Tuesday, September 1, 2026

యాచకనిందా ( 48 శ్లో)

 

యాచకనిందా (సుభాషిత రత్న భాండాగారము)

శ్లోకం 1

వేపథుర్మలినం వక్త్రం దీనా వాగ్గద్గదః స్వరః ।

మరణే యాని చిహ్నాని తాని చిహ్నాని యాచకే ॥ 1 ॥

తాత్పర్యం:

శరీరం వణకడం, ముఖం వెలవెలబోవడం, దీనమైన మాట, గద్గద స్వరంతో కూడిన కంఠధ్వని – మరణించే సమయంలో మనిషికి ఎలాంటి లక్షణాలు కనిపిస్తాయో, ఒకరిని యాచించే సమయంలో యాచకుడికి కూడా సరిగ్గా అవే లక్షణాలు కనిపిస్తాయి.

  • విశేషార్థం: వేపథుః అనగా కంపింపడం (వణుకు).

శ్లోకం 2

విద్యావతః కులీనస్య ధనం యాచితుమిచ్ఛతః ।

కణ్ఠే పారావతస్యేవ వాక్కరోతి గతాगतమ్ ॥ 2 ॥

తాత్పర్యం:

ఉత్తమ విద్య నేర్చినవాడు, మంచి వంశంలో పుట్టినవాడు అయినప్పటికీ, ఇతరులను ధనం యాచించాలనుకున్నప్పుడు సిగ్గుతో, సంకోచంతో అతని మాట పావురం గొంతులో చేసే ధ్వనిలాగా గొంతులోనే అటూఇటూ తిరుగుతూ బయటకు రాదు.

శ్లోకం 3

దక్షిణాశాప్రవృత్తస్య ప్రసారితకరస్య చ ।

తేజస్తేజస్వినోऽర్కస్య హీయతేऽన్యస్య కా కథా ॥ 3 ॥

తాత్పర్యం:

దక్షిణ దిక్కుగా పయనిస్తూ, కిరణాలను విస్తరింపజేసే మహా తేజోవంతుడైన సూర్యుడి తేజస్సే (దక్షిణాయనంలో/శీతాకాలంలో) తగ్గిపోతుండగా, ఇక 'దక్షిణ' (ధనం) ఆశతో చేతులు చాచే సామాన్య యాచకుడి తేజస్సు నశించిపోవడంలో ఆశ్చర్యమేముంది?

  • విశేషార్థాలు:

    • దక్షిణాశాప్రవృత్తస్య: 1. దక్షిణ దిక్కుగా పయనించేవాడు, 2. దక్షిణా (ధనం) పొందే ఆశతో తిరిగేవాడు.

    • ప్రసారితకరస్య: 1. కిరణాలు చాచినవాడు (సూర్యుడు), 2. చేతులు చాచినవాడు (యాచకుడు).

శ్లోకం 4

సాధురేవార్థిభిర్యాచ్యః క్షీణవిత్తోऽపి సర్వదా ।

శుష్కోऽపి హి నదీమార్గః ఖన్యతే సలిలార్థిభిః ॥ 4 ॥

తాత్పర్యం:

యాచకులు ఎల్లప్పుడూ సజ్జనులనే యాచించాలి; ఆ సజ్జనుడు ధనం తగ్గి నిరుపేదగా మారినా సరే అతనినే ఆశ్రయించాలి. ఎండిపోయిన నదిని కూడా నీరు కావలసినవారు తవ్వి నీటిని పొందుతారు కదా!

శ్లోకం 5

తృణాదపి లఘుస్తూలస్తూలాదపి చ యాచకః ।

వాయునా కిం న నీతోऽసౌ మామయం ప్రార్థయేదితి ॥ 5 ॥

తాత్పర్యం:

గడ్డిపోచ కంటే దూది చాలా తేలికైనది; ఆ దూది కంటే కూడా యాచకుడు ఎంతో తేలికైనవాడు (హీనుడు). మరి గాలి ఆ యాచకుడిని ఎందుకు ఎగురవేసుకుపోదు అంటే, "ఎక్కడ తనను కూడా ఏదైనా యాచిస్తాడో" అన్న భయంతోనే గాలి అతనిని తాకకుండా వదిలేస్తుంది!

  • విశేషార్థం: తూలః అనగా దూది (కార్పాసము).

శ్లోకం 6

దేహీతి వచనం శ్రుత్వా దేహస్థాః పఞ్చ దేవతాః ।

ముఖాన్నిర్గత్య గచ్ఛన్తి శ్రీహ్రీధీధృతికీర్తయః ॥ 6 ॥

తాత్పర్యం:

నోటినుండి "నాకు ఇవ్వు" (దేహి) అనే మాట రాగానే, శరీరంలో కొలువై ఉన్న సంపద (శ్రీ), లజ్జ/సిగ్గు (హ్రీ), బుద్ధి (ధీ), ధైర్యం (ధృతి), కీర్తి (కీర్తి) అనే ఐదుగురు దేవతలు నోటి గుండా బయటకు వెళ్లిపోతారు.

శ్లోకం 7

నవీనదీనభావేన యాచకస్యాతీమానినః ।

వచోజీవితయోరాసీత్పురోనిఃసరణే రణః ॥ 7 ॥

తాత్పర్యం:

అంతవరకూ ఎవరినీ యాచించని గొప్ప ఆత్మాభిమానం కలిగిన వ్యక్తికి దారిద్ర్యం వచ్చి చేయి చాపవలసి వచ్చినప్పుడు, "నాకు ఇవ్వు" అనే మాట ముందుగా బయటకు రావాలా లేక అతని ప్రాణం ముందుగా పోవాలా అన్నట్టుగా మాటకూ, ప్రాణానికీ మధ్య పెద్ద యుద్ధమే జరుగుతుంది.

  • విశేషార్థం: పురోనిఃసరణే అనగా ముందుగా బయటకు రావడంలో.

శ్లోకం 8

అదృష్టముఖభఙ్గస్య యుక్తమన్ధస్య యాచితుమ్ ।

అహో బత మహత్కష్టం చక్షుష్మానపి యాచతే ॥ 8 ॥

తాత్పర్యం:

దానం అడిగినప్పుడు దాత ముఖంలో కలిగే వికారమైన తిరస్కార భావాన్ని చూడలేని అంధుడు యాచించడం సమంజసమే. కానీ, కళ్ళున్నవాడు ఎదుటివారి ముఖంలోని అయిష్టతను, అసహ్యాన్ని చూస్తూ కూడా యాచించడం ఎంతటి మహా కష్టమో (సిగ్గుచేటో) కదా!

  • విశేషార్థం: మహత్కష్టం అనగా ఎంతో దుఃఖకరమైన / గర్హనీయమైన విషయం.

శ్లోకం 9

గతేర్భఙ్గః స్వరో హీనో గాత్రే ఖేదో మహద్భయమ్ ।

మరణే యాని చిహ్నాని తాని చిహ్నాని యాచకే ॥ 9 ॥

తాత్పర్యం:

నడవడికలో స్థిరత్వం తప్పడం, కంఠస్వరం క్షీణించడం, శరీరంలో అలసట-వణుకు కలగడం, తీవ్రమైన భయం ఆవహించడం – ఇవన్నీ మరణించే సమయంలో మనిషికి కనిపించే చిహ్నాలు; అవే చిహ్నాలు ఇతరుల ముందు చేయి చాచే యాచకుడిలోనూ కనిపిస్తాయి.

శ్లోకం 10

దారిద్ర్యానలసన్తాపః శాన్తః సన్తోషవారిణా ।

యాచకాశావిషాదాన్తర్దాహః కేనోపశామ్యతి ॥ 10 ॥

తాత్పర్యం:

దారిద్ర్యం అనే అగ్ని వలన కలిగే తాపాన్ని 'సంతృప్తి' అనే జలంతో చల్లార్చుకోవచ్చు. కానీ ఇతరుల ముందు యాచించవలసి వచ్చినప్పుడు కలిగే ఆశ, అవమానం, విషాదాల వల్ల పుట్టే అంతరంగ మంటలను ఏ నీటితోనూ ఉపశమింపజేయలేము.

శ్లోకం 11

దారిద్ర్యస్య పరా మూర్తిస్తృష్ణా న ద్రవిణాల్పతా ।

జరద్గవధనః శంభుస్తథాపి పరమేశ్వరః ॥ 11 ॥

తాత్పర్యం:

ధనం తక్కువగా ఉండటం దారిద్ర్యం కాదు; తీరని దురాశ (తృష్ణ) కలిగి ఉండటమే నిజమైన దారిద్ర్యం. సాక్షాత్తు శివుడికి ముసలి ఎద్దు తప్ప వేరే ఆస్తి ఏమీ లేకపోయినా, ఆయనకు ఎలాంటి ఆశా లేకపోవడం వల్లనే ఆయన 'పరమేశ్వరుడు' అయ్యాడు.

  • విశేషార్థం: జరద్గవధనః అనగా ముసలి వృషభమే (ఎద్దు) ధనముగా గలవాడు (శివుడు).

శ్లోకం 12

వదనాచ్చ బహిర్యాన్తి ప్రాణా యాచ్ఞాక్షరైః సహ ।

దదామీత్యక్షరైర్దాతుః పునః కర్ణాద్విశన్తి హి ॥ 12 ॥

తాత్పర్యం:

"నాకు ఇవ్వు" అని యాచించే అక్షరాలతో పాటే యాచకుడి ప్రాణాలు నోటి ద్వారా బయటకు వెళ్లిపోతాయి. ఆ తర్వాత దాత చెప్పే "నేను ఇస్తాను" అనే అమృతతుల్యమైన అక్షరాలను వినగానే ఆ ప్రాణాలు మళ్లీ చెవుల ద్వారా శరీరంలోకి ప్రవేశిస్తాయి.

శ్లోకం 13

దేహీతి వక్తుకామస్య యద్దుఃఖముపజాయతే ।

దాతా చేత్తద్విజానీయాద్దద్యాత్స్వపిశితాన్యపి ॥ 13 ॥

తాత్పర్యం:

"నాకు ఇవ్వు" అని అడగాలనుకునే సమయంలో యాచకుడి మనస్సులో ఎంతటి తీవ్రమైన దుఃఖం, ఆత్మవేదన కలుగుతాయో ఒకవేళ దాత తెలుసుకోగలిగితే, అతడు తన సొంత శరీర మాంసాన్ని కూడా కోసి దానంగా ఇస్తాడు.

  • విశేషార్థం: స్వపిశితాని అనగా తన శరీర మాంసములను (మాంసాని).

శ్లోకం 14

కాక ఆహ్వయతే కాకాన్ యాచకో న తు యాచకాన్ ।

కాకయాచకయోర్మధ్యే వరం కాకో న యాచకః ॥ 14 ॥

తాత్పర్యం:

కాకి తనకు ఏదైనా ఆహారం దొరికినప్పుడు తోటి కాకులను పిలిచి పంచుకుంటుంది; కానీ యాచకుడు తనకు దానం దొరికితే ఇతర యాచకులను పిలవడు. కాబట్టి కాకికి, యాచకుడికి మధ్య పోలిక చూస్తే కాకే ఎంతో శ్రేష్ఠమైనది కానీ యాచకుడు కాదు.

శ్లోకం 15

తీక్ష్ణధారేణ ఖడ్గేన వరం జిహ్వా ద్విధాకృతా ।

న తు మానం పరిత్యజ్య దేహి దేహీతి భాషితమ్ ॥ 15 ॥

తాత్పర్యం:

పదునైన కత్తితో నాలుకను రెండు ముక్కలుగా కోసుకోవడమైనా మేలు కానీ, ఆత్మాభిమానాన్ని వదిలేసి ఇతరుల ముందు "ఇవ్వు... ఇవ్వు..." అని యాచించడం ఎంతమాత్రం తగదు.

శ్లోకం 16

పురతః ప్రేరయత్యాశా లజ్జా పృష్ఠావలమ్బినీ ।

తతో లజ్జాశయోర్మధ్యే దోలాయత్యర్థినో మనః ॥ 16 ॥

తాత్పర్యం:

యాచకుడిని ఆశ ముందుకు నెడుతుండగా, లజ్జ (సిగ్గు) వెనక్కి లాగుతుంటుంది. ఈ విధంగా ఆశకు, సిగ్గుకు మధ్య యాచకుడి మనస్సు ఉయ్యాలలాగా అటూఇటూ ఊగిసలాడుతూ ఉంటుంది.

శ్లోకం 17

కరాన్ ప్రసార్య రవినా దక్షిణాశావ లంబినా ।

న కేవలమనేనాత్మా దివసోऽపి లఘూకృతః ॥ 17 ॥

తాత్పర్యం:

దక్షిణ దిశను ఆశ్రయించి కిరణాలు చాచిన సూర్యుడు తన తేజాన్ని తగ్గించుకోవడమే కాక, పగటి కాలాన్ని కూడా చిన్నదిగా చేశాడు. అలాగే దక్షిణను (ధనాన్ని) ఆశించి చేతులు చాచే యాచకుడు తన గౌరవాన్ని పోగొట్టుకోవడమే కాక, తన జీవితపు విలువను కూడా తగ్గించుకుంటాడు.

  • విశేషార్థాలు:

    • కరాన్: 1. కిరణాలను, 2. చేతులను.

    • దక్షిణాశావ లంబినా: 1. దక్షిణ దిక్కును ఆశ్రయించినవాడు (సూర్యుడు), 2. దక్షిణా (ధనము) కోరి ఆశపడినవాడు (యాచకుడు).

శ్లోకం 18

ఏకేన తిష్ఠతా ౽ధస్తాదన్యేనోపరి తిష్ఠతా ।

దాతృయాచకయోర్భేదః కరాభ్యామేవ సూచితః ॥ 18 ॥

తాత్పర్యం:

ఒక చేయి కింద ఉండటం (యాచకుడి చేయి), మరొక చేయి పైభాగంలో ఉండటం (దాత చేయి) ద్వారా ప్రకృతి స్వయంగా వారి చేతుల స్థానాల చేతనే దాతకు మరియు యాచకునికి మధ్య గల గొప్ప వ్యత్యాసాన్ని స్పష్టంగా సూచిస్తోంది.

శ్లోకం 19

హృది లజ్జోద్రేకాద్వహ్నిః స్వభావాదగ్నిరుచ్ఛిఖః ।

తేన మే దగ్ధలజ్జస్య పునరాగమనం నృప ॥ 19 ॥

  • తాత్పర్యము: ఓ రాజా! మానవుడి హృదయంలో సిగ్గు (లజ్జ) అధికమవడం వల్ల అగ్ని ఉద్భవిస్తుంది; స్వభావసిద్ధంగా ఆ అగ్ని పైపైకి లేచే జ్వాలలు కలది. ఆ అగ్నిజ్వాల వల్ల నా సిగ్గు పూర్తిగా కాలిపోయింది. అందుకే లజ్జను కోల్పోయిన నేనై మళ్ళీ నీ సభకు యాచించడానికి వచ్చాను.

శ్లోకం 20

సేవేవ మానమఖిలం జ్యోత్స్నేవ తమో జరేవ లావణ్యమ్ ।

హరిహరకథేవ దురితం గుణశతమప్యర్థితా హరతి ॥ 20 ॥

  • తాత్పర్యము: సేవకుడు కావడం అనేది మనిషి యొక్క సమస్తమైన ఆత్మగౌరవాన్ని ఎలా హరిస్తుందో, వెన్నెల చీకటిని ఎలా పారద్రోలుతుందో, ముసలితనం శరీర సౌందర్యాన్ని ఎలా నశింపజేస్తుందో, హరిహరుల కథాశ్రవణం సమస్త పాపాలను ఎలా పోగొడుతుందో... అలాగే 'యాచన' (ఇతరులను అడగడం) అనేది మనిషిలో ఉన్న వందలాది సుగుణాలను సైతం క్షణంలో హరించివేస్తుంది.

  • పద వివరణ:

    • జ్యోత్స్నా (1): చంద్రకాంతి / వెన్నెల.

    • అర్థితా (2): యాచకత్వము (ఇతరులను వేడుకునే గుణం).

శ్లోకం 21

యాచకవీరో ధన్యః కరదానగ్రాహకః స దాతృభ్యః ।

కురుతే పరాఙ్ముఖాన్యా హ్యతినమ్రం వా హరత్యసౌ పుణ్యమ్ ॥ 21 ॥

  • తాత్పర్యము: దాతల నుంచి చేతి ద్వారా దానాన్ని స్వీకరించే (మరొక అర్థంలో దాతలచే పన్ను సమర్పింపజేసుకునే) యాచక వీరుడు ధన్యుడు. ఎందుకంటే, తాను అతివినయంగా ఉంటూనే, ఎవరైనా దానం ఇవ్వడానికి వెనుకంజ వేస్తే (పరాఙ్ముఖులైతే) వారి సమస్త పుణ్యాన్ని అతడు హరించివేస్తాడు.

ఈ శ్లోకంలో కవి యాచకుడిని, శత్రువులను జయించే యోధుడితో (వీరుడితో) పోలుస్తూ లోతైన వ్యంగ్యం, శ్లేష మరియు ధర్మశాస్త్ర రహస్యాలను మేళవించి చెప్పారు. దీనిలోని ప్రధాన అంశాల సమగ్ర వివరణ:

1. యాచకుడిని "వీరుడు" అని సంబోధించడంలోని వ్యంగ్యం యుద్ధరంగంలో నిలిచే వీరుడు శత్రువుల బలపరాక్రమాలను, సంపదలను హరిస్తాడు. కానీ ఇక్కడ యాచకుడిని 'యాచకవీరుడు' అని పిలిచారు. ఒక వీరుడు కరవాలంతో రాజ్యంపై పన్నులు (కరము) వసూలు చేస్తే, ఈ యాచకుడు తన చేతిని చాపి (కరము) సంపన్నుల నుండి దానాన్ని వసూలు చేస్తాడు. కనుక అతడు కూడా లోకరీత్యా ఒక విధమైన 'పన్ను గ్రహీత' (కరదానగ్రాహకుడు) వంటివాడేనని కవి చమత్కరించారు.

2. దాతల సమస్త పుణ్యం ఎలా హరించబడుతుంది? (ధర్మశాస్త్ర దృక్పథం) హిందూ ధర్మశాస్త్రాలు, పురాణాల ప్రకారం ఒక యాచకుడు లేదా అతిథి ఇంటి ముంగిటకు వచ్చి ఆశతో చేయి చాచినప్పుడు:

  • దాత సంతోషంగా దానం చేస్తే అతనికి అక్షయమైన పుణ్యం లభిస్తుంది.

  • ఒకవేళ ఆ దాత ఉన్నపళంగా ముఖం తిప్పుకుని (పరాఙ్ముఖుడై), లేదని చెప్పి యాచకుడిని రిక్తహస్తాలతో వెనక్కి పంపితే—ఆ దాత అంతకుముందు సంపాదించుకున్న సకల సత్కర్మల ఫలితాలు, పుణ్యమంతా ఆ యాచకుడి ఖాతాలోకి వెళ్లిపోతాయి; యాచకుడి పాపాలు ఆ గృహస్థునికి చుట్టుకుంటాయి.

“అతిథిర్యస్య భగ్నాశో గృహాత్ప్రతినివర్తతే । స తస్మై దుష్కృతం దత్త్వా పుణ్యమాదాయ గచ్ఛతి ॥”

(ఎవరి ఇంటి నుండి ఆశభంగమై యాచకుడు వెనుదిరుగుతాడో, అతడు తన పాపాన్ని ఆ ఇంటి యజమానికి ఇచ్చి, అతని పుణ్యాన్ని తాను మూటగట్టుకుని పోతాడు).

అందుకే, యాచకుడు ఏ ఆయుధాలూ లేకుండానే కేవలం దాత వైముఖ్యత ద్వారానే అతని జన్మజన్మల పుణ్యసంచయాన్ని కొల్లగొట్టగల సమర్థుడవుతున్నాడు.

3. వినయమే అతిపెద్ద ఆయుధం సాధారణంగా దండయాత్ర చేసే వీరులు గర్వంతో, ఆయుధబలంతో ఎదుటివారిని లొంగదీసుకుంటారు. కానీ ఈ యాచకవీరుడు ప్రదర్శించేది "అతినమ్రత" (తీవ్రమైన వినయం, దీనత్వం). అతడు ఎంతగా తలవంచి నిలబడితే, ఎదుటివారిలో ధార్మిక బాధ్యత అంతగా పెరుగుతుంది. ఎదుటివాడు ఇవ్వకపోతే సమాజంలో అపకీర్తి, ధర్మపరంగా పుణ్యక్షయం తప్పవు. ఆ విధంగా యాచకుడి వినయమే ఇతరుల పుణ్యాన్ని హరించే శక్తివంతమైన అస్త్రంగా మారుతోంది.

ఒక వీరుడు యుద్ధం చేసి సంపదను గెలుచుకుంటే, ఈ యాచకుడు చేతులు జోడించి నిలబడే ఒకే ఒక్క వినయ ప్రదర్శనతో—ఇస్తే ధనాన్ని, ఇవ్వకపోతే దాత సకల పుణ్యాన్ని సునాయాసంగా గెలుచుకుని ధన్యుడవుతున్నాడని కవి అత్యంత చమత్కారంగా వర్ణించారు.

  • పద వివరణ:

    • కరదానగ్రాహకః (3): చేతి నుండి దానాన్ని స్వీకరించేవాడు; (శ్లేషార్థంలో) రాజుల వలె ప్రజల వద్ద నుండి పన్నులను/దండాలను సమర్పణగా స్వీకరించేవాడు.

శ్లోకం 22

అనుసరతి కరికపోలం భ్రమరః శ్రవణేన తాడ్యమానోऽపి ।

గణయతి న తిరస్కారం దానాంధవిలోచనో నీచః ॥ 22 ॥

  • కవి ఈ శ్లోకంలో 'అప్రస్తుత ప్రశంస' అనే అలంకారాన్ని మరియు సంస్కృత పదాలలోని 'శ్లేష' (రెండర్థాల చమత్కారం)ను ఉపయోగించి, అల్పబుద్ధి గల యాచకుడి మనస్తత్వాన్ని అత్యద్భుతంగా విశ్లేషించారు. దీనిలోని అంతరార్థ వివరణ:

    1. ప్రకృతి దృశ్యం (తుమ్మెద - ఏనుగు రూపకం) మదించిన ఏనుగు యొక్క గండస్థలం (చెంపల భాగం) నుండి కారే మదజలం తీవ్రమైన సువాసనను కలిగి ఉంటుంది. ఆ మధుర రసాన్ని ఆస్వాదించాలనే దురాశతో తుమ్మెదలు ఆ గండస్థలం చుట్టూ తిరుగుతుంటాయి.

    • ఏనుగు తన చెవులను విసనకర్రల్లా విసురుతూ ఆ తుమ్మెదలను అదిలించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది.

    • ఆ చెవుల తాకిడికి తుమ్మెద తీవ్రమైన దెబ్బలు తింటుంది; ప్రాణాపాయం ఉన్నా సరే, ఆ రసంపై ఉన్న వ్యామోహంతో మళ్ళీ మళ్ళీ అక్కడికే వెళ్తుంది తప్ప వెనక్కి తగ్గదు.

    2. మానవ స్వభావం (నీచుడైన యాచకుడి తీరు) సంపన్నులు లేదా అధికార మదంలో ఉన్నవారి వద్దకు స్వార్థంతో చేరే అల్పబుద్ధి గల వ్యక్తి ప్రవర్తన కూడా సరిగ్గా ఆ తుమ్మెద లాంటిదే.

    • ధనవంతుడు తృణీకరించినా, కసురుకున్నా, ముఖం మీదే గేలి చేసి గెంటేసినా—అతడు ఆ అవమానాలను ఏమాత్రం పట్టించుకోడు.

    • ఎలాగైనా ధనాన్ని, ప్రయోజనాన్ని పిండుకోవాలనే తాపత్రయంతో సిగ్గు, లజ్జ, ఆత్మగౌరవాలను పూర్తిగా గాలికొదిలేసి మళ్ళీ వారి కాళ్ళ వద్దకే చేరతాడు.

    3. "దానాంధవిలోచనః" లోని శ్లేష చమత్కారం ఈ శ్లోకానికి ప్రాణం పోసిన పదం "దానాంధవిలోచనః" (కళ్ళు మూసుకుపోయినవాడు). సంస్కృతంలో దీనికి రెండు రకాల అర్థాలు ఉన్నాయి:

    • తుమ్మెద పరంగా: ఏనుగు యొక్క మదజలాన్ని సంస్కృతంలో 'దానము' (గజమదము) అంటారు. ఆ మదజలం తాగాలనే పిచ్చితో కళ్ళు మూసుకుపోయినది (దానాంధము).

    • యాచకుడి పరంగా: ఎదుటివారి నుండి లభించే 'దానము' (ద్రవ్యము/డబ్బు) అనే మోహంతో కళ్ళు మూసుకుపోయినవాడు.

    తాత్కాలికమైన సుఖం లేదా స్వార్థ ప్రయోజనం కోసం ప్రాకులాడే అల్పుడికి సమాజం చేసే అవమానాలు, హెచ్చరికలు ఏవీ కనపడవు; ఆశ అనే మత్తులో పడి ఆత్మగౌరవాన్ని కోల్పోవడానికి కూడా వెనుకాడడు అని చెప్పడమే ఈ సుభాషితం యొక్క ప్రధాన సందేశం.

శ్లోకం 23

కతరత్పురహర పరుషం హాలాహలకవలయాచనావచసోః ।

ఏకైవ తవ రసజ్ఞా తదుభయరసతారతమ్యజ్ఞా ॥ 23 ॥

  • తాత్పర్యము: ఓ పరమశివా! హాలాహల విషాన్ని మ్రింగడం మరియు యాచకుడై వేడుకునే మాటలు పలకడం—ఈ రెండింటిలో ఏది ఎక్కువ కఠినమైనది? నీ నాలుక ఒక్కటే ఆ రెండింటి రుచిలోని తారతమ్యాన్ని (భేదాన్ని) ఎరిగినది (ఎందుకంటే నువ్వు విషాన్నీ సేవించావు, భిక్షాటననూ చేశావు).

  • పద వివరణ:

    • పురహర (4): త్రిపురాంతకుడైన ఓ శివుడా!

శ్లోకం 24

అగ్రే లఘిమా పశ్చాన్మహతాపి పిధీయతే నహి మహ్నా ।

వామన ఇతి త్రివిక్రమమభిదధతి దశావతారవిదః ॥ 24 ॥

  • తాత్పర్యము: తొలుత కలిగిన చిన్నతనము (లఘుత్వము) ఆ తర్వాత ఎంతటి గొప్పదనంతోనూ కప్పిపుచ్చబడదు. ఎందుకంటే, దశావతారాల తత్త్వం తెలిసిన పండితులు బ్రహ్మాండమంత ఎదిగిన త్రివిక్రముడిని కూడా ఇప్పటికీ 'వామనుడు' (పొట్టివాడు) అనే పిలుస్తారు.

  • పద వివరణ:

    • లఘిమా (6): చిన్నతనము / అల్పత్వము (శ్లేషలో: తక్కువ పరిమాణము లేదా చులకన భావము).

శ్లోకం 25

తావన్మహతాం మహతీ యావత్కిమపి హి న యాచ్యతే లోకమ్ ।

బలిమనుయాచనసమయే శ్రీపతిరపి వామనో జాతః ॥ 25 ॥

  • తాత్పర్యము: లోకంలో ఎవరినైనా ఏదైనా యాచించనంత వరకే గొప్పవారి గొప్పతనము నిలిచి ఉంటుంది. బలి చక్రవర్తిని దానం కోరడానికి వెళ్ళిన సమయంలో సాక్షాత్తు లక్ష్మీపతియైన శ్రీమహావిష్ణువు కూడా 'వామనుడు' (పొట్టివాడు / అల్పుడు) అయ్యాడు కదా!

  • పద వివరణ:

    • శ్రీపతిః (5): లక్ష్మీదేవి భర్త అయిన శ్రీమహావిష్ణువు.

శ్లోకం 26

గురుతాముపయాతి యన్మృతః పురుషస్తద్విదితం మయాధునా ।

నను లాఘవహేతురర్థితా న మృతే తిష్ఠతి సా మనాగపి ॥ 26 ॥

  • తాత్పర్యము: మనిషి చనిపోయిన తర్వాత శరీరం ఎందుకు అంత బరువుగా (గురుత్వము) మారుతుందో నాకు ఇప్పుడే అర్థమైంది. మనిషిలో అల్పత్వాన్ని/తేలికతనాన్ని (లాఘవము) కలిగించే 'యాచనా స్వభావం' మరణించిన వానిలో కొంచెం కూడా మిగలదు కదా!

ఈ శ్లోకంలో కవి ఒక లౌకిక సత్యాన్ని (శవం బరువు పెరగడం) తీసుకొని, సంస్కృత పదాలలోని గురుత్వము - లాఘవము అనే ద్వంద్వార్థాలతో లోకంలో యాచనా స్వభావం ఎంతటి అల్పమైనదో అద్భుతమైన చమత్కారంతో నిరూపించారు. దీని అంతరార్థం:

1. లౌకిక పరిశీలన (భౌతిక అర్థం) ప్రాణంతో ఉన్న మనిషిని ఎత్తుకోవడం కంటే, చనిపోయిన తర్వాత అదే మనిషి శవాన్ని మోయడం చాలా బరువుగా అనిపిస్తుంది. ఇది నిత్యజీవితంలో అందరూ గమనించే విషయమే. వైద్య/భౌతిక శాస్త్రాల పరంగా దీనికి కండరాలు బిగుసుకుపోవడం, ప్రాణం లేకపోవడం వంటి కారణాలు ఉన్నప్పటికీ—కవి ఇక్కడ దానికి పూర్తిగా ఒక అపూర్వమైన కల్పనను (ఉత్ప్రేక్షను) జోడించారు.

2. "గురుత్వము – లాఘవము" శ్లేష చమత్కారం సంస్కృతంలో ఈ రెండు పదాలకు రెండేసి అర్థాలు ఉన్నాయి:

  • గురుత్వము:

    1. భౌతికమైన బరువు (Heavy weight).

    2. గొప్పతనము, పూజ్యత, ఘనత (Greatness, Dignity).

  • లాఘవము:

    1. తేలికగా ఉండటం (Light weight).

    2. చులకన భావము, అల్పత్వము, గౌరవహీనత (Lowliness, Loss of dignity).

3. తాత్విక అంతరార్థం జీవించి ఉన్నంత కాలం మనిషిలో ఎంతోకొంత ఆశ, ఎవరో ఒకరిని దేహీ అని అడిగే 'అర్థితా' (యాచనా భావం/చేయిచాచే గుణం) ఉంటూనే ఉంటుంది. ఆ యాచన మనిషికి 'లాఘవాన్ని' (చులకన భావాన్ని, సమాజంలో విలువ తగ్గించడాన్ని) కలిగిస్తుంది.

కానీ మనిషి మరణించిన క్షణంలో:

  • అతనిలో ఏ కోరికా మిగలదు.

  • అతడు ఎవరి ముందూ చేయి చాచడు.

  • ఏ దాత ముందూ తలవంచడు.

అలాంటి అల్పత్వానికి కారణమైన 'యాచనా బుద్ధి' ఆ శవంలో కొంచెం కూడా (మనాగపి) మిగలదు కాబట్టి, ఆ మనిషికి సహజంగానే గురుత్వము (మహత్త్వము/గొప్పదనము; పక్షాంతరంలో శవానికి విపరీతమైన భౌతిక బరువు) సిద్ధించిందని కవి నిరూపిస్తారు.

బతికి ఉండి చేయి చాచేవాడి కంటే, ఏ కోరికా లేకుండా పడివున్న శవమే ఎక్కువ 'బరువు' (గౌరవం) కలది అని చెప్పడం ద్వారా—యాచన మనిషి విలువను ఎంతగా దిగజారుస్తుందో ఇంతకంటే తీక్షణంగా, వ్యంగ్యంగా చెప్పడం సాధ్యం కాదు.

  • పద వివరణ:

    • మనాక్ (7): కొంచెమైనా / కాస్తయినా.

శ్లోకం 27

యాచనా హి పురుషస్య మహత్త్వం నాశయత్యఖిలమేవ తథా హి ।

సద్య ఏవ భగవానపి విష్ణుర్వామనో భవతి యాచితుమిచ్ఛన్ ॥ 27 ॥

  • తాత్పర్యము: యాచన అనేది మానవుడి సమస్త మహత్త్వాన్ని నాశనం చేస్తుంది. ఇది ఎంతటి సత్యమంటే, సాక్షాత్తు భగవంతుడైన విష్ణుమూర్తి సైతం దానం అడగాలని కోరుకున్న మరుక్షణమే వామనుడు (అల్పుడు/పొట్టివాడు) అయ్యాడు.

శ్లోకం 28

ఉత్తమర్ణధనదానశంకయా పావకోత్థశిఖయా హృదిస్థయా ।

దేవ దగ్ధవసనా సరస్వతీ నాస్యతో బహిరుపైతి లజ్జయా ॥ 28 ॥

  • తాత్పర్యము: ఓ రాజా! అప్పు తీసుకున్న ధనాన్ని తిరిగి చెల్లించవలసి వస్తుందేమోనన్న భయంతో, హృదయంలో రగిలిన అగ్నిజ్వాల వల్ల సరస్వతీదేవి వస్త్రాలు కాలిపోయాయి. అందుచేత ఆమె లజ్జతో కవి యొక్క ముఖం నుండి బయటకు (మాట రూపంలో) రావడం లేదు.

శ్లోకం 29

నీచతామనవలంబ్య జనః కో యాచనాద్వచినోతి ఫలాని ।

హంత వామనపదం ప్రతిపేదే భిక్షుతాముపగతో జగదీశః ॥ 29 ॥

  • తాత్పర్యము: లోకంలో అల్పత్వాన్ని (నీచత్వాన్ని) ఆశ్రయించకుండా యాచన ద్వారా ఫలితాలను పొందినవాడు ఎవడున్నాడు? అయ్యో! జగద్రక్షకుడైన విష్ణువు కూడా భిక్షను కోరగానే వామనత్వాన్ని పొందవలసి వచ్చింది కదా!

శ్లోకం 30

అన్యతో యది నిజోపచికీర్షా మానహానిరితి భీతిరనీతిః ।

శ్రీధరోऽపి హి బలేః శ్రియమిచ్ఛన్మానమాతనుత వామనమేవ ॥ 30 ॥

  • తాత్పర్యము: ఇతరుల నుండి మేలు పొందాలని ఆశించినప్పుడు మానహాని (గౌరవం తగ్గడం) జరుగుతుందనే భయపడటం సరికాదు. ఎందుకంటే, లక్ష్మీదేవిని వక్షఃస్థలమందు ధరించిన శ్రీహరి సైతం బలిచక్రవర్తి సంపదను కోరినప్పుడు తన రూపాన్ని/కొలతను వామనరూపముగానే మార్చుకున్నాడు కదా!

శ్లోకం 31

సంతాపితానాం మధురైర్వచోభిర్మిథ్యోపచారైశ్చ వశీకృతానామ్ ।

ఆశావతాం శ్రద్దధతాం చ లోకే కిమర్థినాం వంచయితవ్యమస్తి ॥ 31 ॥

  • తాత్పర్యము: దారిద్ర్యంతో అల్లాడిపోతూ, తీపి మాటలతోను, దొంగ మర్యాదలతోను వశమై, తమ కోరికలు తీరుతాయని నమ్ముతూ ఆశతో వేచియున్న యాచకులను ఇంకా మోసం చేయవలసిన అవసరం ఏముంది? వారిని మోసగించడం మహాపాపం.

శ్లోకం 32

స్వార్థం ధనాని ధనికాత్ప్రతిగృహ్ణతో యదాస్య భజేన్మలినతాం కిమిదం విచిత్రమ్ ।

గృహ్ణన్పరార్థమపి వారినిధేః పయోऽపి మేఘోऽయమేతి సకలోऽపి చ కాలిమానమ్ ॥ 32 ॥

  • తాత్పర్యము: ధనవంతుని వద్ద నుండి స్వార్థం కోసం ధనాన్ని స్వీకరించే యాచకుడి ముఖం సిగ్గుతో/అవమానంతో నల్లబడటంలో ఆశ్చర్యమేముంది? పరుల ప్రయోజనం కోసమే సముద్రం నుండి నీటిని తీసుకుంటున్నప్పటికీ, ఈ మేఘం కూడా పూర్తిగా నల్లటి రంగును పొందుతోంది కదా!

శ్లోకం 33

జనస్థానే భ్రాంతం కనకమృగతృష్ణాకులతయా

వచో వైదేహీతి ప్రతిపదముదంష్ట్రు ప్రలపితమ్ ।

కృతాలంకాభర్తుర్వదనపరిపాటీషు ఘటన

మయాప్తం రామత్వం కుశలవసుతా న త్వధిగతా ॥ 33 ॥

  • తాత్పర్యము:

    • సాధారణ యాచకుని పరంగా: బంగారం (ధనం) అనే ఎండమావి వ్యామోహంలో పడి అనేక నగరాలలో తిరిగాను. ప్రతి అడుగులోనూ 'నాకు ఇవ్వండి' (వై దేహి) అంటూ పండ్ల పటపటల నడుమ రోదించాను. అధములైన యజమానుల ముఖ స్తుతులు చేస్తూ శ్రమించాను. ఈ విధంగా రాముని వలె నేనూ అల్లాడాను కానీ నాకు కుశలత్వము (క్షేమము/సౌఖ్యము), వసుత (ధనము) మాత్రం లభించలేదు.

    • శ్రీరాముని పరంగా: జనస్థానమనే అరణ్యంలో మాయా బంగారు జింకపై మోహంతో సీతను కోల్పోయి తిరిగాను. 'ఓ వైదేహీ!' అంటూ ప్రతిచోటా విలపించాను. రావణాసురుని ముఖ పంక్తులపై బాణ ప్రయోగం చేశాను. ఇలా రాముడిగా పేరు పొందినప్పటికీ, కుశ-లవులనే పుత్రుల సాన్నిహిత్య సౌఖ్యాన్ని మాత్రం చాలాకాలం అనుభవించలేకపోయాను.

  • పద వివరణ:

    • జనస్థానే (8): జనులు నివసించే నగరాలు, పట్టణాలలో సంచరించడం; (శ్లేషలో) రామాయణంలో దండకారణ్యంలోని 'జనస్థానం' (నాసికా ప్రాంతం).

    • కనకమృగతృష్ణా (9): బంగారం అనే ఎండమావి పై అత్యాశ; (శ్లేషలో) మాయా రూపం ధరించిన మారీచుడనే బంగారు జింక పై ఆశ.

    • వైదేహీ (10): 'వై దేహి' (నాకు తప్పక ఇవ్వండి) అనే యాచక విలాపం; (శ్లేషలో) 'వైదేహి' (జానకి).

    • కృతాలంకాభర్తుః... (11): కుత్సితుడైన యజమాని ముఖస్తుతి చేయడం; (శ్లేషలో) లంకాధిపతియైన రావణుని శిరస్సులపై బాణ సమూహాన్ని సంధించడం.

శ్లోకం 34

క్వ గంతాసి భ్రాతః కృతవసతయో యత్ర ధనినః

కిమర్థం ప్రాణానాం స్థితిమనువిధాతుం కథమపి ।

ధనైర్యాచ్ఞాలబ్ధైర్నను పరిభవోऽభ్యర్థనఫలం

నికారోऽగ్రే పశ్చాద్ధనమహహ భోస్తద్ధి నిధనమ్ ॥ 34 ॥

  • తాత్పర్యము:

    "ఓ సోదరా! ఎక్కడికి వెళుతున్నావు?"

    — "ధనవంతులు నివసించే చోటికి వెళుతున్నాను."

    "ఎందుకోసం?"

    — "ఎలాగోలా నా ప్రాణాలను నిలుపుకోవడం కోసం."

    "యాచించడం ద్వారా లభించే ధనంతోనా? అయ్యో! అర్థించడం వల్ల కలిగే ప్రత్యక్ష ఫలం పరాభవమే (అవమానమే). ముందేమో తిరస్కారం, అవమానం ఎదురవుతాయి; ఆ తర్వాతే ధనం చేతికి వస్తుంది. అటువంటి అవమానకరమైన బ్రతుకు మరణంతో సమానమైనది కదా!"

  • పద వివరణ:

    • నికారాః (2): తిరస్కారము / అవమానము.

శ్లోకం 35

పంగో వంద్యస్త్వమసి న గృహం యాసి యోऽర్థీ పరేషాం

వంద్యోऽంధ త్వం ధనమదవతాం నేక్షసే యన్ముఖాని ।

శ్లాఘ్యో మూక త్వమపి కృపణం స్తౌషి నార్థాశయా యః

స్తోతవ్యస్త్వం బధిర న గిరః యః ఖలానాం శృణోషి ॥ 35 ॥

  • తాత్పర్యము:

    ఓ కుంటివాడా! నువ్వు ఇతరులను యాచించడానికి వారి ఇళ్ళ గడపలు తొక్కలేవు కాబట్టి నువ్వే పూజ్యుడవు.

    ఓ అంధుడా! ధనమదంతో విర్రవీగే దుర్మార్గుల ముఖాలు చూడనవసరం లేదు కాబట్టి నువ్వూ వందనీయుడవే.

    ఓ మూగవాడా! ధనాశతో ఏ పిసినారివాడినీ స్తుతించలేవు కాబట్టి నువ్వూ ప్రశంసనీయుడవే.

    ఓ చెవిటివాడా! దుష్టుల కఠినమైన, కర్ణకఠోరమైన మాటలు నీకు వినపడవు కాబట్టి నువ్వూ స్తోత్రార్హుడవే! (అందరూ లోపాలుగా భావించే ఈ అవస్థలు యాచకత్వ నివారణకు మేలైనవిగా మారాయి).

శ్లోకం 36

భ్రాతర్ధాతరశేషయాచకజనే వై రాయసే సర్వదా

యస్మాద్విక్రమశాలివాహనమహీభృన్ముంజభోజాదయః ।

అత్యంతం చిరజీవినో న విహితాస్తే విశ్వజీవాతవో

మార్కండేయధ్రువలోమశప్రభృతయః సృష్టాః ప్రభూతాయుషః ॥ 36 ॥

  • తాత్పర్యము:

    ఓ బ్రహ్మదేవా! సమస్త యాచక లోకంతో నీకెందుకింత నిత్య శత్రుత్వం? లోకమంతా ఆధారపడిన విక్రమార్కుడు, శాలివాహనుడు, ముంజరాజు, భోజరాజు వంటి ఉదార ప్రభువులను చిరంజీవులుగా చేయకుండా చనిపోయేలా చేశావు; ఎవరికీ ఏమీ ఇవ్వని మార్కండేయుడు, ధ్రువుడు, లోమశుడు వంటి మునులను మాత్రం అత్యంత దీర్ఘాయుష్షు కలవారిగా సృష్టించావు కదా!

శ్లోకం 37

ఉడ్డీనా గుణపత్రిణః సుఖఫలాన్యాగ్రాద్వికీర్ణావ్యవ

పర్యస్తాః పరితో యశఃస్తబకితాః సంపల్లతాపల్లవాః ।

ప్రాగేవాప్రసృతప్రమోదహరిణచ్ఛాయా కథాంతం గతా

దైన్యారణ్యమతంగజేన మహతా భగ్నేऽభిమానద్రుమే ॥ 37 ॥

  • తాత్పర్యము:

    'దైన్యం' (దీనత్వం/యాచన) అనే మదపుటేనుగు మానవుడి 'స్వాభిమానం' అనే మహావృక్షాన్ని సమూలంగా విరిచివేసినప్పుడు—అందుపై ఉన్న సుగుణాలనే పక్షులు ఎగిరిపోయాయి, సుఖాలనే పండ్లు దూరంగా చెల్లాచెదురయ్యాయి, కీర్తి అనే పూలగుత్తులతో విలసిల్లే సంపదలనే చిగురాకులు నేలకూలాయి, ఎప్పుడూ విస్తరించే ఆనందమనే జింకల నీడ కథావశేషమై (పూర్తిగా కనుమరుగై) పోయింది.

  • పద వివరణ:

    • గుణపత్రిణః (3): సద్గుణములనే పక్షులు.

    • ఆగ్రాత్ (4): సమీపము నుండి / చెట్టు కొనల నుండి.

    • దైన్యారణ్యమతంగజః (5): దీనత్వమనే అడవి మదపుటేనుగు.

శ్లోకం 38

శూరాః కేऽపి పురః స్థితాం రిపునరశ్రేణిం సహంతే సుఖం

వీరాః కేచన కామబాణసదృశాం కాంతాదృగంతాహతిమ్ ।

కేచిత్క్రూరరవాంశ్చ పంచవదనాన్దంతీ చపేటాన్భటా

నైవార్థిప్రకరం ప్రసారితకరం కశ్చిద్విసోఢుం క్షమః ॥ 38 ॥

  • తాత్పర్యము:

    కొందరు శూరులు యుద్ధంలో ఎదురుగా నిలిచిన శత్రు సైన్యాల దాడిని అలవోకగా భరిస్తారు; కొందరు వీరులు మన్మథ బాణాలవంటి స్త్రీల కడగంటి చూపుల తాకిడిని తట్టుకుంటారు; కొందరు భటులు భయంకరంగా గర్జించే సింహాలను, ఏనుగుల తొండపు దెబ్బలను సైతం ధైర్యంగా ఎదుర్కొంటారు. కానీ, చేయి చాచి నిలబడిన యాచకుల సమూహాన్ని మాత్రం ఎవ్వరూ తట్టుకోలేరు (వారిని చూసి తట్టుకోవడం అంతటి కఠినమైన పరీక్ష).

  • పద వివరణ:

    • కాంతాదృగంతాహతిమ్ (6): స్త్రీల కడగంటి చూపుల దెబ్బను / బాణము వంటి చూపులను.

    • పంచవదనాన్ (7): గర్జించే సింహాలను.

శ్లోకం 39

దౌర్గత్యేన సమీరితా హృదయతః కంఠం సమాలంబతే

కంఠాత్కష్టతరం కథం కథమపి ప్రాప్నోతి జిహ్వాంచలమ్ ।

లజ్జాకీలకకీలితైవ నిబిడం తస్మాన్న నిర్యాత్యహో

వాచా ప్రాణపరిక్షయేऽపి మహతాం దేహీతి నాస్తీతి చ ॥ 39 ॥

  • తాత్పర్యము:

    దారిద్ర్యం చేత బలవంతంగా హృదయం నుండి బయల్దేరిన ఆ మాట అతికష్టమ్మీద గొంతును చేరుతుంది; గొంతు నుండి ఎంతో శ్రమతో నాలిక చివరి అంచుకు వస్తుంది. కానీ, సిగ్గు (లజ్జ) అనే బలమైన మేకుతో బిగించబడి ఉండడం వల్ల, ప్రాణాలు పోయే పరిస్థితి వచ్చినా సరే—గొప్పవారి నోటి నుండి "నాకు ఇవ్వండి" (దేహి) అనే మాట గానీ, అడిగినవారికి "లేదు" (నాస్తి) అనే మాట గానీ ఎన్నటికీ బయటకు రాదు.

శ్లోకం 40

వక్త్రాదుద్వమ మే హఠాదవివశం త్వం వాణి వక్త్రం మనా-

గీశానాం తదను క్రుధా భజతు మా లక్ష్మీరిమానుజ్ఝతు ।

పశ్చాత్తేషు పఠత్సు మాం ప్రతి యశోగాథావలీస్తృష్ణయా

వక్త్రం మయ్యథ వక్రయత్యనుభవంత్వేతేऽపి తద్యాతనామ్

తాత్పర్యము:

  • ఈ శ్లోకంలో కవి ఒక దరిద్రుడైన పండితుడి అంతరంగంలోని క్షోభను, ఆక్రోశాన్ని, ఆత్మాభిమానాన్ని అత్యంత వ్యంగ్యంగా, నాటకీయంగా ఆవిష్కరించారు. దీనిలోని ప్రధాన అంశాల విశ్లేషణ:

    1. సరస్వతిని వేడుకోవడంలో చమత్కారం సాధారణంగా విద్వాంసులు లేదా కవులు వాగ్దేవియైన సరస్వతిని "నా నోటి నుండి మధురమైన, వినసొంపైన వాక్కులను పలికించు" అని ప్రార్థిస్తారు. కానీ ఇక్కడ కవి అందుకు పూర్తిగా విరుద్ధంగా వేడుకుంటున్నారు:

    • "ఓ వాణీ! ధనగర్వంతో కళ్లు నెత్తికెక్కిన సంపన్నుల వక్రబుద్ధులను, కుటిలత్వాన్ని చీల్చిచెండాడే కటువైన నిందావాక్యాలను నా నోటి గుండా బలవంతంగా వెళ్లగక్కించు!"

    • విద్వాంసుడు తన పొట్టకూటి కోసం ధనికులను అబద్ధపు పొగడ్తలతో ఆకాశానికెత్తే దుస్థితిని సహించలేక, సరస్వతీదేవినే సత్యమైన వారి అసలు రంగును బయటపెట్టమని కోరుతున్నాడు.

    2. లక్ష్మీ-సరస్వతుల వైరుధ్యంపై ఆడిన మానసిక ఎత్తుగడ పురాణ ప్రసిద్ధంగా సరస్వతి, లక్ష్మీదేవి ఇద్దరూ సవతులు; పరస్పరం పడదు. విద్వాంసుల వద్ద లక్ష్మి ఉండదు, ధనవంతుల వద్ద సరస్వతి ఉండదు అనే లోకోక్తి ఉంది.

    • కవి ఆ వైరుధ్యాన్నే ఇక్కడ ఒక అస్త్రంగా వాడుతున్నారు: "సరస్వతీ! నీవు నా నోట పలికే వాక్కుల ద్వారా ధనికులను తీవ్రంగా నిందించినప్పుడు, ఆ ధనికుల ప్రవర్తనపై కోపంతో లక్ష్మీదేవి వారిని వదిలిపెట్టి నా వద్దకు రావాలి!"

    • తద్వారా ఆ ధనికులు దరిద్రులుగా మారాలి; పండితుడైన తాను సంపన్నుడు కావాలి.

    3. పాత్రల తారుమారు – కర్తవ్యం నేర్పే ప్రతీకారం ఈ శ్లోకంలో అత్యంత అద్భుతమైన మలుపు చివరి రెండు పాదాలలో వస్తుంది:

    • రేపు ఆ ధనికులే దారిద్ర్యంలో పడి, ధనాశతో నా ముంగిటకు వచ్చి, నన్ను ప్రసన్నం చేసుకోవడానికి నా గుణగణాలను, కీర్తిగాథలను స్తోత్రాలుగా పఠించాలి.

    • అప్పుడు నేనూ వారి వైపు చూడకుండా, ముఖం తిప్పుకుని (వక్రం చేసుకుని), వారు గతంలో నన్ను ఎలాగైతే ఈసడించుకున్నారో అలాగే వారిని తృణీకరిస్తాను.

    • అలా చేసినప్పుడే, నిస్సహాయుడైన యాచకుడు చేయిచాచి నిలబడినప్పుడు అనుభవించే అవమానం, ఆత్మక్షోభ, గుండెకోత (తద్యాతనామ్) ఎంత నరకప్రాయంగా ఉంటాయో ఆ పొగరుబోతు ధనికులకు అనుభవపూర్వకంగా తెలుస్తాయి.

    యాచకత్వాన్ని అనుభవిస్తున్న ఒక ఆత్మాభిమానం గల కవి లేదా పండితుడు సమాజంలోని ధనిక మదాంధులపై ప్రదర్శించిన ధర్మబద్ధమైన రోషం మరియు ప్రతిభావంతమైన వ్యంగ్యాస్త్రం ఈ శ్లోకం.

శ్లోకం 41

తావత్సర్వగుణాలయః పటుమతిః సాధుః సతాం వల్లభః

శూరః సచ్చరితః కలంకరహితో మానీ కృతజ్ఞః కవిః ।

దక్షో ధర్మరతః సుశీలగుణవాంస్తావత్ప్రతిష్ఠాన్వితో

యావన్నిష్ఠురవజ్రపాతసదృశం దేహీతి నో భాషతే ॥ 41 ॥

  • తాత్పర్యము:

    ఒక మనిషి వజ్రపాతం లాంటి కఠినమైన "నాకు దానం ఇవ్వండి" (దేహి) అనే మాట పలకనంత వరకే—అన్ని సుగుణాల నిలయంగా, తీక్షణ బుద్ధి కలవాడిగా, సజ్జనుడిగా, పెద్దల ప్రేమాస్పదుడిగా, శూరుడిగా, మచ్చలేని చరిత్ర కలవాడిగా, ఆత్మగౌరవం ఉన్నవాడిగా, కృతజ్ఞుడిగా, కవిగా, సమర్థుడిగా, ధర్మనిష్ఠాపరుడిగా మరియు ఘనమైన ప్రతిష్ఠ కలవాడిగా సమాజంలో గౌరవింపబడతాడు.

శ్లోకం 42

ఆస్వాద్య స్వయమేవ వచ్మి మహతీర్మర్మచ్ఛిదో వేదనాః

మా భూత్కస్యచిదప్యయం పరిభవో యాచ్ఞేతి సంసారిణః ।

పశ్య భ్రాతరియం హి యౌవనజరాధిక్కారకేలీస్థలీ

మానమ్లానమతీ గుణవ్యతిక‌రప్రాగల్భ్యగర్వచ్యుతిః ॥ 42 ॥

  • తాత్పర్యము:

    నా అంతట నేనే స్వయంగా అనుభవించి మర్మాలను చీల్చే ఈ మహావేదన గురించి చెబుతున్నాను: సంసార చక్రంలో ఉన్న ఏ ప్రాణికీ కూడా 'యాచన' అనే ఈ ఘోర పరాభవం రాకూడదు! ఓ సోదరా, ఆలోచించు! ఈ యాచన అనేది యౌవన-వృద్ధాప్యాల తిరస్కార క్రీడారంగం వంటిది; ఆత్మగౌరవాన్ని మసకబార్చేది; మనిషిలోని సద్గుణాలను, ప్రతిభా సామర్థ్యాలను, గర్వాన్ని సమూలంగా నేలకూల్చేది.

శ్లోకం 43

ప్రాణానాం బత కిం బ్రువే కఠినతా తైరేవ సావిష్కృతా

నిష్క్రామంతి కథంచిదేవ హి న యే యాచ్ఞావచోభిః సమమ్ ।

ఆత్మానం పునరాక్షిపామి విదితస్థైర్యోऽపి యేషామహో

మిథ్యాశంకితతద్వియోగవిధురో యత్పార్థయే సర్వశః ॥ 43 ॥

  • తాత్పర్యము:

    అయ్యో! నా ప్రాణాల కఠినత్వం గురించి నేనేమని చెప్పేది? నోటి నుండి "యాచిస్తున్నాను" అనే దీన వాక్కులు బయటకు వచ్చినప్పుడే ఆ మాటలతో పాటే ఈ ప్రాణాలు కూడా బయటకు పోకుండా ఎంత మొండిగా శరీరంలోనే ఉండిపోయాయి! అయినప్పటికీ, ఆ ప్రాణాల మొండితనం తెలిసీ నన్ను నేనే నిందించుకుంటున్నాను; ఎందుకంటే అవి ఎక్కడ శరీరాన్ని విడిచిపోతాయోనన్న మిథ్యా భయంతో విచారపడుతూనే కదా నేను ప్రతి ఒక్కరినీ ఈ విధంగా యాచించాల్సి వస్తోంది!

  • ఆత్మగౌరవాన్ని చంపుకుని బ్రతకడం కంటే మరణమే శ్రేష్ఠమనుకునే ఒక ఉన్నత మనస్కుడు, కేవలం ఈ ప్రాణాలనే నిలబెట్టుకోవడానికి పడరాని పాట్లు పడుతూ—తన ప్రాణాల మొండితనాన్ని, తన అజ్ఞానపు ప్రాణభయాన్ని ఒకేసారి దుయ్యబట్టిన అద్భుతమైన తాత్విక విలాపం ఈ సుభాషితం

శ్లోకం 44

వాసో వల్కలమాస్తరః కిసలయాన్యోకస్తరూణాం తలం

మూలాని క్షతయే క్షుధాం గిరినదీతోయం తృషాశాంతయే ।

క్రీడా ముగ్ధమృగైర్వయాంసి సుహృదో నక్తం ప్రదీపః శశీ

స్వాధీనే విభవే తథాపి కృపణా యాచంత ఇత్యద్భుతమ్ ॥ 44 ॥

  • తాత్పర్యము:

    ధరించడానికి చెట్ల నార చీరలు (వల్కలాలు), పడుకోవడానికి లేత చిగురాకుల పాన్పు, నివసించడానికి చెట్ల నీడలు, ఆకలి తీర్చుకోవడానికి కందమూలాలు, దాహం తీర్చుకోవడానికి కొండయేటి స్వచ్ఛమైన నీరు, ఆడుకోవడానికి సాధువైన లేళ్ళు, మైత్రి నెరపడానికి పక్షులు, రాత్రులలో వెలుగునివ్వడానికి చంద్రుడనే దీపం—ఇంతటి వైభవం ఎవరి దయాదాక్షిణ్యాలతో పనిలేకుండా ప్రకృతి సిద్ధంగా తమ స్వాధీనంలోనే ఉన్నప్పటికీ, అల్పబుద్ధి కలవారు ధనికులను యాచిస్తూనే ఉండటం ఎంతో ఆశ్చర్యకరం!

శ్లోకం 45

సంతి స్వాదుఫలా వనేషు తరవః స్వచ్ఛం పయో నైర్ఝరం

వాసో వల్కలమాశ్రయో గిరిగుహా శయ్యా లతావల్లరీ ।

ఆలోకాయ నిశాసు చంద్రకిరణాః సఖ్యం కురంగైః సహ

స్వాధీనే విభవేऽప్యహో నరపతీన్సేవంత ఇత్యద్భుతమ్ ॥ 45 ॥

  • తాత్పర్యము:

    అడవులలో తినడానికి మధురమైన పండ్లను ఇచ్చే వృక్షాలు ఉన్నాయి; తాగడానికి స్వచ్ఛమైన సెలయేటి జలాలు ఉన్నాయి; కట్టుకోవడానికి చెట్ల నార బట్టలు, నివసించడానికి పర్వత గుహలు, పడుకోవడానికి తీగల పాన్పులు ఉన్నాయి; రాత్రులలో వెలుగు కోసం చల్లని చంద్రకిరణాలు, స్నేహం చేయడానికి జింకలు ఉన్నాయి. ఇంతటి ప్రకృతి సంపద అంతా తన అధీనంలోనే ఉండి స్వేచ్ఛగా బ్రతికే అవకాశం ఉన్నప్పటికీ, మనుషులు రాజులను ఆశ్రయించి వారి కొలువు చేస్తూ సేవించడం ఆశ్చర్యకరమైన విషయం!

శ్లోకం 46

నిష్కందాః కిము కందరోదరభువః క్షీణాస్తరూణాం త్వచః

కిం శుష్కాః సరితః స్ఫురద్గిరిగురుగ్రావస్ఖలద్వీచయః ।

ప్రత్యుత్థానమితస్తతః ప్రతిదినం కుర్వద్భిరుద్గ్రీవిభి-

ర్యద్ద్వారార్పితదృష్టిభిః క్షితిభుజాం విద్వద్భిరప్యాస్యతే ॥ 46 ॥

  • తాత్పర్యము:

    పర్వత గుహల లోపలి భాగాలలో కందమూలాలు ఏమైనా నశించిపోయాయా? చెట్లకు నార వస్త్రాలు ఇవ్వగల బెరళ్ళు లేకుండా పోయాయా? మహాపర్వతాల బండరాళ్ళను తాకుతూ ఉరకలెత్తే నదీప్రవాహాలు ఎండిపోయాయా? ఏమీ కాదే! మరి అలాంటప్పుడు విద్వాంసులు సైతం ప్రభువుల ద్వారాల వద్ద నిలబడి, అటూ ఇటూ తిరుగుతూ, మెడలు పైకెత్తి చూస్తూ, రాజు ఎప్పుడు వస్తాడా అని ద్వారం వైపే కళ్ళు కాయలు కాచేలా ఎదురుచూస్తూ బానిసల వలె ఎందుకు పడి ఉంటున్నారో కదా!

శ్లోకం 47

కామం జీర్ణపలాశసంహతికృతాం కంథాం వసానో వనే

కుర్యామంబుభిరప్యయాచితసుఖైః ప్రాణానుబంధస్థితిమ్ ।

సాంగగ్లాని సవేపథు సచకితం సాంతర్నిదాఘజ్వరం

వక్తుం న త్వహముత్సహే సకృపణం దేహీతి దీనం వచః ॥ 47 ॥

  • తాత్పర్యము:

    ఎండిపోయిన మోదుగ ఆకులతో కుట్టిన బొంతను కట్టుకుని అడవిలోనైనా జీవిస్తాను; ఎవరూ ఇవ్వనక్కర్లేకుండా సహజంగా లభించే సెలయేటి నీటిని తాగి ప్రాణాలను ఎలాగోలా నిలుపుకుంటాను. కానీ, శరీరమంతా గ్లానితో కృంగిపోతూ, వణుకు పుడుతుండగా, భయంతో గుండెలు అదిరిపడుతూ, అంతరంగంలో తీవ్రమైన తాపజ్వరం రగులుతుండగా—దీనంగా, పిరికిగా "నాకు దానం ఇవ్వండి" (దేహి) అనే ఆ నీచమైన మాటను మాత్రం నేను పలకలేను!

శ్లోకం 48

ద్వారే ద్వారే౽వరేషామవిరలమటతి ద్వారపాలైః కరాళై-

ర్దృష్టో యోऽప్యాహతః సన్ప్రణమతి గణయతి స్వాపమానం తు నైవ ।

క్షంతుం శక్నోతి నాన్యం స్వసదృశమితరాగారమప్యాశ్రయంతం

శ్రామ్యత్యాత్మోదరార్థే కథమహహ శునా నో సమో యాచకః స్యాత్ ॥ 48 ॥

  • తాత్పర్యము:

    అధములైన వారి ప్రతి గడప గడపకూ విరామం లేకుండా తిరుగుతాడు; భయంకరులైన ద్వారపాలకులు దురుసుగా చూసి గెంటివేసినా, దెబ్బలు కొట్టినా వారికి కూడా నమస్కరిస్తాడు కానీ తన అవమానాన్ని ఏమాత్రం లెక్కచేయడు; తనలాంటి మరొక యాచకుడు వేరే ఇంటిని ఆశ్రయించడం చూసి సహించలేడు (ఈర్ష్య పడతాడు); కేవలం తన పొట్టకూటి కోసమే ఇంతగా శ్రమిస్తాడు... అయ్యో! ఇన్ని లక్షణాలు కలిగిన యాచకుడు ఏ రకంగా చూసినా కుక్కతో సమానం కాకుండా ఎలా ఉంటాడు?

No comments:

Post a Comment

అరిపలాయనమ్, ప్రతాపవర్ణనమ్, కీర్తివర్ణనమ్

  అరిపలాయనమ్ శ్లోకము 1 సాలకాననయుక్తాపి సాలకాననవర్జితా | హారావరుద్ధకణ్ఠాపి విహారారివధూస్తవ || 1 || విశేషాలు (విరోధాభాస & శ్లేషాలంకారము): ...