Tuesday, September 1, 2026

కృపణనిన్దా (లోభి నింద) (61)

 కృపణనిన్దా (లోభి నింద)

శ్లోకము 1 కృపణేన సమో దాతా న భూతో న భవిష్యతి । అస్పృశన్నేవ విత్తాని యః పరేభ్యః ప్రయచ్ఛతి ॥ 1

  • తాత్పర్యము: లోభితో సమానమైన దాత గతంలోనూ లేడు, భవిష్యత్తులోనూ ఉండబోడు! ఎందుకంటే తాను సంపాదించిన ధనాన్ని తానైనా కనీసం తాకకుండా/అనుభవించకుండానే పూర్తిగా ఇతరులకు సమర్పించి పోతాడు కదా! (వ్యంగ్య శ్లోకము).

శ్లోకము 2 యదర్జ్యతే పరిక్లేశైరర్జితం యన్న భుజ్యతే । విభజ్యతే యదన్తేऽన్యైః కస్యచిన్మాస్తు తద్ధనమ్ ॥ 2

  • తాత్పర్యము: ఎన్నో కష్టాలు పడి సంపాదించినదై, సంపాదించిన తర్వాత తాను అనుభవించనిదై, చివరకు మరణించిన తర్వాత ఇతరుల చేత పంపకాలు చేయబడే అటువంటి దౌర్భాగ్యపు ధనం ఎవరికీ లేకుండా పోవుగాక!
  • కఠిన పదాల అర్థాలు: అర్జ్యతే = సంపాద్యతే (సంపాదించబడుతున్నదో); అంతే = అవసానే (చివరలో / మరణానంతరం).

శ్లోకము 3 యత్కరోత్యారతిం క్లేశం తృష్ణా-మోహం ప్రజాగరమ్ । న తద్ధనం కదర్యాణాం హృదయే వ్యాధిరేవ సః ॥ 3

  • తాత్పర్యము: ఏ సంపదైతే మానసిక అశాంతిని, శారీరక క్లేశాన్ని, దురాశను, వివేకహీనతను, నిద్రలేని రాత్రులను కలిగిస్తుందో — అది పిసినారులకు ధనం ఎంతమాత్రం కాదు; అది వారి హృదయంలో పేరుకుపోయిన ఒక తీవ్రమైన రోగం/వ్యాధి మాత్రమే.
  • కఠిన పదాల అర్థాలు: ఆరతిమ్ = అస్వస్థత్వమ్ (అశాంతి / అస్వస్థతను); మోహమ్ = విచారశూన్యతా (ఆలోచనా శక్తి లేకపోవడాన్ని / అవివేకాన్ని); కదర్యాణామ్ = కృపణానామ్ (పిసినారులకు / లోభులకు).

శ్లోకము 4 మృత్యుః శరీరగోప్తారం ధనరక్షం వసుంధరా । దుశ్చారిణీ చ హసతి స్వపతిం పుత్రవత్సలమ్ ॥ 4

  • తాత్పర్యము: శరీరాన్ని మాత్రమే ఎల్లప్పుడూ కాపాడుకోవాలని చూసే అజ్ఞానిని చూసి మృత్యువు నవ్వుతుంది; ధనాన్ని దాచిపెట్టే లోభిని చూసి భూమి నవ్వుతుంది (చివరకు నన్ను వీడాల్సిందేనని); అలాగే వ్యభిచారిణి అయిన స్త్రీ, పరుల వల్ల పుట్టిన బిడ్డను తన సొంత బిడ్డగా భావించి ప్రేమించే తన భర్తను చూసి లోలోపల నవ్వుకుంటుంది.
  • కఠిన పదాల అర్థాలు: ధనరక్షమ్ = ధనాన్ని మాత్రమే రక్షించే లోభిని (కృపణుడిని).

శ్లోకము 5 త్యాగభోగవిహీనేన ధనేన ధనినో యది । భవామః కిం న తేనైవ ధనేన ధనినో వయమ్ ॥ 5

  • తాత్పర్యము: దానం చేయకుండా, స్వయంగా అనుభవించకుండా కేవలం దాచిపెట్టడం వల్లనే ఒకడు ధనవంతుడు అనుకుంటే — లోకంలో భూమిలో దాగి ఉన్న ఆ ధనమంతా మాదే అని భావించి మేము కూడా ధనికులమే ఎందుకు కాకూడదు? (అనుభవించని ధనం ఎవరిదైనా ఒకటే).

శ్లోకము 6 దానోపభోగరహితా దివసా యస్య యాన్తి వై । స లోహకారభస్త్రేవ శ్వసన్నపి న జీవతి ॥ 6

  • తాత్పర్యము: ఏ మనుష్యుని రోజులైతే దానం చేయకుండా, ధర్మార్థంగా అనుభవించకుండా వ్యర్థంగా గడిచిపోతాయో — వాడు కమ్మరి కొలిమిలోని తిత్తి (తుత్తర) వలె గాలి పీల్చి వదులుతున్నాడే తప్ప నిజానికి బ్రతికి ఉన్నవాడు కాదు.

శ్లోకము 7 అబుధైరర్థలాభాయ పణ్యస్త్రీభిరివ స్వయమ్ । ఆత్మా సంస్కృత్య సంస్కృత్య పరోపకరణీకృతః ॥ 7

  • తాత్పర్యము: వ్యభిచారిణులు ధనం కోసం తమ శరీరాన్ని శృంగారించుకుని పరుల పాలు చేసుకున్నట్లే — అల్పబుద్ధి గల లోభులు కేవలం ధన సంపాదన కోసమే తమ ఆత్మను, దేహాన్ని నిరంతరం శ్రమల పాలు చేస్తూ ఇతరులకు సేవకులుగా/సాధనంగా మార్చుకుంటున్నారు.

శ్లోకము 8 కృపణేన శవేనేవ మృతేనాపి న దీయతే । మాంసం వర్ధయతా తేన కాకస్యోపకృతిః కృతా ॥ 8

  • తాత్పర్యము: పీనుగు బ్రతికి ఉన్నా చచ్చినా ఎవరికీ ఏమీ ఇవ్వనట్లే, లోభి కూడా బ్రతికి ఉన్నా చనిపోయినా ఎవరికీ ఏ ఉపకారమూ చేయడు. అయితే పీనుగు తన శరీరాన్ని పెంచుకుని చనిపోయిన తర్వాత కాకులకు ఆహారమై మేలు చేస్తుంది; కానీ లోభి మాత్రం జీవించి ఉన్నంత కాలం ఎవరికీ ఏ ఒక్క చిన్న ఉపకారమూ చేయకుండా వ్యర్థంగా బ్రతుకుతాడు.
  • కఠిన పదాల అర్థాలు: కాకస్యోపకృతిః = 1. కాకస్య ఉపకృతిః (కాకికి పక్షిగా ఆహారపు ఉపకారం); 2. కస్య కా ఉపకృతిః కృతా (ఎవరికి ఏ ఉపకారం చేశాడు? ఎవరికీ ఏ ఉపకారమూ చేయలేదు అని నిందార్థం).

శ్లోకము 9 బోధయన్తి న యాచన్తే భిక్షాద్వారా గృహే గృహే । దీయతాం దీయతాం నిత్యమదాతుః ఫలమీదృశమ్ ॥ 9

  • తాత్పర్యము: భిక్షుకులు (యాచకులు) ఇంటింటికీ తిరుగుతూ భిక్ష నెపంతో ప్రజలను యాచించడం లేదు; వాస్తవానికి వారు "దానం చేయండి, ఎల్లప్పుడూ దానం చేయండి! పూర్వజన్మలో దానం చేయనివానికి కలిగే దుస్థితి/ఫలం ఇదిగో మా రూపంలో ఇలా ఉంటుంది!" అని లోకులకు కనువిప్పు కలిగిస్తూ ప్రబోధిస్తున్నారు.
  • కఠిన పదాల అర్థాలు: బోధయన్తి = భిక్షుకులు బోధిస్తున్నారు (భిక్షుకాః ఇతి శేషః).

శ్లోకము 10 ద్వారం ద్వారం రటన్తీహ భిక్షుకాః పాత్రపాణయః । దర్శయన్త్యేవ లోకానామదాతుః ఫలమీదృశమ్ ॥ 10

  • తాత్పర్యము: చేతుల్లో భిక్షాపాత్రలు పట్టుకుని గడప గడపకూ తిరుగుతూ అరచే భిక్షుకులు — లోకంలోని ప్రజలకు "దానం చేయని పిసినారికి దక్కే గతి ఇదిగో ఇలా ఉంటుంది" అని ప్రత్యక్షంగా కళ్లకు కట్టి చూపిస్తున్నారు.

శ్లోకము 11 న దాతుం నోపభోక్తుం చ శక్నోతి కృపణః శ్రియమ్ । కిం తు స్పృశతి హస్తేన నపుంసక ఇవ striయమ్ ॥ 11

  • తాత్పర్యము: పిసినారి తాను సంపాదించిన సంపదను ఇతరులకు దానం చేయలేడు, స్వయంగా అనుభవించనూ లేడు. కేవలం ఒక నపుంసకుడు అందమైన స్త్రీని చేతితో మాత్రమే తాకినట్లు, ఆ ధనాన్ని చేతులతో తడుముతూ కూర్చుంటాడు తప్ప దేనికీ ఉపయోగించలేడు.

శ్లోకము 12 కింశుకే కిం శుకః కుర్యాత్ఫలితేऽపి బుభుక్షితః । అదాతరి సమృద్ధేऽపి కిం కుర్యురుపజీవినః ॥ 12

  • తాత్పర్యము: మోదుగ చెట్టు (కింశుక వృక్షం) ఎంతగా పండ్లు కాసినా, ఆకలితో ఉన్న చిలుక దానితో ఏం చేసుకోగలదు? (దాని పండ్లు తినడానికి పనికిరావు). అలాగే దాతృత్వ గుణం లేని లోభి ఎంత ధనసమృద్ధి కలిగి ఉన్నప్పటికీ, అతనిని ఆశ్రయించుకుని బ్రతికే ఆశ్రితులకు ఎలాంటి ప్రయోజనమూ ఉండదు.

శ్లోకము 13 వరం విభవహీనేన ప్రాణైః సంతర్పితోऽనలః । నోపచారపరిభ్రష్టః కృపణః ప్రార్థితో జనః ॥ 13

  • తాత్పర్యము: దరిద్రుడైన మానవుడు అగ్నిహోత్రునిలో తన ప్రాణాలనైనా అర్పించడం మేలు కానీ; కనీస మర్యాద, గౌరవం లేని లోభి వద్దకు వెళ్లి "దేహి" అని యాచించడం ఎంతమాత్రం తగదు.

శ్లోకము 14 ఉదారచరితస్త్యాగీ యాచితః కృపణోऽధికః । ఏకో ధనం తతః ప్రాణానన్యః ప్రాణాంస్తతో ధనమ్ ॥ 14

  • తాత్పర్యము: ఉదార స్వభావం గల దాత మరియు లోభి — ఇద్దరినీ యాచించినప్పుడు విచిత్రమైన తేడా కనిపిస్తుంది. ఒకడైన ఉదార దాత ముందుగా ధనాన్ని ఇస్తాడు, అవసరమైతే ప్రాణాలనైనా ఇస్తాడు; కానీ మరొకడైన లోభి యాచనను తట్టుకోలేక ముందు ప్రాణాలనైనా వదులుతాడు కానీ ధనాన్ని మాత్రం ఎన్నటికీ విడిచిపెట్టడు.
  • కఠిన పదాల అర్థాలు: త్యాగీ / కృపణః = త్యజతీతి శేషః (ఒకడు ధనాన్ని త్యజిస్తాడు, మరొకడు ప్రాణాన్ని త్యజిస్తాడు).

శ్లోకము 15 నోపభోక్తుమపి క్లీబో జానాత్యుపచితాం శ్రియమ్ । గ్రామ్యో విరాగయత్యేవ రమయన్నపి కామినీమ్ ॥ 15

  • తాత్పర్యము: సంపాదించిన సంపదను ఎలా సద్వినియోగం చేసుకోవాలో లేదా అనుభవించాలో నపుంసకుడైన పిసినారికి తెలియదు. మోటువాడైన గ్రామ్యుడు సుందరమైన కామినిని రమింపజేయబోయి ఆమెకు విరక్తిని కలిగించినట్లే, లోభి సంపదను సరిగ్గా ఉపయోగించక వ్యర్థం చేస్తాడు.

శ్లోకము 16 కృపణః స్వవధూసంగం న కరోతి భయాదిహ । భవితా యది మే పుత్రః స మే విత్తం హరేదితి ॥ 16

  • తాత్పర్యము: లోభి తన భార్యతో సంగమించడానికి కూడా భయపడతాడు; "నాకు గనుక కొడుకు పుడితే, వాడు పెరిగి పెద్దయి నా సంపదనంతా ఖర్చు చేసి తీసేసుకుంటాడేమో!" అన్న విపరీతమైన పిసినారితనపు భయమే దానికి కారణం.

శ్లోకము 17 యదధోऽధః క్షితౌ విత్తం నిచఖాన మితంపచః । తదధోనిరయం గన్తుం చక్రే పన్థానమగ్రతః ॥ 17

  • తాత్పర్యము: కడుపు కట్టుకుని బ్రతికే ఆ లోభి, తన ధనాన్ని భూమిలో లోతుగా ఎందుకు పాతిపెట్టాడంటే — తాను అధోలోకమైన నరకానికి వెళ్లడానికి ముందుగానే మార్గాన్ని సిద్ధం చేసుకున్నట్లుగా ఉంది.
  • కఠిన పదాల అర్థాలు: నిచఖాన = పాతిపెట్టెను (ఆరోపయామాస); అధోనిరయమ్ = అధో నరకమును (నరకమ్).

శ్లోకము 18 నిజసౌఖ్యం నిరున్ధానో యో ధనార్జనమిచ్ఛతి । పరార్థం భారవాహీవ క్లేశస్యైవ హి భాజనమ్ ॥ 18

  • తాత్పర్యము: తన సుఖసంతోషాలను సైతం త్యాగం చేస్తూ కేవలం ధన సంపాదన కోసమే వెంపర్లాడేవాడు — ఇతరుల మూటలను మోసే కూలీ/గాడిద వలె కేవలం మోసే కష్టాన్ని మాత్రమే అనుభవిస్తాడు తప్ప సంపద ఇచ్చే ఏ సుఖాన్నీ పొందలేడు.

శ్లోకము 19 అసంభోగేన సామాన్యం కృపణస్య ధనం పరైః । అస్యేదమితి సంబంధో హానౌ దుఃఖేన గమ్యతే ॥ 19

  • తాత్పర్యము: తాను అనుభవించకపోవడం వల్ల పిసినారి ధనం ఇతరుల ధనంతో సమానమే (ఎవరికీ దక్కనిదే). కానీ "ఇది నా ధనం" అనే అతని అనుబంధం మాత్రం ఆ ధనం దొంగిలించబడినప్పుడో, నశించినప్పుడో కలిగే తీవ్రమైన దుఃఖం ద్వారానే బయటపడుతుంది.

శ్లోకము 20 సతి ద్రాక్షాఫలే క్షీరే మృదామాస్వాదనం ముదే । అహో మాతురియం రీతిః కృపణే గర్భవర్తిని ॥ 20

  • తాత్పర్యము: ద్రాక్షపండ్లు, పాలు వంటి శ్రేష్ఠమైన ఆహారాలు ఇంట్లో ఉన్నప్పటికీ, మట్టిని తిని ఆనందించే గర్భిణీ స్త్రీ వలె — లోభి గర్భంలో ఉన్నప్పుడు తల్లి మట్టి తినే వింత కోరికను ప్రదర్శించిన రీతిగా, లోభి సర్వసంపదలున్నా దరిద్రపు అలవాట్లతోనే బ్రతుకుతాడు.

శ్లోకము 21 అదాతుర్మానసం కాపి న స్పృశన్తి కవేర్గిరః । దోషాయైవాతివృద్ధస్య విలాసాస్తరుణీకృతాః ॥ 21

  • తాత్పర్యము: దానం చేయని పిసినారి హృదయాన్ని కవి పలికే రసవత్తరమైన సూక్తులు ఎంతమాత్రం తాకలేవు/కరిగించలేవు. మిక్కిలి వృద్ధుడైన వానికి యవ్వనవతుల విలాసాలు ఏ విధంగా అసహ్యంగా, వ్యర్థంగా తోస్తాయో, లోభికి కవుల కవితలు కూడా అలాగే నిష్ప్రయోజనంగా తోస్తాయి.

శ్లోకము 22 శరణం కిం ప్రపన్నాని విషవన్మారయన్తి కిమ్ । న త్యజ్యన్తే న భుజ్యన్తే కృపణేన ధనాని యత్ ॥ 22

  • తాత్పర్యము: ఆ సంపదలు ఏమైనా ఇతనిని శరణు వేడాయా (కాపాడమని కోరాయా)? లేక తాకితే విషంలా చంపేస్తాయా? లోభి ఆ ధనాన్ని ఇతరులకు దానం చేయడు, తానూ అనుభవించడు — ఎందుకో తెలియదు!

శ్లోకము 23 ధనం యదిహ మే దత్సే విధే మా దేహి కర్హిచిత్ । ఔదార్యం ధనినో దేహి యన్మదీయే హృది స్థితమ్ ॥ 23

  • తాత్పర్యము: "ఓ బ్రహ్మదేవా! ఒకవేళ నువ్వు నాకు ఈ లోకంలో ధనాన్ని ఇవ్వాలనుకుంటే దయచేసి ఎప్పటికీ ఇవ్వవద్దు; దానికి బదులుగా నా హృదయంలో ఉన్న ఈ 'దాతృత్వ గుణాన్ని' ఆ ధనవంతులకు ఇవ్వు (అప్పుడైనా వారు పరులకు పెడతారు)!"

శ్లోకము 24 వీణేవ శ్రోత్రహీనస్య లోలాక్షీవ విచక్షుషః । వ్యసోః కుసుమమాలేవ శ్రీః కదర్యస్య నిష్ఫలా ॥ 24

  • తాత్పర్యము: చెవిటివానికి వీణానాదం వలె, గుడ్డివానికి అందమైన కన్నులు గల స్త్రీ వలె, శవానికి వేసిన పూలమాల వలె — పిసినారి వద్ద ఉన్న సంపద పరమ నిష్ప్రయోజనమైనది.
  • కఠిన పదాల అర్థాలు: లోలాక్షీ = చంచలాక్షి / మృగనయని అయిన సుందరి; విచక్షుషః = అంధస్య (గుడ్డివానికి); వ్యసోః = ప్రాణరహితస్య / ప్రేతస్య (శవానికి / ప్రాణం లేనివానికి); కదర్యస్య = కృపణస్య (లోభి యొక్క).

శ్లోకము 25 లుబ్ధో న విసృజత్యర్థం నరో దారిద్ర్యశఙ్కయా । దాతాపి విసృజత్యర్థం తైయైవ నను శఙ్కయా ॥ 25

  • తాత్పర్యము: లోభి "రేపు నాకు దారిద్ర్యం వస్తుందేమో" అన్న భయంతో ధనాన్ని దానం చేయడు. కానీ ఉత్తమ దాత కూడా సరిగ్గా అదే దారిద్ర్యపు భయంతోనే ("వచ్చే జన్మలో దానం చేయకపోతే దరిద్రుడనై పుడతానేమో" అన్న భయంతో) ధనాన్ని విరివిగా దానం చేస్తాడు!
  • కఠిన పదాల అర్థాలు: తైయైవ శఙ్కయా = దారిద్ర్యశఙ్కయైవ (దారిద్ర్య భయము చేతనే).

శ్లోకము 26 యా విపత్తిర్ధనాపాయే నవా భోగివదాన్యయోః । ప్రజ్ఞాపకర్షిణీ త్యాగే ప్రాప్తా హి కృపణేన సా ॥ 26

  • తాత్పర్యము: సంపద నశించినప్పుడు భోగికి, దాతకు ఎటువంటి నూతనమైన ఆపద కలుగుతుందో — ఆ బుద్ధిహీనమైన ఆపదను లోభి సంపద తన దగ్గర ఉన్నప్పుడే (దానం చేయలేక, అనుభవించలేక) అనుభవిస్తూ ఉంటాడు.

శ్లోకము 27 గృహమధ్యనిఖాతేన ధనేన రమతే యది । స తు తేనానుసారేణ రమతే కిం న మేరుణా ॥ 27

  • తాత్పర్యము: ఇంట్లో నేలమాళిగలో పాతిపెట్టిన (కంటికి కనిపించని, వాడలేని) ధనాన్ని చూసుకుని వాడు గనుక మురిసిపోతుంటే — అదే పద్ధతిలో ఎక్కడో సుదూరంగా ఉన్న బంగారు మేరు పర్వతాన్ని చూసి కూడా ఆనందించవచ్చు కదా! (అనుభవించనిది ఏదైతేనేం?).

శ్లోకము 28 అతిసంచయకర్తౄణాం విత్తమన్యస్య కారణాత్ । అన్యైః సంచీయతే యత్నాదన్యైశ్చ మధు పీయతే ॥ 28

  • తాత్పర్యము: అతిగా ధనాన్ని కూడబెట్టే లోభుల సంపద చివరకు ఇతరుల పరం కావడానికే పనికివస్తుంది. తేనెటీగలు ఎంతో కష్టపడి తేనెను సేకరిస్తే, చివరకు ఆ తేనెను దారినపోయే వేరేవారు తాగేసినట్లే లోభి ధనం కూడా పరాయిపాలవుతుంది.

శ్లోకము 29 విడమ్బనైవ పుంసి శ్రీః పరప్రణయపాంసులే । కాన్తిం కామిహ కుర్వీత కుణౌ కటకకల్పనా ॥ 29

  • తాత్పర్యము: యాచకులను ఆదరించని సంకుచిత స్వభావుడైన పురుషుని వద్ద ఉండే సంపద కేవలం ఒక అపహాస్యం (విడంబనం) మాత్రమే. కుంటి/వంగిన చేతికి బంగారు కంకణం తొడిగితే అది ఏ శోభను ఇవ్వలేనట్లే, లోభి వద్దనున్న సంపద కూడా ఎవరికీ శోభను ఇవ్వదు.

శ్లోకము 30 కృత్వోపకారం యస్తస్మాద్వాఞ్ఛతి ప్రత్యుపక్రియామ్ । దీనస్తృష్ణావిధేయత్వాద్వాన్తమప్యుపలేఢి సః ॥ 30

  • తాత్పర్యము: ఒకరికి ఉపకారం చేసి, తిరిగి వారి నుండి ప్రతిఫలాన్ని లేదా ప్రత్యుపకారాన్ని ఆశించే దీన మనస్కుడు — దురాశకు బానిసై తాను కక్కిన వాంతిని తానే తిరిగి నాకిన నీచునితో సమానం.



శ్లోకము 31 దైవవశాదుత్పన్నే సతి విభవే యస్య నాస్తి భోగేచ్ఛా । న చ పరలోకసమీహా స భవతి ధనపాలకో మూర్ఖః ॥ 31

  • తాత్పర్యము: దైవవశాత్తు అపారమైన ఐశ్వర్యం లభించినప్పటికీ, ఎవనికైతే దానిని అనుభవించాలనే కోరిక ఉండదో మరియు పరలోక శ్రేయస్సు (దానధర్మాలు చేయడం) కోసం కోరిక ఉండదో — అటువంటి మూర్ఖుడు కేవలం ఆ సంపదను కాపలా కాసే 'ధనపాలకుడు' (కాపలాదారుడు) మాత్రమే అవుతాడు తప్ప ధనస్వామి కాడు.
  • కఠిన పదాల అర్థాలు: సమీహా = ఇచ్ఛా (కోరిక).

శ్లోకము 32 ఉపభోగకాతరాణాం పురుషాణామర్థసఞ్చయపరాణామ్ । కన్యామణిరివ సదనే తిష్ఠత్యర్థః పరస్యార్థే ॥ 32

  • తాత్పర్యము: ధనాన్ని అనుభవించడానికి భయపడేవారి వద్ద, కేవలం ధన సంపాదన/దాచిపెట్టడం మీదే దృష్టి గల పురుషుల ఇళ్లలో ఉండే సంపద — ఇంట్లో పెరుగుతున్న శ్రేష్ఠమైన కన్యక (రత్నము వంటి కూతురు) వలె ఇతరుల కోసమే నిల్వ ఉంటుంది. (కూతురు పెరిగి వేరొకరి వశమైనట్లే, లోభి ధనమూ ఇతరుల పరమవుతుంది).
  • కఠిన పదాల అర్థాలు: కన్యామణిః = ఉత్తమకన్యా (శ్రేష్ఠురాలైన కుమార్తె).

శ్లోకము 33 యది భవతి ధనేన ధనీ క్షితితలనిహితేన భోగరహితేన । తస్మాద్వయమపి ధనినస్తిష్ఠతి నః కాఞ్చనో మేరుః ॥ 33

  • తాత్పర్యము: భూమిలో పాతిపెట్టిన, ఎలాంటి అనుభవమూ లేని ధనం చేతనే ఒకడు ధనవంతుడు అనిపించుకుంటే — అటువంటప్పుడు మేమంతా కూడా ధనికులమే; ఎందుకంటే మాకు కూడా బంగారు మేరు పర్వతం ఉంది కదా! (వాడుకోని ధనం ఎవరిదైనా సమానమే).
  • కఠిన పదాల అర్థాలు: క్షితితలనిహితేన = భూమ్యన్తర్గతేన (భూమి లోపల పాతిపెట్టినదానితో); భోగరహితేన = ఉపభోగహీనేన (అనుభవము లేనిదానితో).

శ్లోకము 34 నన్దనరేన్ద్రద్రవిణైర్దుష్కృతమివ కిమపి విహితమతిఘోరమ్ । వసుధాతలోష్మపాకో విరమతి నాద్యాపి యత్తేభ్యః ॥ 34

  • తాత్పర్యము: పూర్వం నంద మహారాజు భూమిలో పాతిపెట్టిన తొంబై తొమ్మిది కోట్ల బంగారు నాణేలు ఏదో పరమ ఘోరమైన పాపం చేసి ఉంటాయి; అందుకే కాబోలు, భూమి లోపలి వేడిమి మరియు తాపం నుండి ఆ ధనానికి నేటికీ ఉపశమనం లభించలేదు!
  • కఠిన పదాల అర్థాలు: నన్దనరేన్ద్రద్రవిణైః = తొంబై తొమ్మిది కోట్ల బంగారు దీనారాలను పాటలీపుత్ర రాజైన నందుడు భూమిలో పాతిపెట్టాడని, అవి నేటికీ అలాగే ఉన్నాయని ప్రసిద్ధి.

శ్లోకము 35 దృఢతరనిబద్ధముష్టేః కోశనిషణ్ణస్య సహజమలినస్య । కృపణస్య కృపాణస్య చ కేవలమోకారతో భేదః ॥ 35

  • తాత్పర్యము: పిసినారికి (కృపణునికి), కత్తికి (కృపాణానికి) మధ్య తేడా కేవలం 'ఆకార/ఓకార' వర్ణ భేదమే తప్ప లక్షణాలన్నీ ఒక్కటే:
    1. పిసినారి పిడికిలిని గట్టిగా బిగిస్తాడు; కత్తికి కూడా పిడి (ముష్టి) గట్టిగా బిగించబడి ఉంటుంది.
    2. పిసినారి ఖజానాలో/గదిలో దాక్కుంటాడు; కత్తి కూడా ఒర (కోశము) లోపల దాగి ఉంటుంది.
    3. పిసినారి స్వభావరీత్యా మలిన వస్త్రాలు వేసుకుని ఉంటాడు; కత్తి కూడా సహజంగా నల్లటి/మలినపు లోహ రంగును కలిగి ఉంటుంది.
    4. 'కృపణ' శబ్దంలో అకారముండగా, 'కృపాణ' శబ్దంలో ఆకారముంటుంది — ఇంతకుమించి రెండింటికీ ఏ భేదమూ లేదు!
  • కఠిన పదాల అర్థాలు: దృఢతరనిబద్ధముష్టేః = మిక్కిలి గట్టిగా బిగించిన పిడికిలి కలవాడు / కత్తి పిడి గట్టిగా కట్టబడినది; కోశనిషణ్ణస్య = ఖజానాలో ఉన్నవాడు / కత్తి ఒరలో ఉన్నది; సహజమలినస్య = సహజంగా మురికిగా ఉండేవాడు / నల్లని వర్ణము గలది; కృపాణః = ఖడ్గము/కత్తి.

శ్లోకము 36 కృపణసమృద్ధీనామపి భోక్తారః సన్తి కేచిదతినిపుణాః । జలసంపదోऽమ్బురాశేర్యాన్తి వశం సర్వదైవ వాడవాగ్నేః ॥ 36

  • తాత్పర్యము: పిసినారి కూడబెట్టిన సంపదలను అనుభవించే అతి నేర్పరులైనవారు కొందరు తప్పక పుడతారు. సముద్రంలోని అపార జలసంపద ఎల్లప్పుడూ సముద్ర గర్భంలో దాగి ఉండే బడబాగ్ని (వాడవాగ్ని) వశమవుతూనే ఉంటుంది కదా!
  • కఠిన పదాల అర్థాలు: అమ్బురాశేః = సముద్రస్య (సముద్రము యొక్క); వాడవాగ్నేః = బడబాగ్నికి.

శ్లోకము 37 ప్రాప్తానపి న లభన్తే భోగాన్భోక్తుం స్వకర్మభిః కృపణాః । ముఖపాకః కిల భవతి ద్రాక్షాపాకే బలిభుజాం హి ॥ 37

  • తాత్పర్యము: లోభులు తమ పూర్వ దుష్కర్మల ఫలితంగా ఎదురుగా ఉన్న భోగభాగ్యాలను సైతం అనుభవించలేరు. ద్రాక్షపండ్లు పండి మధురంగా సిద్ధంగా ఉన్న కాలంలోనే కాకులకు నోటి పూత (నోటి రోగం) వచ్చి వాటిని తినలేక నానా బాధలు పడతాయి కదా!
  • కఠిన పదాల అర్థాలు: ముఖపాకః = నోటి పూత/వ్యాధి; బలిభుజామ్ = కాకానామ్ (కాకులకు).

శ్లోకము 38 అతిసాహసమతిదుష్కరమత్యాశ్చర్యం చ దానమర్థానామ్ । యోऽపి దదాతి శరీరం న దదాతి స విత్తలేశమపి ॥ 38

  • తాత్పర్యము: ధనమును దానం చేయడమనేది అత్యంత సాహసోపేతమైనది, మిక్కిలి కష్టమైనది మరియు పరమ ఆశ్చర్యకరమైన విషయం! ఎందుకంటే యుద్ధంలో శరీర ప్రాణాలనైనా సమర్పించే శూరుడు కూడా తన వద్దనున్న సంపదలో నుండి కొద్దిపాటి భాగాన్ని కూడా దానం చేయలేడు!

శ్లోకము 39 కేऽపి స్వభావలుబ్ధాస్తీవ్రతరాం యాతనామపి సహన్తే । న తు సంత్యజన్తి విత్తం మాత్సర్యమివాధమాః సతతమ్ ॥ 39

  • తాత్పర్యము: కొందరు సహజ సిద్ధమైన లోభ గుణం కలవారు తీవ్రమైన కష్టాలను, నరకయాతనలను సైతం సహిస్తారు గానీ — అధములైన నీచులు తమ అసూయను ఎలా విడువరో, అలాగే ఈ లోభులు తమ ధనాన్ని మాత్రం ఎన్నడూ విడిచిపెట్టరు.

శ్లోకము 40 ఔర్వా ఇవాతిలుబ్ధా భవన్తి ధనలవణవారిబహుతృష్ణాః । తృణలవమివ నిజదేహం త్యజన్తి లేశం న విత్తస్య ॥ 40

  • తాత్పర్యము: సముద్రపు ఉప్పు నీటిని తాగుతూ ఎన్నడూ తీరని దాహంతో ఉండే బడబాగ్ని వలె ఈ లోభులు ఉంటారు. ఎంత ధనం సంపాదించినా వారి ధనదాహం తీరదు. వారు తమ స్వంత దేహాన్ని గడ్డిపోచలాగానైనా వదిలేస్తారు గానీ, ధనంలో ఒక చిన్న భాగాన్ని కూడా వదలరు.

శ్లోకము 41 అర్థినే కవయతే కావ్యాని పఠతే స్తవోద్యతాయ స్తౌతి । పశ్చాద్యామీత్యుక్తే కృపణః శ్రోణతోऽఞ్జలిం కురుతే ॥ 41

  • తాత్పర్యము: యాచకుడు వచ్చి కవిత్వాలు అల్లి, కావ్యాలు చదివి, తనను పొగిడి పొగిడి చివరకు "ఇక నేను వెళ్లివస్తాను" అని చెప్పగానే — ఆ పిసినారి ఎంతో వినయంగా వంగి, సంతోషంతో చేతులు జోడించి నమస్కరిస్తాడు (పైసా ఇవ్వకుండా వదిలించుకున్నందుకు పరమానందం చెందుతాడు!).
  • కఠిన పదాల అర్థాలు: అర్థినీ = యాచకునికి; కవయతే = కవిత్వం అల్లుతున్నాడు; శ్రోణతః = నమ్రుడై/వంగినవాడై.

శ్లోకము 42 దానం భోగం చ వినా ధనసత్తామాత్రకేణ చేద్ధనినః । వయమపి కిమితి న ధనినస్తిష్ఠతి నః కాఞ్చనో మేరుః ॥ 42

  • తాత్పర్యము: దానం చేయకుండా, తాను స్వయంగా అనుభవించకుండా కేవలం ధనం తన పేరుతో ఉండడం చేతనే ఒకడు ధనవంతుడు అనుకుంటే — లోకంలో ఉన్న స్వర్ణమయమైన మేరు పర్వతం మాదే అని భావించి మేమంతా కూడా ధనికులమే ఎందుకు కాకూడదు?

శ్లోకము 43 ధనినోऽప్యదానభోగా గణ్యన్తే ధురి మహాదరిద్రాణామ్ । హన్తి న యతః పిపాసామతః సముద్రోऽపి మరురివ ॥ 43

  • తాత్పర్యము: దానం చేయని, భోగాలను అనుభవించని ధనవంతులు నిజానికి పరమ దరిద్రుల జాబితాలోనే అగ్రస్థానంలో లెక్కించబడతారు. దాహాన్ని తీర్చలేని కారణం చేత అపార జలరాశి గల సముద్రమైనా సరే ఎడారితో సమానమే కదా!

శ్లోకము 44 అభ్యుపయుక్తాః సద్భిర్గతాగతైరహరహః సునిర్విణ్ణాః । కృపణజనసంనికర్శం సంప్రాప్యార్థాః స్వపన్తీవ ॥ 44

  • తాత్పర్యము: సజ్జనుల చేతుల్లో నిరంతరం దానధర్మాలు మరియు రాకపోకల చేత అలసిపోయి విసిగిపోయిన ధనములు — పిసినారుల దగ్గరకు చేరగానే ఎలాంటి కదలికా లేకుండా గాఢ నిద్రలోకి జారుకున్నట్లు పడి ఉంటాయి!

శ్లోకము 45 తే మూర్ఖతరా లోకే యేషాం ధనమస్తి నాస్తి చ త్యాగః । కేవలమర్జనరక్షణవియోగదుఃఖాన్యనుభవన్తి ॥ 45

  • తాత్పర్యము: తమ వద్ద పుష్కలంగా ధనమున్నా దానగుణం లేనివారు ఈ లోకంలో పరమ మూర్ఖులు. వారు ధనాన్ని సంపాదించడంలో శ్రమ, దానిని కాపాడడంలో భయం, చివరకు అది నశించినప్పుడు లేదా వదిలిపోయేటప్పుడు తీరని దుఃఖం — ఈ బాధలను మాత్రమే అనుభవిస్తారు.

శ్లోకము 46 యాచమానజనమానసవృత్తేః పూరణాయ బత జన్మ న యస్య । తేన భూమిరతిభారవతీయ న ద్రుమైర్న గిరిభిర్న సముద్రైః ॥ 46

  • తాత్పర్యము: యాచించే దీనుల మనోరథాలను తీర్చడానికి ఉపయోగపడని జన్మ ఎవడిదో, వాడి భారము చేతనే ఈ భూమి మిక్కిలి బరువెక్కుతోంది తప్ప — మహా వృక్షాల వల్ల గానీ, పర్వతాల వల్ల గానీ, సముద్రాల వల్ల గానీ భూమికి ఏమాత్రం భారం లేదు.

శ్లోకము 47 మా ధనాని కృపణః ఖలు జీవంస్తృష్ణయార్పయతు జాతు పరస్మై । తత్ర నైష కురుతే మమ చిత్రం యత్తు నార్పయతి తాని మృతోऽపి ॥ 47

  • తాత్పర్యము: ప్రాణమున్నంత కాలం తీవ్రమైన పిసినారితనపు దురాశతో లోభి ఇతరులకు దానం చేయకపోవడంలో నాకు ఎలాంటి ఆశ్చర్యమూ లేదు. కానీ తాను చనిపోయిన తర్వాత కూడా (శవమైపోయినా) ఆ ధనాన్ని ఇతరులకు ఇవ్వడానికి ఇష్టపడకపోవడమే నాకు మహా ఆశ్చర్యాన్ని కలిగిస్తోంది!

శ్లోకము 48 లోక ఏష పరలోకముపేతా హా విధాయ నిధనే ధనమేకః । ఇత్యముం ఖలు తదస్య నినీషత్యర్థిబన్ధురుదయద్దయచిత్తః ॥ 48

  • తాత్పర్యము: "అయ్యో! ఈ మానవుడు మరణించేటప్పుడు తన ధనమంతటినీ ఇక్కడే వదిలిపెట్టి ఏకాకిగా పరలోకానికి వెళ్లిపోతున్నాడు కదా!" అని జాలితో కూడిన దయాహృదయము గల యాచకుడనే బంధువు, ఆ ధనాన్ని అతని కంటే ముందుగానే పరలోకానికి (పుణ్యరూపంలో) పంపించడానికి అతని వద్ద నుండి దానిని గ్రహించాలనుకుంటున్నాడు.
  • కఠిన పదాల అర్థాలు: ఉదయద్దయచిత్తః = పుట్టుకొస్తున్న దయతో కూడిన చిత్తము గలవాడు (ఉద్యత్కరుణం చిత్తం యస్య).

శ్లోకము 49 సంచితం క్రతుషు నోపయుజ్యతే యాచితం గుణవతే న దీయతే । తత్కదర్యపరిరక్షితం ధనం చౌరపార్థివగృహేషు గచ్ఛతి ॥ 49

  • తాత్పర్యము: కూడబెట్టిన ధనం యజ్ఞయాగాది సత్కర్మలలో వినియోగించబడదు; గుణవంతుడైన సత్పాత్రుడు వచ్చి యాచించినా దానంగా ఇవ్వబడదు. అటువంటి పిసినారి భద్రంగా దాచిపెట్టిన ధనం చివరకు దొంగల పాలవుతుంది లేదా రాజుల (ప్రభుత్వాల) పాలవుతుంది.
  • కఠిన పదాల అర్థాలు: కదర్యపరిరక్షితమ్ = లోభి చేత రక్షించబడినది.

శ్లోకము 50 వరమమీ తరవో వనగోచరాః శకునిసార్థవిలుప్తఫలశ్రియః । న తు ధనాఢ్యగృహాః కృపణాః ఫణానిహితరత్నభుజంగమవృత్తయః ॥ 50

  • తాత్పర్యము: అడవిలో ఉంటూ పక్షుల సమూహాల చేత తమ పండ్ల సంపదను సమర్పించుకునే చెట్లు ఎంతో మేలైనవి. కానీ పడగపై రత్నాన్ని ధరించి ఎవరినీ రానివ్వని విషసర్పాల వలె — అపార సంపదను దాచుకుని ఎవరికీ ఏమీ ఇవ్వని పిసినారి ధనవంతుల గృహాలు ఎంతమాత్రం మేలైనవి కావు.
  • కఠిన పదాల అర్థాలు: క్షితీరుహాః = వృక్షములు (చెట్లు).

శ్లోకము 51 న నిర్యియాసన్తి కదర్యహస్తాద్ధనాని పాంసోరివ తైలలేశాః । దైవాత్కదాచిద్వినియోక్తురేవ నిర్గన్తుమిచ్ఛన్త్యసుభిః సహైవ ॥ 51

  • తాత్పర్యము: దుమ్ము లేదా ఇసుక రేణువుల నుండి నూనె బొట్లు బయటకు రాలేనట్లే, లోభి చేతి నుండి ధనకణాలు ఎన్నడూ బయటకు రావు. ఒకవేళ విధివశాత్తు ఆ ధనం బయటకు రావాల్సి వస్తే — అది ఆ లోభి ప్రాణాలతో పాటే (అతడు చచ్చినప్పుడే) బయటకు రావడానికి ఇష్టపడుతుంది!

శ్లోకము 52 సుసంవృతైర్జీవితవత్సురక్షితైర్నిజేऽపి దేహే కృతయన్త్రణస్య చ । తవానుమార్గం వ్రజతో భవాన్తరే శఠైర్ధనైః పశ్చనదీ న పూరితా ॥ 52

  • తాత్పర్యము: ప్రాణంలాగా మిక్కిలి జాగ్రత్తగా దాచిపెట్టబడి, నీ స్వంత శరీరానికి కూడా తిండి పెట్టకుండా కష్టపెట్టి సంపాదించిన ఆ కపటపు ధనాలు — నీవు మరణించి మరుజన్మకు/పరలోకానికి వెళ్లే మార్గంలో ఉన్న వైతరణీ వంటి నదులను దాటడానికి ఏమాత్రం ఉపయోగపడలేదు కదా!

శ్లోకము 53 అహో ధనానాం మహతీ విదగ్ధతా సుఖోషితానాం కృపణస్య వేశ్మని । వ్రజన్తి న త్యాగదశాం న భోగ్యతాం పరాం చ కాంచిత్ప్రథయన్తి నిర్వృతిమ్ ॥ 53

  • తాత్పర్యము: పిసినారి ఇంట్లో సుఖంగా నివసించే ధనముల చాతుర్యం ఎంతో ఆశ్చర్యకరమైనది! అవి దానం చేయబడే స్థితిని పొందవు, ఎవరి చేతా అనుభవించబడవు; అయినప్పటికీ ఆ ఖజానాలో పడి ఉంటూ ఏదో ఒక వింత పరమ శాంతిని/విశ్రాంతిని అనుభవిస్తున్నట్లు ఉంటాయి.

శ్లోకము 54 ఫలం స్వేచ్ఛాలభ్యం ప్రతివనమఖేదం క్షితిరుహాం పయః స్థానే స్థానే శిశిరమధురం పుణ్యసరితామ్ । మృదుస్పర్శా శయ్యా సులలితలతాపల్లవమయీ సహన్తే సంతాపం తదపి ధనినాం ద్వారి కృపణాః ॥ 54

  • తాత్పర్యము: ప్రతి వనంలోనూ చెట్ల నుండి శ్రమ లేకుండా స్వేచ్ఛగా పండ్లు లభిస్తున్నాయి; పుణ్యనదులలో ప్రతిచోటా చల్లని మధురమైన జలం దొరుకుతోంది; పడుకోవడానికి సున్నితమైన తీగలు, చిగురాకులతో కూడిన మెత్తని శయ్యలు ఉన్నాయి. ఇవన్నీ ఉన్నప్పటికీ, దీనులైన యాచకులు ధనవంతుల గుమ్మాల వద్ద నిలబడి అవమానపు తాపాన్ని ఎందుకు భరిస్తున్నారో కదా!
  • కఠిన పదాల అర్థాలు: అఖేదమ్ = శ్రమ లేకుండా (సత్వరమ్/క్లేశరహితమ్); క్షితిరుహామ్ = వృక్షముల యొక్క (వృక్షాణామ్).

శ్లోకము 55 యదేతే సాధూనాముపరి విముఖాః సన్తి ధనినో న చైషావజ్ఞైషామపి తు నిజవిత్తవ్యయభయమ్ । అతః ఖేదో నాస్మిన్పరమమనుకంపైవ భవతి స్వమాంసత్రస్తేభ్యః క ఇహ హరిణేభ్యః పరిభవః ॥ 55

  • తాత్పర్యము: సజ్జనులైన యాచకులను చూసి ధనికులు ముఖం తిప్పుకుంటున్నారంటే అది సజ్జనుల పట్ల ఉన్న తిరస్కారం కాదు, తమ ధనం ఖర్చయిపోతుందేమోనన్న భయం మాత్రమే! కాబట్టి దీనికి బాధపడాల్సిన పనిలేదు, వారిపై జాలి మాత్రమే కలుగుతుంది. తమ స్వంత మాంసం కోసమే వేటగాళ్లకు భయపడి పారిపోయే లేళ్లను చూసి ఎవరైనా అవమానంగా భావిస్తారా?

శ్లోకము 56 న శాన్తాన్తస్తృష్ణా ధనలవణవారివ్యతికరైః క్షతచ్ఛాయః కాయశ్చిరవిరసరూక్షాశనతయా । అనిద్రా మన్దాగ్నిర్నృపసలిలచౌరానలభయాత్ కదర్యాణాం కష్టం స్ఫుటమధనకష్టాదపి పరమ్ ॥ 56

  • తాత్పర్యము: ధనమనే ఉప్పునీటి కలయిక చేత లోపలి దాహం ఎన్నడూ తీరదు; ఎల్లప్పుడూ రుచిలేని పొడి అన్నం తినడం వల్ల శరీరం కాంతిహీనమవుతుంది; రాజులు, వరదలు, దొంగలు, అగ్నిప్రమాదాల భయంతో నిద్రలేమి, అజీర్తి వ్యాధులు చుట్టుముడతాయి. కాబట్టి లోభులకు కలిగే ఈ నిరంతర కష్టం నిజానికి నిరుపేదలకు ఉండే దారిద్ర్య బాధ కంటే ఎంతో ఘోరమైనది.

శ్లోకము 57 జహాతి సహసాననం ఝటితి పృచ్ఛతి స్వాగతం నమస్యతి కృతాంజలిః శ్రుతిమనోహరం భాషతే । దదాతి కుసుమం ఫలం శిథిలయత్యభీష్టాం క్రియా- మహో న పరిచీయతే కృపణవంచనాచాతురీ ॥ 57

  • తాత్పర్యము: ఎదురు రాగానే చిరునవ్వు చిందిస్తాడు, వెంటనే ఎంతో ఆప్యాయంగా స్వాగతం అడుగుతాడు, చేతులు జోడించి నమస్కరిస్తాడు, చెవులకు ఇంపుగా మాట్లాడుతాడు, పువ్వునో పండునో చేతిలో పెడతాడు, పనిమీద వెళ్తున్నట్లు నటిస్తూ అసలు పనిని దాటవేస్తాడు — ఆహా! రూపాయి విదల్చకుండా మాయచేసే లోభి యొక్క వంచనా చాతుర్యాన్ని ఎవరూ పసిగట్టలేరు!
  • కఠిన పదాల అర్థాలు: శ్రుతిమనోహరమ్ = చెవులకు ఇంపుగా / వినసొంపుగా (కర్ణమధురమ్).

శ్లోకము 58 అయశ్చణకచర్వణం ఫణిఫణామణేః కర్షణం కరేణ గిరితోలనం జలనిధేః పదా లంఘనమ్ । అసుప్తహరిబోధనం నిశితఖడ్గసంస్పర్శనం కదాచిదఖిలం భవేన్న చ శఠాద్ధనస్యార్జనమ్ ॥ 58

  • తాత్పర్యము: ఇనుప శనగలను నమలడమైనా జరగవచ్చు, సర్పం పడగ మీది మణిని లాగడమైనా సాధ్యం కావచ్చు, చేత్తో పర్వతాన్ని ఎత్తడమైనా, నడచి సముద్రాన్ని దాటడమైనా జరగవచ్చు, నిద్రపోతున్న సింహాన్ని లేపడమైనా, వాడియైన కత్తిని తాకడమైనా సాధ్యం కావచ్చునేమో గానీ — పిసినారి అయిన మోసగాడి నుండి ఒక్క పైసా సంపాదించడం మాత్రం ఎప్పటికీ సాధ్యం కాదు!
  • కఠిన పదాల అర్థాలు: అయః = ఇనుము (లోహమ్); అసుప్తహరిబోధనమ్ = మేల్కొని ఉన్న/నిద్రపోతున్న సింహాన్ని లేపడం (నిద్రి తాహోత్థాపనమ్); నిశిత = వాడియైన / తీక్ష్ణమైన (తీక్ష్ణ).

శ్లోకము 59 ఏకైకాతిశయాలవః పరగుణజ్ఞానైకవైజ్ఞానికాః సన్త్యేతే ధనికాః కలాసు సకలాస్వాచార్యచర్యాచణాః । అప్యేతే సుమనోగిరాం నిశమనాద్బిభ్యత్యహో శ్లాఘయా ధూతే మూర్ధ్ని కుణ్డలే ఘర్షణతః క్షీణే భవేతామితి ॥ 59

  • తాత్పర్యము: ఈ ధనికులు అన్ని కళల్లోనూ ఆచార్యుల వంటి ప్రవీణులు, ఎదుటివారి ప్రతిభను గుర్తించడంలో గొప్ప విజ్ఞానులే కావచ్చు. కానీ వారు విద్వాంసుల సుభాషితాలను వినడానికి కూడా భయపడతారు! ఎందుకంటే ఆ కవిత్వాన్ని మెచ్చుకుంటూ తల ఊపితే, తమ చెవులకున్న కుండలాలు పరస్పరం రాపిడికి గురై ఎక్కడ అరిగిపోతాయోనన్న పిసినారితనపు భయమే దానికి కారణం!
  • కఠిన పదాల అర్థాలు: ఘర్షణతః = రాపిడి వలన (క్షేషణతః).

శ్లోకము 60 ప్రీతిం న ప్రకటీకరోతి సుహృది ద్రవ్యవ్యయాశఙ్కయా భీతః ప్రత్యుపకారకారణభయాన్నాకృష్యతే సేవయా । మిథ్యా జల్పతి విత్తమార్గణభయాత్స్తుత్యాపి న ప్రీయతే కీనాశో విభవవ్యయవ్యతికరత్రస్తః కథం ప్రాణితి ॥ 60

  • తాత్పర్యము: ధనం ఖర్చవుతుందేమోనన్న భయంతో మిత్రునిపై ప్రేమను చూపించడు; తిరిగి ప్రత్యుపకారం చేయాల్సి వస్తుందేమోనన్న భయంతో ఇతరుల సేవలను స్వీకరించడు; ధనం అడుగుతారేమోనన్న భయంతో అబద్ధాలు చెబుతాడు; స్తోత్రాలు చేసినా సంతోషించడు. సంపద ఖర్చయిపోతుందనే భయంతో నిరంతరం వణికిపోయే ఈ లోభి అసలు ఎలా బ్రతుకుతున్నాడో కదా!

శ్లోకము 61 మత్వా సారం గుణానాం శిరసి యది శశీ స్థాపితో దైవయోగా- దీశేన క్షీణబింబః సకలముపచయం కిం న నీతః క్షణేన । మిథ్యైవ ఖ్యాపయన్తో గుణిని సరలతాం లోకభక్త్యర్థముచ్చై- రాఢ్యాః కుర్వన్తి విత్తవ్యయచకితధియో మానమర్థేన శూన్యమ్ ॥ 61

  • తాత్పర్యము: పరమశివుడు గుణాలను గుర్తించి క్షీణించిన చంద్రుడిని తన శిరస్సుపై ధరించి, అతనికి క్షణంలో పరిపూర్ణ కళాభివృద్ధిని కలిగించాడు. కానీ ఈ లోకంలోని ధనవంతులు మాత్రం తమ ధనం ఎక్కడ ఖర్చయిపోతుందోనని భయపడి, లోకుల మెప్పు కోసమే కవులను, గుణవంతులను పైపైకి పొగుడుతూ — పైసా విదల్చకుండా కేవలం మాటల గౌరవంతోనే (అర్థశూన్యమైన సన్మానాలతోనే) సరిపెడతారు.

 

No comments:

Post a Comment

అరిపలాయనమ్, ప్రతాపవర్ణనమ్, కీర్తివర్ణనమ్

  అరిపలాయనమ్ శ్లోకము 1 సాలకాననయుక్తాపి సాలకాననవర్జితా | హారావరుద్ధకణ్ఠాపి విహారారివధూస్తవ || 1 || విశేషాలు (విరోధాభాస & శ్లేషాలంకారము): ...