ఉదారప్రశంసా (దాతృత్వ ప్రశంస)
శ్లోకము 1
శతేషు జాయతే శూరః సహస్రేషు చ పణ్డితః ।
వక్తా దశసహస్రేషు దాతా భవతి వా న వా ॥ 1
తాత్పర్యము: నూరు మందిలో ఒక శూరుడు పుడతాడు. వేయి మందిలో ఒక పండితుడు జన్మిస్తాడు. పదివేల మందిలో ఒక మంచి వక్త పుడతాడు. కానీ దానం చేసే గుణం గల దాత మాత్రం ఎక్కడో ఒకరు పుడతారో లేదో కూడా చెప్పలేము (అంత అరుదు).
శ్లోకము 2
అదాతా పురుషస్త్యాగీ ధనం సంత్యజ్య గచ్ఛతి ।
దాతారం కృపణం మన్యే మృతోऽప్యర్థం న ముఞ్చతి ॥ 2
తాత్పర్యము: దానం చేయని లోభి నిజానికి పెద్ద త్యాగి; ఎందుకంటే వాడు చనిపోయేటప్పుడు తన ధనమంతటినీ ఇక్కడే విడిచిపెట్టి వెళ్లిపోతాడు. కానీ దాతను నేను లోభి అనుకుంటాను; ఎందుకంటే వాడు తాను చనిపోయినా కూడా తాను చేసిన దానధర్మాల పుణ్యాన్ని వెంట తీసుకెళ్తాడు కానీ వదిలిపెట్టడు. ఈ భావం సంస్కృత సుభాషితాలలో ప్రసిద్ధమైన వ్యాజస్తుతి (పైకి నిందలా కనిపిస్తూ లోపల ప్రశంసించడం, పైకి ప్రశంసలా కనిపిస్తూ లోపల నిందించడం) మరియు విరోధాభాస అలంకారాల మేళవింపుతో కూడిన ఒక అద్భుతమైన చమత్కార విశ్లేషణ.
శ్లోకంలోని అంతరార్థాన్ని మూడు ప్రధాన కోణాలలో పరిశీలించవచ్చు:
1. లోభిని 'త్యాగి' అనడంలోని వ్యంగ్యం (ధన త్యాగం):
లోభి బ్రతికినంత కాలం కడుపు కట్టుకుని, పరులకు పెట్టక, తానూ అనుభవించక ధనాన్ని కూడబెడతాడు.
మరణించే సమయం వచ్చేసరికి వాడు సంపాదించిన ప్రతి పైసానూ ఇక్కడే వదిలిపెట్టి రిక్తహస్తాలతో (ఖాళీ చేతులతో) వెళ్లిపోతాడు.
తాను ప్రాణప్రదంగా దాచుకున్న ధనాన్ని ఏమాత్రం వెంట తీసుకెళ్లలేక సమస్తాన్నీ భూమిపైనే శాశ్వతంగా 'త్యాగం' చేసి వెళ్లిపోతాడు కాబట్టి, కవి చమత్కారంగా వాడిని "పెద్ద త్యాగి" అని ఎద్దేవా చేశాడు.
2. దాతను 'కృపణుడు (లోభి)' అనడంలోని ప్రశంస (పుణ్య సంపద):
సాధారణంగా పిసినారి దేనినీ వదలడు, తన దగ్గరే పట్టి ఉంచుకుంటాడు.
ఉత్తమ దాత భౌతిక ధనాన్ని ఇతరులకు దానం చేసినప్పటికీ, ఆ దాన ప్రక్రియ ద్వారా లభించే 'పుణ్యం' మరియు 'కీర్తి' అనే అదృశ్య సంపదను పారమార్థికంగా తన ఖాతాలో జమ చేసుకుంటాడు.
మరణానంతరం భౌతిక దేహం నశించినా, దాత తాను సంపాదించిన ఆ పుణ్యఫలాన్ని మాత్రం పరలోకానికి కూడా తన వెంటే తీసుకువెళ్తాడు తప్ప ఇక్కడ వదిలిపెట్టడు. ఏదీ వదలకుండా తనతో పట్టుకెళ్తున్నాడు కాబట్టి, కవి దాతను గూఢంగా "లోభి" అంటూనే అతని దాతృత్వ మహత్యాన్ని అత్యున్నతంగా ప్రశంసించాడు.
3. తాత్విక సందేశం:
ప్రాపంచిక ధనం అశాశ్వతం; అది మనిషితో పాటు పరలోకానికి రాదు.
కానీ సత్పాత్రులకు చేసిన దానం ద్వారా సంక్రమించే పుణ్యమే జీవుడికి పరలోకంలో నిజమైన తోడుగా నిలుస్తుంది.
పైకి సాధారణ అర్థ విపర్యయంగా కనిపించినా, లోకంలో ధనం కన్నా ధర్మమే శాశ్వతమైనదని చాటిచెప్పడమే ఈ శ్లోకార్థం యొక్క పరమ తాత్పర్యం.
శ్లోకము 3
రక్షన్తి కృపణాః పాణౌ ద్రవ్యం క్లైబ్యమివాత్మనః ।
తదేవ సన్తః సతతముత్సృజన్తి యథా మలమ్ ॥ 3
తాత్పర్యము: పిసినారులు తమ చేతిలోని ధనాన్ని తమ నపుంసకత్వాన్ని/రహస్య లోపాన్ని దాచుకున్నట్లు దాచి రక్షిస్తారు. కానీ సజ్జనులు మాత్రం ఆ ధనాన్ని మలము వలె అసహ్యించుకుని ఎల్లప్పుడూ ఇతరుల కోసం త్యజిస్తూ (దానం చేస్తూ) ఉంటారు.
శ్లోకము 4
యాచితః ప్రహృష్యేత దత్త్వా చ ప్రీతిమాన్భవేత్ ।
తం దృష్ట్వాప్యథవా శ్రుత్వా నరః స్వర్గమవాప్నుయాత్ ॥ 4
తాత్పర్యము: ఎవరైనా యాచించినప్పుడు సంతోషించి, వారికి దానం చేసిన తర్వాత అమితమైన ఆనందాన్ని పొందే ఉత్తమ దాతను కళ్లారా చూసినా లేదా అతని గురించి విన్నా కూడా పుణ్యం కలిగి స్వర్గం లభిస్తుంది.
శ్లోకము 5
ఆకారమాత్రవిజ్ఞానసంపాదితమనోరథాః ।
తే ధన్యా యే న శృణ్వన్తి దీనాః ప్రణయినాం గిరః ॥ 5
తాత్పర్యము: ఎదుటివారి ముఖకవళికలు లేదా భావాలను చూసి మాత్రమే వారి కోరికలను పసిగట్టి తీర్చే దాతలు ధన్యులు. వారు ఆ యాచకుల లేదా ఆశ్రితుల దీనపు మాటలను తమ చెవులతో వినే పరిస్థితిని రానివ్వరు (అడగకముందే ఇచ్చేస్తారు).
శ్లోకము 6
కర్ణలఙ్ఘిగుణోత్కర్షాస్త్యాగినో ధన్వినస్తథా ।
నిష్ఫలాన్న విముఞ్చన్తి మార్గణాన్సమ్ముఖే స్థితాన్ ॥ 6
తాత్పర్యము: కర్ణుని మించిన దాతృత్వ గుణము కల దాతలు, చెవుల వరకు విల్లును సంధించే ధనుర్ధారులు — వీరిద్దరూ కూడా తమ ఎదుట నిలిచిన మార్గణులను (యాచకులను / బాణాలను) వ్యర్థంగా పోనివ్వరు.
కఠిన పదాల అర్థాలు: మార్గణాన్ = బాణాలను; రెండవ అర్థంలో యాచకులను.
శ్లోకము 7
దేహి దేహీతి జల్పన్తి త్యాగినోऽప్యర్థినోऽపి చ ।
ఆలోకయన్తి రభసాదస్తి నాస్తీతి న క్వచిత్ ॥ 7
తాత్పర్యము: "ఇవ్వు ఇవ్వు" అని యాచకులు (తమకు ఇవ్వమని) అడుగుతుంటే, దాతలు కూడా ఉత్సాహంతో "తీసుకో తీసుకో" అంటూ ఇస్తూనే ఉంటారు. దాతలు తమ వద్ద ఉందో లేదో అని కూడా చూడకుండా తొందరపాటుతో దానం చేస్తారు.
శ్లోకము 8
యుధ్యన్తే పక్షిపశవః పఠన్తి శుకసారికాః ।
దాతుం శక్నోతి యో విత్తం స శూరః స చ పణ్డితః ॥ 8
తాత్పర్యము: జంతువులు, పక్షులు కూడా పోరాడుతాయి (శౌర్యం చూపుతాయి). చిలుకలు, గోరువంకలు కూడా చదువుతాయి/పలుకుతాయి. కానీ సంపాదించిన ధనాన్ని సత్పాత్రులకు దానం చేయగలవాడే నిజమైన శూరుడు, అతడే నిజమైన పండితుడు.
శ్లోకము 9
అయం నిజః పరో వేత్తి గణనా లఘుచేతసామ్ ।
ఉదారచరితానాం తు వసుధైవ కుటుంబకమ్ ॥ 9
తాత్పర్యము: "ఇతడు మనవాడు, అతడు పరాయివాడు" అనే సంకుచిత భావన అల్పబుద్ధి కలవారికి ఉంటుంది. కానీ ఉదార స్వభావం గల ఉత్తములకు ఈ సమస్త భూమండలమే ఒకే కుటుంబం.
కఠిన పదాల అర్థాలు: నిజః = స్వకీయమైనవాడు / తనవాడు.
శ్లోకము 10
లక్ష్మీపయోధరోత్సఙ్గకుఙ్కుమారుణితో హరేః ।
ధన్యో బలిః స యేనాస్య భిక్షాపాత్రీకృతః కరః ॥ 10
తాత్పర్యము: లక్ష్మీదేవి వక్షస్థల కుంకుమతో ఎర్రబడిన శ్రీమహావిష్ణువు దివ్య హస్తాన్ని సైతం భిక్షాపాత్రగా (యాచించే చేతిగా) మార్చిన బలిచక్రవర్తి ఎంతో ధన్యుడు.
కఠిన పదాల అర్థాలు: ఏతన్నాకో రాజా = బలి చక్రవర్తి.
శ్లోకము 11
కర్ణస్త్వచం శిబిర్మాంసం జీవం జీమూతవాహనః ।
దదౌ దధీచిరస్థీని నాస్త్యదేయం మహాత్మనామ్ ॥ 11
తాత్పర్యము: కర్ణుడు తన సహజ కవచాన్ని (చర్మం), శిబి చక్రవర్తి తన దేహ మాంసాన్ని, జీమూతవాహనుడు తన ప్రాణాన్ని, దధీచి మహర్షి తన వెన్నెముక అస్థికలను దానంగా ఇచ్చారు. కాబట్టి లోకంలో మహాత్ములకు ఇవ్వరానిదంటూ ఏదీ లేదు.
కఠిన పదాల అర్థాలు: మాంసమ్ = దేహ మాంసం; దధీచిః = దధీచి అనే మునివరుడు.
శ్లోకము 12
దాతా నీచోऽపి సేవ్యః స్యాన్నిష్ఫలో న మహాన్నపి ।
జలార్థీ వారిధిం త్యక్త్వా పశ్య కూపం నిషేవతే ॥ 12
తాత్పర్యము: దానం చేసే గుణం ఉంటే అల్పుడైన వ్యక్తి అయినా ఆశ్రయించదగినవాడే; ఏమీ ఇవ్వనివాడు ఎంత గొప్పవాడైనా వ్యర్థమే. చూడు, దాహం వేసినవాడు అపార జలరాశి ఉన్న సముద్రాన్ని విడిచిపెట్టి, మంచి నీరిచ్చే చిన్న బావి వద్దకే వెళ్తాడు కదా!
కఠిన పదాల అర్థాలు: వారిధిమ్ = సముద్రాన్ని.
శ్లోకము 13
పుంసామున్నతచిత్తానాం సుఖావహమిదం ద్వయమ్ ।
సర్వసఙ్గనివృత్తిర్వా విభూతిర్వా సువిస్తరా ॥ 13
తాత్పర్యము: ఉన్నతమైన మనస్సు గల పురుషులకు ఈ రెండే సుఖాన్ని ఇస్తాయి — ఒకటి సమస్త ప్రాపంచిక బంధాల నుండి విముక్తి (సన్యాసం), లేదా అందరికీ దానం చేయగలిగే అపారమైన ఐశ్వర్యం.
శ్లోకము 14
జరామరణదౌర్గత్యవ్యాధయస్తావదాసతామ్ ।
జన్మైవ కిం న వీరస్య భూయో భూయస్త్రపాకరమ్ ॥ 14
తాత్పర్యము: వృద్ధాప్యం, మరణం, దారిద్య్రం, రోగాలు మొదలైన బాధల మాట అటుంచితే, పరాక్రమవంతుడైన ధీరుడికి పదే పదే ఇతరులను యాచిస్తూ లేదా పరాధీనుడై జీవించే జన్మ ఎత్తడమే పరమ సిగ్గుచేటైన విషయం.
శ్లోకము 15
అపి నామ స దృశ్యేత పురుషాతిశయో భువి ।
గర్వోచ్ఛూనముఖా యేన ధనినో నావలోకితాః ॥ 15
తాత్పర్యము: గర్వంతో ఉబ్బిపోయిన ముఖాలు గల ధనికులను ఎన్నడూ దేహి అని చూడని (వారి ముందుకు యాచించడానికి వెళ్లని) అత్యున్నతమైన ఆత్మాభిమానం గల పురుషశ్రేష్ఠుడు ఈ భూమిపై ఎక్కడైనా కనిపిస్తాడా?
కఠిన పదాల అర్థాలు: గర్వోచ్ఛూనముఖాః = అహంకారంతో ఉబ్బిన/వికసించిన ముఖములు గలవారు (స్ఫీతవదనాః); పురుషాతిశయః = నృపశ్రేష్ఠుడు / ఉత్తమ పురుషుడు.
శ్లోకము 16
పృథ్వీ పృథ్వీగుణా మాన్యాః సన్తి భూపా వివేకినః ।
పరాభవాపదం యాన్తి కస్మాదున్నతబుద్ధయః ॥ 16
తాత్పర్యము: ఈ భూమి విశాలమైనది, ఇక్కడ వివేకం గల పూజ్యులైన రాజులు కూడా ఎందరో ఉన్నారు; అయినప్పటికీ ఉన్నతమైన బుద్ధి కలవారు (యాచించలేక లేదా దాతలను సరిగ్గా ఎంచుకోలేక) ఎందుకు అవమానాలు, ఆపదలు పొందుతున్నారో తెలియదు.
శ్లోకము 17
పరిపూర్ణగుణాభోగగరిమోద్గార ఏవ సః ।
త్రిజగత్స్పృహణీయేऽస్మిన్న రుచిర్ద్రవిణేऽపి యత్ ॥ 17
తాత్పర్యము: ముల్లోకాలూ కోరుకునే ధనసంపదల యందు కూడా ఏమాత్రం ఆశ లేకపోవడమనేది, ఒక మానవుడి పరిపూర్ణ సద్గుణ సంపదకు మరియు ఆత్మగౌరవ మహోన్నత భావానికి ప్రతీక.
శ్లోకము 18
త్యాగో గుణో విత్తవతాం విత్తం త్యాగవతాం గుణః ।
పరస్పరవియుక్తౌ తు విత్తత్యాగౌ విడమ్బనా ॥ 18
తాత్పర్యము: ధనవంతులకు దానగుణం ఉండడం గొప్ప శోభ, అలాగే దాతృత్వ గుణం ఉన్నవారి వద్ద ధనం ఉండడం మరింత శోభ. కానీ ధనం ఉండి దానగుణం లేకపోవడం, దానగుణం ఉండి ధనం లేకపోవడం అనే పరస్పర వియోగం కేవలం వింత విడంబనం (హాస్యాస్పదం).
శ్లోకము 19
నౄణాం ధురి స ఏవైకో యః కశ్చిత్త్యాగపాణినా ।
నిర్మృష్టే ప్రార్థనాపాంసుధూసరం ముఖమర్థినామ్ ॥ 19
తాత్పర్యము: తన దాతృత్వమనే చేతితో యాచకుల ముఖంపై పేరుకుపోయిన దైన్యము, యాచన అనే దుమ్ము-ధూళిని తుడిచివేసేవాడే (వారి దారిద్ర్యాన్ని పోగొట్టేవాడే) మానవులలో అగ్రగణ్యుడు.
శ్లోకము 20
బుద్ధిర్యా సత్త్వరహితా స్త్రీత్వం తత్కేవలం మతమ్ ।
సత్త్వం చానయసంపన్నం తత్పశుత్వం న పౌరుషమ్ ॥ 20
తాత్పర్యము: ధైర్యం లేదా దాతృత్వం లేని బుద్ధి కేవలం స్త్రీ స్వభావంతో సమానం. అలాగే నీతి, వివేకం లేని బలం/శక్తి పశుత్వమే అవుతుంది కానీ పౌరుషం అనిపించుకోదు.
శ్లోకము 21
అత్యద్భుతమిమం మన్యే స్వభావమమనస్వినః ।
యదుపక్రియమాణోऽపి క్షీయతే న విలీయతే ॥ 21
తాత్పర్యము: ఆత్మగౌరవం మరియు మనస్సు లేని లోభి లేదా అధముని స్వభావం ఎంతో విచిత్రమైనది; ఎందుకంటే ఇతరుల నుండి నిరంతరం ఉపకారాలను పొందుతున్నప్పటికీ వాడు సంకుచితమై క్షీణిస్తాడే తప్ప, ఆ కృతజ్ఞతతో ఒరిగిపోవడం లేదా ఎదుటివారికి మేలు చేయడం ఎన్నడూ జరగదు.
శ్లోకము 22
సైవ పరం న వినశ్యతి తనూరపి యా శ్రీర్నివేశితా సత్సు ।
అవశిష్యతే హిమాంశోః సైవ కలా యా స్థితా శంభౌ ॥ 22
తాత్పర్యము: సజ్జనులకు సమర్పించిన సంపద కొద్దిపాటిదైనా సరే, అది ఎప్పటికీ నశించదు (శాశ్వత కీర్తినిస్తుంది). చంద్రుని కళలన్నీ క్షీణించినప్పటికీ, పరమశివుని శిరస్సుపై స్థిరపడిన ఆ ఒక్క కళ మాత్రమే ఎల్లప్పుడూ శాశ్వతంగా మిగిలి ఉంటుంది కదా!
కఠిన పదాల అర్థాలు: తనూః = అల్పా (కొద్దిపాటి / చిన్నదైన).
శ్లోకము 23
కియతీ పఞ్చసహస్రీ కియతీ లక్షాపి కోటిరపి కియతీ ।
ఔదార్యోన్నతమనసాం రత్నవతీ వసుమతీ కియతీ ॥ 23
తాత్పర్యము: ఉదార స్వభావంతో ఉన్నతమైన మనస్సు గల మహాత్ములకు ఐదు వేలు ఎంత? లక్ష ఎంత? కోటి మాత్రం ఎంత? రత్నగర్భ అయిన ఈ సమస్త భూమండలం సైతం వారి ఉదారత ముందు చాలా స్వల్పమైనది.
శ్లోకము 24
ప్రత్యుపకుర్వత్పూర్వం కృతోపకారమపి లజ్జయతి చేత్ ।
యస్తు విహితోపకారాదుపకారః సోऽధికో మృత్యోః ॥ 24
తాత్పర్యము: ఒకరు చేసిన మేలుకు బదులుగా మరొకరు ప్రత్యుపకారం చేసేటప్పుడు, ఆ మునుపటి ఉపకారాన్ని చిన్నబుచ్చేలా లేదా అవమానించేలా ప్రవర్తిస్తే — అటువంటి ఉపకారం పొందినవానికి అది మరణం కంటే ఎక్కువ బాధను కలిగిస్తుంది.
శ్లోకము 25
జీవఞ్జీవయతి హి యో జ్ఞాతిజనం పరిజనం చ సుహృదశ్చ ।
తస్య సఫలా గృహశ్రీర్ధిగనుపజీవ్యాం ధనసమృద్ధిమ్ ॥ 25
తాత్పర్యము: తాను బ్రతుకుతూ తన బంధువులను, సేవకులను, మిత్రులను పోషించి ఆదుకునేవాని సంపదే సార్థకమైనది. ఇతరులకు ఏమాత్రం ఉపయోగపడని, ఎవరూ ఆధారపడలేని ధనసమృద్ధిని ధిక్కరించాలి.
శ్లోకము 26
యచ్ఛఞ్జలమపి జలదో వల్లభతామేతి సర్వలోకస్య ।
నిత్యం ప్రసారితకరః సవితాపి భవత్యచక్షుష్యః ॥ 26
తాత్పర్యము: వర్షపు నీటిని మాత్రమే దానంగా ఇచ్చే మేఘుడు లోకమంతటికీ మిక్కిలి ప్రియమైనవాడవుతున్నాడు. కానీ ప్రతిరోజూ తన కిరణాలను (కరాలను / పన్నులను) వ్యాపింపజేసే సూర్యుడు సైతం చూడడానికి కష్టంగా (కళ్లను మండించేవాడిగా) మారుతున్నాడు.
శ్లోకము 27
నాప్తం యత్కేనచిదపి మనోరథా అపి యతో నివర్తన్తే ।
తద్యది న లభ్యతేऽన్యన్మనస్వినః కిమభిమానఫలమ్ ॥ 27
తాత్పర్యము: ఎవరివల్లనైతే ఆశించినది లభించదో, ఎక్కడినుండైతే కోరికలు వమ్ము అయి వెనుదిరుగుతాయో — అక్కడ వేరే ఏమీ లభించనప్పుడు, అభిమానవంతుడైన పురుషునికి తన ఆత్మగౌరవాన్ని కాపాడుకోవడమే నిజమైన ఫలము.
శ్లోకము 28
ఘటనం విఘటనమథవా కార్యాణాం భవతి విధినియోగేన ।
ఉచితేऽనుచితే కర్మణి వృత్తినివృత్తీ సమాదత్తే ॥ 28
తాత్పర్యము: పనుల యొక్క సానుకూలత లేదా విఫలత అనేది దైవసంకల్పం (విధి ప్రేరణ) ప్రకారమే జరుగుతుంది. తగిన కార్యం చేయడమైనా, తగని పని నుండి తప్పుకోవడమైనా కాలమే నిర్ణయిస్తుంది.
శ్లోకము 29
కల్పస్థాయి న జీవితమైశ్వర్యం నాప్యతే చ యదభిమతమ్ ।
లోకస్తథాప్యకార్యం కురుతే కార్యం కిముద్దిశ్య ॥ 29
తాత్పర్యము: మానవ జీవితం కల్పాంతం వరకు శాశ్వతంగా ఉండేది కాదు; కోరుకున్న సంపదంతా ఎల్లప్పుడూ దక్కేదీ కాదు. అయినప్పటికీ లోకులు ఏ ప్రయోజనాన్ని ఆశించి చేయరాని పనులను (అకార్యాలను) చేస్తున్నారో తెలియదు.
శ్లోకము 30
ధనబాహుళ్యమహేతుః కోऽపి నిసర్గేణ ముక్తకరః ।
ప్రావృషి కస్యామ్బుముచః సంపత్తిః కిమధికామ్యునిధేః ॥ 30
తాత్పర్యము: దానం చేయడానికి ధనం ఎక్కువగా ఉండాలనే నియమం ఏమీ లేదు; సహజసిద్ధంగా విశాల హృదయం ఉన్నవాడే విరివిగా దానం చేస్తాడు. వర్షాకాలంలో వర్షించే మేఘుని సంపద అపార జలరాశి గల సముద్రుని కంటే ఎక్కువా, ఏమిటి?
శ్లోకము 31
ద్రవిణార్జనజః పరిశ్రమః ఫలితోऽప్యస్య జనస్య నీరసః ।
ద్రవిణార్జనమాత్మతుష్టయే పరమావర్జయితుం గుణార్జనమ్ ॥ 31
తాత్పర్యము: కేవలం ధనాన్ని సంపాదించే శ్రమ ఫలించినప్పటికీ అది మానవునికి అంతిమ ఆనందాన్ని ఇవ్వదు. ధనార్జన కేవలం తన స్వార్థ తృప్తికే పనికివస్తుంది; కానీ ఇతరులను ఆకట్టుకోవాలన్నా, కీర్తిని పొందాలన్నా సద్గుణాలను సంపాదించడమే ఉత్తమమైన మార్గం.
శ్లోకము 32
నాక్షరాణి పఠతా కిమపాఠి పాఠితోऽపి కిము విస్మృత ఏవ ।
ఇత్థమర్థిజనసంశయదోలాఖేలనాం ఖలు చకార నకారః ॥ 32
తాత్పర్యము: విద్య నేర్చుకునేటప్పుడు 'న' అనే అక్షరాన్ని చదవలేదా? లేక చదివినా కూడా దానిని మరచిపోయాడా? అన్నట్లుగా — దాత పలికే 'న' (లేదు/ఇవ్వను అనే నకారము) యాచకుల మనస్సులను సందేహాల ఉయ్యాలలో ఊగేలా చేస్తుంది.
శ్లోకము 33
యః ప్రశంసతి నరో నరమన్య దేవతాసు వరదాసు సతీషు ।
ముగ్ధధీర్ధనలవస్పృహ్యాలుస్తం నృశంసమహమాద్యమవైమి ॥ 33
తాత్పర్యము: సమస్త వరాలను అనుగ్రహించే దేవతలు ఉండగా, స్వల్ప ధనంపై ఆశతో మనుషులను పొగిడే అల్పబుద్ధి గల మనుష్యుడిని నేను పరమ దౌర్భాగ్యుడైన మూర్ఖుడిగా భావిస్తాను.
శ్లోకము 34
యథా శరీరం కిల జీవితేన వినాకృతం కాష్ఠమివావభాతి ।
తథైవ తజ్జీవితమప్యవైమి లోకోత్తరేణ స్ఫురితేన శూన్యమ్ ॥ 34
తాత్పర్యము: ప్రాణం లేని శరీరం కేవలం ఎండు కట్టె వలె ఎలా వ్యర్థంగా కనిపిస్తుందో, అలాగే ఉదారత, పరోపకారం వంటి లోకోత్తరమైన ఉత్తమ భావనలు లేని మానవ జీవితం కూడా కట్టె వంటి వ్యర్థమైనదే.
శ్లోకము 35
జాతశ్చ నామ న వినఙ్క్ష్యతి చేత్యయుక్తముత్పాద ఏవ నియమేన వినాశహేతుః ।
తుల్యే చ నామ మరణవ్యసనోపతాపే మృత్యుర్వరః పరహితావహితాశయస్య ॥ 35
తాత్పర్యము: పుట్టినవాడు నశించకుండా ఉంటాడనుకోవడం అసంబద్ధం; ఎందుకంటే పుట్టుకే నియమబద్ధంగా నాశనానికి హేతువు. మరణం వల్ల కలిగే వేదన అందరికీ సమానమైనప్పుడు, పరుల మేలు కోసం ప్రాణాలను అర్పించినవాని మరణమే శ్రేష్ఠమైనది.
శ్లోకము 36
ఉత్పాదితా స్వయమియం యది తత్తనూజా తాతేన వా యది తదా భగినీ ఖలు శ్రీః ।
యద్యన్యసంగమవతీ చ తదా పరస్త్రీ తత్త్యాగబద్ధమనసః సుధియో భవన్తి ॥ 36
తాత్పర్యము: ఈ లక్ష్మి (సంపద) తానే స్వయంగా సంపాదిస్తే కుమార్తె వంటిది; తండ్రి ద్వారా సంక్రమిస్తే సోదరి వంటిది; ఇతరులతో సంబంధం కలిగి వస్తే పరస్త్రీ వంటిది. కాబట్టి జ్ఞానులైన పండితులు సంపదపై మోహం పెంచుకోకుండా దానిని త్యజించడానికే (దానం చేయడానికే) నిశ్చయించుకుంటారు.
1. స్వయంగా సంపాదిస్తే — తనూజ (కుమార్తె):
రూపకం: కష్టపడి స్వయంగా ఆర్జించిన ధనం మన కడుపున పుట్టిన కుమార్తె వంటిది.
ధర్మం: శాస్త్ర నియమం ప్రకారం కుమార్తెను ఇంట్లోనే నిరంతరం ఉంచుకోకూడదు; ఆమెకు తగిన వరుడిని చూసి కన్యాదానం చేయాలి.
అన్వయం: స్వార్జిత ధనాన్ని కేవలం తన దగ్గరే దాచుకుని కూర్చోకూడదు; కన్యాదానం వలె దానిని సత్పాత్రులైన యాచకులకు, సమాజ హితానికి దానరూపంలో అప్పగించాలి.
2. తండ్రి ద్వారా సంక్రమిస్తే — భగిని (సోదరి):
రూపకం: పిత్రార్జితంగా (తండ్రి/పూర్వీకుల నుండి వారసత్వంగా) లభించిన ధనం తోబుట్టువు అయిన సోదరి వంటిది.
ధర్మం: సోదరిపై సోదరునికి స్నేహం, గౌరవం, రక్షణా భావం ఉండాలి తప్ప ఆమెతో భోగ సంబంధం (స్వానుభవం) నిషిద్ధం. వివాహానంతరం సోదరిని గౌరవంగా అత్తవారింటికి సాగనంపాలి.
అన్వయం: వారసత్వపు ఆస్తిని దురాశతో వ్యక్తిగత విలాసాలకు వాడుకోకుండా, ధర్మకార్యాలకు, దానధర్మాలకు వినియోగించి త్యజించాలి.
3. ఇతరుల సంబంధంతో వస్తే — పరస్త్రీ (పరాయి స్త్రీ):
రూపకం: ఇతరుల సహకారంతో, లావాదేవీలతో లేదా వ్యాపార సంబంధాలతో వచ్చి చేరిన ధనం పరస్త్రీతో సమానం.
ధర్మం: పరస్త్రీని కామించడంగానీ, ఆమెతో బంధాన్ని పెంచుకోవడంగానీ పరమ పాపం మరియు పతనానికి హేతువు.
అన్వయం: ఇతరుల నుండి సంక్రమించిన ధనంపై మమకారం పెంచుకుంటే అధర్మం చుట్టుముడుతుంది. కాబట్టి దానిని వెంటనే పరోపకారం ద్వారా వదిలించుకోవాలి.
జ్ఞానుల నిర్ణయం:
కుమార్తె, సోదరి, పరస్త్రీ — ఈ ముగ్గురితోనూ గృహస్థునికి సంసార భోగ సంబంధం నిషిద్ధం. కాబట్టి సంపద ఏ విధంగా సంక్రమించినా, వివేకవంతులు దానిని తమ వద్దే బంధించి భోగించడానికి ప్రయత్నించరు. ధనానికి నిజమైన సార్థకత 'దానం' మరియు 'త్యాగం' మాత్రమేనని గ్రహించి, జ్ఞానులు ఆ లక్ష్మిని త్యజించడానికే నిశ్చయించుకుంటారు.
శ్లోకము 37
త్వయి సతి శివదాతర్యస్మదభ్యర్థితానామితరమనుసరన్తో దర్శయన్తోऽర్థిముద్రామ్ ।
చరమచరణపాతైర్దుర్గ్రహం దోగ్ధుకామాః కరభమనుసరామః కామధేనౌ స్థితాయామ్ ॥ 37
తాత్పర్యము: కోరిన కోర్కెలను అనుగ్రహించే కల్యాణప్రదాతవైన నీవుండగా, ఇతరుల వద్దకు వెళ్లి యాచనా భావాన్ని ప్రదర్శించడం ఎలాంటిదంటే — కోర్కెలను తీర్చే కామధేనువు ఎదుట ఉండగా దానిని వదిలి, వెనుక కాళ్లతో తన్నే స్వభావం గల ఒంటెను పాలు పిండడానికి వెంటాడినట్లే అవుతుంది.
కఠిన పదాల అర్థాలు: అభ్యర్థితానామ్ = యాచితానామ్ (కోరిన కోర్కెలను / యాచించిన వాటిని); చరమచరణపాతైః = పాశ్చాత్యచరణపాతైః (వెనుక కాళ్ల దెబ్బలతో); కరభమ్ = ఉష్ట్రమ్ (ఒంటెను).
శ్లోకము 38
ఇయత్యప్యేతస్మిన్నిరవధిమహత్యధ్వని గుణాస్త ఏవామీ ద్విత్రా జరఠజరఠా యాన్తి గణనామ్ ।
అహో గ్రామ్యో లోకః స న పరమమీభిః కృతధృతిః స్మయస్తబ్ధో యావత్కలయతి సమగ్రం తృణమిదమ్ ॥ 38
తాత్పర్యము: అంతులేని ఈ విశాల ప్రపంచంలో కాలక్రమంలో క్షీణించిన కొద్దిపాటి సద్గుణాలు మాత్రమే లెక్కింపుకు నోచుకుంటున్నాయి. ఆశ్చర్యం ఏమిటంటే, పామరులైన ప్రజలు ఆ కొద్దిపాటి గుణాలకే తృప్తి చెందక, అహంకారంతో స్తంభించిపోయి ఈ ప్రపంచాన్ని గడ్డిపోచతో సమానంగా చూస్తున్నారు.
శ్లోకము 39
స్వచిత్తపరిచిన్తయైవ పరితాపమాత్మన్యమీ న బిభ్రతి మనస్వినో యదమునా న తావత్క్షతిః ।
అహర్నిశమిహైవ యే పరమనోనువృత్త్యా పునర్వహన్తి విజిగీషుతాం కిమివ తేऽనుకమ్పాస్పదమ్ ॥ 39
తాత్పర్యము: అభిమానవంతులు తమ మనస్సులోని ఆత్మపరిశీలన చేతనే బాధను అనుభవిస్తూ ఇతరులను యాచించరు; దీనివల్ల వారికి ఎలాంటి నష్టం లేదు. కానీ రాత్రింబవళ్లు ఇతరుల మనస్తత్వాన్ని కనిపెట్టుకుంటూ, వారిని మెప్పించి గెలవాలని ఆరాటపడే పరాధీనులు నిజంగా ఎంతో జాలిపడదగినవారు.
శ్లోకము 40 భుజ్యన్తే
స్వగృహస్థితా ఇవ సుఖం యస్యార్థిభిః సంపదః పట్వీ యస్య
మతిస్తమః ప్రహతయే ద్వావేవ తౌ ప్రాణితః । యస్త్వాత్మభరిరున్నతేऽపి విభవే హీనశ్చ విద్వత్తయా తస్యాలేఖ్యమణేరివాకృతిధృతః
సత్తాప్యసత్తా నను ॥ 40
- తాత్పర్యము: ఎవరి సంపదనైతే యాచకులు తమ స్వగృహంలో ఉన్నట్లే
నిస్సంకోచంగా, సుఖంగా అనుభవిస్తారో అటువంటి దాత; అజ్ఞానమనే చీకటిని పోగొట్టే తీక్షణమైన బుద్ధి గల విద్వాంసుడు — ఈ
ఇద్దరు మాత్రమే నిజంగా జీవిస్తున్నవారు. అపారమైన ఐశ్వర్యమున్నా కేవలం తన
కడుపు మాత్రమే నింపుకునే స్వార్థపరుడు, విద్యాహీనుడు
అయినవాడు బొమ్మలో గీసిన మణి వంటివాడు; వాడు ఆకృతికి
బ్రతికి ఉన్నట్లు కనిపించినా వాడి ఉనికి లేనిదానితో సమానమే.
శ్లోకము 41 ఆధారాయ
ధరావకాశవిధయేऽప్యాకాశమాలోకనే భాస్వానాత్మమహత్త్వసాధనవిధావన్యే
గుణాః కేచన । ఇత్యస్మిన్నుపకారకారిణి సదా వర్గే పరందుస్త్యజే దైన్యవ్రీడకలఙ్కం
ముజ్ఝతు కథం చేతో మహాచేతసామ్ ॥ 41
- తాత్పర్యము: నిలబడడానికి భూమి, ఉండడానికి ఆకాశం, చూడడానికి సూర్యుడు, ఆత్మగౌరవానికి ఇతర సద్గుణాలు — ఇలా ప్రకృతిలోని సమస్త శక్తులూ
నిరంతరం ఉపకారం చేస్తూనే ఉన్నాయి. ఈ విధంగా నిరంతరం ఇతరుల ఉపకారాలతో ముడిపడి
ఉన్న జీవితంలో, పరుల వద్ద చేయి చాచి యాచించడం వల్ల
కలిగే దైన్యం, సిగ్గు అనే కళంకాన్ని మహాత్ముల
మనస్సు ఎలా భరిస్తుంది? (మహాత్ములు యాచించడానికి ఎంతమాత్రం
ఇష్టపడరు).
శ్లోకము 42 నిత్యం యా
గురుభృత్యబన్ధుసుజనైర్న స్వేచ్ఛయా భుజ్యతే పశ్యన్తి
స్పృహయాలవో న రిపవో యాం విక్రమాసాదితామ్ । యస్యాః
సాధుపరిక్షయేణ సుహృదాం నాశేన వా సంభవో నో సంపద్విపదేవ సా
గుణవతాం ప్రీతిస్తయా కీదృశీ ॥ 42
- తాత్పర్యము: పెద్దలు, సేవకులు, బంధువులు, సజ్జనులు స్వేచ్ఛగా అనుభవించనిది; పరాక్రమంతో సంపాదించినదై శత్రువులు అసూయతో చూడనిది; సజ్జనుల నాశనంతోనో లేక ప్రాణమిత్రుల వినాశనంతోనో సంక్రమించిన సంపద —
నిజానికి సంపద కాదు, అది గొప్ప ఆపద మాత్రమే. గుణవంతులకు
అటువంటి నీచమైన సంపదపై ప్రీతి ఎలా కలుగుతుంది?
శ్లోకము 43 న్యాయ్యం
మార్గమనుజ్ఝతః సుకృతినో దైవాద్భవన్త్యాపదో యాస్తాః సన్తు
బలేరివాదిపురుషాయోర్వీం స్వయం యచ్ఛతః । శక్రస్యేవ
జుగుప్సితైః సుబహుభిర్నిన్ద్యైర్భృశం కర్మభిర్- దేవానాముపరి
ప్రభుత్వమపి మే మా భూత్త్రపాకారణమ్ ॥ 43
- తాత్పర్యము: ధర్మమార్గాన్ని వీడకుండా సత్కర్మలు చేసే
పుణ్యాత్మునికి దైవవశాత్తు ఆపదలు వస్తే రానివ్వండి; ఆదిపురుషుడైన వామనునికి స్వయంగా భూదానం చేసి పాతాళానికి వెళ్లిన
బలిచక్రవర్తి ఆపద వంటిదైనా పర్వాలేదు. కానీ నింద్యమైన, అసహ్యకరమైన అనేక పాపకార్యాలు చేసి పొందే ఇంద్రుని దేవాధిపత్యం వంటి
సిగ్గుచేటైన అధికార వైభవం నాకు మాత్రం ఎప్పటికీ వద్దు.
శ్లోకము 44 రుద్రోऽద్రిం జలధిం హరిర్దివిషదో దూరం విహాయః శ్రితా భోగీన్ద్రాః
ప్రబలా అపి ప్రథమతః పాతాలమూలే స్థితాః । లీనాః పద్మవనే
సరోజనిలయా మన్యేऽర్థిసార్థాద్భియా దీనోద్ధారపరాయణాః
కలియుగే సత్పూరుషాః కేవలమ్ ॥ 44
- తాత్పర్యము: యాచకుల సమూహానికి భయపడే కాబోలు — రుద్రుడు
కైలాస పర్వతం మీదికి వెళ్లాడు,
విష్ణువు సముద్రం లోపల దాక్కున్నాడు, దేవతలు సుదూర ఆకాశాన్ని ఆశ్రయించారు, మహా బలవంతులైన
నాగేంద్రులు పాతాళపు అడుగున చేరారు, లక్ష్మీదేవి
తామరపూల వనంలో దాగి ఉంది. కాబట్టి ఈ కలియుగంలో దీనులను ఆదుకునే దాతృత్వ
భారమంతా కేవలం భూమిపైనున్న సజ్జనుల మీదే పడింది!
No comments:
Post a Comment