Thursday, September 17, 2026

వాగ్మీ ప్రశంస(15)మౌనగుణాః(4)స్థానమాహాత్మ్యమ్(14)

 వాగ్మీ ప్రశంస (వక్తల గొప్పతనం)

శ్లోకం 1:

విరోధి వచసో మూకాన్వాగీశానపి కుర్వతే । జడాన్ధ్యేనులోమాంశ్చ ప్రవాచః కృతినో గిరః ॥ 1 ॥

తాత్పర్యం:

సద్గ్రంథకర్తలైన విద్వాంసులు పలికే మాటలు (వాక్కులు) వ్యతిరేకంగా మాట్లాడేవారిని కూడా మూగవారిగా చేస్తాయి; మాట్లాడలేని మూగవార్ని వాచాలుగా (గొప్ప వక్తలుగా), జడులను (మందబుద్ధులను) అనుకూలురైన విద్వాంసులుగా మారుస్తాయి [1].

అర్థాలు:

ప్రగల్భవాచ - గొప్ప వక్తలుగా

కుశలానామ్ - నేర్పరులైన

శ్లోకం 2:

తీక్ష్ణా నారుంతుదా బుద్ధిః క్రమే శాంతం ప్రతాపవత్ । నోపతాపి మనః సోష్మ వాగేకా వాగ్మినః సతః ॥ 2 ॥

తాత్పర్యం:

సజ్జనుడైన మంచి వక్త యొక్క వాక్కు ఎలా ఉంటుందంటే—అది తీక్షణమైనదైనా ఇతరుల మనసును నొప్పించదు (అరుంతుద కాదు); క్రమపద్ధతిలో శాంతంగా, ప్రతాపంతో కూడుకుని ఉంటుంది; మనసుకు తాపం కలిగించదు (ఉపతాపి కాదు), ఉష్ణంతో కూడుకున్నదైనా ఇతరులను దహించదు [2].

 

శ్లోకం 3:

ప్రసాదప్రచురమజస్వి గరీయో లాఘవాన్వితమ్ । సాకాఙ్గమనుపదకారం విశ్వగ్గతి నిరాకులమ్ ॥ 3 ॥

తాత్పర్యం:

మంచి వాక్కు ప్రసాద గుణంతో ప్రచురమై, ఓజస్సుతో కూడి, గంభీరమై, లాఘవంతో (తేలికైన శైలితో) ఒప్పుకుంటుంది; అది ఆకాంక్షతో (అర్థాపేక్షతో), ఉపస్కారంతో (అలంకారాలతో), సర్వవ్యాప్తమైన గతితో, ఎలాంటి ఆందోళన లేనిదై (నిరాకులమై) వెలుగుతుంది [3].

 

ప్రసాదప్రసిద్ధార్థపదత్వేన రమ్యమ్ - ప్రసాద గుణము చేతను ప్రసిద్ధమైన అర్థము గల పదములు కలుగుట చేతను రమ్యమైనది

సమాసభూయిష్టమ్ - సమాసములతో కూడినది

 

అర్థభూయస్త్వం పరిగతం న తు శబ్దాడంబరమాత్రమిత్యర్థః - అర్థముయొక్క యాధిక్యము గలది (కేవలము శబ్దాడంబరము మాత్రమే కాదనుట)

 

ఆకాంక్షావత్పాదకదంబాత్య్రాకం న తు దశదాడిమాదివాక్యవదనాహితమిత్యర్థః - ఆకాంక్ష గల పద సమూహముతో కూడినది

 

అధ్యారదోషరహితమ్ - అధ్యహార దోషము లేనిది

 

కృత్స్నార్థప్రతిపాదకం న తు సావశేషవాచ్యమిత్యర్థః - సమస్తమైన అర్థమును ప్రతిపాదించునది

శ్లోకం 4:


న్యాయనిర్ణీతసారత్వాదపేక్షమివోద్గమే । అప్రకంప్యతయానైషామామ్నాయవచనోపమమ్ ॥ 4 ॥

తాత్పర్యం:

న్యాయశాస్త్రము చేత నిర్ధారింపబడిన సారం కలది కావడం వల్ల ఉద్గమమునందు (ప్రారంభమునందు) అపేక్ష కలిగించేది వలె ఉంటుంది; ఇతరులచే కదిలించడానికి వీలుకానిది (అప్రకంప్యమైనది) కావడం వల్ల వేదవాక్యంతో సమానముగా ప్రశంసించబడుతుంది [4].

అర్థాలు:

అసకీర్ణార్థమ్ - సంకీర్ణము (కలగూరపుంపర) కాని స్పష్టమైన అర్థము గలది

న్యాయేన యుక్తత్వాన్నిశ్చితార్థత్వాత్ - న్యాయము చేత కూడుకొనుట వలన నిశ్చితమైన అర్థము గలది

స్వతనమివః - తన స్వంతము వలె (లేక సృష్టి వలె)

శాస్త్ర - శాస్త్ర సంబంధమైన

అనుమానాదిభిరబాధ్యత్వాదప్రత్యాఖ్యాతతయా - అనుమానాది ప్రమాణములచే బాధింపబడనందున త్రోసిపుచ్చరానిదగుటచే

వేదవాక్యతుల్యమిత్యర్థః - వేద వాక్యములతో సమానమనుట

శ్లోకం 5:

అల్లఙ్ఘయత్వాజ్జనైరన్యైః క్షుభితోదన్వదూర్జితమ్ । ఓఢార్యాదర్థసంపత్తేః శాంతచిత్తమృషేరివ ॥ 5 ॥

తాత్పర్యం:

ఇతరులైన జనుల చేత అతిక్రమించడానికి వీలుకానిదై, కల్లోలమైన సముద్రము వలె విజృంభించినదై, మోయదగిన అర్థసంపద గల భారంతో కూడి, శాంతచిత్తుడైన ముని మనస్సు వలె ఆశ్చర్యకరంగా ఉంటుంది [5].

అర్థాలు:

అనుల్లంఘనీయత్వాత్ - ఉల్లంఘించుటకు వీలుకానిదగుటచే

అగ్రామ్యార్థత్వాత్, పక్షే, త్యాగిత్వాత్ - గ్రామ్యము కాని అర్థము గలది / త్యాగి అయినది

ప్రయోజనమపత్తే, పక్షే, అణిమాదిసమృద్ధే - ప్రయోజనమును పొందుట వలన / అణిమాది సిద్ధుల సమృద్ధి గలది

శ్లోకం 6:

ఇదమీదృగ్గుణోపేతం లబ్ధావసరసాధనమ్ । వ్యాకుర్యాత్కః ప్రియం వాక్యం యో వక్తా నేదృగాశయః ॥ 6 ॥

తాత్పర్యం:

ఇటువంటి శ్రేష్ఠమైన గుణాలతో కూడుకున్నది, తగిన సమయాన్ని, సాధనాన్ని పొందిన ఇటువంటి ప్రియమైన వాక్కును ఎవరూ వ్యాఖ్యానించగలరు? ఎవరి మనస్సు ఇటువంటి భావనను కలిగి ఉంటుందో వారే దీనిని వక్తగా వ్యక్తపరచగలరు [6].

అర్థాలు:

లబ్ధే ప్రాప్తే అవసరసాధనే కాలోపాయే యేన తత్ - తగిన సమయము, ఉపాయము లభించినట్టిది

వ్యాహరేత్ - పలుకవలెను

పంచమషష్టపద్యద్వయ విశేషకం జ్ఞేయమ్ - 5, 6 పద్య ద్వయమునకు సంబంధము గమనించదగినది

శ్లోకం 7:

శ్రుతిసిద్ధాంతశూరస్య తద్విరుద్ధాన్నిరుంధతః । వల్గితం బాందూకస్య కృతిసకిం న శోభతే ॥ 7 ॥

తాత్పర్యం:

వేద సిద్ధాంతాలలో శూరుడైనవాడు, వాటికి విరుద్ధమైన వాటిని నిరోధించేవాడు, సమర్థుడైన ఆ వాగ్ధాటి గల గొప్ప వక్త యొక్క మాటల విన్యాసం ఎందుకు శోభించదు? ఖచ్చితంగా అందంగా ప్రకాశిస్తుంది [7].

శ్లోకం 8:

అల్పాక్షరరమణీయం యః కథయతి నిశ్చితం స ఖలు వాగ్మీ । బహువచనమల్పసారం యః కథయతి విప్రలాపీ సః ॥ 8 ॥

తాత్పర్యం:

తక్కువ అక్షరాలతో రమణీయమైన నిశ్చితార్థాన్ని ఎవరైతే పలుకుతారో, వారే నిజమైన వాగ్మి (వక్త); అలా కాకుండా ఎవరైతే చాలా మాటలు చెప్పి అందులో సారం తక్కువగా ఉండేలా మాట్లాడతారో, వారు వ్యర్థ ప్రలాపకులు (విప్రలాపి) అవుతారు [8].

శ్లోకం 9:


శుద్ధకాస్వరచితాపి లాలితా జిహ్వయా యది న యోజితా భవేత్ । కిం తయా కరణమస్తి ఘంటయా జిహ్వయా జనిమతా హి పూజ్యయా ॥ 9 ॥

తాత్పర్యం:

ఎంత శుద్ధమైన కాసంతో (కాంస్యంతో) తయారుచేయబడి, లాలించబడినదైనప్పటికీ, ఆ గంటకు సరియైన 'నాలుక' (జిహ్వ) అమర్చబడకపోతే ఆ గంట వలన ప్రయోజనం ఏముంటుంది? అలాగే పుట్టిన మనుష్యుడికి పూజ్యమైన వాక్‌రూపమైన నాలుక లేకపోతే అతని వల్ల ఉపయోగం శూన్యం [9].

శ్లోకం 10:

భవంతి తే సభ్యతమా విపశ్చితా మనోగతం వాచి నివేశయంతి యే । నయంతి తేష్వచ్యుపపన్ననైపుణా గభీరమర్థం కతిచిత్ప్రకాశతామ్ ॥ 10 ॥

తాత్పర్యం:

పండితుల మనస్సులోని అభిప్రాయాలను తమ మాటలలో స్పష్టంగా నిక్షిప్తం చేయగలవారే సభలో అత్యంత సజ్జనులు (సభ్యతములు); వారు తమ నైపుణ్యంతో గంభీరమైన అర్థాలను ఇతరులకు చక్కగా ప్రకాశింపజేస్తారు [10].

శ్లోకం 11:

స్తువంతి గుగ్వీమభిధేయసపదం విశుద్ధిముక్తరపరే విపశ్చితః । ఇతి స్థితాయాం ప్రతిపురుషే రుచౌ సుదుర్లభాః సర్వమనోరమా గిరః ॥ 11 ॥

తాత్పర్యం:

కొందరు పండితులు గొప్పదైన అభిధేయ సంపదను, మరికొందరు పరిశుద్ధతను కొనియాడుతుంటారు. ఇలా ఒక్కో పురుషుడి అభిరుచి వేర్వేరుగా ఉండటం వల్ల అందరినీ ఒకేలా ఆకట్టుకునే సుందరమైన మాటలు (సర్వమనోరమ గిరః) లభించడం చాలా అరుదు [11].

శ్లోకం 12:

పికైస్తావత్కృష్ణః పరమరణైయా పశ్యతి దృశా పరాపత్యద్వేషీ స్వసుతమపి నో పాలయతి యః । తథాప్యేషోऽమీషా సకలజగతా వల్లభతమో న దోషా గన్యంతే ఖలు మధురవాచా క్వచిదపి ॥ 12 ॥

తాత్పర్యం:

కోకిల నల్లగా ఉన్నప్పటికీ, పరమ రమణీయమైన చూపులతో చూసేదైనా, పరాయి పిల్లలను పెంచే స్వభావం కలదైనా (కాకి గూటిలో గుడ్లు పెట్టినా), తన సొంత పిల్లలను కూడా సరిగా పాలించకపోయినా... అయినప్పటికీ అది సమస్త జగత్తుకు అత్యంత ప్రియమైనదిగా మారుతుంది. ఎందుకంటే, మధురమైన మాటలు ఉంటే ఎలాంటి దోషాలైనా ఎక్కడా లెక్కలోకి రావు [12].

శ్లోకం 13:

ఆస్వాద్యేష కషాయమంకురమురుప్రేమానుబద్ధాగయో మాకందస్య యశాసి కోకిలయువా నిమర్మాతి దిగ్భిత్తిషు । మాధ్వీకాని నిపీయ తస్య మధుపాస్తత్రైవ గుంజంత్యమీ కో శ్రుతామసతా సతా చ వచసా వర్మాతిగం చేష్టితమ్ ॥ 13 ॥

తాత్పర్యం:

మామిడి చిగురు యొక్క వగరు రుచిని అమితమైన ప్రేమతో ఆస్వాదించి, ఆ కోకిల యువకుడు మామిడి చెట్టు యొక్క యశస్సును దిక్కులనే గోడలపై ప్రతిధ్వనింపజేస్తాడు. అలాగే దాని మకరందాన్ని తాగి తేనెటీగలు అక్కడే గుయ్‌మంటూ గుంజిస్తాయి; సజ్జనుల, అసజ్జనుల మధురమైన మాటల ప్రభావం వర్ణనాతీతం [13].

ఈ శ్లోకంలో కవి మామిడి చెట్టు, కోకిల మరియు తేనెటీగల ఉదాహరణల ద్వారా సజ్జనుల (మంచివారి) మరియు అసజ్జనుల (చెడ్డవారి) మధురమైన మాటల యొక్క ప్రభావం ఎంత అద్భుతంగా ఉంటుందో అత్యంత రమణీయంగా వర్ణించారు. దీనిలోని సాహిత్య విశేషాలు మరియు భావాలను క్రింది విధంగా విశ్లేషించవచ్చు:

1. ప్రకృతి సహజమైన రూపకం (Natural Metaphor):

  • మామిడి చిగురు - వగరు రుచి: వసంత కాలంలో కోకిల మామిడి చెట్టు యొక్క కొత్త చిగుళ్లను (కషాయ రుచి గల వాటిని) అమితమైన ప్రీతితో ఆస్వాదిస్తుంది. వగరు రుచి సాధారణంగా కొంచెం వగరుగా/చేదుగా అనిపించినా, కోకిల దాన్ని ఎంతో ఇష్టంగా ఆరగిస్తుంది.

  • దిక్కులనే గోడలపై యశస్సు: ఆ మామిడి చిగురు తిని కోకిల కూయగానే, ఆ మధురమైన గాత్రం నలుదిక్కులా వ్యాపించి, ఆ మామిడి చెట్టు యొక్క కీర్తిని ప్రతిధ్వనింపజేస్తుంది.

2. మకరంద పానం - తేనెటీగల ఆనందం:

  • మామిడి పూల నుండి వెలువడే మకరందాన్ని ఆస్వాదించడానికి తేనెటీగలు గుంపులుగా వచ్చి అక్కడే తిరుగుతూ గుయ్‌మంటూ శబ్దం చేస్తాయి.

  • ఇది మంచి మరియు చెడు స్వభావం గల వ్యక్తులు ఇద్దరూ మధురమైన వాక్కుల వైపు, ఆకర్షణీయమైన వాతావరణం వైపు ఎలా ఆకర్షితులవుతారో సూచిస్తుంది.

3. అంతరార్థం (సజ్జన - అసజ్జన ప్రభావం):

  • మధుర వాక్కుల శక్తి: ఈ లోకంలో సజ్జనులు (మంచివారు) మాత్రమే కాదు, కొన్నిసార్లు అసజ్జనులు (చెడ్డవారు లేదా స్వార్థపరులు) కూడా ఇతరులను ఆకట్టుకునేలా మధురంగా మాట్లాడగలరు.

  • వర్ణనాతీతమైన ప్రభావం: వారి తియ్యటి మాటల మోజులో పడి జనులు వారి మంచి చెడులను విస్మరించి వారి వైపు ఆకర్షితులవుతుంటారు. పైకి కనిపించే మాధుర్యం వెనుక మంచివారైనా, చెడ్డవారైనా వారి తీపి మాటల ప్రభావం శ్రోతలపై ఎంతో గాఢంగా ఉంటుందని, దానిని మాటల్లో వర్ణించడం అసాధ్యమని కవి ఈ శ్లోకం ద్వారా నిరూపించారు.

ఈ పద్యం ద్వారా మధురమైన వాక్కుకు ఉన్న సమ్మోహన శక్తిని, అది ప్రకృతిలో జీవులపై చూపే ప్రభావాన్ని కవి చాలా లోతైన దృక్పథంతో వివరిచారు.

శ్లోకం 14:

శ్రోతూన్మూకయతి శ్రువన్స్థిరైతమం కుర్వన్లమీషా మనో నిర్బాష్పః పరబాష్పకృత్పరదృశామేకాశ్రయో నాన్యదృక్ । యస్త్యక్తాఙ్గవికంపనః ప్రచలయన్నిత్యం సతా మస్తకం క్షీరం శ్రోతృషు ముఖ్యమాత్మని గుణం ధుత్తే స వక్తోత్తమః ॥ 14 ॥

తాత్పర్యం:

వినే శ్రోతల మనసులను మూగబోయేలా (నిశ్చేష్టమయ్యేలా) స్థిరపరచేవాడు, ఇతరుల కంట ఆనంద బాష్పాలు రాల్చేవాడు, సజ్జనుల తలలను ఆమోదంతో అడలించేవాడు (ఊపించేవాడు), శరీర వణికించే అలవాట్లను విడనాడినవాడు అయిన ఏ వక్త అయితే శ్రోతల హృదయాలలో శ్రేష్ఠమైన గుణం ప్రతిష్ఠిస్తాడో, అతడే ఉత్తమ వక్త [14].

శ్లోకం 15:

తద్వక్తా సదసి బ్రవీతు వచనం యచ్ఛృణ్వతా చేతసః ప్రోల్లాస రసపూరణం శ్రవణయోరక్ష్ణోర్వికాసశ్రియమ్ । క్షున్నిద్రాశ్రమదుఃఖకాలగతహృత్కార్యాంతరప్రస్మృతిః ప్రోత్కంఠామనిశం శ్రుతౌ వితనుతే శోకవిరామాద్ధి ॥ 15 ॥

తాత్పర్యం:

ఏ వక్త యొక్క మాటలను వింటున్నప్పుడు, శ్రోతల మనస్సులో ఆనంద రసపురము ఉప్పొంగుతుందో, చెవులకు, కళ్లకు వికాస శ్రియము (సంతోష కాంతి) కలుగుతుందో, ఆకలి, నిద్ర, శ్రమ, దుఃఖం, కాలగతి, ఇతర కార్యాల గురించిన ఆలోచనలు అన్నీ మరువబడి, శ్రవణానందంతో పాటు సమస్త శోకాలు నశిస్తాయో—అటువంటి వాగ్ధాటి గల వక్తయే సభలో మాట్లాడాలి [15].


మౌనగుణాః

శ్లోకం 1: ఆత్మనో ముఖదోషేణ బధ్యన్తే శుకసారికాః । బకాస్తత్ర న బధ్యన్తే మౌనం సర్వార్థసాధనమ్ ॥ 1 ॥

  • తాత్పర్యం: చిలుకలు, గోరువంకలు తమ నోటితో మాట్లాడే నేర్పు వలననే పంజరాలలో బంధించబడుతున్నాయి. కానీ, మాట్లాడని కొంగలు మాత్రం ఎప్పుడూ బందీలు కావు. కాబట్టి మౌనంగా ఉండటమే అన్ని కార్యాలను సాధించే గొప్ప ఉపాయం.

  • విశేషాలు: ఎక్కువ మాట్లాడటం వల్ల వచ్చే అనర్థాలను, మౌనం యొక్క గొప్పతనాన్ని ఈ శ్లోకం తెలియజేస్తుంది.

శ్లోకం 2: రూపవాంశ్చాపి మూర్ఖోఽపి గత్వా చ విపులాం సభామ్ । సంరక్షేచ్చ ఖలు జిహ్వాం భార్యా దుశ్చారిణీ యథా ॥ 2 ॥

  • తాత్పర్యం: ఒక వ్యక్తి రూపవంతుడై ఉండి, ఏమాత్రం విద్యాబుద్ధులు లేక మూఢుడైనప్పటికీ.. పెద్ద సభకు వెళ్లినప్పుడు, చెడ్డ ప్రవర్తన గల భార్యను భర్త ఎంతో జాగ్రత్తగా కాపాడుకున్నట్లుగా, తన నాలుకను (అంటే మాట్లాడేటప్పుడు అతి జాగ్రత్తగా) కాపాడుకోవాలి. అనగా అనవసరంగా మాట్లాడి పరువు పోగొట్టుకోకూడదు.

శ్లోకం 3: స్వాయత్తమేకాంతగుణం విధాత్రా వినిర్మితం ఛాదనమజ్ఞతాయాః । విశేషతః సర్వవిదాం సమాజే విభూషణం మౌనమపండితానామ్ ॥ 3 ॥

  • తాత్పర్యం: అజ్ఞానాన్ని కప్పిపుచ్చుకోవడానికి బ్రహ్మదేవుడు మౌనం అనే ఒక గొప్ప వరాన్ని మానవులకు అందించాడు. ముఖ్యంగా అన్ని విషయాలు తెలిసిన విద్వాంసుల సభలో, పాండిత్యం లేని మూర్ఖులకు ఈ మౌనమే నిజమైన అలంకారం వంటిది.

శ్లోకం 4: కోలాహలే కాకకులస్య జాతే విరాజతే కోకిలకూజితమ్ కిమ్ । పరస్పరం సంవదతాం ఖలానాం మౌనం విధేయం సతతం సుధీభిః ॥ 4 ॥

  • తాత్పర్యం: కాకుల గుంపు పెద్ద శబ్దంతో అరుస్తున్నప్పుడు, అక్కడ కోకిల మధురమైన కూతకు విలువ ఉంటుందా? ఉండదు. అదేవిధంగా, మూర్ఖులు లేదా చెడ్డవారు పరస్పరం మాట్లాడుకుంటున్న చోట, బుద్ధిమంతులు ఎప్పుడూ మౌనంగా ఉండటమే మంచిది.

స్థానమాహాత్మ్యమ్

శ్లోకం 1: కుక్కరః స్వస్థానమాసాద్య గజేంద్రమపి కర్షతి । స ఏవ ప్రచ్యుతః స్థానాచ్ఛునేనాపి పరిభూయతే ॥ 1 ॥

  • తాత్పర్యం: కుక్క తన స్థానంలో (సొంత గూటిలో లేదా ఇంటి వద్ద) ఉన్నప్పుడు ఏనుగునైనా సరే బెదిరించగలదు. అదే కుక్క తన స్థానం నుండి వేరే చోటికి తొలగిపోతే, చివరికి మరో సామాన్యపు కుక్క చేతిలోనే అవమానం పాలుకావలసి వస్తుంది. స్థానబలం ఎంత ముఖ్యమో ఇది  చెబుతుంది.

శ్లోకం 2: కించిదాశ్రయసంయోగాద్ధత్తే శోభామసాధ్వపి । కాంతావిలోచనే న్యస్తం మలీమసమివాఞ్జనమ్ ॥ 2 ॥

  • తాత్పర్యం: మలీనమైన (నల్లని) కాటుక కంటిలో అద్దినప్పుడు ఎంతటి అందాన్ని ఇస్తుందో, అలాగే మంచి వారి ఆశ్రయం లేదా మంచి స్థానం లభిస్తే అసద్వస్తువు (సాధారణమైనది) కూడా గొప్ప శోభను సంతరించుకుంటుంది.

శ్లోకం 3: కుస్థానస్య ప్రవేశేన గుణవానపి పీడ్యతే । వైశ్వానరోఽపి లోహస్థః కౌరుకైరభిహన్యతే ॥ 3 ॥

  • శ్లోక సవరణ & తాత్పర్యం: చెడు స్థానంలో ప్రవేశించడం వల్ల గుణవంతుడు సైతం ఇబ్బందులు పడతాడు. ఉదాహరణకు అగ్నిదేవుడు (వైశ్వానరుడు) ఎంతో పవిత్రమైనవాడైనప్పటికీ, ఇనుప కళ్లద్దాలలో లేదా ఇనుముతో తాకినప్పుడు సులభంగా వేడెక్కి ఇబ్బంది పెట్టినట్లుగా, చెడ్డవారి సావాసం మంచివారికి కూడా కష్టాలను తెస్తుంది.

శ్లోకం 4: పయఃస్థితస్య పద్మస్థం మిత్రే వరుణభాస్కరౌ । పయశ్చ్యుతస్య తస్యైవ క్లేశదాహకరావుభౌ ॥ 4 ॥

  • తాత్పర్యం: నీటిలో ఉన్న పద్మానికి సూర్యుడు, చంద్రుడు (మిత్రులుగా) ఎంతగానో సహాయపడతాయి. అదే పద్మం నీటి నుండి విడిపోయి బయటపడితే, అవే సూర్యచంద్రులు దానికి ఎండ వేడిమితో కష్టాన్ని, వాడిపోయేలా చేసే తాపాన్ని కలిగిస్తాయి. స్థానం మారితే మేలు చేసేవే కీడుగా మారుతాయి.

శ్లోకం 5: రాజా కులవధూర్విప్రా మంత్రిణశ్చ పయోధరాః । స్థానభ్రష్టా న శోభన్తే దన్తాః కేశా నరా నఖాః ॥ 5 ॥

  • తాత్పర్యం: రాజు, కులవధూటి (గృహిణి), బ్రాహ్మణులు, మంత్రులు, మేఘాలు, పళ్ళు, వెండ్రుకలు, మనుషులు, గోళ్లు - వీరందరూ తమ సరైన స్థానంలో ఉన్నప్పుడే శోభిస్తారు. ఒకవేళ స్థానం భ్రష్టుపడితే (తప్పిపోతే) వారు తమ విలువను, అందాన్ని కోల్పోతారు.

శ్లోకం 6: స్థానభ్రష్టా న శోభన్తే దన్తాః కేశా నఖా నరాః । ఇతి విజ్ఞాయ మతిమాన్స్వస్థానం న పరిత్యజేత్ ॥ 6 ॥

  • తాత్పర్యం: పళ్ళు, తలవెండ్రుకలు, గోళ్లు, మనుషులు తమ స్థానాల నుండి వేరైతే ఎందుకు శోభించవో గ్రహించి.. బుద్ధిమంతుడైనవాడు ఎప్పుడూ తన స్వస్థానాన్ని, తన పద్ధతిని విడిచిపెట్టకూడదు.

శ్లోకం 7: పాత్రవిశేషే న్యస్తం గుణాన్తర వ్రజతి శిల్పమాఘాతం (?) / (శిల్పమాధాతుః) జలమివ సముద్రశుక్తౌ ముక్తాఫలతాం పయోదయః ॥ 7 ॥

  • తాత్పర్యం: మంచి పాత్రలో పడిన వస్తువు లేదా నీరు గొప్ప గుణాన్ని పొందుతుంది. ఆకాశం నుండి కురిసే వర్షపు చినుకులు సముద్రంలోని ముత్యపు చిప్పలో పడినప్పుడు ఎలా ముత్యాలుగా మారుతాయో, అలాగే సరైన ఆశ్రయం వల్ల గుణాలు మరింత రాణిస్తాయి.

శ్లోకం 8: అతిమాత్రభాస్వరత్వం పుష్యతి భానోః పరిగ్రహాదనలః । అధిగచ్ఛతి మహిమానం చన్ద్రోఽపి నిశాపరిగృహీతః ॥ 8 ॥

  • తాత్పర్యం: అగ్ని సూర్యుని సహచర్యం వల్ల మరింత తేజస్సును పొందుతుంది. అలాగే చంద్రుడు రాత్రి అనే ఆశ్రయం వల్ల గొప్ప మహిమను (శోభను) సంతరించుకుంటాడు. ఆశ్రయించే స్థానం బట్టి ప్రభావం మారుతుంది.

శ్లోకం 9: ప్రాయో యత్కించిదపి ప్రాప్నోత్యుత్కర్షమాశ్రయాన్మహతః । మత్తగజకుంభతటగతమేతి శృంగారతాం భస్మ ॥ 9 ॥

  • తాత్పర్యం: సామాన్యమైన బూడిద కూడా మదపు ఏనుగు కుంభస్థలంపై అలంకరించబడినప్పుడు ఎంతో గొప్ప శోభను (శృంగారాన్ని) సంతరించుకుంటుంది. మహానుభావుల లేదా గొప్పవారి ఆశ్రయం లభిస్తే అల్పులు సైతం గొప్పవారవుతారు.

శ్లోకం 10: అశ్వః శస్త్రం శాస్త్రం వీణా వాణీ నరశ్చ నారీ చ । పురుషవిశేషం ప్రాప్తా భవన్తి యోగ్యా అయోగ్యాశ్చ ॥ 10 ॥

  • తాత్పర్యం: గుఱ్ఱం, ఆయుధం, శాస్త్రం, వీణ, మాట, పురుషుడు, స్త్రీ - వీరందరూ ఎలాంటి వ్యక్తి (పాత్ర) చేతికి లేదా సావాసానికి దొరుకుతారో దానిని బట్టి యోగ్యులుగానో లేదా అయోగ్యులుగానో మారుతారు.

శ్లోకం 11: ఆశ్రయవశేన సతతం గురుతా లఘుతా చ జాయతే జన్తోః । విన్ధ్యే విన్ధ్యసమానాః కరిణో బత దర్పణే లఘవః ॥ 11 ॥

  • తాత్పర్యం: ఆశ్రయాన్ని బట్టే మనుషులకు లేదా జీవులకు గొప్పతనం (గురుతా) గానీ, చిన్నతనం (లఘుతా) గానీ కలుగుతుంది. ఉదాహరణకు వింధ్య పర్వతాలపై ఉండే ఏనుగులు అక్కడ ఎంతో పెద్దవిగా కనిపిస్తాయి. అదే అద్దంలో చూస్తే చాలా చిన్నవిగా కనిపిస్తాయి. స్థాన ప్రభావం అలాంటిది.

శ్లోకం 12: జానామి నాగేంద్ర తవ ప్రభావం కణ్ఠే స్థితో గర్జసి శంకరస్య । స్థాన ప్రధానం న బల ప్రధానం స్థానే స్థితః కాపురుషోఽపి శూరః ॥ 12 ॥

  • తాత్పర్యం: ఓ సర్పరాజా! నీ గొప్పతనం నాకు తెలుసు, నీవు మహాదేవుడైన శంకరుని కంఠంపై ఆభరణంగా నిలిచావు కాబట్టే అంతలా గర్జింపగలవు. ఇక్కడ బలం ముఖ్యం కాదు, ఏ స్థానంలో ఉన్నామనేదే ముఖ్యం. సరైన స్థానంలో ఉంటే పిరికివాడు సైతం శూరుడిగా మారుతాడు.

శ్లోకం 13: ఉభౌ శ్వేతౌ పక్షౌ చరతి గగనేఽవారితగతిః సదా మీనమూలే వసతి సకలః స్థాణుశిరసి । బకే చాంద్రః సర్వో గుణసముదయః కిఇ్చదధికో గుణాః స్థానే మాన్యా నరవర న తు స్థానరహితాః ॥ 13 ॥

  • తాత్పర్యం: తెల్లని రెక్కలు కలిగి, ఆకాశంలో స్వేచ్ఛగా తిరిగే కొంగకు, శివుని తలపై (గంగ లేదా చంద్రుని వలె) ఉండే గొప్పతనం ఉండదు. గుణాలు ఎన్ని ఉన్నప్పటికీ, సరైన స్థానంలో ఉన్నప్పుడే మనుషులు గౌరవించబడతారు గానీ, స్థానం లేనివారికి విలువ ఉండదు.

శ్లోకం 14: సింహక్షుణ్ణకరీన్ద్రకుంభగలితం రక్తాక్తముక్తాఫలం కాన్తారే బదరీధియా ద్రుతమగాద్భిల్లస్య పత్నీ ముదా । పాణిభ్యామవగృహ్య శుక్లకఠినం తద్వీక్ష్య దూరే జహా-వస్థానే పతతామతీవ మహతామేతాదృశీ స్యాద్గతిః ॥ 14 ॥

  • తాత్పర్యం: సింహం చంపిన మదపు ఏనుగు కుంభస్థలం నుండి రాలిన, రక్తంతో తడిసిన ముత్యాలను అడవిలో తిరిగే బోయత ఒకానొక సమయంలో రేగుపండ్లని భ్రమించి ఆశతో పట్టుకుంది. చేతికి తీసుకుని అవి గట్టిగా, వేరుగా ఉండటం చూసి విసిరిపడేసింది. దీనిని బట్టి అర్థమయ్యేది ఏమిటంటే.. మహా గొప్పవారైనప్పటికీ, చెడ్డ స్థానంలో పడితే వారి పరిస్థితి ఇలాగే నిరుపయోగంగా మారుతుంది.

 

No comments:

Post a Comment

అరిపలాయనమ్, ప్రతాపవర్ణనమ్, కీర్తివర్ణనమ్

  అరిపలాయనమ్ శ్లోకము 1 సాలకాననయుక్తాపి సాలకాననవర్జితా | హారావరుద్ధకణ్ఠాపి విహారారివధూస్తవ || 1 || విశేషాలు (విరోధాభాస & శ్లేషాలంకారము): ...