివారు (నిష్పౌరుషులు).
శ్లోకం 15
నాస్మిన్సతతవేష్టనోల్బణతనైస్తల్యైరుదేతి వ్యథా గ్రన్థిభ్యశ్చలితైర్న చాలమసుభిర్మర్మవ్యథా జాయతే ।
క్రన్దద్బన్ధుజనార్తనాదచకితస్వాన్తం న వా స్థీయతే నైవైతన్మరణం సుఖస్య సుభగా కాప్యేవ సమ్ప్రాప్తిభూః ॥ 15 ॥
తాత్పర్యం:
యుద్ధభూమిలో వీరుడికి రోగపీడితుడై మంచం పట్టి దేహము కృశించిపోయే బాధ ఉండదు; కీళ్ళు, నాడులు పట్టుతప్పి ప్రాణాలు పోయే మర్మవేదన ఉండదు; చుట్టూ బంధువులు ఏడుస్తుంటే చూసి భయపడే హృదయ దౌర్బల్యమూ ఉండదు. రణరంగంలో వీరుడు పొందే మరణం అసలు మరణమే కాదు; అది శాశ్వతమైన పరమసుఖాన్ని, వీరస్వర్గాన్ని ప్రసాదించే ఒక అద్భుతమైన దివ్యస్థానం.
'తేజస్విప్రశంస (తేజోవంతుల ప్రశంస)
శ్లోకం 1
బాలస్యాపి రవేః పాదాః పతన్త్యుపరి భూభృతామ్ ।
తేజసా సహ జాతానాం వయః కుత్రోపయుజ్యతే ॥ 1 ॥
తాత్పర్యం:
ఉదయించే బాలసూర్యుని కిరణాలు (పాదాః) సైతం ఎత్తైన పర్వతాల (భూభృతామ్) శిఖరాలపై పడతాయి. పుట్టుకతోనే దివ్య తేజస్సుతో జన్మించినవారికి వయస్సుతో పనేముంది? పరాక్రమానికి వయసు ప్రమాణం కాదు.
శబ్దార్థాలు:
పాదాః: సూర్యుని కిరణములు; పక్షాంతరంలో వీరుని పాదములు.
భూభృతామ్: పర్వతముల యొక్క; పక్షాంతరంలో రాజుల యొక్క.
శ్లోకం 2
ఏకః స ఏవ తేజస్వీ సైంహికేయః సురద్విషామ్ ।
శిరోమాత్రావశేషేణ జీయన్తే యేన శత్రవః ॥ 2 ॥
తాత్పర్యం:
రాక్షసులలో (సురద్విషులందు) సింహిక కుమారుడైన రాహువు ఒక్కడే అసలైన తేజోవంతుడు. ఎందుకంటే మొండెం లేకుండా కేవలం శిరస్సు మాత్రమే మిగిలివున్నప్పటికీ, అతడు తన శత్రువులైన సూర్యచంద్రులను సైతం జయిస్తున్నాడు (గ్రహణ సమయాలలో కబళిస్తున్నాడు).
శ్లోకం 3
మౌనీ పాదప్రహారేఽపి న క్షమీ నీచ ఏవ సః ।
ఆకృష్టశస్త్రో మిత్రేఽపి న తేజస్వీ ఖలో హి సః ॥ 3 ॥
తాత్పర్యం:
కాలితో తన్నినా ఏమీ మాట్లాడకుండా మౌనంగా ఉండేవాడు క్షమాగుణం కలవాడు కాదు, అతడు కేవలం నీచుడు మాత్రమే (భయపడే అల్పుడు). అలాగే స్నేహితునిపై కూడా కత్తి దూసేవాడు తేజోవంతుడు కానేరడు, అతడు దుష్టుడు మాత్రమే.
శ్లోకం 4
తుల్యేఽపరాధే స్వర్భానుర్భానుమన్తం చిరేణ యత్ ।
హిమాంశుమాశు గ్రసతే తన్మర్దిష్ణోః స్ఫుటం ఫలమ్ ॥ 4 ॥
తాత్పర్యం:
అమృతమథన సమయంలో తనను గుర్తించి విష్ణువుకు చెప్పిన నేరం సూర్యచంద్రులిద్దరికీ సమానమే అయినప్పటికీ—రాహువు (స్వర్భానుడు) సూర్యుడిని చాలా ఆలస్యంగా పట్టుకుంటాడు, కానీ చంద్రుడిని మాత్రం త్వరత్వరగా కబళిస్తాడు. తీవ్రమైన తేజస్సుతో ఎదురుదాడి చేయగలవాడిని చూసి శత్రువైనా వెనుకాడుతాడు; మెత్తగా ఉండేవారినే లోకం త్వరగా పీడిస్తుందనడానికి ఇదే స్పష్టమైన నిదర్శనం.
శబ్దార్థాలు:
స్వర్భానుః: రాహువు.
మర్దిష్ణోః: ఎదురుదాడి చేసి నలగగొట్టే స్వభావము (తేజస్సు) కలవాడికి.
శ్లోకం 5
స్వయం ప్రణమతేఽల్పేఽపి పరవాయావుపేయుషి ।
నిదర్శనమసారాణాం లఘు బహు తృణం నరః ॥ 5 ॥
తాత్పర్యం:
కొద్దిపాటి బయటి గాలి వీచినా ఎండుగడ్డి పరక దానంతట అదే వంగిపోతుంది. అలాగే స్వల్పమైన ఆపద రాగానే ఇతరులకు తలవంచే అల్పుడైన మనిషి తేజోహీనుడు; అతడు చులకనైన ఎండుగడ్డి వంటివాడు.
శ్లోకం 6
తేజస్విమధ్యే తేజస్వీ దవీయానపి గణ్యతే ।
పఞ్చమః పఞ్చతపసస్తపనో జాతవేదసామ్ ॥ 6 ॥
తాత్పర్యం:
తేజోవంతుల సమక్షంలో నిజమైన తేజస్వి ఎంత దూరంలో ఉన్నా ప్రముఖంగా లెక్కించబడతాడు. పంచాగ్ని తపస్సు చేసేటప్పుడు నాలుగు దిక్కులా వెలిగించిన అగ్నులు దగ్గరగా ఉన్నప్పటికీ, సుదూరాన ఆకాశంలో ఉన్న సూర్యుడే ఐదవ అగ్నిగా ప్రధానంగా పరిగణించబడతాడు కదా!
శబ్దార్థాలు:
దవీయాన్: ఎంతో దూరమున ఉన్నవాడైనా.
జాతవేదసామ్: అగ్నుల మధ్య.
శ్లోకం 7
అకృత్వా హేలయా పాదముచ్చైర్మూర్ధ్సు విద్విషామ్ ।
కథఙ్కారమనావాలమ్బా కీర్తిర్ద్యామధిరోహతి ॥ 7 ॥
తాత్పర్యం:
శత్రువుల శిరస్సులపై అవలీలగా పాదం మోపి అణచివేయకుండా, ఏ ఆధారమూ లేని కీర్తి ఆకాశ శిఖరాలను ఎలా అధిరోహించగలదు? తేజోవంతుడు శత్రువులను జయించినప్పుడే అతని కీర్తి దిగంతాలకు వ్యాపిస్తుంది.
శబ్దార్థాలు:
కథఙ్కారమ్: ఎలాగని? (ఏ విధంగా?).
అనావాలమ్బా: ఆధారం లేనిదై.
శ్లోకం 8
అఙ్కాధిరోపితమృగశ్చన్ద్రమా మృగలాఞ్ఛనః ।
కేసరీ నిష్ఠురక్షిప్తమృగయూథో మృగాధిపః ॥ 8 ॥
తాత్పర్యం:
జింకను (మృగాన్ని) ఒళ్లో చేర్చుకుని మోస్తున్న చంద్రుడు కేవలం 'మృగలాంఛనుడు' (జింక గుర్తుగా కలవాడు) అనే చిన్న పేరుకే పరిమితమయ్యాడు. కానీ క్రూరంగా జింకల మందలను చీల్చిచెండాడే సింహం మాత్రం 'మృగాధిపతి' (జంతువులకే రారాజు) అయింది. తేజస్సు, పరాక్రమం ఉన్నవాడే ప్రభువవుతాడు.
శ్లోకం 9
తేజస్విని క్షమోపేతే నాత కార్కశ్యమాచరేత్ ।
అతినిర్మన్థనాదగ్నిశ్చన్దనాదపి జాయతే ॥ 9 ॥
తాత్పర్యం:
సహనంతో, క్షమాగుణంతో ఉన్న తేజోవంతుడి పట్ల అతిగా కాఠిన్యాన్ని చూపించకూడదు. ఎంతో చల్లగా ఉండే గంధపు చెక్కను కూడా అమితంగా రాపిడి చేస్తే అందులో నుంచే అగ్ని పుట్టి సర్వనాశనం చేస్తుంది.
శ్లోకం 10
తేజోహీనే మహీపాలే స్వైః పరైశ్చ వికుర్వతే ।
నిఃశఙ్కో హి జనో ధత్తే పదం భస్మన్యనూష్మణి ॥ 10 ॥
తాత్పర్యం:
రాజు తేజస్సు లేనివాడైతే అతని సొంతవారే కాక శత్రువులు కూడా అతనిపై పెత్తనం చేస్తారు, అణగదొక్కుతారు. వేడి పూర్తిగా చల్లారిపోయిన బూడిదపై ఎవరైనా ఏ భయమూ లేకుండా కాలు మోపుతారు కదా!
శబ్దార్థాలు:
అనూష్మణి: వేడి/ఉష్ణము లేనిదైన.
శ్లోకం 11
ఏకచక్రో రథో యన్తా వికలో విషమా హయాః ।
ఆక్రమత్యేవ తేజస్వీ తథాప్యర్కో నభస్తలమ్ ॥ 11 ॥
తాత్పర్యం:
రథానికి ఉన్నది ఒకే చక్రం; సారథి అయిన అనూరుడు (అరుణుడు) పాదాలు లేని వికలాంగుడు; కట్టిన ఏడు గుర్రాలు ఏకధాటిగా కాక వంకరటింకరగా పరుగెత్తేవి. అయినప్పటికీ తేజోవంతుడైన సూర్యుడు ప్రతిరోజూ సమస్త ఆకాశాన్ని అవలీలగా జయిస్తున్నాడు. తేజస్సు ఉన్నవాడికి బాహ్య సాధన సంపత్తితో పనిలేదు.
శబ్దార్థాలు:
యన్తా: రథసారథి (అరుణుడు).
వికలః: అంగవైకల్యము కలవాడు (పాదాలు లేనివాడు).
హయాః: గుర్రములు.
శ్లోకం 12
సాధనం సుమహద్యస్య యన్నాన్యస్య విలోక్యతే ।
తస్య ధీశాలినః కోఽన్యః సహేతారాలితాం ధ్రువమ్ ॥ 12 ॥
తాత్పర్యం:
ఇతరులెవ్వరికీ లేనటువంటి అద్భుతమైన సాధనసంపత్తి, ప్రజ్ఞాపాటవాలు కలిగిన బుద్ధిమంతుడి వక్రత్వాన్ని (కోపాన్ని లేదా వ్యూహాత్మక వక్రబుద్ధిని) సహించి ఎదురునిలబడగలవాడు ఈ లోకంలో ఎవరుంటారు? ఎవరూ ఉండలేరు.
శబ్దార్థాలు:
ఆరాలితామ్: కుటిలత్వమును / వక్రతను.
శ్లోకం 13
యేన పాషాణఖణ్డస్య మూల్యమల్పా వసున్ధరా ।
అనస్తమితసారస్య తేజసస్తద్విజృమ్భితమ్ ॥ 13 ॥
తాత్పర్యం:
ఒక చిన్న రాతిముక్కకు (చింతామణి లేదా అమూల్యమైన వజ్రానికి) వెలకట్టడానికి ఈ సమస్త భూమండలం సైతం సరిపోకుండా పోతోందంటే, అది ఆ రత్నంలో అంతర్లీనంగా దాగివున్న అస్తమించని తేజస్సు యొక్క వైభవమే కదా!
శ్లోకం 14
సింహః శిశురపి నిపతతి మదమలినకInputStreamభాగేషు (కపోలభిత్తిషు) గజేషు ।
ప్రకృతిరియం సత్త్వవతాం న ఖలు వయస్తేజసో హేతుః ॥ 14 ॥
తాత్పర్యం:
సింహం పిల్లకున అయినప్పటికీ మదజలంతో తడిసిన గజరాజుల కుంభస్థలాల పైనే దూకుతుంది. బలపరాక్రమాలు కలవారికి ఇది సహజసిద్ధమైన స్వభావం; తేజస్సుకు వయస్సు ఏమాత్రం కారణం కాదు.
శబ్దార్థాలు:
కపోలభిత్తిషు: విశాలమైన ఏనుగు చెక్కిళ్ళ యందు.
సత్త్వవతామ్: బలవంతులు / పరాక్రమవంతులు అయినవారికి.
శ్లోకం 15
యదచేతనోఽపి పాదైః స్పృష్టః ప్రజ్వలతి సవితురినకాన్తః ।
తత్తేజస్వీ పురుషః పరకృతవికృతిం కథం సహతే ॥ 15 ॥
తాత్పర్యం:
ప్రాణం లేని జడపదార్థమైన సూర్యకాంతమణి సైతం సూర్యుని కిరణాలు (పాదాలు) తాకగానే మండిపడుతుంది. అటువంటప్పుడు ఆత్మగౌరవము, తేజస్సు కలిగిన మనుష్యుడు ఇతరులు చేసిన అవమానాన్ని ఎలా సహిస్తాడు? ఎట్టిపరిస్థితుల్లోనూ సహించడు.
శబ్దార్థాలు:
ఇనకాన్తః: సూర్యకాంతమణి.
పరకృతవికృతిమ్: ఇతరుల వల్ల కలిగిన అవమానమును/వికారమును.
శ్లోకం 16
దర్శితతాపోచ్ఛ్రాయైస్తేజోవద్భిః సుగోత్రసఞ్జాతైః ।
హీరైరప్స్వివ ధీరైరాపత్స్వపి గమ్యతే నాధః ॥ 16 ॥
తాత్పర్యం:
ఉత్తమ వంశంలో పుట్టి, మహత్తరమైన తేజస్సును ప్రదర్శించే ధైర్యవంతులు ఎంతటి ఆపదలు చుట్టుముట్టినా దిగజారిపోరు (అధఃపతనము చెందరు). మంచి గనిలో పుట్టి, అత్యున్నత ప్రకాశం కలిగిన స్వచ్ఛమైన వజ్రాలు నీటిలో వేసినా కరిగిపోక తమ సహజ స్థితిని కోల్పోనట్లే!
శబ్దార్థాలు:
సుగోత్రసఞ్జాతైః: ఉన్నత వంశమున పుట్టినవారు / శ్రేష్ఠమైన పర్వతమున పుట్టినవి.
శ్లోకం 17
దీప్యన్తాం యే దీప్త్యా ఘటితా మణయశ్చ వీరపురుషాశ్చ ।
తేజః స్వవినాశాయ తు భవతి తృణానామివ లఘూనామ్ ॥ 17 ॥
తాత్పర్యం:
సహజసిద్ధమైన కాంతితో తీర్చిదిద్దబడిన మణులు, సహజ పరాక్రమంతో కూడిన వీరపురుషులు మాత్రమే తేజస్సుతో శోభిస్తారు. అల్పులైనవారికి ఆ తేజస్సే ఎండుగడ్డికి అంటుకున్న అగ్నిలా తమ సొంత వినాశనానికే దారితీస్తుంది.
శ్లోకం 18
మదసిక్తముఖైర్మృగాధిపః కరిభిర్వర్తయతే స్వయత్తైః ।
లఘయన్ఖలు తేజసా జగన్న మహానిచ్ఛతి భూతిమన్యతః ॥ 18 ॥
తాత్పర్యం:
సింహం మదించిన ఏనుగులను స్వయంగా తన బాహుబలంతో వేటాడి జీవిస్తుంది తప్ప పరుల దయాదాక్షిణ్యాలపై ఆధారపడదు. తన తేజస్సుతో సమస్త లోకాన్ని చిన్నదిగా చూసే మహానుభావుడు ఎన్నడూ ఇతరుల నుండి సంపదలను యాచించడు.
శ్లోకం 19
తీవ్రోష్ణదుర్విషహవీర్యభృతః పరేషాం తేజస్వినో న గణయన్తి వపుర్మహత్త్వమ్ ।
యత్పద్మరాగశకలాకృతిరద్రిత్రుఙ్గం కాష్ఠోచ్చయం భస్మయతి స్ఫులిఙ్గః ॥ 19 ॥
తాత్పర్యం:
తీవ్రమైన, ఓర్వశక్యము కాని పరాక్రమము గల తేజోవంతులు ఎదుటివారి దేహపరిమాణాన్ని (స్థూలకాయాన్ని) అస్సలు లెక్కచేయరు. పద్మరాగమణి ముక్కలా ఎంతో చిన్నదిగా కనిపించే నిప్పురవ్వ (స్ఫులింగం), కొండంత ఎత్తుగా పేర్చిన కట్టెల మోపునైనా క్షణాల్లో కాల్చి బూడిద చేస్తుంది కదా!
శ్లోకం 20
న తేజస్తేజస్వీ ప్రసృతమపరేషాం ప్రసహతే స తస్య స్వో భావః ప్రకృతినియతత్వాదకృతికః ।
మయూఖైరశ్రాన్తం తపతి యది దేవో దినకరః కిమూర్ధ్వం గ్రావా నికృత ఇవ తేజాంసి వమతి ॥ 20 ॥
తాత్పర్యం:
ఒక తేజోవంతుడు మరొకరి తేజస్సు వ్యాపించడాన్ని సహించలేకపోవడం అతని నైజం; అది సహజసిద్ధమైన స్వభావమే తప్ప కృత్రిమమైనది కాదు. సూర్యుడు తన తీక్షణమైన కిరణాలతో నిరంతరం తపింపజేస్తుంటే, సూర్యకాంతమణి అవమానించబడినదాని వలె ప్రతిగా పైపైకి అగ్నిజ్వాలలను ఎందుకు చిమ్ముతుంది?
శబ్దార్థాలు:
ప్రసృతమ్: విస్తరించినదానిని.
అకృతికః: కృత్రిమము కానిది (సహజమైనది).
మయూఖైః: కిరణముల చేత.
గ్రావా: రాయి (సూర్యకాంతమణి).
శ్లోకం 21
హస్తీ స్థూలతనుః స చాఙ్కుశవశః కిం హస్తిమాత్రోఽఙ్కుశో వజ్రేణాభిహతాః పతన్తి గిరయః కిం శైలమాత్రః పవిః ।
దీపే ప్రజ్వలితే వినశ్యతి తమః కిం దీపమాత్రం తమస్తేజో యస్య విరాజతే స బలవాన్ స్థూలేషు కః ప్రత్యయః ॥ 21 ॥
తాత్పర్యం:
ఏనుగు మహాకాయం కలది, కానీ చిన్న అంకుశానికి లొంగుతుంది; అంతమాత్రాన అంకుశం ఏనుగంత పెద్దదా? వజ్రాయుధం దెబ్బకు మహా పర్వతాలే కూలిపోతాయి; అంతమాత్రాన వజ్రాయుధం పర్వతమంత పెద్దదా? దీపం వెలిగించగానే అపారమైన చీకటి నశిస్తుంది; చీకటంత పరిమాణం దీపానికి ఉందా? ఎవరిలో తేజస్సు ప్రకాశిస్తుందో వాడే నిజమైన బలవంతుడు; బాహ్యంగా కనిపించే శరీర స్థూలత్వాన్ని చూసి నమ్మడమెందుకు?
శబ్దార్థాలు:
పవిః: వజ్రాయుధము.
ప్రత్యయః: విశ్వాసము / నమ్మకము.
శ్లోకం 22
స్వల్పస్నాయువసావశేషమలినం నిర్మాంసమప్యస్థి గోః శ్వా లబ్ధ్వా పరితోషమేతి న తు తత్తస్య క్షుధః శాన్తయే ।
సింహో జమ్బుకమఙ్కమాగతమపి త్యక్త్వా నిహన్తి ద్విపం సర్వః కృచ్ఛ్రగతోఽపి వాఞ్ఛతి జనః సత్త్వానురూపం ఫలమ్ ॥ 22 ॥
తాత్పర్యం:
కుక్క కొద్దిపాటి నరాలూ, కొవ్వు మాత్రమే మిగిలి మాంసమే లేని ఎముక దొరికినా ఎంతో సంతోషిస్తుంది; కానీ అది దాని ఆకలిని తీర్చలేదు. సింహం మాత్రం తన ఒడిలోకి నక్క వచ్చి పడినా దాన్ని వదిలేసి, మదపుటేనుగునే వేటాడుతుంది. ఎంతటి కష్టకాలంలోనైనా ప్రతివాడూ తన సహజ బలసామర్థ్యాలకు తగిన ఫలాన్నే కోరుకుంటాడు.
శ్లోకం 23
శమయతి గజానన్యాన్ గన్ధద్విపః కలభోఽపి సన్భవతి సుతరాం వేగోద్భటం భుజఙ్గశిశోర్విషమ్ ।
భువమధిపతిర్బాలావస్థోఽప్యలం పరిరక్షితుం న ఖలు వయసా జాత్యైవాయం స్వకార్యసహో భరః ॥ 23 ॥
తాత్పర్యం:
గంధగజం చిన్న పిల్లగా (కలభముగా) ఉన్నప్పుడే ఇతర ఏనుగులను భయపెట్టి అణచివేయగలదు; పాము పిల్ల విషం కూడా తీవ్రమైన వేగంతో ప్రాణాలను హరించగలదు; రాజవంశోద్భవుడు బాలుడైనప్పటికీ సమస్త భూమండలాన్ని రక్షించగలడు. తమ కార్యభారాన్ని మోసే శక్తి అనేది వయస్సు వల్ల వచ్చేది కాదు, పుట్టుకతోనే సిద్ధించే సహజ తేజోగుణం!
మనస్విప్రశంస (ఆత్మాభిమానుల ప్రశంస)
శ్లోకం 1
కామం ప్రియానపి ప్రాణాన్విముఞ్చన్తి మనస్వినః ।
ఇచ్ఛన్తి న త్వమిత్రేభ్యో మహతీమపి సత్క్రియామ్ ॥ 1 ॥
తాత్పర్యం:
ఆత్మాభిమానం గలవారు తమకు అత్యంత ప్రియమైన ప్రాణాలనైనా సంతోషంగా త్యజిస్తారు తప్ప, శత్రువుల చేతి నుండి లభించే ఎంతటి గొప్ప సత్కారాన్ని గానీ, గౌరవాన్ని గానీ కోరుకోరు.
శ్లోకం 2
బ్రూత నూతనకూష్మాణ్డఫలానాం కే భవన్త్యమీ ।
అఙ్గులీదర్శనాద్యేన విలీయన్తే మనస్వినః ॥ 2 ॥
తాత్పర్యం:
వేలు చూపించగానే మాడిపోయే లేత బూడిద గుమ్మడికాయలతో (కూష్మాండ ఫలములతో) వీరికి పోలికేమిటో చెప్పండి? అభిమానవంతులు ఇతరుల చిన్న వేలెత్తిచూపును కూడా భరించలేక కరిగిపోతారు (అవమానాన్ని ఇసుమంతైనా సహించరు).
శ్లోకం 3
బ్రహ్మాణ్డమణ్డలీమాత్రం కిం లోభాయ మనస్వినః ।
శఫరీస్ఫురితైర్నాబ్ధేః క్షుబ్ధతా జాతు జాయతే ॥ 3 ॥
తాత్పర్యం:
ఈ చిన్న బ్రహ్మాండ మండల సంపద అభిమానవంతుడి మనస్సులో ఏమైనా ఆశను రేకెత్తించగలదా? చిన్న చేపపిల్లల (శఫరి) ఎగురుడుల వల్ల మహాసముద్రం ఎప్పుడైనా అల్లకల్లోలం అవుతుందా? కాదు.
శబ్దార్థాలు:
శఫరీస్ఫురితైః: చిన్న చేపపిల్లల కదలికల వలన.
జాతు: ఎన్నడైనా (కదాచిత్).
శ్లోకం 4
కుసుమస్తబకస్యేవ ద్వయీ వృత్తిర్మనస్వినః ।
మూర్ధ్ని వా సర్వలోకస్య శీర్యతే వన ఏవ వా ॥ 4 ॥
తాత్పర్యం:
పూలగుత్తికి వలెనే స్వాభిమాని అయిన పురుషుడికి రెండే స్థితులు ఉంటాయి. అతడు లోకులందరి శిరస్సులపై పూజలందుకోవాలి, లేదా అడవిలోనే ఎవరికీ లొంగకుండా రాలిపోవాలి.
శబ్దార్థాలు:
స్తబకస్యేవ: పూలగుత్తికి వలె.
శ్లోకం 5
పాదాహతం సదుత్థాయ మూర్ధానమధిరోహతి ।
స్వస్థాదేవాపమానేఽపి దేహినస్తద్వరం రజః ॥ 5 ॥
తాత్పర్యం:
కాలితో తన్నగానే రేగే ధూళిపైకి లేచి తన్నినవాని శిరస్సునే ఎక్కుతుంది. అవమానం జరిగినా కదలకుండా ఏమీ పట్టనట్లు మిన్నకుండే చేతనుడైన మనిషి కన్నా, ఆ అచేతనమైన ధూళే ఎంతో మేలైనది!
శ్లోకం 6
సమూలఘాతమఘ్నన్తః పరాన్నోద్యన్తి మానినః ।
ప్రధ్వంసిన్ధితమసస్తత్రోదాహరణం రవిః ॥ 6 ॥
తాత్పర్యం:
శత్రువులను సమూలంగా నాశనం చేయకుండా అభిమానవంతులు పైకి ఎదగరు. చిక్కని గాఢాంధకారాన్ని వేళ్ళతో సహా పారద్రోలి ఆకాశంలో ఉదయించే సూర్యుడే ఇందుకు తగిన నిదర్శనం.
శబ్దార్థాలు:
పరాన్: శత్రువులను.
ఇన్ధితమసః: గాఢమైన చీకటిని.
శ్లోకం 7
స పుమానర్ధవజ్జన్మా యస్య నామ్ని పురః స్థితే ।
నాన్యామఙ్గులిమభ్యేతి సంఖ్యాయాముద్యతాఙ్గులిః ॥ 7 ॥
తాత్పర్యం:
ఉత్తమ పురుషులను లెక్కించే సందర్భంలో ఎవరి పేరు మొదటి వరుసలో ఉండి చూపుడువేలు మరొకరి పేరు వైపు కదలకుండా అగ్రగణ్యుడిగా నిలుస్తుందో, ఆ పురుషుని జన్మయే సార్థకమైనది.
శబ్దార్థాలు:
అర్థవజ్జన్మా: సార్థకమైన జన్మ కలవాడు.
సంఖ్యాయామ్: పురుషుల గణన ప్రస్తావన యందు.
శ్లోకం 8
స్థిత్యతిక్రాన్తిభీరూణి స్వచ్ఛాన్యాకులితాన్యపి।
తోయాని తోయరాశీనాం మనాంసి చ మనస్వినామ్ ॥ 8 ॥
తాత్పర్యం:
సముద్రాల జలాలు, అభిమానవంతుల మనస్సులు రెండూ ఒకే లక్షణం కలవి. అవి ఎంత కల్లోలపడినా తమ హద్దులను (మర్యాదను) దాటడానికి భయపడతాయి; ఎల్లప్పుడూ స్వచ్ఛంగా ఉంటాయి.
శబ్దార్థాలు:
స్థిత్యతిక్రాన్తిభీరూణి: మర్యాదను ఉల్లంఘించడమంటే భయం కలవి.
ఆకులితాన్యపి: క్షోభను పొందినవైనప్పటికీ.
శ్లోకం 9
శక్తివైకల్యేనైవ నిఃసారత్వాల్లఘీయసః ।
జన్మినో మానహీనస్య తృణస్య చ సమా గతిః ॥ 9 ॥
తాత్పర్యం:
సామర్థ్యమూ, పౌరుషమూ లేనివాడై, సారంలేని అల్పుడై ఆత్మాభిమానం కోల్పోయిన మనిషికి, ప్రాణం లేని ఎండుగడ్డి పరకకు గతి ఒక్కటే (ఎవరు తన్నినా పడి ఉండటమే).
శబ్దార్థాలు:
శక్తివైకల్యేన: ఉత్సాహాది శక్తులు లోపించుట వలన; గడ్డి పరక పక్షంలో ఊతబలం లేకపోవుట వలన.
నిఃసారత్వాత్: బలహీనత వల్ల; గడ్డి పక్షంలో రసహీనత వల్ల.
శ్లోకం 10
అలఙ్ఘ్యం తత్తదుద్వీక్ష్య యద్యదుచ్చైర్మహీభృతామ్ ।
ప్రియతా జ్యాయసీం మా గాన్మహతా కేన తుఙ్గతా ॥ 10 ॥
తాత్పర్యం:
పర్వతాల యొక్క ఏయే భాగాలైతే ఎవరికీ లొంగనివో, దాటశక్యము కానివో ఆ ఉన్నతమైన శిఖరాలను చూసి లోకం గౌరవిస్తుంది. గొప్పవారికి కూడా వారిని ఎవరూ దాటలేని ఆత్మాభిమానపు ఉన్నతస్థితి కాక మరేది గౌరవాన్ని చేకూరుస్తుంది?
శ్లోకం 11
తావదాశ్రీయతే లక్ష్మ్యా తావదస్య స్థిరం యశః ।
పురుషస్తావదేవాసౌ యావన్మానాన్న హీయతే ॥ 11 ॥
తాత్పర్యం:
మనిషి తన ఆత్మాభిమానాన్ని కోల్పోనంతవరకే లక్ష్మీదేవి అతడిని ఆశ్రయిస్తుంది; అంతవరకే అతని కీర్తి స్థిరంగా ఉంటుంది; నిజానికి అతడు మానాన్ని వీడనంతవరకే అసలైన 'పురుషుడు' అనిపించుకుంటాడు.
శ్లోకం 12
దురాసదోఽపి జ్యాయాన్గమ్యస్తుఙ్గోఽపి భూధరః ।
న జహాతి మహౌజస్కం మానప్రాంశుమలఙ్ఘ్యతా ॥ 12 ॥
తాత్పర్యం:
ఎత్తైన పర్వతాన్నైనా ఎక్కి చేరవచ్చేమో కానీ, అపార తేజస్సుతో ఆత్మాభిమానంలో అత్యున్నతంగా నిలిచే మానధనుడిని ఎవరూ జయించలేరు, లొంగదీసుకోలేరు. లొంగని తత్వమే ఆత్మాభిమాని యొక్క నిజమైన వైభవం.
శబ్దార్థాలు:
మహౌజస్కమ్: గొప్ప తేజస్సుతో కూడినవాడిని.
మానప్రాంశుమ్: అభిమానముచేత ఉన్నతుడైన పురుషుడిని.
శ్లోకం 13
గురూన్కుర్వన్తి తే వంశ్యానన్వర్థా తైర్వసున్ధరా ।
యేషాం యశాంసి శుభ్రాణి హ్రీపయన్తీన్దుమణ్డలమ్ ॥ 13 ॥
తాత్పర్యం:
ఎవరి స్వచ్ఛమైన కీర్తులు పూర్ణచంద్రుడిని సైతం సిగ్గుపడేలా చేస్తాయో, అటువంటి అభిమానవంతులే తమ వంశస్థులను గొప్పవారిగా తీర్చిదిద్దుతారు; వారి వల్లనే ఈ భూమి నిజమైన రత్నగర్భగా సార్థకమవుతుంది.
శ్లోకం 14
ఉదాహరణమాశీఃషు ప్రథమే తే మనస్వినామ్ ।
శుష్కేఽశనిరివామర్షో యైరరాతీషు పాత్యతే ॥ 14 ॥
తాత్పర్యం:
ఎండిన చెట్టుపై పిడుగు పడినట్లు శత్రువులపై తమ తీవ్ర క్రోధాన్ని ప్రయోగించగలవారే అభిమానవంతులలో అగ్రగణ్యులు; ఆశీర్వచనాలు ఇచ్చేటప్పుడు కూడా మొదటి ఉదాహరణగా నిలిచేవారు వారే.
శ్లోకం 15
తుఙ్గత్వమితరో భావః సిన్ధావగాధతా ।
అలఙ్ఘనీయతాహేతురుభయం తన్మనస్విని ॥ 15 ॥
తాత్పర్యం:
పర్వతానికి ఉన్నతత్వముంది కానీ లోతు లేదు; సముద్రానికి అగాధమైన లోతు ఉంది కానీ ఔన్నత్యం లేదు. అయితే ఎవరికీ లొంగకపోవడానికి కారణమైన ఆ ఉన్నతత్వము, గంభీరత రెండూ ఒక్క అభిమానవంతుని లోనే సమపాళ్లలో ఉంటాయి.
శబ్దార్థాలు:
తుఙ్గత్వమ్: ఎత్తు / ఔన్నత్యము.
అగాధతా: అంతుచిక్కని లోతు.
శ్లోకం 16
న క్వాపి చ బహిర్యాన్తి మానినాం ప్రార్థనాగిరః ।
యది నిర్యాతుమిచ్ఛన్తి తదా ప్రాణపురఃసరాః ॥ 16 ॥
తాత్పర్యం:
అభిమానవంతుల నోటి వెంట ఇతరులను యాచించే దీనవాక్కులు ఎన్నడూ బయటకు రావు. ఒకవేళ ఆ యాచనా వాక్యాలు బయటకు రావాలని చూస్తే, అంతకుముందే వారి ప్రాణాలు దేహం నుండి బయటకు వెళ్ళిపోతాయి (ప్రాణం పోయినా యాచించరు).
శ్లోకం 17
అసేవితేశ్వరద్వారమదృష్టవిరహవ్యథమ్ ।
అనుక్తక్లీబవచనం ధన్యం కస్యాపి జీవితమ్ ॥ 17 ॥
తాత్పర్యం:
ధనవంతుల గడప తొక్కకుండా, విరహవేదనలు చూడకుండా, ఎన్నడూ పిరికి/దీన వాక్కులు పలకకుండా సాగే ఎవరో కొందరి జీవితం మాత్రమే నిజంగా ధన్యమైనది.
శ్లోకం 18
మానినో హతమానస్య మానోఽపి న సుఖప్రదః ।
జీవనం మానమూలం హి మానే మ్లానే కుతః సుఖమ్ ॥ 18 ॥
తాత్పర్యం:
ఆత్మాభిమానాన్ని కోల్పోయిన మనిషికి ఇతర భోగభాగ్యాలేవీ సుఖాన్ని ఇవ్వలేవు. మానవంతుడి జీవితానికి మూలస్తంభమే ఆత్మాభిమానం; అటువంటి అభిమానమే వాడిపోయాక ఇక సుఖం ఎక్కడిది?
శ్లోకం 19
మనస్వీ మ్రియతే కామం కార్పణ్యం న తు గచ్ఛతి ।
అపి నిర్వాణమాయాతి నానలో యాతి శీతతామ్ ॥ 19 ॥
తాత్పర్యం:
అభిమానవంతుడు మరణించడానికైనా సిద్ధపడతాడు కానీ దీనత్వాన్ని (పిరికితనాన్ని) పొందడు. అగ్ని పూర్తిగా ఆరిపోతుందేమో కానీ ఎన్నటికీ చల్లదనాన్ని పొందదు కదా!
శ్లోకం 20
మనస్విహృదయం ధత్తే రోషేణైవ ప్రసన్నతామ్ ।
భస్మనా ముకురః ప్రాయః ప్రసాదం లభతేతరామ్ ॥ 20 ॥
తాత్పర్యం:
అభిమానవంతుని హృదయం అన్యాయాన్ని చూసి కలిగే రోషంతోనే నిర్మలత్వాన్ని, శాంతిని పొందుతుంది. బూడిదతో తోమడం వల్లనే అద్దం ఎంతో స్వచ్ఛమైన ప్రకాశాన్ని పొందుతుంది కదా!
శ్లోకం 21
మనస్వినో న మన్యన్తే పరతః ప్రాప్య జీవనమ్ ।
బలిభుగ్భ్యో న కాకేభ్యః స్పృహయన్తి హి కోకిలాః ॥ 21 ॥
తాత్పర్యం:
పరుల అనుగ్రహంపై ఆధారపడి బ్రతికే జీవితాన్ని ఆత్మాభిమానులు అస్సలు అంగీకరించరు. కోకిలలు ఎప్పుడైనా ఎంగిలి మెతుకులు తిని బ్రతికే కాకుల జీవితాన్ని కోరుకుంటాయా? కోరుకోవు.
శ్లోకం 22
దూర్వాఙ్కురతృణాహారా ధన్యాస్తే వనే మృగాః ।
విభవోన్మత్తచిత్తానాం న పశ్యన్తి ముఖాని యత్ ॥ 22 ॥
తాత్పర్యం:
పచ్చిక బయళ్లలోని గడ్డిపరకలను తింటూ అడవులలో స్వేచ్ఛగా జీవించే ఆ జింకలే ధన్యమైనవి! ఎందుకంటే అవి సంపదలతో మదమెక్కిన ధనవంతుల అహంకారపు ముఖాలను చూడాల్సిన దౌర్భాగ్యం వాటికి లేదు.
శ్లోకం 23
సుఖం జీవన్తి హరిణా వనేష్వపరసేవినః ।
అర్థైరయత్నసులభైర్జలదర్భాఙ్కురాదిభిః ॥ 23 ॥
తాత్పర్యం:
అడవిలోని జింకలు ఎవరినీ సేవించకుండా, సహజంగా లభించే నీరు, పచ్చగడ్డి పరకలతో ఎంతో సుఖంగా జీవిస్తున్నాయి. పరుల దాస్యం లేని జీవితమే పరమ సుఖం.
శ్లోకం 24
ఉపకారేణ దూయన్తే న సహన్తేఽనుకమ్పితామ్ ।
ఆపత్స్వపి దురారాధ్యా నిత్యదుఃఖా మనస్వినః ॥ 24 ॥
తాత్పర్యం:
అభిమానవంతులు ఇతరులు చేసే ఉపకారానికే బాధపడతారు; ఎవరైనా తమపై జాలి చూపిస్తే సహించలేరు. ఆపదల్లో కూడా ఇతరుల సహాయాన్ని అంగీకరించరు కాబట్టి వీరిని మెప్పించడం కష్టం, వీరు నిత్యం అంతర్మథనంతో దుఃఖిస్తుంటారు.
శ్లోకం 25
జలసేకేన వర్ధన్తే తరవో నాశ్మసఞ్చయాః ।
భవ్యో హి ద్రవ్యతామేతి క్రియాం ప్రాప్య తథావిధామ్ ॥ 25 ॥
తాత్పర్యం:
నీరు పోస్తే చెట్లు పెరుగుతాయి కానీ రాళ్ళ గుట్టలు పెరగవు. అర్హత, అంతస్సారం ఉన్న ఉత్తమ పురుషుడికే తగిన సంస్కార క్రియలు చేసినప్పుడు అతడు ప్రయోజకుడవుతాడు.
శ్లోకం 26
అవృత్తిభయమన్త్యానాం మధ్యానాం మరణాద్భయమ్ ।
ఉత్తమానాం తు సత్త్వానామవమానాత్పరం భయమ్ ॥ 26 ॥
తాత్పర్యం:
అధములకు జీవనోపాధి దొరకదేమోనన్న భయం; మధ్యములకు చావు వస్తుందేమోనన్న భయం; కానీ ఉత్తములకు మాత్రం అన్నింటికంటే అవమానం జరుగుతుందేమోనన్న భయమే అత్యంత ప్రధానమైనది.
శ్లోకం 27
న సదశ్వాః కశాఘాతం న సింహా ఘనగర్జితమ్ ।
పరైరఙ్గులినిర్దిష్టం న సహన్తే మనస్వినః ॥ 27 ॥
తాత్పర్యం:
మంచి జాతి గుర్రాలు కొరడా దెబ్బను సహించవు; సింహాలు మేఘాల గర్జనలను సహించవు; అలాగే అభిమానవంతులు ఇతరులు తమపై వేలు చూపి నిర్దేశించడాన్ని ఎంతమాత్రమూ సహించరు.
శ్లోకం 28
కామం వనేషు హరిణాస్తృణేన జీవన్త్యయత్నసులభేన ।
ధనిషు న దైన్యం విదధతి తే ఖలు పశవో వయం సుధియః ॥ 28 ॥
తాత్పర్యం:
అడవిలోని జింకలు తేలికగా దొరికే గడ్డిని తిని జీవిస్తూ, ధనవంతుల ముందు దీనత్వాన్ని ప్రదర్శించవు. ఆశ్చర్యం ఏమిటంటే—అలా అభిమానంతో బ్రతికేవి జంతువులు, ధనికుల ముందు దైన్యాన్ని ప్రదర్శిస్తూ బ్రతికే మనం జ్ఞానవంతులమట!
శ్లోకం 29
ప్రత్యుపకుర్వన్బహ్వపి న భవతి పూర్వోపకారిణా తుల్యః ।
ఏకోఽనుకరోతి కృతం నిష్కారణమేవ కురుతేఽన్యః ॥ 29 ॥
తాత్పర్యం:
ఒకరు చేసిన మేలుకు బదులుగా ఎంత పెద్ద ప్రత్యుపకారం చేసినా, మొదట ఉపకారం చేసినవారితో సమానం కాలేడు. ఎందుకంటే మొదటివాడు ఏ స్వార్థమూ లేకుండా నిష్కారణంగా మేలు చేస్తే, రెండవవాడు అతడు చేసినదాన్ని అనుకరిస్తూ తిరిగి చేశాడు మాత్రమే.
శబ్దార్థాలు:
ప్రత్యుపకుర్వన్: బదులుగా మేలు చేయుచున్నవాడు.
అనుకరోతి: అనుసరించి చేయుచున్నాడు.
శ్లోకం 30
న నటా న విటా న గాయకా న పరద్రోహనిబద్ధబుద్ధయః ।
నృపసద్మని నామ కే వయం స్తనభారానమితా న యోషితః ॥ 30 ॥
తాత్పర్యం:
రాజాస్థానంలో గౌరవాలు పొందడానికి మేము నాట్యగాళ్ళం కాము, విటులం కాము, పొగడే గాయకులం కాము, ఇతరులకు ద్రోహం తలపెట్టే కుట్రదారులం కాము, లేదా రాజభోగానికి దాసోహమనే సుందరీమణులమూ కాము; స్వాభిమానులమైన మాకు ఆ రాజద్వారంలో ఏంపని?
శ్లోకం 31
అభిమానధనస్య గత్వరైరసుభిః స్థాస్ను యశశ్చిచీషతః ।
అచిరాంశువిలాసచఞ్చలా నను లక్ష్మీః ఫలమానుషఙ్గికమ్ ॥ 31 ॥
తాత్పర్యం:
అశాశ్వతమైన ప్రాణాలతో శాశ్వతమైన కీర్తిని సంపాదించాలనుకునే ఆత్మాభిమాని అయిన పురుషుడికి, మెరుపుతీగలా చంచలమైన సిరిసంపదలు అనేవి కేవలం దానంతట అదే వచ్చిపడే ఒక అప్రధానమైన అనుబంధ ఫలితం మాత్రమే!
శ్లోకం 32
జ్వలితం న హిరణ్యరేతసం చయమాస్కన్దతి భర్త్సనాజ్జనః ।
అభిభూతిభయాదసూనతః సుఖముజ్ఝన్తి న ధామ మానినః ॥ 32 ॥
తాత్పర్యం:
భగభగ మండే అగ్నిని ఎవరూ బెదిరించి లొంగదీసుకోలేరు. అలాగే ఆత్మాభిమానులు పరులచేత అవమానపడతామనే భయంతో తమ ప్రాణాలనైనా సునాయాసంగా వదులుకుంటారు తప్ప, తమ తేజస్సును, స్వాభిమానాన్ని మాత్రం ఎన్నటికీ విడిచిపెట్టరు.
శ్లోకం 33
పురో వా పశ్చాద్వా వయముపవిశామః క్షితిభుజాం తతః కిం నశ్ఛిన్నం వచనరచనాక్రీతజగతామ్ ।
అగారే కాన్తారే కుచకలశభారే మృగదృశాం మణేస్తుల్యం మూల్యం సహజసుభగస్య ద్యుతిమతః ॥ 33 ॥
తాత్పర్యం:
తమ దివ్యమైన వాగ్వైభవంతో జగత్తునే మెప్పించగల పండితులమైన మేము రాజుల ముందు కూర్చున్నా, వెనుక కూర్చున్నా మాకు వచ్చిన నష్టమేమిటి? సహజసిద్ధమైన ప్రకాశం కలిగిన రత్నం ఇంట్లో ఉన్నా, అడవిలో పడివున్నా, లేదా సుందరీమణుల స్తనభారముపై మెరిసినా దాని అంతర్గత విలువ ఎప్పటికీ తగ్గదు కదా!
శ్లోకం 34
అముక్తాయా యస్యాః క్షణమపి న యాతం నృపశతైర్భువస్తథ్యా లాభే క ఇవ బహుమానః క్షితిభుజామ్ ।
తదంశస్యాప్యంశే తదవయవలేశేఽపి పతయో విషాదే కర్తవ్యే విదధతి జడాః ప్రత్యుత ముదమ్ ॥ 34 ॥
తాత్పర్యం:
వందలాది పూర్వ రాజులు నిరంతరం అనుభవించి విడిచిపెట్టిన వేశ్య వంటి ఈ భూమిని జయించి పొందడంలో ప్రస్తుతపు రాజులకు అంత గొప్ప గౌరవమేముంది? నిజానికి ఆ భూమిలోని అత్యంత స్వల్పమైన భూభాగానికి పాలకులుగా ఉంటూ, సిగ్గుపడి బాధపడాల్సింది పోయి ఈ మందబుద్ధులైన రాజులు గర్వంతో సంతోషిస్తున్నారు!
శ్లోకం 35
క్వచిద్భూమౌ శయ్యా క్వచిదపి చ పర్యఙ్కశయనం క్వచిచ్ఛాకాహారీ క్వచిదపి చ శాల్యోదనరుచిః ।
క్వచిత్కన్థాధారీ క్వచిదపి చ దివ్యామ్బరధరో మనస్వీ కార్యార్థీ న గణయతి దుఃఖం న చ సుఖమ్ ॥ 35 ॥
తాత్పర్యం:
కార్యసాధకుడైన అభిమానవంతుడు కొన్నిసార్లు నేలమీద పడుకుంటాడు, మరికొన్నిసార్లు హంసతూలికా తల్పంపై శయనిస్తాడు; కొన్నిసార్లు కేవలం ఆకుకూరలు తిని ఉంటాడు, మరికొన్నిసార్లు మేలైన రాజభోజనం తింటాడు; కొన్నిసార్లు బొంతలు ధరిస్తాడు, కొన్నిసార్లు దివ్యమైన పట్టువస్త్రాలు కడతాడు. లక్ష్యాన్ని సాధించే తపనలో అతడు సుఖదుఃఖాలను ఏమాత్రం లెక్కచేయడు.
శ్లోకం 36
స జాతః కోఽప్యాసీన్మదనరిపుణా మూర్ధ్ని ధవలం కపాలం యస్యోచ్చైర్వినిహితమలఙ్కారవిధయే ।
నృభిః ప్రాణత్రాణప్రవణమతిభిః కైశ్చిదధునా నమద్భిః కః పుంసామయమతులదర్పజ్వరభరః ॥ 36 ॥
తాత్పర్యం:
శివునిచేత అలంకారార్థమై తన తెల్లని పుర్రె శిరస్సుపై ధరించబడిన ఆ పురుషుడు ఎవరో ధన్యుడు! కానీ ప్రాణరక్షణే పరమావధిగా భావించి కొందరు దీనులైన మానవులు తమకు నమస్కరిస్తుంటే—నేటి అల్ప ప్రభువులకు వచ్చే ఈ సాటిలేని అహంకార జ్వరం (గర్వం) దేనికో అర్థం కాదు!
శ్లోకం 37
విపులహృదయైర్ధన్యైః కైశ్చిజ్జగజ్జనితం పురా విధృతమపరైర్దత్తం చాన్యైర్విజిత్య తృణం యథా ।
ఇహ హి భువనాన్యన్యే ధీరాశ్చతుర్దశ భుఞ్జతే కతిపయపురస్వామ్యే పుంసాం క ఏష మదజ్వరః ॥ 37 ॥
తాత్పర్యం:
పూర్వం విశాల హృదయులైన మహానుభావులు ఈ సృష్టిని సృష్టించారు, మరికొందరు భరించారు, మరికొందరు జయించి తృణప్రాయంగా దానం చేశారు; ఇంకొందరు పదునాలుగు భువనాలను పరిపాలించారు. అలాంటప్పుడు కేవలం కొన్ని నగరాలకు అధిపతులై ఇంతటి మదాంధులై విర్రవీగడం ఈ మానవులకు ఎంతటి అవివేకం!
శ్లోకం 38
వరమహిముఖే క్రోధాధ్మాతే కరో వినివేశితో విషమపి వరం పీత్వా సుప్తం కృతాన్తనివేశనే ।
గిరివరతటాన్ముక్తశ్చాత్మా వరం శతధా కృతో న తు ఖలజనావాప్తైరర్థైః కృతం హితమాత్మనః ॥ 38 ॥
తాత్పర్యం:
కోపంతో బుసలుకొట్టే కాలసర్పం నోట్లో చేయి పెట్టడం మేలు; హాలాహలాన్ని తాగి యమసదనంలో నిద్రించడం మేలు; కొండ శిఖరం పైనుండి దూకి దేహాన్ని నూరు ముక్కలు చేసుకోవడమైనా మేలే! కానీ దుష్టుల పంచన చేరి వారి ధనంతో తన జీవనాన్ని గడపడం మాత్రం ఎంతమాత్రం శ్రేయస్కరం కాదు.
శబ్దార్థాలు:
అహిముఖే: సర్పము యొక్క నోటియందు.
క్రోధాధ్మాతే: క్రోధముతో నిండినదానియందు.
కృతాన్తనివేశనే: యముని మందిరమునందు.
శ్లోకం 39
నానీయన్తే మధుని మధుపాః పారిజాతప్రరోహైర్నాభ్యర్థ్యన్తే తుహినరుచినా చన్ద్రికాయాం చకోరాః ।
అస్మద్వాచాం ధురి మధురిమా యద్యపూర్వావతారః సోల్లాసాః స్యుః స్వయమిహ బుధాః కిం సుధాభ్యర్థనాభిః ॥ 39 ॥
తాత్పర్యం:
పరిమళభరితమైన పారిజాత పుష్పాలు తమలో ఉన్న మకరందాన్ని తాగమని ఏ తుమ్మెదనూ పిలవవు. పువ్వులోని అమృతమే తేనెటీగను అప్రయత్నంగా ఆకర్షిస్తుంది.
పూర్ణచంద్రుడు తన వెన్నెల కాంతులను ఆస్వాదించమని చకోర పక్షులను బతిమాలడు. చల్లని వెన్నెల మాధుర్యం తెలిసిన చకోరమే చంద్రుని వైపు పరుగులు తీస్తుంది.
ఒకరి సృజనలో, కవిత్వంలో లేదా పాండిత్యంలో నిజమైన అంతస్సారమూ, అపూర్వమైన వాఙ్మాధుర్యమూ ఉంటే—దానిని లోకానికి ప్రత్యేకంగా చాటుకోవాల్సిన పనిలేదు.
రసికులే వెతుక్కుంటూ వస్తారు: అసలైన విద్వాంసులు, రసహృదయులు ఆ కవితామృతాన్ని వెతుక్కుంటూ స్వయంగా వచ్చి తరిస్తారు తప్ప, కవి వెళ్లి "నా రచనను మెచ్చుకోండి, నన్ను గుర్తించండి" అని ఏ రాజునో, ధనికుడినో లేదా లోకాన్నో దేబిరించడం (యాచించడం) విద్యావంతుని ఆత్మాభిమానానికి తగదు.( నానీయన్తే మధుని మధుపాః ..... సుభాషిత రత్న భాండాగార సౌజన్యం)
శ్లోకం 40
మృత్పిణ్డో జలరేఖయా వలయితః సర్వోఽప్యయం నన్వణూనఙ్గీకృత్య స ఏవ సంయుగశతై రాజ్ఞాం గణైర్భుజ్యతే ।
తద్దద్యుర్దదతేఽథవా న కిమపి క్షుద్రా దరిద్రా భృశం ధిగ్ధిక్తాన్పురుషాధమాన్ ధనకణం వాఞ్ఛన్తి తేభ్యోఽపి యే ॥ 40 ॥
తాత్పర్యం:
ఈ సమస్త భూమండలం సముద్రమనే చిన్న నీటిచార చుట్టూ ఉన్న ఒక మట్టిముద్ద మాత్రమే. ఆ మట్టిముద్దలోని అణువంత స్థలం కోసం వందలాది యుద్ధాలు చేసి రాజులు పంచుకుంటున్నారు. అంతటి దరిద్రులైన ఆ అల్ప ప్రభువులు ఇస్తే ఎంత, ఇవ్వకపోతే ఎంత? వారి వద్ద నుండి కూడా స్వల్ప ధనకణాన్ని ఆశించి చేతులు చాచే అధములను ధిక్కరించాలి!
శ్లోకం 41
త్వం చేన్నీచజనానురాగరభసాదస్మాసు మన్దాదరో నః కా మానద మానహానిరియతీ భూః కిం త్వదేకప్రభుః ।
గుఞ్జాపుఞ్జపరమ్పరాపరిచయాద్భిల్లీజనైరుజ్ఝితం ముక్తాదామ న ధార్యన్తి కిమహో కణ్ఠే కురఙ్గీదృశః ॥ 41 ॥
తాత్పర్యం:
ఓ రాజా! నీచుల మాటలపై వ్యామోహంతో నీవు మా పట్ల గౌరవం చూపకపోతే మా ఆత్మాభిమానానికి వచ్చిన లోటేమిటి? ఈ విశాల భూమికి నీవొక్కడివే రాజవా? గురిగింజల దండలకే అలవాటుపడిన బోయజాతి స్త్రీలు వదిలేసినంత మాత్రాన, ఆ ముత్యాలహారాన్ని రాజవంశపు సుందరీమణులు తమ కంఠాలలో ధరించకుండా ఉంటారా?
శ్లోకం 42
త్వం రాజా వయమప్యుపాసితగురుప్రజ్ఞాభిమానోన్నతాః ఖ్యాతస్త్వం విభవైర్యశాంసి కవయో దిక్షు ప్రతన్వన్తి నః ।
ఇత్థం మానద నాతిదూరముభయోరప్యావయోరన్తరం యద్యస్మాసు పరాఙ్ముఖోఽసి వయమప్యేకాన్తతో నిఃస్పృహాః ॥ 42 ॥
తాత్పర్యం:
నీవు రాజ్యానికి రాజవైతే, మేము గురుసేవతో సంపాదించిన విద్యాభిమానంతో ఉన్నతులమైనవారం; నీవు భోగభాగ్యాలతో ప్రసిద్ధుడవైతే, కవులు మా పాండిత్య కీర్తిని దశదిశలా వ్యాపింపజేస్తున్నారు. కాబట్టి మన ఇద్దరి మధ్య పెద్ద తేడా ఏమీ లేదు. నీవు మా పట్ల విముఖంగా ఉంటే, మేము నీ పట్ల అంతకంటే ఎక్కువ నిఃస్పృహతో, ఉదాసీనంగా ఉంటాము!
శ్లోకం 43
బ్రహ్మాణ్డం కియదస్తి తత్ర వసుధాపిణ్డం కిమాచక్ష్మహే తత్రాప్యేకతరం తు ఖణ్డమమితాస్తస్మిన్నృపాః కేచన ।
తేభ్యో దైన్యశతోపనీతవిభవా దృష్టానుకమ్పాస్తు తే ధిగ్మూఢాః స్పృహయన్తి హన్త కిమపి స్వార్థేన తేభ్యోఽపి యే ॥ 43 ॥
తాత్పర్యం:
ఈ అనంత సృష్టిలో బ్రహ్మాండం ఎంతటిది? అందులో భూమి పిడికెడు మట్టిముద్ద వంటిది; అందులోనూ ఒక చిన్న ఖండం; అందులో కొందరు అల్ప రాజులు! ఆ రాజుల దయాదాక్షిణ్యాలపై బ్రతుకుతూ సంపదను పొందే ఆశ్రితజనులు మరింత జాలిపడదగినవారు. అంతటి అల్పుల నుండి కూడా స్వార్థంతో ఏదో ఆశించే మూర్ఖులను ఏమనాలి? వారి జన్మను ధిక్కరించాలి!
శ్లోకం 44
పాతాలాన్న విమోచితో బత బలిర్నీతో న మృత్యుః క్షయం నోన్మృష్టం శశలాఞ్ఛనస్య మలినం నోన్మూలితా వ్యాధయః ।
శేషస్యాపి ధురం విధృత్య న కృతో భారావతారః క్షణం చేతః సత్పురుషాభిమానమనిశం మిథ్యా వహన్ఖిద్యసే ॥ 44 ॥
తాత్పర్యం:
ఓ మనసా! పాతాళంలో ఉన్న బలిచక్రవర్తిని విడిపించలేకపోయావు; మృత్యువును సమూలంగా అంతం చేయలేకపోయావు; చంద్రుడిపై ఉన్న మచ్చను చెరపలేకపోయావు; లోకంలోని రోగాలను నిర్మూలించలేకపోయావు; భూమిని మోస్తున్న ఆదిశేషుని బరువును క్షణకాలమైనా దించలేకపోయావు. ఏ పనీ చేయలేక వ్యర్థంగా 'నేను సత్పురుషుడిని' అనే అహంకారాన్ని మోస్తూ ఎందుకు బాధపడుతున్నావు?
ఈ శ్లోకం పైకి కవి తన మనస్సును నిందిస్తున్నట్లు కనిపించినా, లోపల ఉన్నది తీవ్రమైన ఆత్మపరిశీలన (Self-introspection), నిష్కల్మషమైన ఆత్మాభిమానం.
చాలామంది సజ్జనులు "నేను ఎంతో మంచివాణ్ణి, నీతిమంతుణ్ణి, అయినా లోకం నన్ను గుర్తించట్లేదే, నాకేల ఇన్ని కష్టాలు?" అని నిత్యం బాధపడుతూ ఉంటారు. అలాంటి బాధను తొలగించడానికి కవి తన మనస్సుకు ఒక గట్టి చురక వేస్తున్నాడు.
దీని భావాన్ని మూడు కోణాల్లో అర్థం చేసుకోవచ్చు:
1. పౌరాణిక ఉపమానాలు – అసాధ్యమైన కార్యాలు శ్లోకంలో చెప్పిన ఐదు విషయాలూ సృష్టిలో ఎవరూ మార్చలేనివి:
బలిచక్రవర్తి బంధనం: దానం ఇచ్చినా పాతాళానికి అణగదొక్కబడ్డాడు. దాన్ని నీవు ఆపలేకపోయావు.
మృత్యువు, రోగాలు: లోకంలో చావునూ, రోగాలనూ నీవు రూపుమాపలేకపోయావు.
చంద్రుని మచ్చ: ఆకాశంలోని చంద్రుడి మచ్చను ఎవరూ తుడవలేరు, నువ్వూ తుడవలేవు.
ఆదిశేషుని భారం: సమస్త భూభారాన్ని మోస్తున్న ఆదిశేషుడికి ఒక్క క్షణమైనా విశ్రాంతినివ్వలేవు.
2. నిజమైన ఆక్షేపణ (కవి వేస్తున్న ప్రశ్న) "సృష్టిలో అంతటి మహా అన్యాయాలు, శాశ్వతమైన లోపాలు అలాగే నిలిచి ఉన్నాయి. వాటినే మార్చలేని నువ్వు, 'నేను ధర్మపరుడిని, సజ్జనుడిని' అనే ఒక మిథ్యా గర్వాన్ని (Ego/Pride) తలకు ఎక్కించుకుని, 'నన్ను ఎవరూ గౌరవించడం లేదు, నేను బాధపడుతున్నాను' అని నిత్యం ఎందుకు కుమిలిపోతున్నావు?"
3. అంతరార్థం (తాత్విక సందేశం)
పరిమితిని గుర్తించడం: మనం సజ్జనులమే కావచ్చు, కానీ ఈ అనంత విశ్వంలో మన శక్తీ, మన ఉనికి చాలా చిన్నవి. లోకంలో ఎన్నో కష్టాలు, అసంపూర్ణతలు సహజంగా ఉంటాయి.
'సత్పురుష భావన' తెచ్చే అహంకారం: "నేను చాలా గొప్పవాణ్ణి" అనే భావనే మనిషికి అసంతృప్తిని, బాధను (ఖేదాన్ని) తెచ్చిపెడుతుంది. లోకం తనను నెత్తిన పెట్టుకోలేదని బాధపడే బదులు, ఆ వ్యర్థమైన అహంకారాన్ని వదిలేస్తే మనస్సు ప్రశాంతంగా ఉంటుంది.
క్లుప్తంగా చెప్పాలంటే: సృష్టిలోని పెద్ద పెద్ద లోపాలనే మార్చలేని అల్పుడవు, "నేను మంచివాణ్ణి" అనే అహంకారాన్ని పక్కనపెట్టి నిశ్చింతగా ఉండు; లోకం నిన్ను మెచ్చలేదని బాధపడకు! అని మనస్సుకు ప్రబోధిస్తున్నాడు.
శ్లోకం 45
నాస్మాకం శిబికా న చాస్తి కటకాద్యాలఙ్క్రియాసత్క్రియా నోత్తుఙ్గస్తురగో న కశ్చిదనుగో నాప్యమ్బరం సున్దరమ్ ।
కిం తు క్ష్మాతలవర్త్యశేషవిదుషాం సాహిత్యవిద్యాజుషాం చేతస్తోషకరీ శిరోనతికరీ విద్యాఽనవద్యాస్తి నః ॥ 45 ॥
తాత్పర్యం:
మాకు ఎక్కడానికి పల్లకీలు లేవు; కంకణాది ఆభరణాల సత్కారాలు లేవు; ఎత్తైన మేలుజాతి గుర్రాలు లేవు; సేవకులు లేరు; అందమైన పట్టువస్త్రాలు లేవు. కానీ భూమండలంలోని సాహిత్యరసికులైన సమస్త విద్వాంసుల మనస్సులను రంజింపజేసేది, వారి చేత శిరస్సు వంచి నమస్కరింపజేసేది అయిన కళంకం లేని సరస్వతీ విద్య మా దగ్గర ఉన్నది!
శ్లోకం 46
లక్ష్మీర్నిర్వృతిమేతి హీనచరితైర్యైరేవ తచ్ఛిక్షయా కిం నాద్యైవ కరోమి తామనుచరీం రామాం సకామామివ ।
బ్రహ్మాణ్డే నిపతత్యపి స్ఖలతి న ప్రాయేణ యేషాం మనస్తేషామాయ్యమనస్వినామనుపదం గన్తాస్మి నాహం యది ॥ 46 ॥
తాత్పర్యం:
నీచులైనవారు చేసే అధమ చేష్టలతోనే లక్ష్మి ప్రసన్నురాలవుతుందంటే, ఆ మార్గాన్ని అనుసరించి ఒక కామమోహితురాలైన స్త్రీలాగా ఆమెను నా వెనుక తిరిగే దాసిగా నేనూ ఇప్పుడే చేసుకోగలను. కానీ బ్రహ్మాండమే కూలిపోయినా ధర్మం నుండి చలించని ఆత్మాభిమానులైన ఉత్తమ పురుషుల మార్గాన్ని అనుసరించేవారిలో నేను ఒక్కడిని కాకపోతే కదా ఆ సంపదను కాంక్షించేది!
శ్లోకం 47
పుణ్యేఽరణ్యే వనే వా మహతి సితపటచ్ఛన్నపాలీం కపాలీమాదాయ న్యాయగర్భం ద్విజహుతహుతభుగ్ధూమధూమ్రోపకణ్ఠమ్ ।
ద్వారం ద్వారం ప్రవృత్తో వరముదరదరీపూరణాయ క్షుధార్తో మానీ ప్రాణీ స్వదేశే న పునరనుదినం తుల్యకుల్యేషు దీనః ॥ 47 ॥
తాత్పర్యం:
ఆత్మాభిమాని అయినవాడు ఆకలితో నకనకలాడుతూ, తెల్లని వస్త్రంతో కప్పబడిన భిక్షాపాత్రను చేతబూని, యజ్ఞధూమాలతో పవిత్రమైన బ్రాహ్మణ గృహాల వాకిళ్ల వెంట తిరిగి తన కడుపు నింపుకోవడమైనా ఎంతో గౌరవప్రదం; అంతేగానీ తనతో సమానులైన బంధువుల ఎదుట నిలబడి రోజూ దీనంగా చేతులు చాచి అడుక్కోవడం మాత్రం ఎంతమాత్రం తగదు.
శబ్దార్థాలు:
సితపటచ్ఛన్నపాలీమ్: తెల్లని వస్త్రముతో కప్పబడిన అంచుకలది.
కపాలీమ్: భిక్షాపాత్రను.
శ్లోకం 48
అర్థానామీశిషే త్వం వయమపి చ గిరామీశ్మహే యావదిత్థం శూరస్త్వం వాదిదర్పజ్వరశమనవిధావక్షయం పాటవం నః ।
సేవన్తే త్వా ధనాఢ్యా మతిమలహతయే మామపి శ్రోతుకామా మయ్యప్యాస్థా న చేత్తత్త్వయి మమ సుతరామేష రాజన్గతోఽస్మి ॥ 48 ॥
తాత్పర్యం:
రాజా! నీవు ధనానికి అధిపతివైతే, మేము వాక్కులకు (సరస్వతికి) అధిపతులం; నీవు యుద్ధరంగంలో శూరుడవైతే, పండితుల వాదగర్వాన్ని అణచడంలో మా ప్రతిభ అక్షయమైనది; సంపన్నులు నిన్ను సేవిస్తే, మనస్సులోని అజ్ఞానమాలిన్యాన్ని పోగొట్టుకోవడానికి జిజ్ఞాసువులు మమ్మల్ని ఆశ్రయిస్తారు. మా యందు నీకు గౌరవం లేనప్పుడు, నీ యందు మాకు అంతకంటే గౌరవం లేదు; ఇదిగో నేను వెళ్లిపోతున్నాను!
శ్లోకం 49
శ్రేయస్వీ యత్ర మానం వ్రజతి దురితకృచ్చాపమానం మనుష్యైరజ్ఞేయం యత్ర దూతైః ప్రభుమను మనుజో నీయతే చానపేక్షః ।
మృత్యోర్గేహం వరం తన్న తు కుధనవతాం యత్ర సర్వాపమానో లోకైర్విజ్ఞాయమానః స్వయమతిథితయా యత్ర చార్థీ ప్రయాతి ॥ 49 ॥
తాత్పర్యం:
పుణ్యాత్ములకు సన్మానము, పాపాత్ములకు దండన లభిస్తూ, పక్షపాతం లేకుండా యమదూతలు ఎవరిని ప్రభువు వద్దకు తీసుకువెళతారో ఆ యమధర్మరాజు మందిరానికి వెళ్లడమైనా మేలే! కానీ సకల విధాలా అవమానాలు జరిగే, యాచకుడు స్వయంగా అతిథిగా వచ్చినా కనికరించని ఆ నీచ ధనవంతుల పంచన చేరడం మాత్రం ఎంతమాత్రం శ్రేయస్కరం కాదు.
No comments:
Post a Comment