Tuesday, September 22, 2026

గృహస్థాశ్రమదూషణమ్(4)పుత్రప్రశంసా(13)

 గృహస్థాశ్రమదూషణమ్


శ్లోకం 1

శ్లోకం:

యత్ర నాస్తి దధిమన్థనఘోషో యత్ర నో లఘులఘూని శిశూని ।
యత్ర నాస్తి గురుగౌరవపూజా తాని కిం బత గృహాణి వనాని ॥ 1 ॥
(శిశుశబ్దస్యాత్ర నపుంసకత్వచిన్త్యమ్)

అర్థాలు:

  • శిశుశబ్దస్యాత్ర నపుంసకత్వచిన్త్యమ్ = ఇక్కడ 'శిశు' శబ్దమునకు నపుంసకలింగ ప్రయోగము విచారింపదగినది.

తాత్పర్యం:
ఎక్కడైతే పెరుగు చిలుకు చప్పుళ్ళు ఉండవో, ఎక్కడ చిన్న చిన్న పిల్లలు ఉండరో, ఎక్కడ పెద్దలను గౌరవించి పూజించే సంప్రదాయం ఉండదో—అలాంటి ఇళ్లను ఇళ్లు అనవచ్చా? అవి అడవులతో సమానం (అడవులకంటే భిన్నం కాదు).

శ్లోకం 2

శ్లోకం:

న విప్రపాదోదకపఙ్కిలాని న వేదశాస్త్రధ్వనిగర్జితాని ।
స్వాహాస్వధాకారవివర్జితాని శ్మశానతుల్యాని గృహాణి తాని ॥ 2 ॥

తాత్పర్యం:
ఎక్కడైతే బ్రాహ్మణుల పాదాలను కడిగిన నీటితో నేల తడవదో, ఎక్కడ వేదశాస్త్రాల పఠన ధ్వనులు వినిపించవో, ఎక్కడ 'స్వాహా', 'స్వాధా' అనే మంత్రోచ్ఛారణలు ఉండవో—అలాంటి ఇళ్లు ఇళ్లు కావు, కేవలం శ్మశానాలతో సమానం.

శ్లోకం 3

శ్లోకం:

క్రోశన్తః శిశవః సవారి సదనం పఙ్కావృతం చాఙ్గణం శయ్యా దంశవతీ చ రూక్షమశనం ధూమేన పూర్ణం గృహమ్ ।
భార్యా నిష్ఠురభాషిణీ ప్రభురపి క్రోధేన పూర్ణః సదా స్నానం శీతలవారిణా హి సతతం ధిగ్ధిగ్గృహస్థాశ్రమమ్ ॥ 3 ॥
(సవారి = ఉదకపూర్ణమ్) (దంశవతీ = మత్కుణపూర్ణా) (రూక్షమశనం = అస్నిగ్ధమ్) (నిష్ఠురభాషిణీ = కఠోరభాషిణీ)

అర్థాలు:

  • సవారి = నీటితో కూడినది (ఉదకపూర్ణమ్)

  • దంశవతీ = నల్లులతో కూడినది (మత్కుణపూర్ణా)

  • రూక్షమశనం = స్నిగ్ధమైనది కానిది / చమురు లేనిది / రుచిలేనిది (అస్నిగ్ధమ్)

  • నిష్ఠురభాషిణీ = కఠినంగా మాట్లాడేది (కఠోరభాషిణీ)

తాత్పర్యం:
పిల్లలు ఏడుస్తూ ఉండడం, ఇల్లంతా నీళ్లతో నిండి ఉండడం, వాకిలి బురదమయంగా ఉండడం, పడుకునే మంచం నిండా నల్లులు ఉండడం, రుచి లేని (చమురు లేని) ఆహారం దొరకడం, ఇల్లంతా పొగతో నిండిపోవడం, భార్య కఠినంగా మాట్లాడడం, ఇంటి యజమాని ఎప్పుడూ కోపంతో ఊగిపోవడం, నిత్యం చల్లటి నీటితోనే స్నానం చేయాల్సి రావడం—ఇలాంటి గృహస్థాశ్రమానికి ధిక్కారం కలుగుగాక! (ఇది ఎంతో నరకప్రాయమైనది).

శ్లోకం 4

శ్లోకం:

తావద్విద్యాఽనవద్యా గుణగణమహిమా రూపసంపత్తిగౌరీ స్వస్థానే సర్వశోభా పరగుణకథనే వాక్పటుస్తావదేవ ।
యావత్పాకాకులాభిః స్వగృహ్యువతిభిః ప్రేషితాపత్యవక్రాద్ధే బాబా నాస్తి తైలం న చ లవణమపీత్యాదివాచా ప్రచారః ॥ 4 ॥
(బాబా = ఇ దం తు పితృలౌకికసమ్బోధనమ్)

అర్థాలు:

  • బాబా = ఇది తండ్రిని పిలిచే లౌకిక సంబోధన (ఇ దంతు పితృలౌకికసమ్బోధనమ్)

తాత్పర్యం:
ఎవరి విద్యైతే దోషరహితంగా ఉంటుందో, ఎవరి గుణగణాల మహిమ, రూపసంపద గౌరీదేవితో సమానంగా ప్రకాశిస్తాయో, ఎవరి ఇంటిలో అన్ని శోభలు ఉంటాయో, పరుల గుణాలను కీర్తించడంలో ఎవరైతే వాక్చాతుర్యం కలిగి ఉంటారో—అదంతా ఎప్పటివరకు మాత్రమే చెల్లుబాటవుతుంది? ఎప్పుడైతే వంటపనులతో సతమతమయ్యే ఇంటి ఇల్లలాలు, పిల్లలను పంపి "అయ్యా! ఇంట్లో నూనె లేదు, ఉప్పు లేదు" అని తండ్రిని బిగ్గరగా అడిగిస్తారో (ఆ పేదరికపు చావులు బయటపడే వరకు మాత్రమే ఆ గొప్పలన్నీ). ఆ తరువాత అసలు సంసార కష్టాలు బయటపడతాయి.

ఈ శ్లోకంలో కవి ఎలాంటి కల్మషం లేని వ్యంగ్యాన్ని ప్రదర్శించారు. సమాజంలో ఎంతో ఘనంగా బతుకుతున్నట్లు కనిపించే చాలా కుటుంబాల వెనుక ఇలాంటి ఆర్థిక ఇబ్బందుల మథనమే ఉంటుందని ఇది సూచిస్తుంది. బాహ్య ప్రపంచానికి కనిపించే అందమైన ముసుగు, ఇంట జరిగే కష్టాల ఒత్తిడికి ఎలా తొలగిపోతుందో ఇందులో చక్కగా చిత్రించబడింది.

సారాంశం ఏమిటంటే, జీవితంలో ఆశయాలు, పాండిత్యం, గొప్పలు ఎంత ముఖ్యమో... ఇంట గెలిచి, కడుపు నింపుకోగల ఆర్థిక భద్రత కూడా అంతే ముఖ్యం అని ఈ సుభాషితం హెచ్చరిస్తుంది.

 'పుత్రప్రశంసా' 

శ్లోకం 1

శ్లోకం:

ఇదం తత్స్నేహసర్వస్వం సమమాఢ్యదరిద్రయోః ।
అచన్దనమనౌశీరం హృదయస్యానులేపనమ్ ॥ 1 ॥

తాత్పర్యం:
ధనవంతులైనా, పేదలైనా ఇద్దరికీ సమానమైనది, చందనం లేదా వట్టివేరు (ఉశీరం) పూయకపోయినాసరే హృదయానికి అమితమైన చల్లదనాన్ని, ఆనందాన్ని కలిగించే పరమ ప్రేమ స్వరూపం ఈ సంతానమే.

శ్లోకం 2

శ్లోకం:

గృహే జానుచరః కేల్యా ముగ్ధస్మితముఖామ్బుజః ।
పుత్రః పుణ్యవతామేవ పాత్రీభవతి నేత్రయోః ॥ 2 ॥

తాత్పర్యం:
ఇంట్లో మోకాళ్లతో పాకుతూ ఆటలాడేవాడు, మనోహరమైన చిరునవ్వులనే పద్మం కలవాడు అయిన పుత్రుడు కేవలం గొప్ప పుణ్యం చేసినవారికే కంటికి పండుగలా దొరుకుతాడు.

వివరణాత్మక అర్థం:

  • జానుభ్యాం చరతీతి సః, రిఙ్గమాణ ఇత్యర్థః = మోకాళ్లతో నడిచేవాడు (పాకులాడేవాడు) అని అర్థం.

శ్లోకం 3

శ్లోకం:

స్వగర్భశుక్తినిర్భిన్నం సువృత్తం సుతమౌక్తికమ్ ।
వంశశ్రీతిలకీభూతం మన్దభాగ్యస్య దుర్లభమ్ ॥ 3 ॥

తాత్పర్యం:
తల్లి గర్భమనే ముత్యపు చిప్ప నుండి జారినది, మంచి నడత (లేదా గుండ్రని ఆకారం) గలది, ఆ వంశానికే కీర్తి తిలకమైన ఈ పుత్రుడనే ముత్యము మందభాగ్యులకు అసలు దొరకదు.

శ్లోకం 4

శ్లోకం:

వర్ధతే న చిరలోకం వశలక్ష్మీరసంతతిః ।
అల్పావశేషితస్నేహవర్తిమాలేవ దీపికా ॥ 4 ॥

తాత్పర్యం:
సంతానం లేనివారి సంసారం, నూనె అయిపోయి చివరి దశకు చేరిన వత్తితో వెలిగే దీపం లాగా, ఎక్కువ కాలం నిలవదు; వారి కుటుంబ సంపద కూడా త్వరలోనే నశించిపోతుంది.



శ్లోకం 5

శ్లోకం:

అన్తఃకరణతత్త్వస్య దంపత్యోః స్నేహసంశ్రయాత్ ।
ఆనన్దగ్రన్థిరేకోఽయమపత్యమితి కథ్యతే ॥ 5 ॥

తాత్పర్యం:
భార్యాభర్తల మధ్య ఉన్న అన్యోన్య ప్రేమకు ప్రతీకగా, వారి అంతఃకరణంలో నివసించే ఆనందపు ముడియే 'అపత్యము' (సంతానం) అని పిలువబడుతుంది

శ్లోకం 6

శ్లోకం:

దిగ్వాససం గతబ్రీడం జటిలం ధూలిధూసరమ్ ।
పుణ్యాధికా హి పశ్యన్తి గఙ్గాధరమివాత్మజమ్ ॥ 6 ॥

తాత్పర్యం:
బట్టలు లేకుండా (దిగంబరులై), సిగ్గులేకుండా, జుట్టు గజిబిజిగా ఉండి, శరీరమంతా ధూళితో నిండిన తమ చిన్నపిల్లవాడిని చూసేవారు—సాక్షాత్తు పరమశివుడిని (గంగాధరుణ్ణి) చూస్తున్నట్లే భావిస్తారు. ఇది పుణ్యాత్ములకు మాత్రమే సాధ్యం.


శ్లోకం 7

శ్లోకం:

ధూలిధూసరసర్వాఙ్గో వికసద్దన్తకేసరః ।
ఆస్తే కస్యాపి ధన్యస్య ద్వారి దన్తీ గృహేఽర్భకః ॥ 7 ॥

తాత్పర్యం:
శరీరమంతా ధూళితో ధూసరమై, మొలకెత్తుతున్న పంటి మొగ్గలతో (చిరునవ్వులతో) శోభిల్లే చిన్నపిల్లవాడు ఎవరో ఒక ధన్యుని ఇంటి గుమ్మానికి ఏనుగు లాగా ఆనందాన్ని ఇస్తూ కూర్చుంటాడు.


శ్లోకం 8

శ్లోకం:

నిన్ద్యతే పితృభిస్తప్తైర్నిరపత్యధనః పుమాన్ ।
అధ్వనీనైరతిశ్రాన్తైరేవంశేవ పాదపః ॥ 8 ॥

తాత్పర్యం:
సంతానమనే ధనం లేని మనిషిని, దుఃఖంతో తపించిపోయే పితృదేవతలు నిందిస్తారు. ఎలాగంటే—దారినపోయే అలసిపోయిన బాటసారులు నీడ కోసం చూసి, ఆకులు లేని ఎండిపోయిన చెట్టును ఎలా నిందిస్తారో అలాగే!




శ్లోకం 9

శ్లోకం:

కిం మృష్టం సుతవచనం మృష్టతరం కిం తదేవ సుతవచనమ్ ।
మృష్టాన్మృష్టతమం కిం శ్రుతిపరిపక్కం తదేవ సుతవచనమ్ ॥ 9 ॥

తాత్పర్యం:
ఏది చాలా మధురమైనది? చిన్నారి కొడుకు మాటలు! అంతకంటే మధురమైనది ఏది? అదే కొడుకు పలికే మాటలు! అన్నిటికంటే అత్యంత మధురమైనది ఏది? చెవులకు వినసొంపుగా, మనసును హత్తుకునే ఆ కొడుకు పలికే ముద్దుమాటలే!

శ్లోకం 10

శ్లోకం:

ఉరోరుహాదుద్గమితైః పయోభిరాపూర్య కేల్యా నిజమాస్యగర్భమ్ ।
ఫూత్కృత్య మాతుర్వదనే హసన్త తనుభవం పశ్యతి కోఽపి ధన్యః ॥ 10 ॥

తాత్పర్యం:
తల్లి చనుబొమ్మల నుండి వచ్చిన పాలను నోటి నిండా నింపుకొని, ఆటలాడుతూ 'ఫూత్' అని తల్లి మొహంపై ఊదుతూ నవ్వుకునే చిన్నారి పుత్రుడి లీలలను ఎవరో ఒక ధన్యుడైన తండ్రి మాత్రమే చూసి ఆనందించగలడు.




శ్లోకం 11

శ్లోకం:

కృతచక్రమణం గేహే కిఞ్చిత్కణవత్కింకిణీ రిఙ్గదఙ్ఘ్రిపద్మమ్ ।
యది సన్మహితం సుతం శ్రితం స్యాత్తదిదం సద్మ హితం భవేత్తదానీమ్ ॥ 11 ॥

తాత్పర్యం:
ఇంట్లో చక్కగా తిరుగుతూ, మువ్వల సవ్వడి చేస్తుండగా మోకాళ్లతో నడిచే పాదపద్మాలు గల సుపుత్రుడు ఏ ఇంటిలో ఆశ్రయం పొందుతాడో, ఆ ఇల్లే నిజమైన శుభప్రదమైన గృహమగును.

శ్లోకం 12

శ్లోకం:

అహం కిమమ్బా కిమభీష్టతాపదే తవేతి మాతుధురి తాతపృచ్ఛయా ।
అలోభ్యతుల్యం ప్రవదన్తమర్భకం ముదా హంసైర్జిఘ్రతి మూర్ధ్ని పుణ్యభాక్ ॥ 12 ॥

తాత్పర్యం:
"అమ్మా! నీ కోరిక ఏమిటి? నీకు ఏది కావాలో చెప్పు" అని తల్లిని ప్రేమగా అడిగే పిల్లవాడి మధురమైన మాటలను విని, పుణ్యాత్ముడైన తండ్రి ఆనందంతో ఆ చిన్నారి తలను ముద్దుపెట్టుకుంటాడు.



శ్లోకం 13

శ్లోకం:

ఆలక్ష్యదన్తముకులాననిమిత్తహాసైరవ్యక్తవర్ణరమణీయవచఃప్రవృత్తాః ।
అఙ్కాశ్రయప్రణయినస్తనయాన్వహన్తో ధన్యాస్తదద్భరజసా మలినీభవన్తి ॥ 13 ॥

తాత్పర్యం:
కనిపించని పంటి మొగ్గలతో, ఎలాంటి కారణం లేకుండా నవ్వుతూ, స్పష్టంగా పలకని మాటలతో ముద్దుగా మాట్లాడే పిల్లలను ఒడిలో కూర్చుండబెట్టుకొని ఎత్తుకునే ధన్యులైన తల్లిదండ్రులు... ఆ పిల్లల శరీరాలకు అంటిన ధూళితో తమ బట్టలు మురికిగా మారినా సంతోషిస్తారు.



శ్లోకం 14

శ్లోకం:

ఆనందసుతిరాత్మనో నయనయోరన్తః సుధాభ్యఞ్జనం ప్రస్తారః ప్రణయస్య మన్మథతరోః పుష్పం ప్రసాదో రతేః ।
ఆలానం హృదయద్విపస్య విషయారణ్యేషు సంచారిణో దంపత్యోరిహ లభ్యతే సుకృతతః ససారసారః సుతః ॥ 14 ॥

తాత్పర్యం:
కన్నులకు అమృతాన్ని పూసినట్లుగా ఆనందాన్నిచ్చేది, ప్రేమయనే మన్మథ వృక్షానికి పూసిన పువ్వు వంటిది, విషయ సుఖాలనే అడవిలో తిరిగే హృదయమనే ఏనుగుకు కట్టే కట్టిపడేసే గొలుసు వంటిది—అయిన ఈ సంసార సారాసారమైన పుత్రుడు కేవలం పూర్వజన్మ సుకృతం వల్లనే దంపతులకు లభిస్తుంది.



No comments:

Post a Comment

అరిపలాయనమ్, ప్రతాపవర్ణనమ్, కీర్తివర్ణనమ్

  అరిపలాయనమ్ శ్లోకము 1 సాలకాననయుక్తాపి సాలకాననవర్జితా | హారావరుద్ధకణ్ఠాపి విహారారివధూస్తవ || 1 || విశేషాలు (విరోధాభాస & శ్లేషాలంకారము): ...