సుభాషిత రత్న భాండాగారము
కన్యా పితృనిన్దా
1
జాతేతి కన్యా మహతీ హి చిన్తా కస్మై ప్రదేయేతి మహా-న్వితర్కః । దత్తా సుఖ యాస్యతి వా న వేతి కన్యాపితృత్వ ఖలు నామ కష్టమ్ ॥ 1 ॥
తాత్పర్యం: పెద్దయ్యాక కూతురు పుట్టిందని చాలా చింత కలుగుతుంది. ఈ పిల్లను ఎవరికిచ్చి వివాహం చేయాలనే పెద్ద ఆలోచన వస్తుంది. అట్లు వివాహం చేసి పంపినా, ఆ అమ్మాయి అక్కడ సుఖపడుతుందో లేదో అని అనుమానం కలుగుతుంది. కాబట్టి, కన్యాదాత (కూతురున్న తండ్రి) అయి ఉండటం నిజంగా చాలా కష్టమైన పని.
సత్పుత్రప్రశంసా
1
ఏకోఽపి గుణవాన్పుత్రో నిర్గుణైః కి శతైరపి । ఏకశ్చన్ద్రో జగచ్చక్షుర్నక్షత్రైః కి ప్రయోజనమ్ ॥ 1 ॥
తాత్పర్యం: గుణహీనులైన వంద మంది కొడుకులున్నప్పటికీ ప్రయోజనం ఏమిటి? గుణవంతుడైన ఒక్క కొడుకు చాలు. ఆకాశంలో లెక్కలేనన్ని నక్షత్రాలున్నా లాభం ఏమిటి? జగత్తుకు కంటి లాంటి చంద్రుడు ఒక్కడే చాలు కదా!
2
ఏకేనాపి సువృక్షేణ పుష్పితేన సుగన్ధినా । వాసిత తద్వన సర్వ సుపుత్రేణ కుల యథా ॥ 2 ॥
తాత్పర్యం: పుష్పించి, మంచి సువాసన వెదజల్లే ఒక్క మంచి చెట్టుతో ఆ అడవి అంతా సువాసనతో ఎలా నిండిపోతుందో, అలాగే ఉత్తముడైన ఒక్క సుపుత్రుని వలన ఆ కులమంతా కీర్తితో పరిమళిస్తుంది.
3
ప్రజ్ఞయా వా విసారిణ్యా యో బలేన ధనేన వా । ఘుఁర వహతి గోత్రస్య జననీ తేన పుత్రిణీ ॥ 3 ॥
తాత్పర్యం: ఎవడైతే తన విశాలమైన బుద్ధితో గాని, బలంతో గాని, ధనంతో గాని వంశభారాన్ని వహిస్తాడో, అటువంటి పుత్రుని కన్న తల్లే నిజమైన పుత్రవతి (గొప్ప తల్లి).
4
ఏకేనాపి సుపుత్రేణ విద్యాయుక్తేన భాసతే । కుల పురుషసింహేన చన్ద్రేణేవ హి శర్వరీ ॥ ౪ ॥ -> 4
తాత్పర్యం: పురుష శ్రేష్ఠుడైన, విద్యతో కూడిన ఒక్క సుపుత్రునితో ఈ కులము రాత్రి చంద్రునితో ప్రకాశించినట్లు ప్రకాశిస్తుంది.
5
కో ధన్యో బహుభిః పుత్రైః కుశూలాపూరణా-ఢకైః । వరమేకః కులాలమ్బీ యత్ర విశ్రూయతే పితా ॥ 5 ॥
తాత్పర్యం: ధాన్యాగారాలను (కుశూలములను) నింపడానికే పనికివచ్చే ఎంతోమంది మూర్ఖపు పుత్రులు ఉంటేమాత్రం కలిగే ధన్యత ఏమిటి? (అలాంటి కొడుకులు ఎంతమంది ఉన్నా వ్యర్థమే). దానికంటే కులాన్ని (వంశాన్ని) ఉద్ధరించే, కీర్తి ప్రతిష్ఠలను నిలబెట్టే ఒక్క గుణవంతుడైన కొడుకు ఉండడం మేలు. ఎందుకంటే, అలాంటి సుపుత్రుని వల్లనే తండ్రి పేరు నలుగురిలో గొప్పగా ప్రసిద్ధికెక్కి సార్థకతను పొందుతుంది.
విస్తృత వివరణ:
కుశూలాపూరణాఢకైః (ధాన్యాగారాలు నింపేవారు): ఇక్కడ సమాజంలో కేవలం తిండి తింటూ, ఇళ్లలోని ధాన్యాగారాలను నింపడం తప్ప ఎలాంటి సత్ప్రవర్తన, విజ్ఞానం, సత్కీర్తి లేని సంతానం గురించి చెప్పబడింది. కేవలం సంఖ్యను పెంచే వ్యర్థమైన పుత్రుల వల్ల కుటుంబానికి ఒరిగేదేమీ లేదని దీని అర్థం.
కులాలంబీ (వంశాన్ని నిలబెట్టేవాడు): వంశానికి ఆధారమై, మంచి నడవడికతో, విద్యా వినయాలతో కుటుంబ కీర్తిని దశదిశలా వ్యాపింపజేసేవాడే నిజమైన పుత్రుడు.
యత్ర విశ్రూయతే పితా (తండ్రి ఎక్కడ కీర్తింపబడతాడో): ఎప్పుడైతే కొడుకు గొప్ప గుణగణాలతో, సత్కార్యాలతో సమాజంలో ప్రశంసలు అందుకుంటాడో, ఆ తండ్రి కూడా గొప్పవాడిగా నలుగురిచేత కీర్తింపబడతాడు. "ఇతను ఆ గొప్పవాడి తండ్రి" అని తండ్రి పేరు సార్థకమవుతుంది.
అందువల్ల, పనికిరాని వంద మంది సంతానం కంటే, వంశానికి వెలుగునిచ్చే ఒక్క సుపుత్రుడు ఉండడమే మిన్న అని ఈ శ్లోకం యొక్క ముఖ్య ఉద్దేశం.
6
పుణ్యతీర్థే కృతం యేన తపః క్వాప్యతిదుష్కరమ్ । తస్య పుత్రో భవేద్వశ్యః సమృద్ధో ధార్మికః సుధీః ॥ 6 ॥
తాత్పర్యం: ఎవడైతే పవిత్ర పుణ్యక్షేత్రాలలో అత్యంత కఠినమైన తపస్సును ఆచరించాడో, అటువంటి వాడికి మాత్రమే వశుడైనవాడు, ఐశ్వర్యవంతుడు, ధర్మాత్ముడు, మంచి బుద్ధి కలవాడు అయిన పుత్రుడు కలుగుతాడు.
7
వరమేకో గుణీ పుత్రో న చ మూర్ఖశతాన్యపి । ఏకశ్చన్ద్రస్తమో హన్తి నచ తారాగణోఽపి చ ॥ 7 ॥
తాత్పర్యం: వంద మంది మూర్ఖపు కొడుకులు ఉండటం కంటే గుణవంతుడైన ఒక్క కొడుకు ఉండటం మేలు. లెక్కలేనన్ని నక్షత్రాలు చేయలేని చీకటిని ఒక్క చంద్రుడు తొలగించినట్లుగా, మూర్ఖుల సమూహం చేయలేని మేలు ఒక్క గుణవంతుడు చేస్తాడు.
8
ఏకేనాపి సుపుత్రేణ సిహీ స్వపితి నిర్భయమ్ । సహైవ దశభిః పుత్రైర్భార వహతి రౌసభీ ॥ 8 ॥
తాత్పర్యం: సింహానికి కావలసింది సంఖ్య కాదు, సత్తువ. ఒక్క సింహపు పిల్ల పుట్టినా చాలు, అది అడవిలో ఎవరికీ భయపడకుండా గర్వంగా, నిర్భయంగా జీవించగలదు. అలాగే కుటుంబంలో ఒక్క గొప్ప గుణవంతుడు, ప్రజ్ఞావంతుడైన కొడుకు ఉంటే చాలు, ఆ వంశం మొత్తం ధన్యమైపోతుంది.గాడిదకు పది మంది పిల్లలు ఉన్నప్పటికీ, వాటి వల్ల ఒరిగే గొప్ప ప్రయోజనం ఏమీ ఉండదు. అవి కేవలం బరుషాలు మోయడానికి, చాకిరీ చేయడానికి మాత్రమే పనికొస్తాయి. సమాజంలో ఎంతోమంది పనికిరాని సంతానం ఉన్నప్పటికీ వారివల్ల వంశానికి ఎలాంటి కీర్తి ప్రతిష్టలు రావు; కేవలం కష్టాలే మిగులుతాయి.
సారాంశం: సంఖ్యాబలం ఎంత ఉన్నా ప్రయోజనం లేదు; వంశానికి సార్థకతను తెచ్చే ఒక్క గుణవంతుడైన సుపుత్రుడు ఉండడమే గొప్ప అని ఈ శ్లోకం ద్వారా కవి చక్కటి దృష్టాంతంతో వివరించారు.
9
ఏకేనాపి సుపుత్రేణ జాయమానేన సత్కులమ్ । శశినా చైవ గగన సర్వదైవోజ్జ్వలీకృతమ్ ॥ 9 ॥
తాత్పర్యం: ఆకాశం చంద్రునిచే ఎలా ఎల్లప్పుడూ ప్రకాశవంతం చేయబడుతుందో, అలాగే మంచి కులంలో జన్మించే ఒక్క సుపుత్రుని వలన ఆ వంశమంతా ఎల్లప్పుడూ ఉజ్జ్వలంగా ప్రకాశిస్తుంది.
10
కి జాతైర్బహుభిః పుత్రైః శోక-సంతాపకారకైః । వరమేకః కులాలమ్బీ యత్ర విశ్రామ్యతే కులమ్ ॥ 10 ॥
తాత్పర్యం: శోకాన్ని, తాపాన్ని కలిగించే చాలా మంది కొడుకులు పుట్టి ప్రయోజనం ఏమిటి? కులానికి ఆసరాగా నిలిచి, ఏ కొడుకు వలన వంశం విశ్రాంతిని (శాంతిని) పొందుతుందో అట్టి ఒక్కడు చాలు.
11
కుమ్భః పరిమితమమ్భః పిబత్యసౌ కుమ్భసభవోఽమ్భోధిమ్ । అతిరిచ్యతే సుజన్మా కశ్చిజ్జనక నిజేన చరితేన ॥ 11 ॥
తాత్పర్యం: కుండ పరిమితమైన నీటిని త్రాగుతుంది, కానీ కుంభసంభవుడైన అగస్త్యుడు సముద్రాన్ని త్రాగాడు. అట్లే కొందరు గొప్పవారు తమ సదాచరణ వలన కన్న తండ్రిని మించి ప్రకాశిస్తారు.
సాధారణంగా కుండలో పట్టే నీరు పరిమితం. కానీ అదే కుండ నుంచి జన్మించాడని పేరుగాంచిన అగస్త్య మహర్షి మాత్రం ఏకంగా సమస్త సముద్రాన్ని ఆచమనం చేసి తన అసాధారణ శక్తిని నిరూపించుకున్నాడు.
తండ్రిని మించిన సంతానం: ఇక్కడ కొడుకు లేదా సంతానం ఎంతటివారైనా కావచ్చు, కానీ వారి సత్ప్రవర్తన, అద్భుతమైన గుణగణాలు, గొప్ప కార్యాల (నిజ చరితం) ద్వారా తన తండ్రి కీర్తి ప్రతిష్ఠలను మించి సమాజంలో ఉన్నతమైన శిఖరాలను అధిరోహిస్తారని దీని అర్థం. సంతానం యొక్క గొప్పతనం వారి సొంత ప్రవర్తన వలనే వస్తుంది అని ఈ శ్లోకం స్పష్టం చేస్తుంది.
12
విద్యావిహీనా బహవోఽపి పుత్రాః కల్పాయుషః సన్తు పితుః కిమేతైః । క్షయిష్ణునా వాపి కైలావతా వా తస్య ప్రమోదః శశినేవ సిన్ధోః ॥ 12 ॥
తాత్పర్యం: విద్య లేనివారై, కల్పకాలం పాటు బతికే ఎందరు కొడుకులు ఉన్నా తండ్రికి వాళ్ళతో ప్రయోజనం ఏమిటి? చంద్రుని చూసి సముద్రుడు ఆనందించినట్లుగా, క్షీణించేదైనా లేదా కళలతో కూడినదైనా సరే, విద్యావంతుడైన ఒక్క కొడుకు తండ్రికి సంతోషాన్ని ఇస్తాడు.
13
పౌత్రం న తాపయతి నైవ మైలం ప్రసుతే స్నేహూం న సహరతి నైవ గుణాన్క్షిణోతి । ద్రవ్యావసానసమయే చలతా న ధత్తే సత్పుత్ర ఏష కులసద్మని కోఽపి దీపః ॥ 13 ॥
తాత్పర్యం:
ఈ శ్లోకంలో మంచి కొడుకును (సత్పుత్రుడిని) ఒక అద్భుతమైన దీపంతో పోల్చారు. సాధారణ దీపం తన చుట్టూ ఉన్నవారికి వేడిని కలిగిస్తుంది (తాపయతి), బట్టలను లేదా వస్తువులను నల్లటి మసి (మైలం) పూస్తుంది, తనలో ఉన్న నూనెను (స్నేహమును) హరిస్తుంది, గాలికి కదులుతుంది (చలతా), నూనె అయిపోయాక ఆరిపోతుంది.
కానీ, వంశమనే ఇంట్లో వెలిగే ఈ సత్పుత్రుడనే దీపం మాత్రం దీనికి పూర్తిగా భిన్నమైనది — ఇది ఎవరికీ తాపాన్ని (బాధను) కలిగించదు; మసిని (కళంకాలను) అంటించదు; అనురాగాన్ని (స్నేహాన్ని/తైలాన్ని) ఎప్పుడూ తగ్గించదు; సద్గుణాలను క్షీణింపజేయదు; కుటుంబానికి సంపదలు తరిగిపోయినా లేదా కష్టాలు వచ్చినప్పుడూ తన స్థైర్యం కోల్పోయి చలించదు. వంశ గృహంలో వెలిగే ఈ సత్పుత్రుడు సాటిలేని దివ్య దీపం వంటివాడు.
1. కుపుత్ర నిన్ద (చెడ్డ కొడుకును నిందించుట)
తాత్పర్యం: తల్లి యొక్క యౌవనాన్ని, ఆరోగ్యాన్ని హరించే అటువంటి కొడుకు పుట్టి ఏమి ప్రయోజనం? వంశపు కీర్తిని ఇంటిపై ఎగరేసే ధ్వజం వలె ముందుకు తీసుకొని వెళ్లనివాడు వ్యర్థుడు.
తాత్పర్యం: పాలు ఇవ్వనిది, గర్భం ధరించనిది అయిన ఆవు వలన ఎలాంటి ప్రయోజనం ఉంటుందో చెప్పండి? అలాగే విద్య, ధర్మం లేని కొడుకు పుట్టి కూడా ఎలాంటి ఉపయోగం లేదు.
తాత్పర్యం: ఎలాగైతే కాలిపోతున్న ఒకే ఒక ఎండు చెట్టు వల్ల అడవి అంతా దగ్ధమవుతుందో, అలాగే ఒకే ఒక కుపుత్రుని వల్ల ఆ వంశమంతా నాశనమైపోతుంది.
తాత్పర్యం: చెట్టు తొర్రలో పుట్టిన అగ్ని ఆ ఒక్క చెట్టును మాత్రమే కాల్చగలదు. కానీ, వంశంలో పుట్టిన కుపుత్రుడు మాత్రం తన సమస్త కుటుంబాన్ని సర్వనాశనం చేస్తాడు.
తాత్పర్యం: పుట్టనివాడు, పుట్టి వెంటనే చనిపోయినవాడు - ఈ ఇద్దరూ నయం, మూర్ఖుడైన కొడుకు కన్నా. ఎందుకంటే మొదటి ఇద్దరూ ఒక్కసారే దుఃఖాన్ని ఇస్తారు, కానీ మూర్ఖుడైన కొడుకు ప్రతి అడుగులోనూ జీవితాంతం దుఃఖాన్ని కలిగిస్తాడు.
తాత్పర్యం: పుట్టని పిల్లలు, పుట్టి చనిపోయిన పిల్లలు మూర్ఖుడైన కొడుకు కంటే మేలు. ఎందుకంటే వారు కొంతకాలమే దుఃఖాన్ని ఇస్తారు; కానీ మూర్ఖుడు బతికినంత కాలం మంటపెడుతూనే ఉంటాడు.
తాత్పర్యం: ఎవరి కొడుకు విద్వాంసుడు కాదో, శూరుడు కాదో, ధార్మికుడు కాదో, చంద్రుడు లేని రాత్రి వలె ఆ వంశం ప్రకాశం కోల్పోయి అంధకారమయం అవుతుంది.
తాత్పర్యం: వినయం లేని కొడుకు పుడితే వంశానికి అగ్నిలాంటివాడై ఎలా దహించకుండా ఉంటాడు? అదే వినయశీలుడైన కొడుకు పుడితే ఉత్తమ పురుషుడు కాకుండా ఎలా ఉంటాడు?
తాత్పర్యం: దానంలో, తపస్సులో, ధైర్యంలో, విద్యలో, ధనార్జనలో ఎవరికీ కీర్తిని సంపాదించలేడో, అటువంటివాడు తల్లికి కేవలం మల విసర్జన భారంతో సమానం.
తాత్పర్యం: ఉత్సాహం లేనివాడు, ఆనందాన్ని ఇవ్వనివాడు, పరాక్రమం లేనివాడు, శత్రువులకు ఆనందాన్ని కలిగించేవాడు అయిన అటువంటి కొడుకును ఏ స్త్రీ కూడా కనకూడదు.
తాత్పర్యం: గర్భస్రావం కావడం మంచిది, ఋతు సమయంలో కలవకపోవడం మంచిది, పుట్టి వెంటనే చనిపోవడం మంచిది, ఆడపిల్ల పుట్టడం మంచిది, భార్య వంధ్య కావడం మంచిది, మళ్లీ గర్భంలో పడడం మంచిది; కానీ రూపం, ధనం, గుణాలు ఉన్నప్పటికీ విద్వాంసుడు కాని కొడుకు మాత్రం వద్దు.
తాత్పర్యం: కుపుత్రుడు తల్లిదండ్రుల మాట వినడు; పగలు గడిచాక ఆలస్యంగా ఇంటికి వస్తాడు; దారిలో వెళ్లే యువతులను చూసి సంబరపడతాడు; బంధువులు మంచి చెప్తే కోపంతో బదులిస్తాడు; మంచివారిని నిందిస్తాడు; దుర్మార్గులనే తన స్నేహితులుగా భావిస్తాడు.
2. దైవాఖ్యానమ్ (దైవముయొక్క మహిమ)
తాత్పర్యం: దైవాన్ని లెక్కచేయకుండా ఏ పనిచేసినా అది ఫలితాన్నివ్వదు. చాతక పక్షి నీటి కొలను నుండి నీటిని త్రాగాలని చూసినా, గొంతు రంధ్రం గుండా అది క్రిందికి పోదు (దైవానుగ్రహం లేనిది ఏదీ జరగదు).
వివరణ:
దైవముల్లంఘన (దైవ బలము యొక్క ప్రాముఖ్యత): మనిషి ఎంతటి శక్తిమంతుడైనా, ఎన్నో ప్రయత్నాలు చేసినప్పటికీ, అంతిమ ఫలితం దైవాధీనమై ఉంటుంది. దైవ సంకల్పం లేకుండా కేవలం స్వార్థంతో లేదా అహంకారంతో చేసే పనులు ఎప్పటికీ మంచి ఫలితాలను ఇవ్వవు. ఇక్కడ 'దైవం' అంటే కేవలం మూఢనమ్మకం కాదు; ప్రకృతి నియమాలు, సమయము, కాలము మరియు కర్మఫల సిద్ధాంతం అని అర్థం చేసుకోవాలి.
చాతక పక్షి ఉదాహరణ: భారతీయ సాహిత్య శ్లోకాల్లో 'చాతక పక్షి' (Rainbird) కి ఒక ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. ఈ పక్షి కేవలం ఆకాశం నుండి కురిసే వర్షపు చినుకులను మాత్రమే తాగుతుంది, భూమిపై ఉన్న నీటిని ముట్టదు అనే నమ్మకం ఉంది. ఒకవేళ ఆ పక్షి దాహంతో నీటి కొలను దగ్గరకు వెళ్లినా, దాని స్వభావం లేదా విధిరీత్యా అది ఆ నీటిని త్రాగి దాహాన్ని తీర్చుకోలేదు. అలాగే, మనకు తగనిది లేదా దైవము నిర్ణయించనిది ఎంత ప్రయత్నించినా మనకు దక్కదు అని ఈ దృష్టాంతం ద్వారా కవి వివరిస్తున్నారు.
జీవితానికి అన్వయం: మనుషులమైన మనం జీవితంలో ఏదైనా సాధించాలనుకున్నప్పుడు కష్టపడటం (ప్రయత్నం) ఎంత ముఖ్యమో, విధిని మరియు పరిస్థితులను గౌరవించడం కూడా అంతే ముఖ్యం. అతి విశ్వాసంతో, దైవబలాన్ని లేదా ధర్మాన్ని విస్మరించి చేసే ఏ పనైనా చివరికి నిరాశనే మిగులుస్తుంది.
ఈ శ్లోకం మనకు వినయంతో పాటు, కర్మ మీద నమ్మకం ఉంచుతూనే ఫలితాన్ని దైవానికి వదిలేయవలసిన అవసరాన్ని నేర్పుతుంది.
తాత్పర్యం: తల్లి పిల్లలను కనేటప్పుడు శూరుడినో, పండితుడినో కనకపోయినా పర్వాలేదు, అదృష్టవంతుడిని కనాలి. ఎందుకంటే శూరులైన, విద్యావంతులైన పాండవులు కూడా అడవులలో ఎన్నో ఇబ్బందులు పడ్డారు కదా!
తాత్పర్యం: దైవం కేవలం మనుషుల మీదే కాదు, దేవుళ్ల మీద కూడా తన ప్రభావాన్ని చూపుతుంది. ధనాధిపతి అయిన కుబేరుడు స్నేహితుడిగా ఉన్నప్పటికీ, పరమశివుడు మాత్రం చర్మాన్ని ధరిస్తూ ఆదిభిక్షువుగా తిరుగుతున్నాడు.
తాత్పర్యం: చెవులు రంధ్రాలు కలిగి, మధ్యలో వంకరగా ఉన్నప్పటికీ బంగారు కుండలానికి పాత్రమవుతున్నాయి. కానీ, ఎంతో నిర్మలంగా ఉండే కన్ను మాత్రం కేవలం నల్లటి కాటుకకు, బూడిదకు పాత్రమవుతోంది. దైవ లీల విచిత్రమైనది!
తాత్పర్యం: జగత్తుకు నేత్రాలైన సూర్యచంద్రులు కూడా రోజు అస్తమించిపోతుంటారు. విధిని ఎవరైనా దాటగలరా?
తాత్పర్యం: మనిషి ఎంతటి బుద్ధిశీలుడైనా, శూరుడైనా, పండితుడైనా ఏమి లాభం? దైవం కనుక ఫలితం ఇవ్వకూడదని తలిస్తే, అతని ప్రయత్నాలన్నీ వ్యర్థమైపోతాయి.
తాత్పర్యం: దివ్యమైన లేదా ఉత్తమమైన ప్రదేశాలలో సేవలు చేసినంత మాత్రాన కర్మబంధం నశించదు. పరమశివుడి వాహనమైన నంది నిత్యం కైలాసంలో ఉన్నప్పటికీ, ఎడ్ల స్వభావమైన గడ్డిని మాత్రమే తింటూ ఉంటుంది కదా!
అవశ్యంభావిభావానాం ప్రతీకారో భవేద్యది ।
శ్లోకము 48:
దాతా బలిః ప్రార్థయితా చ విష్ణుః
దానం భువో వాజిమఖస్య కాలః ।
నమోఽస్తు తస్యై భవితవ్యతాయై
యస్యాః ఫలం బంధనమేవ జాతమ్ ॥ 48 ॥
తాత్పర్యము (48):
దానమిచ్చినవాడు బలి చక్రవర్తి; దానం యాచించినవాడు సాక్షాత్తూ శ్రీమహావిష్ణువు; ఇచ్చినది భూదానము; సమయము పరమ పవిత్రమైన అశ్వమేధ యాగ కాలము. అయినా అంతటి దానానికి ఫలితం మాత్రం బలికి బంధనం (కారాగారవాసం/పాతాళ బంధం) ప్రాప్తించింది. విధి నిర్ణయానికి నమస్కారం! విధి ఎంతటిదైనా దాని ప్రకారం జరగాల్సినదే జరుగుతుంది.
శ్లోకము 49:
ప్రాప్తవ్యమర్థం లభతే మనుష్యో
దేవోఽపి తం లంఘయితుం న శక్తః ।
తస్మాన్న శోచామి న విస్మయో మే
యదస్మదీయం న హి తత్పరేషామ్ ॥ 49 ॥
తాత్పర్యము (49):
మనిషికి ఏది ప్రాప్తించాలో అది తప్పక లభిస్తుంది; దేవతలు కూడా ఆ విధిని దాటలేరు (మార్చలేరు). అందువల్ల నేను దేనికీ దుఃఖించను, ఆశ్చర్యపడను కూడా. మనది అయినది ఇతరుల పాలు కాదు; మనది కానిది మనకు దక్కదు.
శ్లోకము 50:
మా ధావ మా ధావ వినైవ దైవం
నో ధావనం సాధనమస్తి లక్ష్మ్యాః ।
చేద్ధావనం సాధనమస్తి లక్ష్మ్యాః
శ్వా ధావమానోఽపి లభేత లక్ష్మీమ్ ॥ 50 ॥
తాత్పర్యము (50):
ఓ మానవుడా! వ్యర్థంగా అటూఇటూ పరుగెత్తవద్దు. దైవానుకూలత (ప్రాప్తం) లేకుండా కేవలం పరుగులు తీసినంత మాత్రాన సంపద దక్కదు. ఒకవేళ కేవలం పరుగెత్తడమే సంపద సాధనకు మార్గమైతే, ఎప్పుడూ పరిగెత్తే కుక్క కూడా లక్ష్మీదేవిని (ధనసంపదను) పొందగలగాలి కదా!
శ్లోకము 51:
ఈశః కరస్థీకృతకాంచనాద్రిః
కుబేరమిత్రో రజతాచలస్థః ।
తథాపి భిక్షాటనమస్య జాతం
విధౌ శిరఃస్థే కుటిలే కుతః శ్రీః ॥ 51 ॥
తాత్పర్యము (51):
శివుడు మేరుపర్వతాన్నే ధనుస్సుగా ధరించినవాడు; సమస్త సంపదలకు అధిపతియైన కుబేరుడు ఆయనకు మిత్రుడు; నివసించేది వెండికొండయైన కైలాసమునందు. అయినప్పటికీ ఆయనకు భిక్షాటన తప్పలేదు. నెత్తిపైనున్న చంద్రుడు వంకరగా ఉన్నట్లే, విధి (బ్రహ్మరాత) వంకరైతే సంపద ఎక్కడి నుంచి వస్తుంది?
శ్లోకము 52:
స్వయం మహేశః శ్వశురో నగేశః
సఖా ధనేశస్తనయో గణేశః ।
తథాపి భిక్షాటనమేవ శంభోః
బలీయసీ కేవలమీశ్వరేచ్ఛా ॥ 52 ॥
తాత్పర్యము (52):
తాను స్వయంగా మహేశ్వరుడు; మామగారేమో పర్వతరాజైన హిమవంతుడు; మిత్రుడు ధనాధిపతియైన కుబేరుడు; కుమారుడు విఘ్నాధిపతియైన గణపతి. అయినప్పటికీ శంకరుడికి భిక్షాటనమే గతి అయింది. దీన్నిబట్టి భగవత్ సంకల్పం లేదా విధి విధానమే అత్యంత బలమైనదని తెలుస్తోంది.
శ్లోకము 53:
అసంభవో హేమమృగస్య జన్మ
తథాపి రామో లులుభే మృగాయ ।
ప్రాయః సమాసన్నవిపత్తికాలే
ధియోఽపి పుంసాం మలినీభవంతి ॥ 53 ॥
తాత్పర్యము (53):
బంగారు జింక పుట్టడం అనేది అసంభవం. అయినప్పటికీ శ్రీరాముడు ఆ మాయలేడిని పొందాలని ఆశపడ్డాడు. విపత్తులు సమీపించే కాలంలో ఎంతటి ఉత్తమ పురుషుల బుద్ధులైనా భ్రంశమై (మసకబారి) పోతాయి.
శ్లోకము 54:
న భూతపూర్వో న చ కేన దృష్టో
హేమ్నః కురంగో న కదాపి వార్తా ।
తథాపి తృష్ణా రఘునందనస్య
వినాశకాలే విపరీతబుద్ధిః ॥ 54 ॥
తాత్పర్యము (54):
బంగారు జింక పూర్వమెన్నడూ లేదు, ఎవరూ చూడనూ లేదు, కనీసం అలాంటిది ఉన్నట్లు వినను కూడా లేదు. అయినప్పటికీ శ్రీరాముడికి దానిపై కోరిక కలిగింది. నాశనం వచ్చే సమయానికి బుద్ధి కూడా విపరీతంగా మారుతుంది.
శ్లోకము 55:
ధనాని భూమౌ పశవశ్చ గోష్ఠే
భార్యా గృహద్వారి జనః శ్మశానే ।
దేహశ్చితాయాం పరలోకమార్గే
కర్మానుగో గచ్ఛతి జీవ ఏకః ॥ 55 ॥
తాత్పర్యము (55):
మనిషి మరణించినప్పుడు ధనసంపదలు భూమిపైనే ఉండిపోతాయి; పశువులు కొట్టంలోనే మిగిలిపోతాయి; భార్య ఇంటి గుమ్మం వరకే వస్తుంది; బంధుమిత్రులు శ్మశానం వరకే వస్తారు; శరీరం చితిలో కాలిపోతుంది. కానీ పరలోక మార్గంలో మాత్రం జీవుడు తాను చేసుకున్న కర్మలను వెంటబెట్టుకుని ఒంటరిగానే వెళతాడు.
శ్లోకము 56:
వనే జనే శత్రుజలాగ్నిమధ్యే
మహార్ణవే పర్వతమస్తకే వా ।
సుప్తం ప్రమత్తం విషమస్థితం వా
రక్షన్తి పుణ్యాని పురా కృతాని ॥ 56 ॥
తాత్పర్యము (56):
అడవిలోనైనా, శత్రువుల మధ్యనైనా, నీటిలో, అగ్నిలో, మహాసముద్రంలో, పర్వత శిఖరంపై చిక్కుకున్నప్పుడైనా; లేదా నిద్రిస్తున్నా, అప్రమత్తంగా ఉన్నా, ఆపదల్లో ఉన్నా పూర్వజన్మలో చేసుకున్న పుణ్యకర్మలే మానవుడిని ఎల్లప్పుడూ రక్షిస్తాయి.
శ్లోకము 57:
సుఖస్య దుఃఖస్య న కోఽపి దాతా
పరో దదాతీతి కుబుద్ధిరేషా ।
అహం కరోమీతి వృథాభిమానః
స్వకర్మసూత్రగ్రథితో హి లోకః ॥ 57 ॥
తాత్పర్యము (57):
ఎవరి సుఖానికి కానీ, దుఃఖానికి కానీ ఇతరులు కారకులు కారు. ఎదుటివారే మనకు సుఖదుఃఖాలు ఇస్తున్నారనుకోవడం అవివేకం. "నేనే చేస్తున్నాను" అనుకోవడం వ్యర్థమైన అహంకారం. ఈ లోకమంతా వారి పూర్వకర్మలనే దారంతో వారు బంధింపబడగా నడుస్తోంది.
శ్లోకము 58:
యః సుందరస్తద్వనితా కురూపా
యా సుందరీ సా పతిరూపహీనా ।
యత్రోభయం తత్ర దరిద్రతా చ
విధేర్విచిత్రాణి విచేష్టితాని ॥ 58 ॥
తాత్పర్యము (58):
భర్త అందగాడైతే భార్య రూపహీనురాలవుతుంది; భార్య చక్కని సౌందర్యవతి అయితే భర్త అందవిహీనుడవుతాడు; ఒకవేళ ఇద్దరూ రూపవంతులే అయితే అక్కడ దరిద్రం తాండవిస్తుంది. బ్రహ్మదేవుని లీలలు/విధి చేష్టలు ఎంత విచిత్రమైనవో కదా!
శ్లోకము 59:
భ్రమన్వనాంతే నవమంజరీషు
న షట్పదో గంధఫలీమజిఘ్రత్ ।
సా కిం న రమ్యా స చ కిం న రంతా
బలీయసీ కేవలమీశ్వరేచ్ఛా ॥ 59 ॥
తాత్పర్యము (59):
అడవిలోని నవ కుసుమ మంజరులన్నింటిపై తిరిగే తుమ్మెద సంపెంగ పువ్వు (గంధఫలి) దగ్గరకు వెళ్లి దాని సువాసనను ఆస్వాదించదు. ఆ పుష్పం అందమైనది కాదా? లేక తుమ్మెద అనుభవించలేనిదా? రెండూ సమర్థవంతమైనవే అయినప్పటికీ కేవలం దైవేచ్ఛ/విధి ప్రభావమే బలవత్తరమైనది.
శ్లోకము 60:
విధౌ విరుద్ధే న పయః పయోనిధౌ
సుధౌఘసింధౌ న సుధా సుధాకరే ।
న వాంఛితం సిధ్యతి కల్పపాదపే
న హేమ హేమప్రభవే గిరావపి ॥ 60 ॥
తాత్పర్యము (60):
కాలం లేదా విధి ప్రతికూలించినప్పుడు క్షీరసాగరంలో కూడా పాలు లభించవు; అమృతకిరణుడైన చంద్రునిలో అమృతం దొరకదు; కోరిన కోర్కెలు తీర్చే కల్పవృక్షం వద్ద కూడా కోరిక నెరవేరదు; బంగారాన్ని పుట్టించే మేరుపర్వతం వద్ద కూడా బంగారం ప్రాప్తించదు.
శ్లోకము 61:
అవశ్యభావ్యేషు నవగ్రహగ్రహీ
యయా దిశా ధావతి వేధసః స్పృహా ।
తృణేన వాత్యేవ తయానుగమ్యతే
జనస్య చిత్తేన భృశావశాత్మనా ॥ 61 ॥
తాత్పర్యము (61):
తప్పక జరగవలసిన పరిణామాల విషయంలో, విధి యొక్క సంకల్పం ఏ దిశగా సాగుతుందో, సుడిగాలిలో కొట్టుకుపోయే గడ్డిపరకలాగే నిస్సహాయమైన మానవుని మనస్సు కూడా ఆ దిశగానే లాగబడుతుంది (విధి ప్రాబల్యాన్ని దాటడం ఎవరి వల్లా కాదు).
శ్లోకము 62:
నిపతతి కిల దుర్బలేషు దైవం
తదవితథం నను యేన కారణేన ।
బలవతి న తథా యథాబలానాం
ప్రభవతి కృష్టశరాసనో మనోభూః ॥ 62 ॥
తాత్పర్యము (62):
'విధి ఎల్లప్పుడూ బలహీనులపైనే దెబ్బకొడుతుంది' అనే నానుడి నిజమే. ఎందుకంటే, విల్లు ఎక్కుపెట్టిన మన్మథుడు కూడా బలవంతులపై కాక, అబలులైన (స్త్రీలు/బలహీనులైన) వారిపైనే తన పూర్తి ప్రభావాన్ని చూపుతాడు కదా!
శ్లోకము 63:
హరశిరసి శిరాంసి యాని రేజుః
శివ శివ తాని లుఠంతి గృధ్రపాదే ।
అయి ఖలు విషమైః పురాకృతానాం
భవతి హి జంతుషు కర్మణాం విపాకః ॥ 63 ॥
తాత్పర్యము (63):
పరమశివుని శిరస్సుపై కిరీటాల్లా ప్రకాశించిన రావణాసురుని తలలు, చివరికి శివ శివా! గద్ద కాళ్ల క్రింద పడి దొర్లాయి. పూర్వజన్మలలో చేసిన కర్మల పరిపాకం ఎంతటి వారికైనా ఇంతటి విషమ పరిస్థితులను తెచ్చిపెడుతుంది కదా!
శ్లోకము 64:
క్వ చ నను జనకాధిరాజపుత్రీ
క్వ చ దశకంధరమందిరే నివాసః ।
అయి ఖలు విషమః పురాకృతానాం
భవతి హి జంతుషు కర్మణాం విపాకః ॥ 64 ॥
తాత్పర్యము (64):
పరమ పవిత్రురాలు, మహారాజైన జనకుని పుత్రికయైన సీతాదేవి ఎక్కడ? రాక్షసరాజైన రావణాసురుని లంకలోని బందిఖానా నివాసం ఎక్కడ? ప్రాణులపై పూర్వజన్మల కర్మపరిపాకం ఎంతటి విషమమైన, విపరీతమైన ఫలితాలను కలిగిస్తుందో కదా!
శ్లోకము 65:
క్వ తు కులమకలంకమాయతాక్ష్యాః
క్వ ను రజనీచరసంగమాపవాదః ।
అయి ఖలు విషమః పురాకృతానాం
భవతి హి జంతుషు కర్మణాం విపాకః ॥ 65 ॥
తాత్పర్యము (65):
విశాలమైన నేత్రాలు గల ఆ సీతాదేవి యొక్క నిష్కళంకమైన వంశమెక్కడ? రాక్షసునితో సహవాసం చేసిందనే దుర్భరమైన అపవాదు ఎక్కడ? జీవులకు పూర్వజన్మ కర్మల పరిపాకం ఎంతటి దారుణమైన పరిస్థితినైనా తెచ్చిపెడుతుంది కదా!
శ్లోకము 66:
క్వ వనం తరువల్కభూషణం
నృపలక్ష్మీః క్వ మహేంద్రవందితా ।
నియతం ప్రతికూలవర్తినో
బత ధాతుశ్చరితం సుదుఃసహమ్ ॥ 66 ॥
తాత్పర్యము (66):
చెట్ల నారచీరలే ఆభరణాలుగా గల కారడవి ఎక్కడ? దేవేంద్రునిచే కొనియాడబడే రాజభోగాలు, రాజ్యలక్ష్మి ఎక్కడ? అయ్యో! విధి ప్రతికూలించినప్పుడు బ్రహ్మదేవుని నడత, లీలలు ఎవరికైనా భరించడానికి అత్యంత దుస్సహమైనవి.
శ్లోకము 67:
సృజతి తావదశేషగుణాకరం
పురుషరత్నమలంకరణం భువః ।
తదపి తత్క్షణభంగి కరోతి చే-
దహహ కష్టమపండితతా విధేః ॥ 67 ॥
తాత్పర్యము (67):
బ్రహ్మదేవుడు మొదట సమస్త సద్గుణాలకు నిలయమైనవాడు, భూమండలానికే అలంకారమైన ఉత్తమ పురుషరత్నాన్ని సృష్టిస్తాడు; తీరా అంతటి మహానుభావుడిని మరుక్షణంలోనే నశించేలా (క్షణభంగురంగా) చేస్తాడు. అయ్యో! విధి యొక్క ఈ అవివేకం ఎంత కష్టమైనదో కదా!
శ్లోకము 68:
గజభుజంగమయోరపి బంధనం
శశిదివాకరయోర్గ్రహపీడనమ్ ।
మతిమతాం చ సమీక్ష్య దరిద్రతాం
విధిరహో బలవానితి మే మతిః ॥ 68 ॥
తాత్పర్యము (68):
మహా బలవత్తరమైన ఏనుగులు, భయంకరమైన సర్పాలు బంధింపబడడం; సూర్యచంద్రులు సైతం గ్రహణ పీడనకు గురికావడం; అపారమైన బుద్ధిమంతులు దారిద్ర్యంలో మగ్గిపోవడం చూస్తుంటే... దైవము/విధియే సమస్తంకంటే అత్యంత బలమైనది అని నా నిశ్చయమైన అభిప్రాయం.
శ్లోకము 69:
యదపి జన్మ బభూవ పయోనిధౌ
నివసనం జగతీపతిమస్తకే ।
తదపి నాథ పురాకృతకర్మణా
పతతి రాహుముఖే ఖలు చంద్రమాః ॥ 69 ॥
తాత్పర్యము (69):
చంద్రుడు క్షీరసాగరంలో జన్మించినవాడు; లోకనాథుడైన పరమశివుని శిరస్సుపై నివసించేవాడు. అయినప్పటికీ, పూర్వజన్మ కర్మల ప్రభావం వల్ల ఆయన రాహువు ముఖంలో పడక (గ్రహణపీడకు గురికాక) తప్పడం లేదు కదా!
శ్లోకము 70:
ప్రతికూలతాముపగతే హి విధౌ
విఫలత్వమేతి బహుసాధనతా ।
అవలంబనాయ దినభర్తురభూ-
న్న పతిష్యతః కరసహస్రమపి ॥ 70 ॥
తాత్పర్యము (70):
విధి ప్రతికూలించినప్పుడు ఎన్ని రకాల సాధనాలు, సంపదలు, సహాయాలు ఉన్నా అన్నీ నిష్ఫలమైపోతాయి. అస్తమించే సమయంలో క్రిందికి పడిపోతున్న సూర్యుడిని (దినభర్తను) నిలబెట్టడానికి ఆయనకున్న వేలాది కిరణాలు (కరములు / చేతులు) కూడా పనికిరాలేదు కదా!
శ్లోకము 71:
యస్మాచ్చ యేన చ యథా చ యదా చ యచ్చ
యావచ్చ యత్ర చ శుభాశుభమాత్మకర్మ ।
తస్మాచ్చ తేన చ తథా చ తదా చ తచ్చ
తావచ్చ తత్ర చ విధాతృవశాదుపైతి ॥ 71 ॥
తాత్పర్యము (71):
తాను చేసిన శుభ లేక అశుభ కర్మలు ఏ కారణం చేత, ఎవరి ద్వారా, ఎలా, ఏ సమయంలో, ఎంత మేర, ఎక్కడ చేయబడ్డాయో... ఆ కర్మల ఫలితాలు కూడా ఖచ్చితంగా అదే కారణంతో, వారి ద్వారానో, అలాగే, ఆ కాలంలోనే, అంతే పరిమాణంలో, అక్కడే బ్రహ్మదేవుని ఆధీనంలో అనుభవానికి వస్తాయి.
శ్లోకము 72:
నైవాకృతిః ఫలతి నైవ కులం న శీలం
విద్యాపి నైవ న చ యత్నకృతాపి సేవా ।
భాగ్యాని పూర్వతపసా ఖలు సంచితాని
కాలే ఫలంతి పురుషస్య యథైవ వృక్షాః ॥ 72 ॥
తాత్పర్యము (72):
మనిషికి అందమైన ఆకారము కానీ, ఉత్తమ కులము కానీ, మంచి శీలము కానీ, విద్య కానీ, ఎంతో ప్రయత్నించి చేసిన సేవ కానీ ఫలితాన్ని ఇవ్వలేవు. పూర్వజన్మలో చేసిన పుణ్య/తపస్సుల వల్ల కూడబెట్టుకున్న భాగ్యాలే, సరైన కాలం రాగానే చెట్లు పండ్లు ఇచ్చినట్లుగా ఫలిస్తాయి.
శ్లోకము 73:
ఆకాశముత్పతతు గచ్ఛతు వా దిగంత-
మంభోనిధిం విశతు తిష్ఠతు వా యథేచ్ఛమ్ ।
జన్మాంతరార్జితశుభాశుభకృన్నరాణాం
ఛాయేవ న త్యజతి కర్మఫలానుబంధః ॥ 73 ॥
తాత్పర్యము (73):
మనిషి ఆకాశంలోకి ఎగిరిపోయినా, దిగంతాలకు పారిపోయినా, సముద్రంలో మునిగినా లేదా తన ఇష్టం వచ్చిన చోట దాక్కున్నా సరే... పూర్వజన్మలలో ఆర్జించిన శుభాశుభ కర్మల ఫలితబంధం నీడలాగే ఎన్నటికీ అతడిని విడిచిపెట్టదు.
శ్లోకము 74:
భీమం వనం భవతి తస్య పురం ప్రధానం
సర్వో జనః సుజనతాముపయాతి తస్య ।
కృత్స్నా చ భూర్భవతి సన్నిధిరత్నపూర్ణా
యస్యాస్తి పూర్వసుకుృతం విపులం నరస్య ॥ 74 ॥
తాత్పర్యము (74):
ఏ మానవునికైతే పూర్వజన్మల పుణ్యఫలం పుష్కలంగా ఉంటుందో, అతనికి భయంకరమైన అడవి కూడా రాజధాని నగరంగా మారుతుంది; జనులందరూ అతనికి మిత్రులుగా, సజ్జనులుగా మారిపోతారు; యావత్ భూమండలం రత్ననిధులతో నిండి అతనికి సంపదలను అందిస్తుంది.
శ్లోకము 75:
కైవర్తకర్కశకరగ్రహణచ్యుతోఽపి
జాలాంతరే నిపతిतः శఫరో వరాకః ।
దైవాత్తతో విగళితో గిళితో బకేన
వక్రే విధౌ వద కథం వ్యవసాయసిద్ధిః ॥ 75 ॥
తాత్పర్యము (75):
జాలరి యొక్క కఠినమైన చేతిపట్టు నుండి తప్పించుకున్న ఒక పాపం చేపపిల్ల, నేరుగా వలలో పడింది. విధివశాత్తు ఆ వలలోంచి కూడా జారి బయటపడితే, గట్టున ఉన్న కొంగ దానిని మింగివేసింది. విధి వక్రించినప్పుడు చేసిన ప్రయత్నాలేవీ ఎలా సఫలమవుతాయో చెప్పు?
శ్లోకము 76:
దైవే సమర్ప్య చిరసంచితకర్మజాలం
సుస్థాః సుఖం వసత కిం పరయాచనాభిః ।
మేరుం ప్రదక్షిణయతోఽపి దివాకరస్య
తే తస్య సప్త తురగా న కదాచిదష్టౌ ॥ 76 ॥
తాత్పర్యము (76):
మీ పూర్వకర్మల ఫలితాన్ని విధికి సమర్పించి ప్రశాంతంగా, సుఖంగా జీవించండి; ఇతరులను యాచించడం ఎందుకు? బంగారు మేరుపర్వతానికి నిరంతరం ప్రదక్షిణలు చేస్తున్నా సూర్యునికి ఏడు గుర్రాలే తప్ప ఎన్నటికీ ఎనిమిది గుర్రాలు కాలేదు కదా (విధి నిర్ణయించిన పరిమితి మారదు)!
శ్లోకము 77:
యేనాంచలేన సరసీరుహలోచనాయాః
ప్రాతః సమీరణభయాత్ప్రకృతః ప్రదీపః ।
తేనైవ సోఽస్తసమయేఽస్తమయం వినీతః
క్రుద్ధే విధౌ భజతి మిత్రమమిత్రభావమ్ ॥ 77 ॥
తాత్పర్యము (77):
పద్మాక్షి అయిన స్త్రీ ఏ పైటకొంగుతోనైతే ఉదయం పూట వీచే గాలి వల్ల దీపం ఆరిపోకుండా రక్షించిందో, సాయంత్రం వేళ అదే కొంగు గాలి తగిలి ఆ దీపం ఆరిపోయింది. విధి ఆగ్రహించినప్పుడు ప్రాణమిత్రుడు కూడా శత్రువుగా మారిపోతాడు.
శ్లోకము 78:
ఆధోరణాంకుశభయాత్కరికుంభయుగ్మం
జాతం పయోధరయుగం హృదయేఽంగనానామ్ ।
తత్రాపి వల్లభనఖక్షతభేదభిన్నం
నైవాన్యథా భవతి యల్లిఖితం విధాత్రా ॥ 78 ॥
తాత్పర్యము (78):
మావటీని అంకుశ దెబ్బల భయంతో ఏనుగు కుంభస్థలాలే స్త్రీల హృదయంపై స్తనద్వయంగా మారాయి. కానీ అక్కడ కూడా అవి ప్రియుని నఖక్షతాల (గోటిగాట్ల) గాయాలను పొందక తప్పలేదు. బ్రహ్మదేవుడు నుదుటిన రాసిన రాత ఎన్నటికీ తప్పదు కదా!
శ్లోకము 79:
సంజాతసాంద్రమకరందరసాం క్రమేణ
పాతుం గతశ్చ కలికాం కమలస్య భృంగః ।
దగ్ధా నిపత్య సహసైవ హిమేన సైషా
వామే విధౌ న హి ఫలంత్యభివాంఛితాని ॥ 79 ॥
తాత్పర్యము (79):
తామర మొగ్గలో చక్కగా తేనె ఊరగానే తాగుదామని ఒక తుమ్మెద వేచి ఉంది. తీరా అక్కడికి వెళ్ళేసరికి ఒక్కసారిగా కురిసిన మంచు వల్ల ఆ పద్మకళిక మాడి నశించిపోయింది. విధి ప్రతికూలించినప్పుడు మనం కోరుకున్న కోరికలు ఎన్నటికీ నెరవేరవు.
శ్లోకము 80:
సింహో బలీ గిరిగుహాసహనప్రవాసీ
క్రూరో భ్రమత్యటవికః ఖలు మాంసభక్షః ।
శయ్యాం గతశ్చ లభతే సుఖమల్పవీర్యో
గేహే బిడాల ఇతి ముంచ సఖే విషాదమ్ ॥ 80 ॥
తాత్పర్యము (80):
మహా బలవంతుడైన సింహం అడవులలో, పర్వత గుహలలో కష్టాలు పడుతూ మాంసాహారం కోసం తిరుగుతూ ఉంటుంది; కానీ అల్పశక్తి కలిగిన పిల్లి మాత్రం ఇళ్లల్లో హాయిగా పరుపులపై సేదతీరుతుంది. కాబట్టి ఓ మిత్రమా! పౌరుషం కంటే దైవబలమే గొప్పది, విచారాన్ని విడిచిపెట్టు.
శ్లోకము 81:
సదసి విదురభీష్మద్రోణశారద్వతానాం
పతిభిరమరకల్పైః పంచభిః పాలితాపి ।
అహహ పరిభవస్య ద్రౌపదీ పాత్రమాసీ-
ద్బలవతి సతి దైవే బంధుభిః కిం విధేయమ్ ॥ 81 ॥
తాత్పర్యము (81):
విదురుడు, భీష్ముడు, ద్రోణుడు, కృపాచార్యుడు వంటి మహామహులు ఉన్న సభలోనే, దేవతలతో సమానులైన ఐదుగురు భర్తలు రక్షకులుగా ఉన్నప్పటికీ... అయ్యో! ద్రౌపది ఘోర పరాభవానికి గురికావలసి వచ్చింది. దైవము లేదా విధి బలవత్తరమైనప్పుడు ఎంతమంది బంధువులున్నా ఏమి చేయగలరు?
శ్లోకము 82:
గుణవదగుణవద్వా కుర్వతా కార్యమాదౌ
పరిణతిరవధార్యా యత్నతః పండితేన ।
అతిరభసకృతానాం కర్మణామావిపత్తే-
ర్భవతి హృదయదాహీ శల్యతుల్యో విపాకః ॥ 82 ॥
తాత్పర్యము (82):
మంచిదైనా, చెడ్డదైనా ఏ పనినైనా చేసే ముందు విజ్ఞుడైనవాడు దాని పర్యవసానాన్ని (పరిణామాన్ని) ముందుగానే క్షుణ్ణంగా ఆలోచించాలి. అత్యంత తొందరపాటుతో, విచక్షణ లేకుండా చేసిన పనుల ఫలితం జీవితాంతం హృదయాన్ని దహించివేసే ముల్లులా బాధపెడుతుంది.
శ్లోకము 83:
స హి గగనవిహారీ కల్మషధ్వంసకారీ
దశశతకరధారీ జ్యోతిషాం మధ్యచారీ ।
విధురపి విధియోగాద్గ్రస్యతే రాహుణాసౌ
లిఖితమిహ లలాటే ప్రోజ్ఝితుం కః సమర్థః ॥ 83 ॥
తాత్పర్యము (83):
ఆకాశంలో విహరించేవాడు, చీకట్లను పారద్రోలేవాడు, వేలాది కాంతికిరణాలను ప్రసరించేవాడు, నక్షత్ర మండలాల మధ్య తిరిగే చంద్రుడు (లేదా సూర్యుడు) సైతం విధి ప్రభావం వల్ల రాహువుచే మింగబడుతున్నాడు. అలాంటప్పుడు నుదుటిపై బ్రహ్మ రాసిన రాతను చెరిపివేయడానికి ఎవరికి సాధ్యమవుతుంది?
శ్లోకము 84:
అయమమృతనిధానం నాయకోప్యోషధీనాం
శతభిషగనుయాతః శంభుమూర్ధ్నోఽవతంసః ।
విరహయతి న చైనం రాజయక్ష్మా శశాంకం
హతవిధిపరిపాకః కేన వా లంఘనీయః ॥ 84 ॥
తాత్పర్యము (84):
అమృతానికి నిలయమైనవాడు, సమస్త ఔషధులకు అధిపతి, శతభిషక్ నక్షత్రం (వందమంది వైద్యులు) వెంట ఉన్నవాడు, పరమశివుని శిరస్సుపై ఆభరణంగా వెలిగే చంద్రుడిని సైతం క్షయవ్యాధి (క్షీణత) వీడటం లేదు. దౌర్భాగ్యపు విధి నిర్ణయాన్ని దాటడం ఎవరి తరం?
శ్లోకము 85:
శశిని ఖలు కలంకః కంటకః పద్మనాళే
యువతికుచనిపాతః పక్వతా కేశజాలే ।
జలధిజలమపేయం పండితే నిర్ధనత్వం
వయసి ధనవివేకో నిర్వివేకో విధాతా ॥ 85 ॥
తాత్పర్యము (85):
చంద్రునిలో మచ్చ ఉండటం, తామరతూడుకు ముళ్ళుండటం, వయసు మళ్లేకొద్దీ స్త్రీల సౌందర్యం తగ్గడం, జుట్టు నెరసిపోవడం, సముద్రపు నీరు తాగడానికి పనికిరాకపోవడం, పండితులలో దారిద్ర్యం ఉండటం, ముసలితనంలో మాత్రమే ధనవివేకం రావడం... ఇవన్నీ చూస్తుంటే సృష్టికర్తయైన బ్రహ్మదేవుడు వివేకం లేనివాడు (నిర్వివేకి) అనిపిస్తోంది!
శ్లోకము 86:
ప్రియసఖి విపద్దండప్రాంతప్రపాతపరంపరా-
పరిచయచలే చింతాచక్రే నిధాయ విధిః ఖలః ।
మృదమివ బలాత్పిండీకృత్య ప్రగల్భకులావద్-
భ్రమయతి మనో నో జానీమః కిమత్ర కరిష్యతి ॥ 86 ॥
తాత్పర్యము (86):
ఓ ప్రియసఖీ! దుష్టుడైన విధి కుమ్మరిలా మారి, వరుస ఆపదలనే దండాల తాకిడితో తిరిగే చింతలనే చక్రంపై మన మనస్సును మట్టిముద్దలా బలంగా ఉంచి గిరగిరా తిప్పుతున్నాడు. చివరకు ఆయన మనతో ఎలాంటి పాత్రను చేస్తాడో (ఏం చేస్తాడో) తెలియడం లేదు.
శ్లోకము 87:
క్వచిత్పాణిప్రాప్తం ఘటితమపి కార్యం విఘటయ-
త్యశక్యం కేనాపి క్వచిద్ఘటమానం ఘటయతి ।
తదేవం సర్వేషాముపరి పరితో జాగ్రతి విధా-
వుపాలంభః కోఽయం జనతనుధనోపార్జనవిధౌ ॥ 87 ॥
తాత్పర్యము (87):
విధి చేతికి అందిన పనిని కూడా ఒక్కోసారి దూరం చేసి పాడుచేస్తుంది; ఎవరి వల్లా కాదనుకున్న అసాధ్యమైన పనిని ఒక్కోసారి సునాయాసంగా నెరవేరుస్తుంది. సమస్త లోకంపై విధి ప్రభావమే ఇంతగా జాగరూకమై నడుస్తున్నప్పుడు, కేవలం మానవుల ప్రయత్నాలపై, సంపాదనపై నిందలు వేయడం దేనికి?
శ్లోకము 88:
నమస్యామో దేవాన్నను హతవిధేస్తేఽపి వశగా
విధిర్వంద్యః సోఽపి ప్రతినియతకర్మైకఫలదః ।
ఫలం కర్మాయత్తం యది కిమమరైః కిం చ విధినా
నమస్తత్కర్మభ్యో విధిరపి న యేభ్యః ప్రభవతి ॥ 88 ॥
తాత్పర్యము (88):
దేవతలకు నమస్కరిద్దామంటే వారూ విధికి లోబడినవారే; సరే బ్రహ్మదేవుడికే నమస్కరిద్దామంటే ఆయన కూడా పూర్వకర్మల ప్రకారమే ఫలాలనిస్తాడు. ఫలితమంతా కర్మల మీదే ఆధారపడినప్పుడు దేవతలతో కానీ, బ్రహ్మతో కానీ ఏం పని? కాబట్టి, సాక్షాత్తూ బ్రహ్మదేవుడు సైతం వేటిని మార్చలేడో ఆ 'కర్మల'కే నా నమస్కారం!
శ్లోకము 89:
త్రిలోకేశః శౌరిః శబరశరలక్ష్యత్వమగమ-
ద్విధాతా లోకానామలభత శిరఃకృంతనవిధిమ్ ।
ప్రయాతౌ తౌ రాహోర్దినకరశశాంకౌ కబలతాం
ప్రభుర్నగ్నః శంభుః శిరసి లిఖితం లంఘయతి కః ॥ 89 ॥
తాత్పర్యము (89):
ముల్లోకాలకు అధిపతియైన శ్రీకృష్ణుడు బోయవాని బాణానికి గురికావలసి వచ్చింది; లోకసృష్టికర్తయైన బ్రహ్మదేవుడు శిరచ్ఛేదానికి గురయ్యాడు; సూర్యచంద్రులు రాహువు నోటికి ఆహారమవుతున్నారు; సర్వేశ్వరుడైన పరమశివుడు దిగంబరుడై తిరిగాడు. నుదుటిపై రాసిన బ్రహ్మరాతను ఎవరు మాత్రం దాటగలరు?
శ్లోకము 90:
సుధాంశోర్జాతేయం కథమపి కలంకస్య కనికా
విధాతుర్దోషోఽయం న చ గుణనిధేస్తస్య కిమపి ।
స కిం నాత్రేః పుత్రో న కిము హరచూడార్చనమణి-
ర్న వా హంతి ధ్వాంతం జగదుపరి కిం వా న వసతి ॥ 90 ॥
తాత్పర్యము (90):
చంద్రునిలో ఏర్పడిన మచ్చ అనేది సృష్టికర్తయైన బ్రహ్మ యొక్క దోషమే కానీ, సద్గుణాల నిధియైన చంద్రుని లోపం ఎంతమాత్రం కాదు. ఆయన అత్రి మహర్షి పుత్రుడు కాదా? శివుని జటాజూటాన్ని అలంకరించే శిరోమణి కాదా? చీకట్లను పారద్రోలడం లేదా? లోకాలన్నింటిపై ప్రకాశిస్తూ నివసించడం లేదా? (ఇన్ని సుగుణాలున్నా మచ్చ ఏర్పడటం విధివైపరీత్యమే).
శ్లోకము 91:
లులాయే గోమాయౌ మృగపరిషది శ్వాపదకులే
కరిష్యన్కార్పణ్యం కిమిహ మహిమానం గమయసి ।
నిమగ్నః పంకేఽస్మిన్ననుభవ కరీంద్రాధిపదశాం
అభద్రం భద్రం వా విధిలిఖితమున్మూలయతి కః ॥ 91 ॥
తాత్పర్యము (91):
ఓ గజేంద్రా! బురదలో కూరుకుపోయిన నీవు దున్నపోతు, నక్క, ఇతర అడవి మృగాల సమక్షంలో దీనంగా వేడుకుంటూ నీ ఔన్నత్యాన్ని ఎందుకు పోగొట్టుకుంటావు? ఈ బురదలో దిగబడిపోయిన దైన్యస్థితిని అనుభవించక తప్పదు. మంచిదైనా, చెడ్డదైనా నుదుటిపై బ్రహ్మ రాసిన రాతను తుడిచివేయడం ఎవరి తరం?
శ్లోకము 92:
ధునోతి ధ్వాంతాని వ్యపనయతి నీహారపటలం
కులం రాజీవానాం దలయతి రథాంగే రమయతి ।
జగద్వ్యాపీ దేవః సుఖయతి జనానాం చ నయనం
న యాతి స్థేమానం యది తదిహ దైవం జయతు కః ॥ 92 ॥
తాత్పర్యము (92):
చీకట్లను పారద్రోలుతూ, మంచు తెరలను తొలగిస్తూ, తామరలను వికసింపజేస్తూ, చక్రవాక పక్షులకు ఆనందాన్ని కలిగిస్తూ, జగమంతా ప్రకాశాన్ని నింపి జనుల కళ్లకు ఆహ్లాదాన్ని పంచే ప్రత్యక్ష దైవమైన సూర్యుడే ఆకాశంలో ఒకేచోట స్థిరంగా నిలువలేక అస్తమించవలసి వస్తోంది. అలాంటప్పుడు విధిని లేదా దైవాన్ని ఎవరు మాత్రం గెలవగలరు?
శ్లోకము 93:
త ఏవామీ బాణాస్తదపి హృదయం ధనురిదం
స ఏవాహం పార్థః ప్రమథితసురారాతినిచయః ।
ఇమాస్తాస్తా గోప్యో హరిచరణచిత్తైకశరణా
హ్రియంతే గోపాలైర్విధిరిహ బలీయాన్న తు నరః ॥ 93 ॥
తాత్పర్యము (93):
అక్షయతూణీరాలలోని అవే బాణాలు ఉన్నాయి; చేతిలో అజేయమైన అదే గాండీవ ధనుస్సు ఉంది; రాక్షస సమూహాలను తుదముట్టించిన అదే అర్జునుడను నేనూ ఉన్నాను. శ్రీకృష్ణుని పాదాలనే శరణుజొచ్చిన ఆ గోపికలను అల్పులైన దొంగలు, ఆభీరులు ఎత్తుకెళ్తుంటే వారిని రక్షించలేకపోయాను. దీన్నిబట్టి లోకంలో మనుష్యుని పౌరుషం కంటే కాలం లేదా విధియే బలవత్తరమైనదని స్పష్టమవుతోంది.
శ్లోకము 94:
అలంకారః శంకాకరనరకపాలం పరిజనో
విశీర్ణాంగో భృంగీ వసు చ వృష ఏకో బహువయాః ।
అవస్థేయం స్థాణోరపి భవతి సర్వామరగురో-
ర్విధౌ వక్రే మూర్ధ్ని స్థితవతి వయం కే పునరమీ ॥ 94 ॥
తాత్పర్యము (94):
ధరించే ఆభరణమేమో భయంకరమైన నరకపాలం; వెంట ఉండే పరివారమేమో కృశించిన అంగములు గల భృంగిరిటి; ఉన్న ఆస్తిపాస్తులేమో ముసలిదైన ఒక్క ఎద్దు మాత్రమే! సమస్త దేవతలకు పూజ్యుడైన సాక్షాత్తూ స్థాణువైన పరమశివుని నెత్తిపైనే వంకర చంద్రుడు (వక్రించిన విధి) ఉన్నందున ఆయన పరిస్థితే ఇలా ఉంటే, ఇక సామాన్యులమైన మనమెంత?
శ్లోకము 95:
పితా రత్నాధారః శుచిసహచరాస్తే చ మణయః
స్వసా స్నిగ్ధా లక్ష్మీరయమవరజః కల్పవిటపీ ।
అహో కార్పణ్యం ధాతుస్తదపి ఖలు శంఖః ప్రతిపదం
రుదిత్వా యద్దీర్ఘం దిశి దిశి వరాటం మృగయతే ॥ 95 ॥
తాత్పర్యము (95):
తండ్రియేమో సమస్త రత్నాల కాకరమైన రత్నాకరుడు (సముద్రుడు); తోడుండే మిత్రులేమో అమూల్యమైన మణులు; తోబుట్టువేమో అనురాగవతియైన సాక్షాత్తూ లక్ష్మీదేవి; తమ్ముడేమో కోరిన కోర్కెలు తీర్చే కల్పవృక్షం. అయినా సరే విధి విచిత్రం చూడండి! శంఖం నిత్యం దీర్ఘంగా రోదిస్తూ (ధ్వని చేస్తూ) ఇంటింటా తిరిగి గవ్వల కోసం (భిక్ష కోసం) యాచిస్తూనే ఉంది.
శ్లోకము 96:
పత్రం నైవ యదా కరీరవిటపే దోషో వసంతస్య కిం
నోలూకేన విలోక్యతే యది దివా సూర్యస్య కిం దూషణమ్ ।
ధారా నైవ పతంతి చాతకముఖే మేఘస్య కిం దూషణం
యద్ధాత్రా నిజభాలపట్టలిఖితం తన్మార్జితుం కః క్షమః ॥ 96 ॥
తాత్పర్యము (96):
కరీర వృక్షానికి (తుమ్మ/ఎడారి చెట్టుకు) ఆకులు రాకపోతే అది వసంత ఋతువు దోషమా? గుడ్లగూబకు పగటిపూట కళ్లు కనిపించకపోతే అది సూర్యుని తప్పా? వర్షపు బిందువులు చాతక పక్షి నోట్లో పడకపోతే అది మేఘం యొక్క దోషమా? బ్రహ్మదేవుడు ఎవరి నుదుటిపై ఏమి రాశాడో దాన్ని తుడిచివేయడానికి ఎవరికి సాధ్యం?
శ్లోకము 97:
యా సాధూంశ్చ ఖలాంకరోతి విదుషో మూర్ఖాన్హితాంద్ద్వేషిణః
ప్రత్యక్షం కురుతే పరోక్షమమృతం హాలాహలం తత్క్షణాత్ ।
తామారాధయ సత్క్రియాం భగవతీం భోక్తుం ఫలం వాంఛితం
హే సాధో వ్యసనిన్గుణేషు విపులేష్వాస్థాం వృథా మా కృథాః ॥ 97 ॥
తాత్పర్యము (97):
ఏ దైవిక శక్తి అయితే సజ్జనులను దుర్జనులుగా, విద్వాంసులను మూర్ఖులుగా, హితైషులను శత్రువులుగా, ఎదురుగా ఉన్నదాన్ని అదృశ్యంగా, అమృతాన్ని క్షణంలో విషంగా మార్చగలదో... అభీష్ట ఫలితాలను పొందడానికి ఆ భగవతీ సత్క్రియను (దైవానుకూలతను / పుణ్యకర్మను) ఆరాధించు. ఓ సజ్జనుడా! దైవానుకూలత లేకుండా కేవలం నీ సుగుణాల మీదే వృథాగా ఆధారపడవద్దు.
శ్లోకము 98:
బ్రహ్మా యేన కులాలవన్నియమితో బ్రహ్మాండభాండోదరే
విష్ణుర్యేన దశావతారగహనే క్షిప్తః సదా సంకటే ।
రుద్రో యేన కపాలపాణిపుటకే భిక్షాటనం కారితః
సూర్యో భ్రామ్యతి నిత్యమేవ గగనే తస్మై నమః కర్మణే ॥ 98 ॥
తాత్పర్యము (98):
బ్రహ్మదేవుడిని కుమ్మరిలా బ్రహ్మాండమనే కుండలను చేసే పనిలో నియమించినది, విష్ణుమూర్తిని సంకటకరమైన దశావతారాలనే అడవిలోకి నెట్టినది, రుద్రుని చేతికి పుర్రెనిచ్చి భిక్షాటన చేయించినది, సూర్యుడిని ఆకాశంలో నిరంతరం తిరిగేలా చేస్తున్నది కర్మయే. అటువంటి సర్వశక్తిమంతమైన 'కర్మ'కు నమస్కారం!
శ్లోకము 99:
యద్ధాత్రా నిజభాలపట్టలిఖితం స్తోకం మహద్వా ధనం
తత్ప్రాప్నోతి మరుస్థలేఽపి నితరాం మేరౌ తతో నాధికమ్ ।
తద్ధీరో భవ విత్తవత్సు కృపణాం వృత్తిం వృథా మా కృథాః
కూపే పశ్య పయోనిధావపి ఘటో గృహ్ణాతి తుల్యం జలమ్ ॥ 99 ॥
తాత్పర్యము (99):
బ్రహ్మదేవుడు ఒకరి నుదుటిపై కొంచెమో, గొప్పదో ఎంత ధనము రాశాడో, అది ఎడారిలోనైనా సరే దక్కుతుంది; అంతేకానీ బంగారు మేరుపర్వతానికి వెళ్లినా అంతకంటే ఒక్క కాసు కూడా ఎక్కువ దక్కదు. కాబట్టి ధైర్యంగా ఉండు, ధనవంతుల ముందు దీనంగా వేడుకోవద్దు. చూడు! బావిలో ముంచినా, మహా సముద్రంలో ముంచినా బిందె తన పరిమాణానికి తగిన నీటినే గ్రహిస్తుంది కదా!
శ్లోకము 100:
నేతా యస్య బృహస్పతిః ప్రహరణం వజ్రం సురాః సైనికాః
స్వర్గో దుర్గమనుగ్రహః ఖలు హరేరైరావతో వారణః ।
ఇత్యాశ్చర్యబలాన్వితోఽపి భగ్నసమరే శత్రోర్బలైర్వాసవ-
స్తద్వ్యక్తం వరమేవ దైవశరణం ధిగ్ధిగ్వృథా పౌరుషమ్ ॥ 100 ॥
తాత్పర్యము (100):
ఎవరికి బృహస్పతి మార్గదర్శకుడో, వజ్రాయుధం ఆయుధమో, దేవతలే సైనికులో, స్వర్గమే కోటయో, శ్రీహరి అనుగ్రహం తోడుందో, ఐరావతమే వాహనమో... అటువంటి ఇంద్రుడు కూడా యుద్ధంలో శత్రువుల చేతిలో ఓడిపోయాడు. కాబట్టి దైవమే శరణు, దైవానుకూలత లేని వ్యర్థ పౌరుషం నిష్ప్రయోజనం!
శ్లోకము 101:
జాతః సూర్యకులే పితా దశరథః క్షోణీభుజామగ్రణీః
సీతా సత్యపరాయణా ప్రణయినీ యస్యానుజో లక్ష్మణః ।
దోర్దండేన సమో న చాస్తి భువనే ప్రత్యక్షవిష్ణుః స్వయం
రామో యేన విడంబితోఽపి విధినా చాన్యే జనే కా కథా ॥ 101 ॥
తాత్పర్యము (101):
సూర్యవంశంలో జన్మించినవాడు, చక్రవర్తులలో అగ్రగణ్యుడైన దశరథుడు తండ్రిగా కలవాడు, పతివ్రతాతిలకమైన సీతాదేవి భార్యగా, లక్ష్మణుడు తమ్ముడిగా కలవాడు, భుజబలంలో సాటిలేనివాడు, సాక్షాత్తూ ప్రత్యక్ష నారాయణుడే అయిన శ్రీరామచంద్రుడినే విధి ఎన్నో కష్టాలతో పరిహాసం చేసి ఆడుకుంది; అలాంటప్పుడు ఇక సామాన్య మానవుల సంగతి చెప్పేదేముంది?
శ్లోకం 102
శ్లోకం:
జామాతా పురుషోత్తమో భగవతీ లక్ష్మీః స్వయం కన్యకా
దూతో యస్య బభూవ కౌశికమునిర్యజ్వా వసిష్ఠః స్వయమ్ |
దాతా శ్రీజనకః ప్రదానసమయే చైకాదశస్థా గ్రహాః
కిం బ్రూమో భవితవ్యతాం హతవిధే రామోఽపి యాతో వనమ్ || 102 ||
తాత్పర్యం:
అల్లుడు సాక్షాత్తు శ్రీమహావిష్ణువైన శ్రీరాముడు; కన్య సాక్షాత్తు లక్ష్మీదేవి అయిన సీత; వివాహ రాయబారము నడిపిన దూత విశ్వామిత్ర మహర్షి; వివాహాన్ని జరిపించిన పురోహితుడు స్వయంగా వసిష్ఠ మహర్షి; కన్యాదానం చేసిన తండ్రి రాజర్షి జనక మహారాజు; వివాహ సమయానికి గ్రహాలన్నీ ఏకాదశ స్థానంలో (అత్యంత శుభప్రదమైన స్థానంలో) ఉన్నాయి. అయినా ఏమి లాభం? విధి బలం ముందు ఎవ్వరైనా తలవంచాల్సిందే కదా! చివరకు ఆ శ్రీరాముడు కూడా అడవుల పాలు కావలసి వచ్చింది.
శ్లోకం 103
శ్లోకం:
ఆసాద్యాపి మహోదధిం న వితృషో జాతో జలైర్వాడవో
మేఘం ప్రాప్య న చాతకోఽపి చరణౌ భానుం న లేభేఽరుణః |
చంద్రః శంకరశేఖరేఽపి నివసన్పక్షక్షయే క్షీయతే
ప్రాయః సజ్జనసంగతోఽపి లభతే దైవానురూపం ఫలమ్ || 103 ||
తాత్పర్యం:
మహా సముద్రంలోనే ఉన్నప్పటికీ బడబాగ్ని దాహం తీరలేదు; వర్షపు మేఘాన్ని ఆశ్రయించినా చాతక పక్షికి నేరుగా నీటి బిందువులు దక్కవు; సూర్యభగవానుడి రథసారథి అయినప్పటికీ అనూరుడైన అరుణునికి పాదాలు లభించలేదు; శివుని శిరస్సుపై నివసించినప్పటికీ చంద్రుడు కృష్ణపక్షంలో క్షీణించిపోక తప్పలేదు. కాబట్టి ఉత్తములతో, గొప్పవారితో సహవాసం లభించినా ఎవరికి ఎంత ప్రాప్తముంటుందో (విధి రాసిన ఫలం ఏదో) అంతే లభిస్తుంది.
శ్లోకం 104
శ్లోకం:
ఆహారే శుచితా ధ్వనౌ మధురతా వాచాలతా మాధవే
బంధౌ నిర్మమతా జనేషు నిరతా నీడే పరాధీనతా |
ఏతైరేవ గుణైర్యుతాః పరభృతస్త్యక్త్వా కిమేతే జనా
వందంతే ఖలు ఖంజనం కృమిభుజం చిత్రా గతిః కర్మణామ్ || 104 ||
తాత్పర్యం:
కోకిల ఆహారంలో శుచిత్వాన్ని కలిగి ఉంటుంది, దాని గొంతు అమృతప్రాయమైన మధురంగా ఉంటుంది, వసంతకాలంలో ఎంతో ఇంపైన గానం చేస్తుంది, బంధువుల పట్ల మమకారం లేకుండా నిస్వార్థంగా ఉంటుంది, చెట్ల గూళ్ళ పరంగా ఎవరినీ ఇబ్బంది పెట్టదు. ఇన్ని సద్గుణాలు ఉన్న కోకిలను వదిలేసి, ప్రజలు పురుగులను తినే 'ఖంజన' (కాటుకపిట్ట) పక్షిని దర్శించి శుభప్రదమని ఎందుకు పూజిస్తారో తెలియదు! కర్మల/విధి యొక్క గతి ఎంతో చిత్రమైనది కదా!
శ్లోకం 105
శ్లోకం:
గీతం కోకిల తే ముదా రసవిదః శృణ్వంతి కర్ణామృతం
నో కించిద్వితరంతి తే తరుఫలైరేవ స్వయం జీవసి |
కర్ణాయుర్హరముద్గిరంతి విరుతం కాకాస్తు తేభ్యో బలిం
ప్రాజ్ఞా ఏవ దిశంతి హంత ధిగిదం వక్రం विधेః క్రీడితమ్ || 105 ||
తాత్పర్యం:
ఓ కోకిలా! రసికులైన పండితులు నీ వీనులవిందైన మధుర గానాన్ని ఎంతో సంతోషంగా వింటారు గానీ నీకు ఏమీ ప్రతిఫలం ఇవ్వరు. నీవు చెట్ల పండ్లను తింటూ స్వయంగా జీవిస్తావు. కానీ చెవులకు చిరాకు కలిగించే కాకుల కర్కశ కూతలకు మాత్రం పండితులే శ్రద్ధగా పిండ ప్రదానాలు, బలులు వేస్తుంటారు. అయ్యో! విధి ఆడే ఈ వింత నాటకం ఎంత విపరీతమైనదో కదా!
శ్లోకం 106
శ్లోకం:
ఛిత్త్వా పాశమపాస్య కూటరచనాం భంక్త్వా బలాద్వాగురాం
పర్యంతాగ్నిశిఖాకలాపజటిలాన్నిఃసృత్య దూరం వనాత్ |
వ్యాధానాం శరగోచరాదతిజవేనోత్ప్లుత్య ధావన్మృగః
కూపాంతః పతితః కరోతి విముఖే కిం వా విధౌ పౌరుషమ్ || 106 ||
తాత్పర్యం:
ఒక జింక వేటగాడి ఉచ్చును తెంపి, పన్నిన కుతంత్రాలను ఛేదించి, దృఢమైన వలను బద్దలుకొట్టి, అడవిని చుట్టుముట్టిన దావాగ్ని జ్వాలల నుండి ప్రాణభయంతో దూరంగా పారిపోయి, వేటగాళ్ళ బాణాల పరిధి దాటి అత్యంత వేగంతో పరిగెత్తింది. కానీ దురదృష్టవశాత్తు మార్గమధ్యంలోని పాడుబడిన బావిలో పడిపోయింది! విధి ప్రతికూలంగా ఉన్నప్పుడు మానవ ప్రయత్నం (పౌరుషం) మాత్రం ఏమి చేయగలదు?
శ్లోకం 107
శ్లోకం:
లబ్ధం జన్మ సహ శ్రియా స్వయమపి త్రైలోక్యభూషాకరః
స్థిత్యర్థం పరమేశ్వరాభ్యుపగతస్తేనాపి మూర్ధ్నా ధృతః |
వృద్ధిం శీతకరస్తథాపి న గతో క్షీణః పరం ప్రత్యుత
ప్రాయః ప్రాక్తనమేవ కర్మ బలవత్కః కస్య కర్తుం క్షమః || 107 ||
తాత్పర్యం:
చంద్రుడు లక్ష్మీదేవితో పాటు క్షీరసాగరం నుండి జన్మించాడు; ముల్లోకాలకూ అందాన్నిచ్చే ఆభరణం లాంటివాడు; రక్షణ కోసం సాక్షాత్తు పరమశివుడిని ఆశ్రయిస్తే ఆ శివుడు ఆదరంతో తన శిరస్సుపై ధరించాడు. అంతటి రక్షణ, జన్మ గౌరవం ఉన్నప్పటికీ చంద్రుడు నిరంతరం వృద్ధి చెందలేకపోయాడు, ప్రతి నెలా క్షీణించిపోతూనే ఉన్నాడు. కాబట్టి పూర్వజన్మ కర్మ అత్యంత బలమైనది. విధిని ఎవరూ మార్చలేరు.
శ్లోకం 108
శ్లోకం:
రామే ప్రవ్రజనం బలేర్నియమనం పాండోః సుతానాం వనం
వృష్టీనాం నిధనం నలస్య నృపతే రాజ్యాత్పరిభ్రంశనమ్ |
కారాగారనిషేవణం చ మరణం సంచింత్య లంకేశ్వరే
సర్వః కాలవశేన నశ్యతి నరః కో వా పరిత్రాయతే || 108 ||
తాత్పర్యం:
శ్రీరాముడు వనవాసానికి వెళ్ళడం, బలిచక్రవర్తి పాతాళానికి అణచివేయబడటం, పాండవులు అరణ్యవాసం చేయడం, యాదవులు పరస్పరం కలహించి నశించడం, నలమహారాజు రాజ్యం కోల్పోవడం, ఎంతో శక్తివంతుడైన రావణాసురుడు సంహరింపబడటం... ఇవన్నీ ఆలోచిస్తే మానవులంతా కాలానికి, విధికి లొంగిపోవలసినవారే. కాలం లేదా విధి ప్రభావం నుండి ఎవరూ ఎవరినీ రక్షించలేరు.
శ్లోకం 109
శ్లోకం:
భగ్నాశస్య కరండపిండితతనోర్మ్లానేంద్రియస్య క్షుధా
కృత్వాఖుర్వివరం స్వయం నిపతితో నక్తం ముఖే భోగినః |
తృప్తస్తత్పిశితేన సత్వరమసౌ తేనైవ యాతః పథా
లోకాః పశ్యత దైవమేవ హి నృణాం వృద్ధౌ క్షయే కారణమ్ || 109 ||
తాత్పర్యం:
ఒక పెట్టెలో బంధింపబడి, ఆకలితో అలమటిస్తూ, శక్తులన్నీ క్షీణించి ఇక బ్రతకనని ఆశ వదులుకున్న ఒక పాము నోటి దగ్గరకు... ఒక ఎలుక స్వయంగా ఆ పెట్టెకు రంధ్రం చేసుకుంటూ రాత్రివేళ వచ్చి పడింది. ఆ పాము ఆ ఎలుక మాంసాన్ని తిని కడుపు నింపుకొని, వెంటనే ఎలుక చేసిన ఆ రంధ్రం గుండానే బయటపడి ప్రాణాలు దక్కించుకుంది! చూశారా ప్రజలారా! మనుషుల ఉన్నతికి, పతనానికి (క్షయానికి) దైవబలమే అసలైన కారణం.
శ్లోకం 110
శ్లోకం:
మాతా యస్య ధరాధరేంద్రదుహితా తాతో మహేశస్తథా
భ్రాతా విఘ్నకులాంతకః పితృసఖో దేవో ధనానాం పతిః |
ఖ్యాతః క్రౌంచవిదారణే సురపతేః సేనాగ్రగః షణ్ముఖః
తద్ధుర్దైవబలేన కుత్ర ఘటతే నాద్యాపి పాణిగ్రహః || 110 ||
తాత్పర్యం:
ఎవరి తల్లి హిమవంతుని కుమార్తె అయిన పార్వతీదేవో, తండ్రి పరమశివుడో, సోదరుడు విఘ్నాలను తొలగించే వినాయకుడో, తండ్రి స్నేహితుడు ధనాధిపతి అయిన కుబేరుడో, స్వయంగా క్రౌంచపర్వతాన్ని ఛేదించిన ఖ్యాతి గల దేవసేనాధిపతియో అయిన కుమారస్వామికి సైతం దురదృష్టవశాత్తు సరైన సమయంలో వివాహం జరగలేదు. (దురదృష్టం లేదా విధి ప్రభావం ముందు ఎలాంటి వంశం, బంధుబలమైనా తక్కువే).
శ్లోకం 111
శ్లోకం:
కాశ్చిత్తుచ్ఛయతి ప్రపూరయతి వా కాశ్చిన్నయత్యున్నతిం
కాశ్చిత్పాతవిధౌ కరోతి చ పునః కాశ్చిన్నయత్యాకులాన్ |
అన్యోన్యం ప్రతిపక్షసంహతిమిమాం లోకస్థితిం బోధయన్
ఏష క్రీడతి కూపయంత్రఘటికాన్యాయప్రసక్తో విధిః || 111 ||
తాత్పర్యం:
బావి నుండి నీటిని తోడే ఏతాము (చక్రం) కుండల మాదిరిగా... విధి కొన్నింటిని ఖాళీ చేస్తుంది, కొన్నింటిని నింపుతుంది; కొందరిని ఉన్నత స్థాయికి చేరుస్తుంది, మరికొందరిని కిందకు పడవేస్తుంది; ఇంకొందరిని ఆందోళనల పాలు చేస్తుంది. పరస్పర విరుద్ధమైన ఇలాంటి హెచ్చుతగ్గుల ద్వారా లోక స్థితిని తెలియజేస్తూ, విధి నిరంతరం ఈ లోకంలో ఒక ఆట ఆడుకుంటోంది.
శ్లోకం 112
శ్లోకం:
తుల్యం భూభృతి జన్మ తుల్యముభయోర్మూల్యం చ తుల్యం వపు-
స్తుల్యం దార్ఢ్యముదగ్రటంకదలనం తుల్యం చ పాషాణయోః |
ఏకస్యాఖిలవందనాయ విధినా దేవత్వమారోపితం
తద్ద్వారే విహితా పరస్య తు పదాఘాతాస్పదం దేహలీ || 112 ||
తాత్పర్యం:
రెండు రాళ్ళూ ఒకే కొండపై పుట్టాయి; రెండింటి ప్రాకృతిక విలువ ఒకటే; రెండింటి రూపం, దృఢత్వం, ఉలి దెబ్బలు తిన్న తీరు కూడా ఒకే విధంగా ఉన్నాయి. కానీ విధి విచిత్రం వల్ల వాటిలో ఒక రాయి సమస్త లోకాల చేత పూజింపబడే దైవ స్వరూపంగా (విగ్రహంగా) ప్రతిష్ఠింపబడింది; రెండవ రాయి మాత్రం అదే దేవాలయ ద్వారము వద్ద ప్రతిరోజూ అందరి పాద తాడనలకు గురయ్యే గడపగా (దేహళిగా) మార్చబడింది. భాగ్య భేదము అటువంటిది.
శ్లోకం 113
శ్లోకం:
యద్భగ్నం ధనురీశ్వరస్య సమరే యజ్జామదగ్న్యో జిత-
స్త్యక్తా యేన గురోర్గిరా వసుమతీ సేతుః పయోధౌ కృతః |
ఏకైకదశకంధరక్షయకృతో రామస్య కిం వర్ణ్యతే
దైవం వర్ణయ యేన సోఽపి సహసా నీతః కథాశేషతామ్ || 113 ||
తాత్పర్యం:
పరమశివుని ధనుస్సును విరిచాడు, పరశురాముడిని జయించాడు, తండ్రి మాటకు కట్టుబడి రాజ్యాన్ని త్యజించాడు, సముద్రంపై వారధి నిర్మించాడు, పది తలల రావణాసురుడిని సంహరించాడు... అలాంటి శ్రీరాముని పరాక్రమాన్ని ఎంతని వర్ణించగలం? కానీ అలాంటి మహాపురుషుడిని సైతం అకస్మాత్తుగా కాలగర్భంలో కలిపి ఒక 'కథగా' మిగిల్చిన ఆ విధి వైపరీత్యాన్నే వర్ణించాలి!
శ్లోకం 114
శ్లోకం:
ఖల్వాటో దివసేశ్వరస్య కిరణైః సంతాపితో మస్తకే
వాంఛన్ దేశమనాతపం విధివశాత్తాలస్య మూలం గతః |
తత్రాప్యస్య మహాఫలేన పతతా భగ్నం సశబ్దం శిరః
ప్రాయో గచ్ఛతి యత్ర భాగ్యరహితస్తత్రాపదాం భాజనమ్ || 114 ||
తాత్పర్యం:
మండే ఎండలో సూర్యకిరణాల వేడికి తల మాడిపోయిన ఒక బట్టతలవాడు, నీడ కోసం వెతుకుతూ దురదృష్టవశాత్తు ఒక తాటిచెట్టు కిందకు వెళ్ళాడు. సరిగ్గా అక్కడికి చేరగానే పైనుంచి ఒక పెద్ద తాటిపండు శబ్దంతో వచ్చి అతని నెత్తిపై పడి తల బద్దలైంది. దురదృష్టవంతుడు ఎక్కడికి వెళ్లినా ఆపదలు అతడిని వెన్నంటి ఉంటాయి.
శ్లోకం 115
శ్లోకం:
భూయిష్ఠం ద్రవిణాత్మజం జనయితుం లిప్సావతా చేతసా
నార్యః పంచ మయా క్రమేణ కులజాః కాలే సముద్వాహితాః |
సద్విద్యా కవితా విదేశవసతిః సేవా తథాభ్యర్థనా
దైవేన ప్రతిబంధకేన యుగపద్వంధ్యాః సమస్తాః కృతాః || 115 ||
తాత్పర్యం:
ధనరూపమైన సంతానాన్ని (సంపదను) పొందాలనే బలమైన కోరికతో నేను సద్వంశంలో పుట్టిన ఉత్తమ స్త్రీల వంటి విద్య, కవిత్వము, విదేశాలలో నివసించడము, ఇతరులకు సేవ చేయడము, అభ్యర్థించడము (యాచించడము) అనే ఐదు సాధనాలను వరుసగా ఆశ్రయించాను. కానీ ప్రతికూలమైన విధి వల్ల ఆ సాధనాలన్నీ సంతానం లేని గొడ్రాలివలె నిష్ఫలమైపోయాయి.
శ్లోకం 116
శ్లోకం:
మజ్జత్వమ్భసి యాతు మేరుశిఖరం శత్రూఞ్జయత్వాహవే
వాణిజ్యం కృషిసేవనాదిసకలా విద్యాః కలాః శిక్షతు |
ఆకాశం సకలం ప్రయాతు ఖగవత్కృత్వా ప్రయత్నం పరం
నోఽభావ్యం భవతీహ కర్మవశతో భావ్యస్య నాశః కుతః || 116 ||
తాత్పర్యం:
మనిషి సముద్రంలో మునగవచ్చు, మేరు పర్వతం ఎక్కవచ్చు, యుద్ధంలో శత్రువులను జయించవచ్చు, వ్యాపారము, వ్యవసాయము, ఉద్యోగము, సమస్త విద్యలు, కళలన్నీ అభ్యసించవచ్చు; లేదా పక్షివలె ఆకాశమంతా ఎగరవచ్చు. కానీ మానవుడు ఎంత శ్రమపడి ప్రయత్నించినా జరగకూడనిది ఎప్పటికీ జరగదు; పూర్వకర్మఫలం ప్రకారం ఏది జరగాలో అది జరగక మానదు, దానిని నాశనం చేయడం ఎవరి వల్లా కాదు.
శ్లోకం 117
శ్లోకం:
లక్ష్మీకౌస్తుభపారిజాతసహజః సూనుః సుధాంభోనిధే-
ర్దేవేన ప్రణయప్రసాదవిధినా మూర్ధ్నా ధృతః శంభునా |
అద్యాప్యుజ్ఝతి నైవ దైవవిహితం క్షైణ్యం క్షపావల్లభః
కేనాన్యేన విలంఘ్యతే విధిగతిః పాషాణరేఖాసఖీ || 117 ||
తాత్పర్యం:
లక్ష్మీదేవి, కౌస్తుభమణి, పారిజాతంలతో పాటు పుట్టినవాడు, అమృత సముద్రపు కుమారుడు, పరమశివునిచేత ప్రేమతో శిరస్సుపై ధరించబడినవాడు అయిన చంద్రుడు సైతం విధి నిర్దేశించిన క్షీణదశను (కృష్ణపక్ష క్షయాన్ని) ఇప్పటికీ తప్పించుకోలేకపోతున్నాడు. రాతిపై గీసిన గీత వంటి విధిగతిని మరి ఇంకెవరు అతిక్రమించగలరు?
శ్లోకం 118
శ్లోకం:
అంభోధః స్థలతా స్థలం జలధితా ధూలీలవః శైలతా
మేరుర్మృత్కణతా తృణం కులిశతా వజ్రం తృణప్రాయతామ్ |
వహ్నిః శీతలతా హిమం దహనతామాయాతి యస్యేచ్ఛయా
లీలాదుర్లలితాద్భుతవ్యసనినే దైవాయ తస్మై నమః || 118 ||
తాత్పర్యం:
ఎవరి సంకల్పం వల్ల సముద్రం నేలగానూ, నేల సముద్రంగానూ మారుతుందో; ధూళిరేణువు కొండగానూ, మేరుపర్వతం మట్టికణంగానూ మారుతుందో; గడ్డిపోచ వజ్రాయుధమంత దృఢంగానూ, వజ్రాయుధం గడ్డిపోచవలె తేలికగానూ మారుతుందో; అగ్ని చల్లబడుతుందో, మంచు దహిస్తుందో... అలాంటి విచిత్ర లీలలతో వినోదించే దైవానికి (విధికి) నమస్కారము.
శ్లోకం 119
శ్లోకం:
జన్మ బ్రహ్మకులేఽగ్రజో ధనపతిర్యః కుంభకర్ణాగ్రజః
సూనుర్వాసవజిత్స్వయం దశశిరా దోర్దండకా వింశతిః |
అస్త్రం కామగమం విమానమజయం మధ్యేసముద్రం పురీ
సర్వం నిష్ఫలమేతదేవ నియతం దైవం పరం దుర్జయమ్ || 119 ||
తాత్పర్యం:
పుట్టుక బ్రహ్మవంశంలో; అన్న ధనాధిపతి అయిన కుబేరుడు; తమ్ముడు కుంభకర్ణుడు; కొడుకు ఇంద్రుడిని జయించిన మేఘనాథుడు; తను స్వయంగా పది తలలు, ఇరవై భుజాల బలం కలిగినవాడు; దివ్యాస్త్రాలు, కోరిన చోటికి వెళ్లే పుష్పక విమానం ఉన్నాయి; శత్రుదుర్భేద్యమైన లంకాపురి సముద్రం మధ్యలో ఉంది... ఇన్ని ఉన్నప్పటికీ అవన్నీ వ్యర్థమైపోయాయి. నిశ్చయంగా జయించ శక్యముకాని విధియే అన్నింటికన్నా బలమైనది.
శ్లోకం 120
శ్లోకం:
యత్రాఖండలదంతిదంతముసలాన్యాఖండితాన్యాహవే
ధారా యత్ర పినాకపాణిపరశోరాకుంఠితామాగతాః |
తన్మే తావదురో నృసింహకరజైర్వ్యాదీర్యతే సాంప్రతం
దైవే దుర్బలతాం గతే తృణమపి ప్రాయేణ వజ్రాయతే || 120 ||
తాత్పర్యం:
(హిరణ్యకశిపుని ఉక్తి:)
యుద్ధంలో ఇంద్రుని ఐరావతపు రోకళ్ళ వంటి దంతాలు సైతం దేనిని తాకి విరిగిపోయాయో, శివుని పరశువు (గొడ్డలి) వాదర సైతం దేనిని తాకి మొద్దుబారిపోయిందో, అటువంటి నా దృఢమైన వక్షఃస్థలము ఇప్పుడు నరసింహుని గోళ్ళ చేత చీల్చబడుతోంది! కాలం లేదా విధి బలహీనపడినప్పుడు గడ్డిపోచ సైతం వజ్రాయుధమై బాధిస్తుంది కదా!
శ్లోకం 121
శ్లోకం:
దోస్సందోహైర్వశంవదత్రిభువనశ్రీగర్వసర్వకషః
కైలాసోద్ధరణప్రచండచరితో వీరః కుబేరానుజః |
యత్రాయం స్వయమస్తి సేయమమరావత్యాపి వంద్యా పురీ
నీతా మర్కటకేన కామపి దశా ధిగ్దైవమావశ్యకమ్ || 121 ||
తాత్పర్యం:
తన బాహుబలంతో ముల్లోకాల సంపదనంతా వశం చేసుకున్నవాడు, శత్రువుల గర్వాన్ని అణచినవాడు, కైలాస పర్వతాన్నే ఎత్తిన ప్రచండ పరాక్రమవంతుడు, కుబేరుని తమ్ముడైన రావణాసురుడు స్వయంగా ఏ లంకా నగరంలో ఉన్నాడో; దేవతల అమరావతి సైతం చూసి ఈర్ష్యపడేంత శోభాయమానమైన ఆ పురి, ఒకే ఒక్క సాధారణ కోతి (హనుమంతుడు) చేత చిన్నాభిన్నమై అతలాకుతల దశకు చేర్చబడింది. తప్పించుకోలేని ఆ విధి విధానాన్ని ధిక్కరించడం ఎవరి తరమూ కాదు!
శ్లోకము 122
యేనాకారి మృణాలపత్రమశనం క్రీడా కరిణ్యా సహ
స్వచ్ఛందం భ్రమణం చ కందరగణే పీతం పయో నైర్ఝరమ్ ।
సోఽయం వన్యకరీ నరేషు పతితః పుష్ణాతి దేహం తృణై-
ర్యద్దైవేన లలాటపత్రలిఖితం తత్ప్రోజ్ఝితుం కః క్షమః ॥ 122 ॥
తాత్పర్యం:
తామర తూళ్ళను ఆహారంగా భుజిస్తూ, ఆడ ఏనుగుతో సరసాలాడుతూ, కొండ గుహలలో స్వేచ్ఛగా విహరిస్తూ, నిర్మలమైన సెలయేటి జలాలను త్రాగిన ఆ అడవి ఏనుగు దురదృష్టవశాత్తు మానవుల చేతికి చిక్కి ఎండు గడ్డి తింటూ శరీరాన్ని పోషించుకోవలసి వచ్చింది. విధి నుదుట రాసిన రాతను తప్పించడం ఎవరి తరం?
శ్లోకము 123
దైవేన ప్రభుణా వయం జగతి యద్యస్య ప్రమాణీకృతం
తత్తస్యోపనమేన్మనాగపి మహాన్ నైవాశ్రయః కారణమ్ ।
సర్వాశాపరిపూరకే జలధరే వర్షత్యపి ప్రత్యహం
సూక్ష్మా ఏవ పతంతి చాతకముఖే ద్విత్రాః పయోబిందవః ॥ 123 ॥
తాత్పర్యం:
ఈ సృష్టిలో ప్రభువైన భగవంతుడు ఎవరికి ఎంత నిర్దేశించాడో, వారికి అంతే లభిస్తుంది. గొప్పవారి ఆశ్రయం లభించినంత మాత్రాన రావలసిన దానికంటే కొంచెం కూడా ఎక్కువ రాదు. సమస్త దిక్కులను ముంచెత్తుతూ మేఘం ప్రతిరోజూ కుంభవృష్టి కురిపించినప్పటికీ, చాతక పక్షి నోటిలో కేవలం రెండు మూడు చిన్న నీటి బిందువులు మాత్రమే పడతాయి కదా!
శ్లోకము 124
కాంతం వక్తి కపోతికాకులతయా నాథాంతకాలోఽధునా
వ్యాధోఽధో ధృతచాపసజ్జితశరః శ్యేనః పరిభ్రామతి ।
ఇత్థం సత్యహినా స దష్ట ఇషుణా శ్యేనోఽపి తేనాహత-
స్తూష్ణం తౌ తు యమాలయం ప్రతి గతౌ దైవీ విచిత్రా గతిః ॥ 124 ॥
తాత్పర్యం:
ఒక ఆడ పావురం భయంతో తన భర్తతో ఇలా అన్నది: "నాథా! మనకు అంత్యకాలం వచ్చింది. క్రింద వేటగాడు ధనుస్సుపై బాణం ఎక్కుపెట్టి ఉన్నాడు; పైన డేగ తిరుగుతోంది." సరిగ్గా అదే సమయంలో ఒక పాము ఆ వేటగాడిని కాటు వేసింది. ఆ బాధలో వదిలిన బాణం ఆకాశంలోని డేగకు తగిలింది. అలా వేటగాడు, డేగ ఇద్దరూ ఒక్కసారే యమపురికి చేరారు. విధి లీల ఎంత విచిత్రమైనది!
శ్లోకము 125
రేవావారిణి వారణేన విపులే రాజీవరాజీరజః-
పుంజపింజరితోర్మిణి ప్రవిగలద్దానాంబుగంధోత్కటే ।
ధౌతం యేన మృగారిరక్తమసకృద్దంతాంతరాలస్థితం
కోష్ణం సోఽపి పయః పపౌ హతవిధేః కో గోచరే నాగతః ॥ 125 ॥
తాత్పర్యం:
పద్మాల పరాగంతో పసుపు రంగు పులుముకున్న అలలతో, మదజల సువాసనలతో నిండిన నర్మదా నది జలాలలో ఏ సింహమైతే ఏనుగులను చీల్చి తన దంతాల మధ్య ఇరుక్కున్న రక్తపు మరకలను కడుక్కునేదో, అటువంటి మృగరాజైన సింహం కూడా ఆయువు సన్నగిల్లినప్పుడు అదే నదిలో గోరువెచ్చని నీటిని త్రాగవలసి వచ్చింది. క్రూరమైన విధి బారిన పడని ప్రాణి ఈ జగత్తులో ఎవరైనా ఉన్నారా?
శ్లోకము 126
కేషాచిన్నిజవేశ్మని స్థితవతామాలస్యనిద్రావతాం
దృశ్యంతే ఫలితా లతా ఇవ ఫలైరాచూలమూలం శ్రియః ।
అద్రిం లంఘయతాం గిరిం ప్రయతతాం పృథ్వీతలే ధావతా-
ముద్యోగవ్యవసాయసాహసధియాం తన్నాస్తి యత్పచ్యతే ॥ 126 ॥
తాత్పర్యం:
కొందరు తమ ఇంట్లోనే ఉంటూ సోమరితనంతో నిద్రపోతున్నప్పటికీ, వారిపై సంపదలు పండ్లతో నిండిన తీగల వలె పైనుండి క్రింది దాకా వాటంతట అవే వచ్చి పడుతుంటాయి. మరికొందరు పర్వతాలు దాటుతూ, భూమండలమంతా తిరుగుతూ, నిరంతరం శ్రమిస్తూ సాహసంతో పనిచేసినా వండుకోవడానికి పిడికెడు గింజలు కూడా దొరకవు (సర్వమూ ప్రాక్తన కర్మఫలమే).
శ్లోకము 127
స్థాల్యా వైడూర్యమయ్య్యా పచతి తిలకణాంశ్చాందనైరింధనౌఘైః
సౌవర్ణైర్లాంగలాగ్రైర్నిఖనతి వసుధామర్కమూలస్య హేతోః ।
ఛిత్త్వా కర్పూరఖండాన్వృతిమిహ కురుతే కోద్రవాణాం సమంతాత్
ప్రాప్యేమాం కర్మభూమిం న చరతి మనుజో యస్తపో మందభాగ్యః ॥ 127 ॥
తాత్పర్యం:
వైడూర్య పాత్రలో చందన కట్టెలతో మంట పెట్టి నువ్వుల గింజలను వండినట్లు, జిల్లేడు వేళ్ళ కోసం బంగారు నాగలితో భూమిని దున్నినట్లు, కొర్రల చేను చుట్టూ రక్షణ కంచె కోసం కర్పూర చెట్లను నరికి వాడినట్లే—దుర్లభమైన ఈ మానవ జన్మను, కర్మభూమియైన ఈ భారతదేశాన్ని పొంది కూడా తపస్సు (సత్కర్మ) చేయని మందభాగ్యుని జీవితం వ్యర్థమైపోతుంది.
శ్లోకము 128
పంచైతే పాండుపుత్రాః క్షితిపతితనయా ధర్మభీమార్జునాద్యాః
శూరాః సత్యప్రతిజ్ఞా దృఢతరవపుషః కేశవేనాపి గుప్తాః ।
తే వీరాః పాణిపాత్రే కృపణజనగృహే భిక్షుచర్యం ప్రవృత్తాః
కో వా కార్యే సమర్థో భవతి విధివశాద్భావినీ కర్మరేఖా ॥ 128 ॥
తాత్పర్యం:
రాజపుత్రులు, అపార పరాక్రమవంతులు, సత్యసంధులు, వజ్రసమాన దేహదార్ఢ్యం కలవారు, సాక్షాత్తు శ్రీకృష్ణుని చేత రక్షింపబడుతున్నవారు అయిన ఆ పంచపాండవులు అజ్ఞాతవాసంలో దోసిళ్ళను పాత్రలుగా చేసుకొని దీనుల ఇళ్ళలో భిక్షాటన చేయవలసి వచ్చింది. విధి వశం చేత ప్రాప్తించే కర్మరేఖ నెరవేరక తప్పదు; దానినెదిరించి నిలవగల సమర్థుడు ఎవ్వడు?
శ్లోకము 129
యత్ర శ్యామాకబీజాన్యపి చటకవధూచంచుకోటిచ్యుతాని
ప్రోచ్చీయంతే స్వవేశ్మన్యశనవిరహితే నిర్ధనశ్రోత్రియాణామ్ ।
దైవే దాతర్యకస్మాచ్చటులశిశుకరాకృష్టహారావలీతో
భ్రష్టాస్తత్రైవ దృష్టా యువతిభిరలసం చూర్ణితా మౌక్తికౌఘాః ॥ 129 ॥
తాత్పర్యం:
ఆహారానికి నోచుకోని నిరుపేద వేదపండితుని ఇంట పిచ్చుక ముక్కుల నుండి క్రిందపడిన అడవి ధాన్యపు గింజలను కూడా ఏరుకుని తింటుండేవారు. అటువంటి ఇంట్లో విధి అనుకూలించినప్పుడు, ఒక చిన్నపిల్లవాడు ఆడుకుంటూ తెంచిన ముత్యాల హారము నుండి రాలిన ముత్యాలను ఆ ఇంటి స్త్రీలు లెక్కచేయక ధాన్యపు గింజలవలె విసురురాళ్ళలో వేసి పిండిచేశారు. దైవం ఇచ్చుటకు పూనుకుంటే దారిద్ర్యం క్షణంలో తొలగి సంపదలు వెల్లువెత్తుతాయి.
శ్లోకము 130
యన్మాతా విష్ణునాభిః పతిరపి చ సుతో యస్య సాక్షాత్ప్రజానాం
లక్ష్మీర్యత్సంశ్రయాభూద్యదపి కరతలే భారతీ సంబభార ।
భానుర్యస్యాస్తి మిత్రం తదపి సరసిజం క్షీణమిందోర్మయూఖైః
త్రాతుం నైవోత్సహంతే గతసుకృతఫలం ప్రాప్తకాలం సహాయాః ॥ 130 ॥
తాత్పర్యం:
పద్మానికి తల్లి విష్ణునాభి, భర్త/పుత్రుడు సాక్షాత్తు ప్రజాపతియైన బ్రహ్మదేవుడు, లక్ష్మీదేవి దానికి నివాసం, సరస్వతీదేవి చేతిలో అది ఎప్పుడూ శోభిల్లుతుంది, సూర్యుడేమో ప్రాణమిత్రుడు. ఇన్ని గొప్ప బంధుత్వాలు, సంబంధాలు ఉన్నప్పటికీ, రాత్రివేళ చంద్రకిరణాల తాకిడికి ఆ పద్మం ముకుళించి వాడిపోక తప్పలేదు. పుణ్యఫలం తీరి ఆపత్కాలం దాపురించినప్పుడు ఎన్ని సహాయాలు ఉన్నా రక్షించలేవు.
శ్లోకము 131
కుత్రాయోధ్యా క్వ రామో దశరథవచనాద్దండకారణ్యమాగాత్
క్వాసౌ మారీచనామా కనకమయమృగః కుత్ర సీతాపహారః ।
సుగ్రీవే రామమైత్రీ క్వ జనకతనయాన్వేషణే ప్రేషితోఽహం
యోఽర్థోఽసంభావనీయస్తమపి ఘటయతే క్రూరకర్మా విధాతా ॥ 131 ॥
తాత్పర్యం:
అయోధ్య ఎక్కడ? దశరథుని ఆజ్ఞతో శ్రీరాముడు దండకారణ్యానికి రావడం ఎక్కడ? మారీచుడనే రాక్షసుడు బంగారు జింకగా మారడం ఎక్కడ? సీతాపహరణం ఎక్కడ? సుగ్రీవునితో రాముని మైత్రి ఎక్కడ? సీతాన్వేషణ కోసం నేను (హనుమంతుడు) లంకకు రావడం ఎక్కడ? కలలో కూడా ఊహించని సంఘటనలను సైతం క్రూరకర్ముడైన ఆ బ్రహ్మదేవుడు ఒక్కచోట సంఘటితం చేసి నడిపిస్తాడు కదా!
No comments:
Post a Comment