గృహస్థాశ్రమదూషణమ్
శ్లోకం 1
యత్ర నాస్తి దధిమన్థనఘోషో యత్ర నో లఘులఘూని శిశూని ।యత్ర నాస్తి గురుగౌరవపూజా తాని కిం బత గృహాణి వనాని ॥ 1 ॥(శిశుశబ్దస్యాత్ర నపుంసకత్వచిన్త్యమ్)
- శిశుశబ్దస్యాత్ర నపుంసకత్వచిన్త్యమ్ = ఇక్కడ 'శిశు' శబ్దమునకు నపుంసకలింగ ప్రయోగము విచారింపదగినది.
శ్లోకం 2
న విప్రపాదోదకపఙ్కిలాని న వేదశాస్త్రధ్వనిగర్జితాని ।స్వాహాస్వధాకారవివర్జితాని శ్మశానతుల్యాని గృహాణి తాని ॥ 2 ॥
శ్లోకం 3
క్రోశన్తః శిశవః సవారి సదనం పఙ్కావృతం చాఙ్గణం శయ్యా దంశవతీ చ రూక్షమశనం ధూమేన పూర్ణం గృహమ్ ।భార్యా నిష్ఠురభాషిణీ ప్రభురపి క్రోధేన పూర్ణః సదా స్నానం శీతలవారిణా హి సతతం ధిగ్ధిగ్గృహస్థాశ్రమమ్ ॥ 3 ॥(సవారి = ఉదకపూర్ణమ్) (దంశవతీ = మత్కుణపూర్ణా) (రూక్షమశనం = అస్నిగ్ధమ్) (నిష్ఠురభాషిణీ = కఠోరభాషిణీ)
- సవారి = నీటితో కూడినది (ఉదకపూర్ణమ్)
- దంశవతీ = నల్లులతో కూడినది (మత్కుణపూర్ణా)
- రూక్షమశనం = స్నిగ్ధమైనది కానిది / చమురు లేనిది / రుచిలేనిది (అస్నిగ్ధమ్)
- నిష్ఠురభాషిణీ = కఠినంగా మాట్లాడేది (కఠోరభాషిణీ)
శ్లోకం 4
తావద్విద్యాఽనవద్యా గుణగణమహిమా రూపసంపత్తిగౌరీ స్వస్థానే సర్వశోభా పరగుణకథనే వాక్పటుస్తావదేవ ।యావత్పాకాకులాభిః స్వగృహ్యువతిభిః ప్రేషితాపత్యవక్రాద్ధే బాబా నాస్తి తైలం న చ లవణమపీత్యాదివాచా ప్రచారః ॥ 4 ॥(బాబా = ఇ దం తు పితృలౌకికసమ్బోధనమ్)
- బాబా = ఇది తండ్రిని పిలిచే లౌకిక సంబోధన (ఇ దంతు పితృలౌకికసమ్బోధనమ్)
ఈ శ్లోకంలో కవి ఎలాంటి కల్మషం లేని వ్యంగ్యాన్ని ప్రదర్శించారు. సమాజంలో ఎంతో ఘనంగా బతుకుతున్నట్లు కనిపించే చాలా కుటుంబాల వెనుక ఇలాంటి ఆర్థిక ఇబ్బందుల మథనమే ఉంటుందని ఇది సూచిస్తుంది. బాహ్య ప్రపంచానికి కనిపించే అందమైన ముసుగు, ఇంట జరిగే కష్టాల ఒత్తిడికి ఎలా తొలగిపోతుందో ఇందులో చక్కగా చిత్రించబడింది.
సారాంశం ఏమిటంటే, జీవితంలో ఆశయాలు, పాండిత్యం, గొప్పలు ఎంత ముఖ్యమో... ఇంట గెలిచి, కడుపు నింపుకోగల ఆర్థిక భద్రత కూడా అంతే ముఖ్యం అని ఈ సుభాషితం హెచ్చరిస్తుంది.
శ్లోకం 1
ఇదం తత్స్నేహసర్వస్వం సమమాఢ్యదరిద్రయోః ।అచన్దనమనౌశీరం హృదయస్యానులేపనమ్ ॥ 1 ॥
శ్లోకం 2
గృహే జానుచరః కేల్యా ముగ్ధస్మితముఖామ్బుజః ।పుత్రః పుణ్యవతామేవ పాత్రీభవతి నేత్రయోః ॥ 2 ॥
- జానుభ్యాం చరతీతి సః, రిఙ్గమాణ ఇత్యర్థః = మోకాళ్లతో నడిచేవాడు (పాకులాడేవాడు) అని అర్థం.
శ్లోకం 3
స్వగర్భశుక్తినిర్భిన్నం సువృత్తం సుతమౌక్తికమ్ ।వంశశ్రీతిలకీభూతం మన్దభాగ్యస్య దుర్లభమ్ ॥ 3 ॥
శ్లోకం 4
వర్ధతే న చిరలోకం వశలక్ష్మీరసంతతిః ।అల్పావశేషితస్నేహవర్తిమాలేవ దీపికా ॥ 4 ॥
శ్లోకం 5
అన్తఃకరణతత్త్వస్య దంపత్యోః స్నేహసంశ్రయాత్ ।ఆనన్దగ్రన్థిరేకోఽయమపత్యమితి కథ్యతే ॥ 5 ॥
శ్లోకం 6
దిగ్వాససం గతబ్రీడం జటిలం ధూలిధూసరమ్ ।పుణ్యాధికా హి పశ్యన్తి గఙ్గాధరమివాత్మజమ్ ॥ 6 ॥
శ్లోకం 7
ధూలిధూసరసర్వాఙ్గో వికసద్దన్తకేసరః ।ఆస్తే కస్యాపి ధన్యస్య ద్వారి దన్తీ గృహేఽర్భకః ॥ 7 ॥
శ్లోకం 8
నిన్ద్యతే పితృభిస్తప్తైర్నిరపత్యధనః పుమాన్ ।అధ్వనీనైరతిశ్రాన్తైరేవంశేవ పాదపః ॥ 8 ॥
శ్లోకం 9
కిం మృష్టం సుతవచనం మృష్టతరం కిం తదేవ సుతవచనమ్ ।మృష్టాన్మృష్టతమం కిం శ్రుతిపరిపక్కం తదేవ సుతవచనమ్ ॥ 9 ॥
శ్లోకం 10
ఉరోరుహాదుద్గమితైః పయోభిరాపూర్య కేల్యా నిజమాస్యగర్భమ్ ।ఫూత్కృత్య మాతుర్వదనే హసన్త తనుభవం పశ్యతి కోఽపి ధన్యః ॥ 10 ॥
శ్లోకం 11
కృతచక్రమణం గేహే కిఞ్చిత్కణవత్కింకిణీ రిఙ్గదఙ్ఘ్రిపద్మమ్ ।యది సన్మహితం సుతం శ్రితం స్యాత్తదిదం సద్మ హితం భవేత్తదానీమ్ ॥ 11 ॥
శ్లోకం 12
అహం కిమమ్బా కిమభీష్టతాపదే తవేతి మాతుధురి తాతపృచ్ఛయా ।అలోభ్యతుల్యం ప్రవదన్తమర్భకం ముదా హంసైర్జిఘ్రతి మూర్ధ్ని పుణ్యభాక్ ॥ 12 ॥
శ్లోకం 13
ఆలక్ష్యదన్తముకులాననిమిత్తహాసైరవ్యక్తవర్ణరమణీయవచఃప్రవృత్తాః ।అఙ్కాశ్రయప్రణయినస్తనయాన్వహన్తో ధన్యాస్తదద్భరజసా మలినీభవన్తి ॥ 13 ॥
శ్లోకం 14
ఆనందసుతిరాత్మనో నయనయోరన్తః సుధాభ్యఞ్జనం ప్రస్తారః ప్రణయస్య మన్మథతరోః పుష్పం ప్రసాదో రతేః ।ఆలానం హృదయద్విపస్య విషయారణ్యేషు సంచారిణో దంపత్యోరిహ లభ్యతే సుకృతతః ససారసారః సుతః ॥ 14 ॥
No comments:
Post a Comment