Tuesday, September 15, 2026

ఉద్యమప్రశంసా(20)సంహతిప్రశంసా(3) క్షమాప్రశంసా(3)వినయప్రశంసా(1)సత్యప్రశంసా(3)అసత్యనిందా(4)వాగ్వర్ణనమ్(17)

 

ఉద్యమప్రశంసా (ప్రయత్నము / పరిశ్రమ యొక్క ప్రశంస)

శ్లోకము 1

ఉద్యోగః ఖలు కర్తవ్యః ఫలం మార్జారవద్భవేత్ ।

జన్మప్రభృతి గౌర్నాస్తి పయః పిబతి నిత్యశః ॥ 1 ॥

  • తాత్పర్యం: మనుష్యుడు ఎల్లప్పుడూ ప్రయత్నం చేస్తూనే ఉండాలి; దాని ఫలితం పిల్లికి దక్కినట్లుగా దక్కుతుంది. పిల్లి పుట్టినప్పటి నుండి దానికి ఆవు లేకపోయినప్పటికీ, అది రోజూ (తన ప్రయత్నంతో, ఉపాయంతో) పాలు తాగుతూనే ఉంటుంది కదా!

శ్లోకము 2

ఉద్యమః సాహసం ధైర్యం బుద్ధిః శక్తిః పరాక్రమః ।

షడేతే యత్ర వర్తంతే తత్ర దేవః సహాయకృత్ ॥ 2 ॥

  • తాత్పర్యం: పరిశ్రమ, సాహసము, ధైర్యము, బుద్ధిబలము, శారీరక శక్తి, పరాక్రమము—ఈ ఆరు గుణాలు ఎవనియందు ఉంటాయో, వానికి దైవము కూడా స్వయంగా సహాయం చేస్తుంది.

శ్లోకము 3

ఉద్యమేన హి సిధ్యంతి కార్యాణి న మనోరథైః ।

న హి సుప్తస్య సింహస్య ప్రవిశంతి ముఖే మృగాః ॥ 3 ॥

  • తాత్పర్యం: ఏ కార్యాలైనా స్వయంగా చేసే పరిశ్రమ/ప్రయత్నం వల్లనే నెరవేరుతాయి తప్ప కేవలం కోరుకున్నంత మాత్రాన (ఆలోచనల వల్ల) సిద్ధింపవు. నిద్రపోతున్న సింహం నోట్లోకి జింకలు తమంతట తాము వచ్చి ప్రవేశించవు కదా!

శ్లోకము 4

న దైవమితి సంచింత్య త్యజేదుద్యోగమాత్మనః ।

అనుద్యమేన కస్తైలం తిలేభ్యః ప్రాప్తుమర్హతి ॥ 4 ॥

  • తాత్పర్యం: "అంతా దైవమే చేస్తుందిలే" అని అనుకుంటూ ఎవరూ తమ కర్తవ్యాన్ని, ప్రయత్నాన్ని విడిచిపెట్టరాదు. ప్రయత్నం చేయకుండా (నువ్వులను గానుగలో వేసి రుబ్బకుండా) నువ్వుల నుండి నూనెను ఎవడైనా పొందగలడా?

శ్లోకము 5

విహాయ పౌరుషం యో హి దైవమేవావలంబతే ।

ప్రాసాదసింహవత్తస్య మూర్ధ్ని తిష్ఠంతి వాయసాః ॥ 5 ॥

  • తాత్పర్యం: స్వయంకృషిని, పౌరుషాన్ని వదిలేసి కేవలం అదృష్టాన్ని (దైవాన్ని) మాత్రమే నమ్ముకునేవాని పరిస్థితి రాజభవన గోపురంపై చెక్కిన రాతి సింహం లాంటిది; అటువంటివాని తలపై కాకులు వచ్చి స్వేచ్ఛగా రెట్టలు వేసి కూర్చుంటాయి.

  • శ్లోకార్థాలు:

    • ప్రాసాదసింహవత్: రాజభవన శిఖరమునందు రాతితో నిర్మించిన సింహము వలె.

శ్లోకము 6

పూర్వజన్మకృతం కర్మ తద్దైవమితి కథ్యతే ।

తస్మాత్పురుషకారేణ వినా దైవం న సిధ్యతి ॥ 6 ॥

  • తాత్పర్యం: పూర్వజన్మలో స్వయంగా చేసిన కర్మయే ఈ జన్మలో 'దైవము' లేదా 'అదృష్టము' అని పిలవబడుతోంది. అందుచేత ఈ జన్మలో చేసే పురుషప్రయత్నం తోడు కాకుండా కేవలం ఆ దైవం దానంతటదే ఫలించదు.

శ్లోకము 7

యథా హ్యేకేన చక్రేణ న రథస్య గతిర్భవేత్ ।

ఏవం పురుషకారేణ వినా దైవం న సిధ్యతి ॥ 7 ॥

  • తాత్పర్యం: కేవలం ఒక్క చక్రంతో రథము ఏ విధంగా ముందుకు సాగలేదో, అలాగే పురుషప్రయత్నం తోడు కాకుండా కేవలం దైవబలం వల్ల ఏ కార్యం కూడా నెరవేరదు.

శ్లోకము 8

యథా మృత్పిండతః కర్తా కురుతే యద్యదిచ్ఛతి ।

ఏవమాత్మకృతం కర్మ మానవః ప్రతిపద్యతే ॥ 8 ॥

  • తాత్పర్యం: కుమ్మరివాడు మట్టిముద్ద నుండి తాను ఏ పాత్రనైతే చేయాలనుకుంటాడో దానినే తయారు చేసుకుంటాడు. అలాగే మానవుడు కూడా తన స్వయంకృత కర్మల (ప్రయత్నాల) ద్వారానే తాను కోరుకున్న ఫలితాన్ని లేదా భవితవ్యాన్ని పొందుతాడు.

శ్లోకము 9

నిపానమివ మండూకాః సరః పూర్ణమివాండజాః ।

సోద్యోగం నరమాయాంతి వివశాః సర్వసంపదః ॥ 9 ॥

  • తాత్పర్యం: బావి లేదా నీటి తొట్టె వద్దకు కప్పలు, నిండుగా నీరున్న చెరువు వద్దకు పక్షులు తమంతట తామే ఎలా వస్తాయో, అలాగే నిరంతరం పరిశ్రమించే మానవుని వద్దకు సమస్త సంపదలు పరవశమై వాటంతట అవే చేరుకుంటాయి.

  • శ్లోకార్థాలు:

    • నిపానమ్: బావి / నీటి తొట్టె (కూపః).

శ్లోకము 10

దైవం పురుషకారేణ సాధ్యసిద్ధీ నిబంధనమ్ ।

యోఽతిక్రమితుమిచ్ఛేత స లోకే నావసీదతి ॥ 10 ॥

  • తాత్పర్యం: కార్యం నెరవేరడానికి దైవము, పురుషప్రయత్నము రెండూ ఆధారభూతమైనవి. అయితే నిరంతర పరిశ్రమతో దైవప్రతికూలతను సైతం అధిగమించడానికి ప్రయత్నించేవాడు ఈ లోకంలో ఎన్నడూ దుఃఖపడడు (ఓడిపోడు).

  • శ్లోకార్థాలు:

    • పురుషకారేణ: స్వప్రయత్నము చేత.

    • సాధ్యసిద్ధీ నిబంధనమ్: కార్యసిద్ధికి లోబడియున్నది / ఆయత్తమైనది.

    • అతిక్రమితుమ్: దాటిపోవుటకు / అధిగమించుటకు.

    • నావసీదతి: దుఃఖించడు / కృంగిపోడు (ఖిన్నో న భవతి).

శ్లోకము 11

యోజనానాం సహస్రం తు శనైర్గచ్ఛేత్పిపీలికా ।

అగచ్ఛన్వైనతేయోఽపి పదమేకం న గచ్ఛతి ॥ 11 ॥

  • తాత్పర్యం: మెల్లమెల్లగా నడిచే చిన్న చీమ అయినా నిరంతరం సాగిపోతూ వేల యోజనాల దూరాన్నైనా అధిగమించగలదు. కానీ బయలుదేరని (ప్రయత్నం చేయని) పక్షుల రాజైన గరుత్మంతుడు కూడా ఒక్క అడుగు ముందుకు వేయలేడు.

శ్లోకము 12

కామపి శ్రియమాసాద్య యస్తద్వృద్ధౌ న చేష్టతే ।

తస్యాయతిషు న శ్రేయో బీజభోజికుటుంబవత్ ॥ 12 ॥

  • తాత్పర్యం: ఏదో విధంగా లభించిన సంపదను పెంపొందించుకోవడానికి ప్రయత్నం చేయనివానికి భవిష్యత్తులో శుభం లేదా ఉన్నతి ఉండదు; అది విత్తనాలకు దాచుకున్న గింజలను కూడా తినేసి ఆకలితో నశించే సోమరి కుటుంబం లాంటిదే అవుతుంది.

  • శ్లోకార్థాలు:

    • న చేష్టతే: వ్యాపారము / కృషి చేయకపోవుట.

    • ఆయతిషు: ఉత్తరకాలమునందు / భవిష్యత్తు నందు.

    • శ్రేయః: కళ్యాణము / మేలు.

శ్లోకము 13

ఉద్యోగినః కరాలంబం కరోతి కమలాలయా ।

అనుద్యోగికరాలంబం కరోతి కమలాగ్రజా ॥ 13 ॥

  • తాత్పర్యం: కష్టపడి పనిచేసే పరిశ్రమవంతునికి లక్ష్మీదేవి చేయూతనిస్తుంది; సోమరిపోతుకు లక్ష్మీదేవి అక్క అయిన జ్యేష్ఠాదేవి (అలక్ష్మి/దారిద్ర్యదేవత) చేయూతనిస్తుంది.

  • శ్లోకార్థాలు:

    • కమలాలయా: లక్ష్మీదేవి.

    • కమలాగ్రజా: అలక్ష్మి (లక్ష్మి అక్కయైన జ్యేష్ఠాదేవి).

శ్లోకము 14

కాకతాలీయవత్ప్రాప్తం దృష్ట్వాపి నిధిమగ్రతః ।

న స్వయం దైవమాదత్తే పురుషార్థమపేక్షతే ॥ 14 ॥

  • తాత్పర్యం: అదృష్టవశాత్తూ అకస్మాత్తుగా ఎదురుగా నిధి కనిపించినప్పటికీ, ఆ దైవమే వచ్చి దానిని చేతికి అందించదు; దానిని తవ్వి తీసుకోవడానికి కూడా మానవుని పురుషప్రయత్నం తప్పనిసరిగా అవసరమవుతుంది.

  • శ్లోకార్థాలు:

    • కాకతాలీయవత్: కాకి వాలడం, తాటిపండు పడటం వంటి అకస్మాత్తుగా / ఊహించని రీతిగా సంభవించినది.

శ్లోకము 15

ఆలస్యం హి మనుష్యాణాం శరీరస్థో మహాన్రిపుః ।

నాస్త్యుద్యమసమో బంధుః కృత్వా యం నావసీదతి ॥ 15 ॥

  • తాత్పర్యం: మనుషుల శరీరంలోనే నివసించే వారి పరమ శత్రువు సోమరితనము. పరిశ్రమతో సమానమైన బంధువు లోకంలో మరొకడు లేడు; ఆ పరిశ్రమను ఆశ్రయించినవాడు ఎన్నడూ అధోగతి పాలు కాడు, దుఃఖించడు.

శ్లోకము 16

సంపదా సుస్థితమన్యో భవతి స్వల్పయాపి యః ।

కృతకృత్యో విధిర్మన్యే న వర్ధయతి తస్య తామ్ ॥ 16 ॥

  • తాత్పర్యం: కొద్దిపాటి సంపద దక్కగానే "నేను స్థిరపడిపోయాను" అని తృప్తిపడి ప్రయత్నాన్ని విరమించుకునేవానికి, బ్రహ్మదేవుడు కూడా "ఇతనికి చాలులే" అనుకుని ఆ సంపదను మరింతగా పెంచడు.

శ్లోకము 17

న లభంతే వినోద్యోగం జంతవః సంపదాం పదమ్ ।

సురాః క్షీరోదవిక్షోభమనుభూయామృతం పపుః ॥ 17 ॥

  • తాత్పర్యం: పరిశ్రమ లేకుండా ఏ ప్రాణి కూడా సంపదలను లేదా ఉన్నత స్థానాన్ని పొందలేదు. దేవతలు సైతం క్షీరసాగరాన్ని మథించి, ఎంతో శ్రమను అనుభవించిన తర్వాతనే అమృతాన్ని పొందగలిగారు కదా!

శ్లోకము 18

నాత్యుచ్చశిఖరో మేరుర్నాతినీచే రసాతలమ్ ।

వ్యవసాయద్వితీయానాం నాప్యపారో మహోదధిః ॥ 18 ॥

  • తాత్పర్యం: నిరంతర పరిశ్రమను తోడుగా చేసుకున్నవారికి మేరుపర్వతం ఎక్కలేనంత ఎత్తైనది కాదు, రసాతలం చేరలేనంత లోతైనది కాదు, అలాగే మహాసముద్రం దాటలేనంత అపారమైనది కాదు. (పరిశ్రమతో ఏదైనా సాధించవచ్చు).

శ్లోకము 19

పూర్వజన్మజనితం పురావిదః కర్మ దైవమితి సంప్రచక్షతే ।

ఉద్యమేన తదుపార్జితం చిరాద్దైవముద్యమవశం న తత్కథమ్ ॥ 19 ॥

  • తాత్పర్యం: పూర్వజన్మలో చేసిన కర్మనే పురాతన పండితులు 'దైవము' అని చెబుతారు. ఆ దైవమే పూర్వజన్మలోని స్వయంకృషి వల్ల సమకూరినప్పుడు, మరి అటువంటి దైవం ఈ జన్మలోని పురుషప్రయత్నానికి ఎందుకు వశం కాదు? తప్పక వశమవుతుంది.

శ్లోకము 20

ఉద్యోగినం పురుషసింహముపైతి లక్ష్మీర్దైవం హి దైవమితి కాపురుషా వదంతి ।

దైవం నిహత్య కురు పౌరుషమాత్మశక్త్యా యత్నే కృతే యది న సిధ్యతి కోఽత్ర దోషః ॥ 20 ॥

  • తాత్పర్యం: నిరంతరం పరిశ్రమించే పురుషశ్రేష్ఠుని వద్దకే లక్ష్మీదేవి చేరుకుంటుంది; "అంతా అదృష్టమేలే" అని పిరికివారు మాత్రమే అంటారు. దైవాన్ని పక్కనపెట్టి నీ ఆత్మశక్తితో పురుషప్రయత్నం చేయి; సర్వశక్తులా ప్రయత్నించిన తర్వాత కూడా పని కాకపోతే అక్కడ నీ తప్పేముంది?

  • శ్లోకార్థాలు:

    • పురుషసింహమ్: పురుషశ్రేష్ఠుని.

    • కాపురుషాః: కుత్సిత / పిరికి మనుష్యులు.

సంహతిప్రశంసా (ఐకమత్యము యొక్క ప్రశంస)

శ్లోకము 1

సంహతిః శ్రేయసీ రాజన్విగుణేష్వపి బంధుషు ।

తుషైరపి పరిభ్రష్టా న ప్రరోహంతి తండులాః ॥ 1 ॥

  • తాత్పర్యం: ఓ రాజా! బంధువులు లోపాలు కలవారైనా సరే, వారితో కలసికట్టుగా (ఐక్యంగా) ఉండటమే శ్రేయస్కరం. ఎందుకంటే కేవలం పొట్టు నుండి వేరైనంత మాత్రాన బియ్యపు గింజలు మొలకెత్తే శక్తిని కోల్పోతాయి కదా!

  • శ్లోకార్థాలు:

    • సంహతిః: కలసికట్టుగా ఉండుట / సంఘము.

    • తుషైః: వడ్ల పైపొట్టు చేత.

    • న ప్రరోహంతి: మొలకెత్తలేవు (అంకురజననక్షమా న భవంతి).

శ్లోకము 2

అల్పానామపి వస్తూనాం సంహతిః కార్యసాధికా ।

తృణైర్గుణత్వమాపన్నైర్బధ్యంతే మత్తదంతినః ॥ 2 ॥

  • తాత్పర్యం: అత్యంత అల్పమైన వస్తువులైనా ఐక్యతతో కూడినప్పుడు గొప్ప కార్యాన్ని సాధిస్తాయి. కేవలం చిన్నచిన్న గడ్డిపరకలు త్రాడుగా మారినప్పుడు మదించిన ఏనుగును సైతం బంధించగలుగుతున్నాయి కదా!

  • శ్లోకార్థాలు:

    • గుణత్వమాపన్నైః: త్రాడు రూపమును పొందినవై.

శ్లోకము 3

బహూనామల్పసారాణాం సమవాయో దురత్యయః ।

తృణైర్విధీయతే రజ్జుర్బధ్యంతే తేన దంతినః ॥ 3 ॥

  • తాత్పర్యం: స్వయంగా బలహీనమైనవైనా ఎన్నో వస్తువులు సమూహంగా కలిసినప్పుడు వాటిని ఛేదించడం అసాధ్యం. అల్పమైన గడ్డిపోచలతో పేనిన దృఢమైన త్రాడుతో మహా బలవత్తరమైన ఏనుగులను సైతం బంధిస్తారు కదా!

క్షమాప్రశంసా (ఓర్పు / క్షమ యొక్క ప్రశంస)

శ్లోకము 1

క్షమాఖడ్గం కరే యస్య దుర్జనః కిం కరిష్యతి ।

అతృణే పతితో వహ్నిః స్వయమేవోపశామ్యతి ॥ 1 ॥

  • తాత్పర్యం: చేతిలో క్షమ (ఓర్పు) అనే ఖడ్గం ఉన్నవానికి దుర్జనుడు ఏ విధమైన హాని చేయగలడు? ఎండుగడ్డి లేని నేలమీద పడిన నిప్పు రవ్వ ఏ ఆధారమూ లేక దానంతటదే చల్లారిపోతుంది కదా!

  • శ్లోకార్థాలు:

    • క్షమా: ఓర్పు / శాంతి.

శ్లోకము 2

నరస్యాభరణం రూపం రూపస్యాభరణం గుణః ।

గుణస్యాభరణం జ్ఞానం జ్ఞానస్యాభరణం క్షమా ॥ 2 ॥

  • తాత్పర్యం: మానవునికి సౌందర్యమే ఆభరణం; ఆ సౌందర్యానికి సద్గుణమే ఆభరణం; ఆ సద్గుణానికి జ్ఞానమే ఆభరణం; ఇక ఆ జ్ఞానానికి అన్నింటికన్నా మిన్నగా 'క్షమ' (ఓర్పు)యే అసలైన ఆభరణం.

శ్లోకము 3

క్షమా బలమశక్తానాం శక్తానాం భూషణం క్షమా ।

క్షమా వశీకృతిర్లోకే క్షమయా కిం న సిధ్యతి ॥ 3 ॥

  • తాత్పర్యం: అశక్తులకు ఓర్పే రక్షించే బలం; సమర్థులైన బలవంతులకు ఆ ఓర్పే గొప్ప అలంకారం. లోకంలో అందరినీ వశపరుచుకోగల శక్తి క్షమకే ఉంది. ఓర్పుతో సాధించలేనిది ఏముంటుంది?

వినయప్రశంసా (వినయము యొక్క ప్రశంస)

శ్లోకము 1

తిష్ఠతాం తపసి పుణ్యమాసృజన్సంపదోఽనుగుణయన్సుఖైషిణామ్ ।

యోగినాం పరిణమన్విముక్తయే కేన నాస్తు వినయః సతాం ప్రియః ॥ 1 ॥

  • తాత్పర్యం: తపస్సు చేసేవారికి పుణ్యాన్ని సముపార్జించి పెడుతూ, భోగభాగ్యాలను కోరేవారికి సంపదలను అనుకూలపరుస్తూ, మోక్షగాములైన యోగులకు ముక్తిగా పరిణమించేటటువంటి వినయమనేది సజ్జనులకు ఎందుకు ప్రియమైనది కాకుండా ఉంటుంది? (వినయం అందరికీ అన్నింటా శ్రేయస్సును కలిగిస్తుంది).

  • శ్లోకార్థాలు:

    • తిష్ఠతాం తపసి: తపోనిష్ఠులైనవారికి.

    • ఆసృజన్: సంపాదించిపెట్టుచు.

    • అనుగుణయన్: అనుకూలపరుచుచు.

    • పరిణమన్: పరిణమించుచు.

    • విముక్తయే: మోక్షము కొరకు (అపవర్గాయ).


సత్యప్రశంసా (సత్యము యొక్క ప్రశంస)

శ్లోకము 1

సూనృతం సర్వశాస్త్రార్థనిశ్చితజ్ఞానశోభితమ్ ।

భూషణం సర్వవాచాం స్యాల్లజ్జేవ కులయోషితామ్ ॥ 1 ॥

  • తాత్పర్యం: సమస్త శాస్త్రాల యొక్క సారభూతమైన నిశ్చయ జ్ఞానముతో శోభించే సత్యమైన, ప్రియమైన వాక్కు (సూనృత వాక్కు) సకల సంభాషణలకూ పరమ భూషణం. అది సత్కుల స్త్రీలకు లజ్జ (సిగ్గు) ఎలాంటి సహజాలంకారమో అలాంటిది.

శ్లోకము 2

అశ్వమేధసహస్రం చ సత్యం చ తులయా ధృతమ్ ।

అశ్వమేధసహస్రాద్ధి సత్యమేవ విశిష్యతే ॥ 2 ॥

  • తాత్పర్యం: త్రాసులో ఒకవైపు వేయి అశ్వమేధ యాగాల ఫలాన్ని, మరొకవైపు సత్యాన్ని ఉంచి తూచినప్పుడు—ఆ వేయి అశ్వమేధ యాగాల కంటే సత్యమే ఎంతో విశిష్టమైనదిగా, మిన్నగా తేలింది.

శ్లోకము 3

గోభిర్విప్రైశ్చ వేదైశ్చ సతీభిః సత్యవాదిభిః ।

అలుబ్ధైర్దానశూరైశ్చ సప్తభిర్ధార్యతే మహీ ॥ 3 ॥

  • తాత్పర్యం: గోవులు, బ్రాహ్మణులు (జ్ఞానులు), వేదములు, పతివ్రతలు, సత్యవాదులు, లోభత్వము లేనివారు, దానశూరులు—ఈ ఏడుగురి పుణ్యప్రభావం వల్లనే ఈ భూమి నిలబడి ఉన్నది (ధరింపబడుతోంది).

అసత్యనిందా (అసత్యము యొక్క నింద)

శ్లోకము 1

నాసత్యవాదినః సఖ్యం న పుణ్యం న యశో భువి ।

దృశ్యతే నాపి కల్యాణం కాలకూటమివాశ్రితః ॥ 1 ॥

  • తాత్పర్యం: కాలకూట విషాన్ని ఆశ్రయించినవానికి (సేవించినవానికి) ఎలాగైతే నాశనమే మిగులుతుందో, అలాగే అసత్యం పలికేవానికి ఈ భూమిపై స్నేహము గానీ, పుణ్యము గానీ, కీర్తి గానీ, చివరకు ఏ విధమైన శుభము గానీ కలగదు.

  • శ్లోకార్థాలు:

    • కాలకూటమ్: విషము.

    • ఆశ్రితః (అశ్నతః): భక్షించువానికి / సేవించువానికి.

శ్లోకము 2

అసత్యమప్రత్యయమూలకారణం కువాసనాసద్మ సుబుద్ధివారణమ్ ।

విపన్నిదానం పరవంచనోర్జితం కృతాపరాధం కృతిభిర్వివర్జితమ్ ॥ 2 ॥

  • తాత్పర్యం: అసత్యం అనేది అపనమ్మకానికి మూలకారణం; దుష్ట సంస్కారాలకు నిలయం; సద్బుద్ధిని అడ్డుకునేది; ఆపదలకు ప్రధాన కారణం; ఇతరులను వంచించడం వల్ల బలపడేది; అపరాధములకు హేతువు. అందుకే విద్వాంసులు, సత్పురుషులు ఈ అసత్యాన్ని సర్వదా విసర్జిస్తారు.

  • శ్లోకార్థాలు:

    • అప్రత్యయః: అవిశ్వాసము (నమ్మకం లేకపోవడం).

    • విపన్నిదానమ్: ఆపదలకు మూలకారణము.

    • కృతిభిః: బుద్ధిమంతులచేత / విద్వాంసులచేత (కుశలైః).

శ్లోకము 3

యశో యస్మాద్భస్మీభవతి వనవహ్నేరివ వనం

నిదానం దుఃఖానాం యదవనిరుహాణామివ జలమ్ ।

న యత్ర స్యాచ్ఛాయాతప ఇవ తపఃసంయమకథా

కథంచిత్తన్మిథ్యావచనమభిధత్తే న మతిమాన్ ॥ 3 ॥

  • తాత్పర్యం: దావాగ్ని చేత అడవి బూడిదైనట్లు ఎవని కీర్తి అసత్యం వల్ల దగ్ధమైపోతుందో; చెట్లకు నీరు మూలమైనట్లు సమస్త దుఃఖాలకూ అసత్యమే మూలకారణమో; ఎండ మరియు నీడ ఒకేచోట ఉండలేనట్లు ఎక్కడైతే అసత్యం ఉంటుందో అక్కడ తపస్సు-సంయమముల ప్రసక్తే ఉండదో—అటువంటి అసత్యపు మాటను వివేకవంతుడైనవాడు ఎన్నడూ నోటివెంట పలకడు.

  • శ్లోకార్థాలు:

    • వనవహ్నిః: దావాగ్ని.

    • నిదానమ్: ఆదికారణము.

    • అవనిరుహాణామ్: వృక్షములకు (చెట్లకు).

    • అభిధత్తే: పలుకును / చెప్పును.

శ్లోకము 4

జిహ్వైకైవ సతాముభే ఫణివతాం సద్యశ్చతస్రశ్చ తాః

తాః సప్తైవ విభావసోర్నియమితాః షట్కార్తికేయస్య చ ।

పౌలస్త్యస్య దశాభవన్ఫణిపతేర్జిహ్వాసహస్రద్వయం

జిహ్వాలక్షశతైకకోటినియమో నో దుర్జనానాం ముఖే ॥ 4 ॥

  • తాత్పర్యం: సజ్జనులకు నాలుక ఒక్కటే (ఒకే మాటపై నిలబడతారు); పాములకు రెండు నాలుకలు; బ్రహ్మదేవునికి నాలుగు ముఖాలు కాబట్టి నాలుగు నాలుకలు; అగ్నిదేవునికి ఏడు నాలుకలు నియమితమై ఉన్నాయి; కుమారస్వామికి ఆరు; రావణాసురునికి పది; ఆదిశేషునికి రెండువేల నాలుకలు ఉన్నాయి. కానీ దుర్జనుల ముఖంలో మాత్రం అసత్యాలు, చాడీలు చెప్పడానికి లక్షల, కోట్ల నాలుకలకైనా పరిమితి అనేది లేదు!

  • శ్లోకార్థాలు:

    • ఫణివతామ్: సర్పములకు.

    • విభావసోః: అగ్నిదేవునికి.

    • పౌలస్త్యస్య: రావణాసురునికి (పులస్త్యుని మనుమడు).

    • ఫణిపతేః: ఆదిశేషునికి.

ఆత్మశ్లాఘానిందా (తన్ను తాను పొగుడుకొనుట యొక్క నింద)

శ్లోకము 1

పరైః ప్రోక్తా గుణా యస్య నిర్గుణోఽపి గుణీ భవేత్ ।

ఇంద్రోఽపి లఘుతాం యాతి స్వయం ప్రఖ్యాపితైర్గుణైః ॥ 1 ॥

  • తాత్పర్యం: ఒకరి గుణాలను ఇతరులు ప్రశంసిస్తే గుణహీనుడైనా గుణవంతుడిగా మన్ననలు పొందుతాడు. కానీ తన గొప్పలను తానే చాటుకుంటే సాక్షాత్తు దేవేంద్రుడైనా సరే సమాజం దృష్టిలో చులకనైపోతాడు.

శ్లోకము 2

న సుఖం న చ సౌభాగ్యం స్వయం స్వగుణవర్ణనే ।

యథైవ చ పురంధ్రీణాం స్వహస్తకుచమర్దనే ॥ 2 ॥

  • తాత్పర్యం: తన గుణాలను తానే వర్ణించుకోవడంలో ఎటువంటి సుఖము గానీ, శోభ/సౌభాగ్యము గానీ ఉండదు; కులస్త్రీలు తమ చేతులతో తామే తమ స్తనములను ఒత్తుకోవడం వల్ల ఏ విధమైన తృప్తి గానీ, ఆనందం గానీ ఉండనట్లుగానే ఇది వ్యర్థమైనది.

శ్లోకము 3

స్వయం తథా న కర్తవ్యం స్వగుణాఖ్యాపనం పునః ।

స్వగుణాఖ్యాపనం యుక్త్యా పరద్వారా ప్రయోజయేత్ ॥ 3 ॥

  • తాత్పర్యం: మానవుడు ఎన్నడూ తన సుగుణాలను తానే స్వయంగా ప్రకటించుకోకూడదు; ఒకవేళ తన గుణములు లోకానికి తెలియాలనుకుంటే, యుక్తితో ఇతరుల ద్వారా మాత్రమే అవి ప్రశంసింపబడేలా నడుచుకోవాలి.

శ్లోకము 4

న సౌఖ్యసౌభాగ్యకరా గుణా నృణాం స్వయం గృహీతాః సుదృశాం కుచా ఇవ ।

పరైర్గృహీతా ద్వి తయం వితన్వతే న తేన గృహ్ణంతి నిజం గుణం బుధాః ॥ 4 ॥

  • తాత్పర్యం: సుందరాంగులైన స్త్రీలు తమ పయోధరాలను తామే స్పృశించుకోవడం సుఖసౌభాగ్యాలను ఇవ్వనట్లే, మానవులు తమ గుణాలను తామే పొగుడుకోవడం గౌరవాన్ని ఇవ్వదు. అవే గుణాలు ఇతరులచేత గుర్తింపబడి కొనియాడబడినప్పుడే సుఖసౌభాగ్యాలు రెండూ చేకూరుతాయి; అందుకే విద్వాంసులు తమ గుణాలను తాము ప్రకటించుకోరు.

శ్లోకము 5

నిజగుణగరిమా సుఖాకరః స్యాత్స్వయమనువర్ణయతాం సతాం న తావత్ ।

నిజకరకమలేన కామినీనాం కుచకలశాకలనేన కో వినోదః ॥ 5 ॥

  • తాత్పర్యం: తమ స్వంత గుణముల ఘనతను తామే వర్ణించుకునే సజ్జనులకు దానివల్ల ఏ విధమైన ఆనందమూ లభించదు. కామినులు తమ స్వహస్తాలతో తమ స్తనకలశాలను తాకడం వల్ల ఏ విధమైన రసిక వినోదమూ ఉండదు కదా!

స్వభావవర్ణనమ్ (సహజ స్వభావము యొక్క వర్ణన)

శ్లోకము 1

సర్వస్య హి పరీక్షన్తే స్వభావా నేతరే గుణాః ।

అతీత్య హి గుణాన్సర్వాన్స్వభావో మూర్ధ్ని వర్తతే ॥ 1 ॥

  • తాత్పర్యం: ఎవరినైనా పరీక్షించేటప్పుడు వారి సహజ స్వభావాన్నే పరీక్షించాలి తప్ప ఇతర బాహ్య గుణాలను కాదు. ఎందుకంటే మిగతా సమస్త గుణాలనూ అధిగమించి మనిషి యొక్క అంతర్గత స్వభావమే శిరస్సుపై (అన్నింటికంటే పైన) నిలుస్తుంది.

  • శ్లోకార్థాలు:

    • అతీత్య: అధిగమించి (అతిక్రాంతం చేసి).

    • మూర్ధ్ని వర్తతే: అందరికంటే పైగా ఉండును.

శ్లోకము 2

కిం కులేనోపదిష్టేన శీలమేవాత్ర కారణమ్ ।

భవంతి సుతరాం స్ఫీతాః సుక్షేత్రే కంటకిద్రుమాః ॥ 2 ॥

  • తాత్పర్యం: వంశం లేదా కులం గొప్పతనాన్ని చాటడం వల్ల ఏం ప్రయోజనం? ఇక్కడ వ్యక్తి యొక్క సదాచారము/శీలమే అసలైన ప్రమాణం. ఎంతో సారవంతమైన మంచి పొలంలో కూడా ముళ్ళచెట్లు విపరీతంగా పెరిగి విస్తరిస్తాయి కదా!

శ్లోకము 3

యః స్వభావో హి యస్యాస్తే స నిత్యం దురతిక్రమః ।

శ్వా యది క్రియతే రాజా తత్కిం నాశ్నాత్యుపానహమ్ ॥ 3 ॥

  • తాత్పర్యం: ఎవని సహజ స్వభావం ఎలాంటిదో అది ఎన్నటికీ దాటరానిది (మార్చలేనిది). కుక్కను తెచ్చి సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టి రాజును చేసినా, అది ఎదురుగా కనిపించే చెప్పులను కొరకడం మానుకుంటుందా?

శ్లోకము 4

పరోపదేశకుశలా దృశ్యంతే బహవో జనాః ।

స్వభావమతివర్తంతః సహస్రేష్వపి దుర్లభాః ॥ 4 ॥

  • తాత్పర్యం: ఇతరులకు నీతులు, ఉపదేశాలు చెప్పడంలో నేర్పరులైనవారు లోకంలో ఎందరో కనిపిస్తారు. కానీ తమ స్వభావాన్ని (చెడు అలవాట్లను) అధిగమించి సత్ప్రవర్తనతో జీవించేవారు వేలమందిలో కూడా ఒక్కరు దొరకడం చాలా అరుదు.

శ్లోకము 5

కిం కులేన విశాలేన శీలమేవాత్ర కారణమ్ ।

కృమయః కిం న జాయంతే కుసుమేషు సుగంధిషు ॥ 5 ॥

  • తాత్పర్యం: ఎంతటి ఉన్నతమైన వంశంలో పుట్టినా ఉపయోగం ఏమిటి? సదాచారము, సచ్ఛీలమే అసలైన కారణం. పరమ పరిమళభరితమైన దివ్య పుష్పాలలో సైతం కీటకాలు/పురుగులు పుట్టడం లేదా?

శ్లోకము 6

సతి శీలే గుణా భాంతి పుంసాం శౌర్యాదయో యథా ।

యౌవనే సదలంకారాః శోభాం బిభ్రతి సుభ్రువః ॥ 6 ॥

  • తాత్పర్యం: మానవునిలో సచ్ఛీలము (మంచి నడవడిక) ఉన్నప్పుడే శౌర్యము మొదలైన ఇతర సద్గుణాలు శోభిస్తాయి. అందమైన స్త్రీకి యవ్వనము ఉన్నప్పుడే మంచి ఆభరణాలు నిజమైన శోభను సమకూరుస్తాయి కదా!

శ్లోకము 7

అద్రోహః సర్వభూతేషు కర్మణా మనసా గిరా ।

అనుగ్రహశ్చ దానం చ శీలమేతద్విదుర్బుధాః ॥ 7 ॥

  • తాత్పర్యం: మనస్సుతో, మాటతో, చేతలతో ఏ ప్రాణికీ ద్రోహం చేయకపోవడం; అందరిపట్ల దయ చూపడం; ఆర్తులకు దానం చేయడం—వీటి కలయికనే విద్వాంసులు నిజమైన 'శీలము'గా గుర్తిస్తారు.

శ్లోకము 8

వృత్తం యత్నేన సంరక్షేద్విత్తమాయాతి యాతి చ ।

అక్షీణో విత్తతః క్షీణో వృత్తతస్తు హతో హతః ॥ 8 ॥

  • తాత్పర్యం: మనిషి తన నడవడికను (శీలాన్ని) ఎంతో ప్రయత్నంతో కాపాడుకోవాలి; ధనమనేది వస్తుంటుంది, పోతుంటుంది. ధనం పోయినవాడు నిజానికి ఏమీ కోల్పోనట్లే; కానీ నడవడిక/శీలము కోల్పోయినవాడు సర్వమూ నాశనమై చచ్చినవానితో సమానుడు.

శ్లోకము 9

యథా హి మలినైర్వస్త్రైర్యత్ర తత్రోపవిశ్యతే ।

ఏవం చలితవృత్తస్తు వృత్తశేషం న రక్షతి ॥ 9 ॥

  • తాత్పర్యం: మురికి బట్టలు వేసుకున్నవాడు శుచిని పట్టించుకోక ఎక్కడపడితే అక్కడ కూర్చుండిపోతాడు. అలాగే ఒక్కసారి తన శీలాన్ని, నడవడికను జారవిడుచుకున్నవాడు ఇక మిగిలిన నడవడికను కూడా రక్షించుకోలేక పూర్తిగా దిగజారిపోతాడు.

శ్లోకము 10

న కులం వృత్తహీనానాం ప్రమాణమితి మే మతిః ।

అన్యేష్వపి హి జాతానాం వృత్తమేవ విశిష్యతే ॥ 10 ॥

  • తాత్పర్యం: సత్ప్రవర్తన లేనివారి ఉన్నత కులం ఎంతమాత్రం ప్రమాణం కాదని నా అభిప్రాయం. సామాన్య కులాలలో జన్మించినప్పటికీ వారి సచ్ఛీలము, సదాచారమే అందరికంటే విశిష్టమైనదిగా గౌరవింపబడుతుంది.

శ్లోకము 11

అకులీనః కులీనశ్చ మర్యాదాం యో న లంఘయేత్ ।

ధర్మాపేక్షీ మృదుర్దాంతో న కులీనశతైర్వరః ॥ 11 ॥

  • తాత్పర్యం: కులగౌరవం లేనివాడైనా, ఉన్నవాడైనా—ఎవరైతే ధర్మమర్యాదలను దాటడో, ధర్మాన్ని ఆచరిస్తాడో, సౌమ్యుడై ఇంద్రియనిగ్రహం కలిగి ఉంటాడో, అటువంటివాడు వందమంది శీలహీనులైన కులీనుల కంటే ఎంతో శ్రేష్ఠుడు.

శ్లోకము 12

శీలం రక్షతు మేధావీ ప్రాప్తుమిచ్ఛుః సుఖత్రయమ్ ।

ప్రశంసాం విత్తలాభం చ ప్రేత్య స్వర్గే చ మోదనమ్ ॥ 12 ॥

  • తాత్పర్యం: లోకంలో ప్రశంసను పొందడం, ధనలాభం కలగడం, మరణానంతరం పరలోకంలో స్వర్గసుఖాన్ని అనుభవించడం అనే మూడు సుఖాలను కోరుకునే బుద్ధిమంతుడు తన శీలాన్ని (సత్ప్రవర్తనను) ప్రాణప్రదంగా రక్షించుకోవాలి.

శ్లోకము 13

విదేశేషు ధనం విద్యా వ్యసనేషు ధనం మతిః ।

పరలోకే ధనం ధర్మః శీలం సర్వత్ర వై ధనమ్ ॥ 13 ॥

  • తాత్పర్యం: పరదేశాలలో ఉన్నప్పుడు విద్యయే ధనం; ఆపదలలో బుద్ధియే నిజమైన ధనం; పరలోకంలో ధర్మమే మనకు తోడుండే ధనం; కానీ ఉత్తమమైన 'శీలము' (సత్ప్రవర్తన) అనేది ఇహ-పరాలలో అన్నిచోట్లా సర్వశ్రేష్ఠమైన ధనము.

శ్లోకము 14

రక్తత్వమేవ కమలానాం సత్పురుషాణాం పరోపకారిత్యమ్ ।

అసతాం చ నిర్దయత్వం స్వభావసిద్ధం త్రిషు త్రితయమ్ ॥ 14 ॥

  • తాత్పర్యం: తామరపూలకు ఎరుపుదనం, సత్పురుషులకు పరోపకార గుణం, దుర్జనులకు దయాదాక్షిణ్యాలు లేని క్రూరత్వం—ఈ మూడింటికీ ఈ మూడు లక్షణాలూ సహజసిద్ధమైన స్వభావాలు.

శ్లోకము 15

వచో హి సత్యం పరమం విభూషణం యథాంగనాయాః కృశతా కటౌ తథా ।

ద్విజస్య విద్యైవ పునస్తథా క్షమా శీలం హి సర్వస్య నరస్య భూషణమ్ ॥ 15 ॥

  • తాత్పర్యం: మాటలలో సత్యము పరమభూషణం; స్త్రీకి నడుము సన్నగా ఉండటమే అందం; విప్రునికి విద్య, ఓర్పే ఆభరణాలు; అలాగే సమస్త మానవులకూ సర్వశ్రేష్ఠమైన ఏకైక అలంకారం వారి సచ్ఛీలమే.

శ్లోకము 16

న ధర్మశాస్త్రం పఠతీతి కారణం న చాపి వేదాధ్యయనం దురాత్మనః ।

స్వభావ ఏవాత్ర తథాతిరిచ్యతే యథా ప్రకృత్యా మధురం గవాం పయః ॥ 16 ॥

  • తాత్పర్యం: దుర్మార్గుడైనవాడు ధర్మశాస్త్రాలు చదివాడనో, వేదాలు వల్లెవేశాడనో నమ్మడానికి వీల్లేదు. ఆవు పాలు సహజంగానే ఎలా మధురంగా ఉంటాయో, అలాగే మనుషులలో వారి సహజ స్వభావమే అన్నింటినీ మించి బయటపడుతుంది.

శ్లోకము 17

నిమ్నోన్నతం వక్ష్యతి కో జలానాం విచిత్రభావం మృగపక్షిణాం చ ।

మాధుర్యమిక్షౌ కటుతాం చ నింబే స్వభావతః సర్వమిదం హి సిద్ధమ్ ॥ 17 ॥

  • తాత్పర్యం: నీరు పల్లమెరిగి ప్రవహించడాన్ని, జంతు-పక్షుల విచిత్ర చేష్టలను ఎవరు నిర్దేశించారు? చెరకులో తీపిని, వేపలో చేదును ఎవరు నింపారు? ఇదంతా సహజ స్వభావం వల్లనే సిద్ధించింది కదా!

  • శ్లోకార్థాలు:

    • నిమ్నోన్నతమ్: పల్లము మరియు మెరక (నీచోచ్చమ్).

    • కటుతామ్: చేదుదనము / తీవ్రతను (తీక్ష్ణతామ్).

శ్లోకము 18

వరం వింధ్యాటవ్యామనశనతృషార్తస్య మరణం

వరం సర్పాకీర్ణే తృణపిహితకూపే నిపతనమ్ ।

వరం గర్తావర్తే గహనజలమధ్యే విలయనం

న శీలాద్విభ్రంశో భవతు కులజస్య శ్రుతవతః ॥ 18 ॥

  • తాత్పర్యం: వింధ్యారణ్యంలో ఆకలిదప్పులతో అలమటించి చావడమైనా మేలే; పాములతో నిండి గడ్డి కప్పబడిన పాడునూతిలో పడిపోవడమైనా మేలే; లోతైన సుడిగుండాల జలాలలో మునిగి నశించడమైనా మేలే; కానీ ఉన్నత వంశంలో పుట్టి వేదశాస్త్రాలు నేర్చిన విద్యావంతుడు మాత్రం తన శీలాన్ని, నడవడికను జారవిడుచుకోకూడదు.

శ్లోకము 19

వహ్నిస్తస్య జలాయతే జలనిధిః కుల్యాయతే తత్క్షణా-

న్మేరుః స్వల్పశిలాయతే మృగపతేః సంఘః కురంగాయతే ।

వ్యాలో మాల్యగుణాయతే విషరసః పీయూషవర్షాయతే

యస్యాంగేఽఖిలలోకవల్లభతమం శీలం సమున్మీలతి ॥ 19 ॥

  • తాత్పర్యం: సమస్త లోకాలకూ ప్రీతిపాత్రమైన సచ్ఛీలము ఎవనియందు ప్రకాశిస్తుందో వానికి అగ్ని చల్లని నీరులా మారుతుంది; మహాసముద్రం చిన్న కాలువగా మారుతుంది; మేరుపర్వతం చిన్న గులకఱాయి అవుతుంది; సింహాల సమూహం సాధువైన జింకపిల్లలవుతాయి; విషసర్పం పూలదండగా మారుతుంది; ప్రాణాంతక విషం అమృతవర్షంలా కురుస్తుంది.

  • శ్లోకార్థాలు:

    • కుల్యాయతే: చిన్న కాలువ వలె ఆచరించును (కృత్రిమ సరిద్వత్).

    • కురంగః: జింక.

    • వ్యాళః: సర్పము.

    • మాల్యగుణః: పూలమాల.

    • పీయూషమ్: అమృతము.

    • సమున్మీలతి: వికసించును / శోభిల్లును (విజృంభతే).

శ్లోకము 20

ఐశ్వర్యస్య విభూషణం సుజనతా శౌర్యస్య వాక్సంయమో

జ్ఞానస్యోపశమః కులస్య వినయో విత్తస్య పాత్రే వ్యయః ।

అక్రోధస్తపసః క్షమా బలవతాం ధర్మస్య నిర్వ్యాజతా

సర్వేషామపి సర్వకారణమిదం శీలం పరం భూషణమ్ ॥ 20 ॥

  • తాత్పర్యం: ఐశ్వర్యానికి మంచితనమే అలంకారం; శౌర్యానికి వాక్సంయమనం (మితభాషణం); జ్ఞానానికి శాంతి; ఉన్నత వంశానికి వినయం; సంపదకు సత్పాత్రదానం; తపస్సుకు కోపం లేకపోవడం; బలవంతులకు ఓర్పు; ధర్మానికి నిష్కపటత్వం ఆభరణాలు. వీటన్నింటికీ మూలకారణమైన సచ్ఛీలమే సమస్త ప్రాణులకూ పరమ శ్రేష్ఠమైన దివ్యాభరణం.

  • శ్లోకార్థాలు:

    • సుజనతా: సౌజన్యము / సజ్జనత్వము.

    • వాక్సంయమః: మాటలను నియంత్రించుట (వాఙ్నియమనమ్).

    • ఉపశమః: శాంతి / ఉపశమనము.

శ్లోకము 21

కాకః పద్మవనే రతిం న కురుతే హంసో న కూపోదకే

మూర్ఖః పండితసంగమే న రమతే దాసో న సింహాసనే ।

కుస్త్రీ సజ్జనసంగమే న రమతే నీచం జనం సేవతే

యా యస్య ప్రకృతిః స్వభావజనితా కేనాపి న త్యజ్యతే ॥ 21 ॥

  • తాత్పర్యం: కాకి తామరవనంలో ఆనందించలేదు; హంస బావినీటిలో ఉండలేదు; మూర్ఖుడు పండితుల గోష్ఠిలో కూర్చోలేడు; బానిస సింహాసనంపై ఇమడలేడు; దుష్టస్త్రీ సజ్జనుల సాంగత్యాన్ని సహించక నీచులనే ఆశ్రయిస్తుంది. పుట్టుకతో వచ్చిన సహజ స్వభావం ఎవరిదైనా సరే ఎవరిచేతా విడువబడదు కదా!

శ్లోకము 22

వ్యాఘ్రః సేవతి కాననం సుగహనం సింహో గుహాం సేవతే

హంసః సేవతి పద్మినీం కుసుమితాం గృధ్రః శ్మశానస్థలీమ్ ।

సాధుః సేవతి సాధుమేవ సతతం నీచోఽపి నీచం జనం

యా యస్య ప్రకృతిః స్వభావజనితా కేనాపి న త్యజ్యతే ॥ 22 ॥

  • తాత్పర్యం: పులి దట్టమైన అడవిని ఆశ్రయిస్తుంది; సింహం పర్వత గుహను చేరుకుంటుంది; హంస వికసించిన పద్మాలు గల సరోవరాన్ని సేవిస్తుంది; రాబందు శ్మశానవాటికను కోరుకుంటుంది; సజ్జనుడు ఎల్లప్పుడూ సజ్జనులనే చేరుకుంటాడు; నీచుడు నీచుల సాంగత్యాన్నే కోరతాడు. ఎవరి సహజ ప్రకృతి ఎలాంటిదో వారు దానిని ఎన్నటికీ విడిచిపెట్టలేరు.

శ్లోకము 23

పాండిత్యస్య విభూషణం మధురతా శౌర్యస్య వాక్సంయమో

జ్ఞానస్యోపశమః శ్రుతస్య వినయో విత్తస్య పాత్రే వ్యయః ।

అక్రోధస్తపసః క్షమా ప్రభవతో ధర్మస్య నిర్వ్యాజతా

సర్వస్యాస్య పునస్తథైవ జగతః శీలం పరం భూషణమ్ ॥ 23 ॥

  • తాత్పర్యం: పాండిత్యానికి మాటల మాధుర్యమే భూషణం; పరాక్రమానికి వాక్సంయమనం; జ్ఞానానికి ఇంద్రియ శాంతి; వేదశాస్త్ర విజ్ఞానానికి వినయం; ధనానికి అర్హులైనవారికి దానం చేయడం; తపస్సుకు క్రోధరాహిత్యం; సమర్థుడైన ప్రభువునకు క్షమాగుణం; ధర్మానికి నిష్కపటత్వం అలంకారాలు. ఈ సమస్త ప్రపంచానికి వీటన్నింటికంటే మిన్నగా పవిత్రమైన సచ్ఛీలమే సర్వశ్రేష్ఠమైన మహాభూషణం.


వాగ్వర్ణనమ్ (వాక్కు యొక్క వైభవం)

శ్లోకము 1

తాస్తు వాచః సభాయోగ్యా యాశ్చిత్తాకర్షణక్షమాః ।

స్వేషాం పరేషాం విదుషాం ద్విషామవిదుషామపి ॥ 1 ॥

  • తాత్పర్యం: తమవారికి, ఇతరులకు, పండితులకు, శత్రువులకు, చివరికి పామరులకు (అజ్ఞానులకు) కూడా చిత్తాన్ని ఆకర్షించే సత్తా ఏ మాటలకైతే ఉంటుందో, ఆ మాటలు మాత్రమే సభలలో పలకడానికి యోగ్యమైనవి.

శ్లోకము 2

గానాబ్ధేస్తు పరం పారం నోపేయాయ సరస్వతీ ।

అతో నిమజ్జనభయాత్తుంబీం వహతి వక్షసి ॥ 2 ॥

  • తాత్పర్యం: సరస్వతీదేవి సంగీతమనే అగాధ సముద్రం యొక్క అవతలి గట్టును చేరుకోలేకపోయింది; అందుకే ఎక్కడ ఆ గానసముద్రంలో మునిగిపోతానోనన్న భయంతో ఆమె తన వక్షఃస్థలంపై సొరకాయ బుర్రను (వీణను) ధరించి తేలుతోంది! (పూర్వం నీటిలో మునిగిపోకుండా సొరకాయ బుర్రలను ఆసరాగా చేసుకొని ఈదేవారు; వీణకు సొరకాయ బుర్ర ఉండటాన్ని కవి ఇక్కడ చమత్కరించాడు).

  • శ్లోకార్థాలు:

    • గానాబ్ధేః: గానసముద్రము యొక్క.

    • పరం పారమ్: అవతలి తీరమును.

    • తుంబీమ్: సొరకాయ బుర్రను (నీటిపై తేలుటకు సాధనము; వీణానాద సాధనము).

శ్లోకము 3

ప్రసన్నాః కాంతిహారిణ్యో నానాశ్లేషవిచక్షణాః ।

భవంతి కస్యచిత్పుణ్యైర్ముఖే వాచో గృహే స్త్రియః ॥ 3 ॥

  • తాత్పర్యం: స్పష్టమైన అర్థము కలిగి, శబ్దాలంకార సౌందర్యంతో మనోహరమై, అనేక శ్లేషలను (నానార్థ చమత్కారాలను) ఒలికించే వాక్కులు ముఖంలో పలకడం; అలాగే ప్రసన్న ముఖము కలది, శరీర లావణ్యంతో అలరారేది, ప్రియాలింగనాలలో నేర్పరియైన స్త్రీ గృహంలో లభించడం—ఎవరో కొద్దిమంది పుణ్యాత్ములకు మాత్రమే దక్కుతుంది.

  • శ్లోకార్థాలు:

    • ప్రసన్నాః: స్పష్టార్థము కలవి; రెండవ అర్థంలో నిర్మల ముఖము కల స్త్రీలు.

    • కాంతిహారిణ్యః: కావ్యశోభతో ఆకట్టుకునేవి; రెండవ అర్థంలో దేహకాంతితో మనస్సును దోచుకునేవారు.

    • శ్లేషవిచక్షణాః: శ్లేషాలంకార ప్రయోగ ప్రవీణత; రెండవ అర్థంలో ఆలింగన చతురత.

శ్లోకము 4

వర్ణైః కతిపయైరేవ గ్రథితస్య స్వరైరివ ।

అనంతా వాఙ్మయస్యాహో గేయస్యేవ విచిత్రతా ॥ 4 ॥

  • తాత్పర్యం: సంగీతంలో సరిగమపధని అనే కొద్దిపాటి స్వరాల కలయికతోనే లెక్కలేనన్ని రాగాలు పుట్టి అనంతమైన గానవిచిత్రత ఎలా ఏర్పడుతుందో, అలాగే కొద్దిపాటి అక్షరాల (వర్ణాల) పొందికతోనే అనంతమైన వాఙ్మయ వైవిధ్యం భాసిస్తుండటం ఎంతటి ఆశ్చర్యం!

  • శ్లోకార్థాలు:

    • స్వరైః: షడ్జ-నిషాదాది సప్త స్వరముల చేత.

    • వర్ణైః: పరిమితమైన అక్షరముల చేత.

శ్లోకము 5

బహ్వపి స్వేచ్ఛయా కామం ప్రకీర్ణమభిధీయతే ।

అనుజ్ఝితార్థసంబంధః ప్రబంధో దురుదాహరః ॥ 5 ॥

  • తాత్పర్యం: ఇష్టం వచ్చినట్లుగా సంబంధం లేని మాటలను ఎంతైనా విరచింపవచ్చు; కానీ అర్థసంబంధాన్ని ఎక్కడా వీడకుండా, అన్వయము చెడకుండా సమగ్రమైన ప్రబంధాన్ని (కావ్యాన్ని) నిర్మించడం అత్యంత కష్టసాధ్యం.

  • శ్లోకార్థాలు:

    • స్వేచ్ఛయా: స్వంత ప్రతిభ/ఇష్టానుసారము.

    • ప్రకీర్ణమ్: చెల్లాచెదురైనది / అసంబద్ధమైనది.

    • దురుదాహరః: రచింపనలవి కానిది / పలుక శక్యము కానిది.

శ్లోకము 6

ప్రదీయసీమపి ఘనామనల్పగుణకల్పితామ్ ।

ప్రసారయంతి కుశలాశ్చిత్రాం వాచం పటీమివ ॥ 6 ॥

  • తాత్పర్యం: నేర్పరులైన నేతపనివారు సున్నితమైన దారాలతో, దృఢంగా, చిత్రవిచిత్రమైన రంగులతో కూడిన మేలిమి వస్త్రాన్ని ఎలా నేసి పరుస్తారో; అలాగే ప్రజ్ఞావంతులైన కవులు సుకుమార అక్షరాలతో, గంభీరార్థములతో, ఎన్నో గుణాలంకారాలతో కూడిన చిత్రమైన వాక్కును సభలో ప్రసరింపజేస్తారు.

  • శ్లోకార్థాలు:

    • ప్రదీయసీమ్: అతి సుకుమారమైన అక్షరాలు కలదానిని; రెండవ అర్థంలో ఎంతో మృదువైన వస్త్రమును.

    • ఘనామ్: గంభీరార్థము కలదానిని; రెండవ అర్థంలో దట్టమైన/సాంద్రమైన వస్త్రమును.

    • గుణకల్పితామ్: శ్లేషాది కావ్యగుణములతో కూడినదానిని; రెండవ అర్థంలో దృఢమైన దారాలతో అల్లబడినదానిని.

    • చిత్రామ్: విచిత్ర శబ్దార్థములు కలదానిని; రెండవ అర్థంలో విచిత్రమైన రంగులు కలదానిని.

    • పటీమివ: వస్త్రమును వలె (చీరను వలె).

శ్లోకము 7

సర్వాలంకారయుక్తాపి న శ్లిష్టా వనితేవ సా ।

వాణీ మనోజాతసుఖం ప్రౌఢానాం న తనోతి హి ॥ 7 ॥

  • తాత్పర్యం: సమస్త ఆభరణాలూ ధరించినప్పటికీ ఒక స్త్రీ ఆలింగనం చేసుకోకపోతే (బిగువుగా హత్తుకోకపోతే) వివేకులైన రసికులకు కామసుఖాన్ని ఇవ్వలేదు; అలాగే సమస్త ఉపమాది అలంకారాలు ఉన్నప్పటికీ, శ్లేషల పొందిక లేని (పదాల సరైన సంశ్లేష లేని) కవిత్వవాక్కు ప్రౌఢులైన పండితులకు మనస్సును రంజింపజేసే పరమానందాన్ని కలిగించలేదు.

  • శ్లోకార్థాలు:

    • సర్వాలంకారయుక్తా: ఉపమాద్యలంకారములు కలది; రెండవ అర్థంలో సమస్త ఆభరణములు ధరించినది.

    • అశ్లిష్టా: శ్లేష లేనిది; రెండవ అర్థంలో ఆలింగనము చేసుకొననిది.

    • మనోజాతసుఖమ్: మనస్సులో పుట్టే ఉల్లాసము; రెండవ అర్థంలో రతిసుఖము.

    • ప్రౌఢానామ్: చతురులైన పండితులకు; రెండవ అర్థంలో పరిణితి చెందిన కాముకులకు.

శ్లోకము 8

యా కర్షతి నిజయోగాదంతర్గతజీవనాని సరసానామ్ ।

వాణీ సైవ గుణవతీ ఘటీవ యద్వా వధూటీవ ॥ 8 ॥

  • తాత్పర్యం: బావిలో నుండి లోపలి నీటిని తాడు ద్వారా పైకి తోడే కడవలాగా, మగని అంతఃకరణాన్ని తన ప్రేమతో ఆకట్టుకునే నవవధువులాగా—ఎదుటి సరస హృదయుల అంతర్గత ప్రాణశక్తిని, భావాలను తన వైపుకు లాక్కోగల వాక్కు మాత్రమే నిజమైన గుణము కలది (సార్థకమైనది).

  • శ్లోకార్థాలు:

    • అంతర్గతజీవనాని: హృదయగత భావములను; రెండవ అర్థంలో లోపలి నీటిని (ఉదకములను).

    • సరసానామ్: సహృదయుల/రసికుల యొక్క; రెండవ అర్థంలో బావులు మొదలైన జలాశయముల యొక్క.

    • గుణవతీ: సుగుణములు కలది; రెండవ అర్థంలో తాడు (రజ్జువు) కట్టబడినది.

    • వధూటీవ: నవవధువు వలె.

శ్లోకము 9

రతరీతివీతవసనా ప్రియేవ శుద్ధాపి వాఙ్ముదే సరసా ।

అరసా సాలంకృతిరపి న రోచతే శాలభంజికేవ ॥ 9 ॥

  • తాత్పర్యం: ఏకాంత సురత సమయంలో వస్త్రాలు వీడి సహజ రూపంలో ఉన్న ప్రియురాలు సరసత్వంతో అమితానందాన్ని ఇచ్చినట్లుగానే, పైపై అలంకారాలు లేకపోయినా రసమున్న వాక్కు పండితులకు పరమానందాన్ని ఇస్తుంది. కానీ ఎన్ని రత్నాభరణాలు తొడిగినా జీవం లేని కొయ్యబొమ్మ ఆనందాన్ని ఇవ్వలేనట్లే, అలంకారాలున్నా రసం లేని కవిత్వం ఎవరికీ రుచించదు.

  • శ్లోకార్థాలు:

    • శుద్ధాపి: అలంకార రహితమైనదైనా; రెండవ అర్థంలో వివస్త్ర అయినదైనా.

    • సరసా: శృంగారాది రసములతో నిండినది.

    • అరసా: రసహీనమైనది.

    • శాలభంజికేవ: చెక్కబొమ్మ (కొయ్యబొమ్మ) వలె.

శ్లోకము 10

సుఖయతితరాం న రక్షతి పరిచయలేశం గణికాంగనేవ శ్రీః ।

కులకామినీవ నోజ్ఝతి వాగ్దేవీ జన్మజన్మాపి ॥ 10 ॥

  • తాత్పర్యం: సంపద (లక్ష్మి) వేశ్య లాంటిది; ఆ క్షణంలో భోగాలను ఇచ్చి సుఖపెడుతున్నట్లే కనిపిస్తూ, ఏమాత్రం పరిచయాన్ని లేదా స్థిరత్వాన్ని నిలుపుకోక ఎప్పుడు ఎవరిని వదిలిపోతుందో తెలియదు. కానీ వాగ్దేవి (విద్యా సరస్వతి) పవిత్రమైన కులకాంత వంటిది; ఆమె జన్మజన్మలకూ ఆ మనిషిని అంటిపెట్టుకుని ఉంటుంది తప్ప ఎన్నడూ వీడిపోదు.

  • శ్లోకార్థాలు:

    • శ్రీః: లక్ష్మీసంపద (వేశ్య వంటిది).

    • కులకామినీవ: ఉత్తమ వంశపు ధర్మపత్ని వలె.

శ్లోకము 11

వాఙ్మాధుర్యాన్నాన్యదస్తి ప్రియత్వం వాక్పారుష్యాచ్చోపకారోఽపి నేష్టః ।

కిం తద్ద్రవ్యం కోకిలేనోపనీతం కో వా లోకే గర్దభస్యాపరాధః ॥ 11 ॥

  • తాత్పర్యం: మాట తీపిని మించిన ప్రియమైనది లోకంలో మరొకటి లేదు; అలాగే కఠినమైన మాటలు మాట్లాడితే చేసే ఉపకారం కూడా ఎవరికీ నచ్చదు. కోకిల లోకులకు తెచ్చి ఇచ్చిన ధనమేముంది? గాడిద లోకానికి చేసిన అపరాధమేముంది? కేవలం మాటలోని తీపి వల్లే కోకిల అందరికీ ప్రీతిపాత్రమైంది, బొంగురు అరుపు వల్లే గాడిద ఛీత్కారానికి గురవుతోంది.

శ్లోకము 12

కామాన్దుగ్ధే విప్రకర్షత్యలక్ష్మీం కీర్తిం సూతే దుష్కృతం యా హినస్తి ।

తాం చాప్యేతాం మాతరం మంగళానాం ధేనుం ధీరాః సూనృతాం వాచమాహుః ॥ 12 ॥

  • తాత్పర్యం: సమస్త శుభకాంక్షలను పాలుగా పితుకుతూ, దారిద్ర్యాన్ని పారద్రోలుతూ, లోకమంతటా కీర్తిని ప్రసవింపజేస్తూ, పాపాలను నశింపజేసే సత్యమైన ప్రియవాక్కును (సూనృత వాక్కును) ప్రాజ్ఞులు సకల మంగళములకు తల్లియైన కామధేనువుగా అభివర్ణించారు.

  • శ్లోకార్థాలు:

    • కామాన్ దుగ్ధే: కోరికలను ఫలింపజేయును.

    • సూనృతాం వాచమ్: సత్యము, ప్రియముతో కూడిన మాటను.

శ్లోకము 13

వివిక్తవర్ణాభరణా సుఖశ్రుతిః ప్రసాదయంతీ హృదయान्यపి ద్విషామ్ ।

ప్రవర్తతే నాకృతపుణ్యకర్మణాం ప్రసన్నగంభీరపదా సరస్వతీ ॥ 13 ॥

  • తాత్పర్యం: స్పష్టోచ్చారణ అనే ఆభరణాలు కలిగి, వినడానికి వీనులవిందై, శత్రువుల హృదయాలను సైతం కరిగించి ఆనందింపజేసే నిర్మలమైన, గంభీరార్థ పదాలతో కూడిన వాణి (సరస్వతి) పూర్వజన్మలో పుణ్యం చేయనివారికి అలవడదు.

  • శ్లోకార్థాలు:

    • వివిక్తవర్ణాభరణా: స్పష్టంగా ఉచ్చరించబడిన అక్షరములే ఆభరణములుగా కలది; రెండవ అర్థంలో శుద్ధమైన వర్ణము, ఆభరణములు కల స్త్రీ.

    • సుఖశ్రుతిః: వినుటకు ఇంపుగా ఉండునది (మధురభాషిణి).

    • ప్రసన్నగంభీరపదా: స్పష్టమైనవి, గంభీరార్థము కల సుప్తిఙంత రూప పదాలు కలది.

శ్లోకము 14

కేయూరా న విభూషయంతి పురుషం హారా న చంద్రోజ్జ్వలా

న స్నానం న విలేపనం న కుసుమం నాలంకృతా మూర్ధజాః ।

వాణ్యేకా సమలంకరోతి పురుషం యా సంస్కృతా ధార్యతే

క్షీయంతే ఖలు భూషణాని సతతం వాగ్భూషణం భూషణమ్ ॥ 14 ॥

  • తాత్పర్యం: భుజకీర్తులు గానీ, చంద్రుని వలె మెరిసే ముత్యాల హారాలు గానీ, సుగంధ స్నానాలు గానీ, చందన లేపనాలు గానీ, పూలు గానీ, చక్కగా తీర్చిదిద్దిన కేశాలంకరణలు గానీ పురుషునికి అసలైన అందాన్ని ఇవ్వవు. సంస్కారవంతమైన ఏకైక వాక్కు మాత్రమే మానవుడిని నిజంగా అలంకరిస్తుంది. బాహ్య ఆభరణాలన్నీ కాలక్రమేణా నశించిపోతాయి; కానీ నిరంతరం నిలిచి ఉండే వాగ్భూషణమే (మాటల అందమే) శాశ్వతమైన ఆభరణం.

  • శ్లోకార్థాలు:

    • కేయూరాః: బాహువులకు ధరించే భుజకీర్తులు.

    • చంద్రోజ్జ్వలాః: చంద్రునివలె ప్రకాశించే ముత్యాల హారాలు.

    • మూర్ధజాః: తలవెండ్రుకలు (కేశములు).

    • వాగ్భూషణమ్: సంస్కారవంతమైన వాక్కే భూషణము.

శ్లోకము 15

అస్త్యద్యాపి చతుఃసముద్రపరిఖా పర్యంతముర్వీతలం

వర్తంతేఽపి చ తత్ర తత్ర రసికా గోష్ఠీషు సక్తా నృపాః ।

ఏకస్తత్ర నిరాదరో భవతి చేదన్యో భవేత్సాదరో

వాగ్దేవీ వదనాంబుజే వసతి చేత్కో నామ దీనో జనః ॥ 15 ॥

  • తాత్పర్యం: నాలుగు సముద్రాల అగడ్తలు సరిహద్దులుగా గల విశాల భూమండలం నేటికీ ఉన్నది; అక్కడక్కడ పండిత గోష్ఠులను ఆదరించే రసికులైన రాజులూ ఉన్నారు. ఒక ప్రభువు నిరాదరించినా మరొకడు తప్పక సాదరంగా ఆహ్వానిస్తాడు. ముఖపద్మంలో వాగ్దేవి కొలువై ఉన్న పండితుడు లేదా కవి ఎక్కడైనా దీనుడై ఎలా మిగిలిపోతాడు? (ఎన్నడూ దీనుడు కాడు).

శ్లోకము 16

యే సూక్తీందుకలాకలంకజనకా యే గాఢగర్వజ్వరా

యే వా కేవలతర్కకర్కశధియః సాక్షాచ్చ యే శ్రోత్రియాః ।

యే వా ద్వేషమషీమలీమసధియస్తాన్ప్రాజ్ఞగోష్ఠీరస-

ప్రౌఢప్రావృడవగ్రహాన్పరిహరన్వాచా ప్రసారం కురు ॥ 16 ॥

  • తాత్పర్యం: సత్కవుల అమృతసూక్తులనే చంద్రకళలకు మచ్చలు తెచ్చే దుష్టులను, మితిమీరిన గర్వాహంకారాలతో జ్వలించేవారిని, శుష్క తర్కాలతో మోడువారిన కర్కశ బుద్ధులను, కేవలం కర్మకాండలకే పరిమితమైన నిష్ఠుర శ్రోత్రియులను, ద్వేషమనే నల్లటి మసితో మలినమైన మనస్సు కలవారిని—పండిత సభలనే వానాకాలపు అమృత రసవర్షాన్ని అడ్డుకునే కరవు వంటి ఈ అందరినీ పూర్తిగా వదిలిపెట్టి, రసికులైన సహృదయుల వద్ద మాత్రమే నీ అమృత వాక్కులను విస్తరింపజేయి.

శ్లోకము 17

తథ్యం పథ్యం సహేతు ప్రియమతిమృదులం సారవద్దైన్యహీనం

సాభిప్రాయం దురాపం సవినయమశఠం చిత్రమల్పాక్షరం చ ।

బహ్వర్థం కోపశూన్యం స్మితయుతఘనదాక్షిణ్యసందేహహీనం

వాక్యం బ్రూయాద్రసజ్ఞః పరిషది సమయే సప్రమేయాప్రమత్తమ్ ॥ 17 ॥

  • తాత్పర్యం: రసజ్ఞుడైన పండితుడు సభలో, సమయోచితంగా మాట్లాడేటప్పుడు తన వాక్కు ఎలా ఉండాలంటే:
    సత్యమైనది (తథ్యం), హితాన్ని చేకూర్చేది (పథ్యం), యుక్తియుక్తమైనది (సహేతు), వినసొంపైనది (ప్రియం), ఎంతో మృదువైనది (అతిమృదులం), సారవంతమైనది (సారవత్), దీనత్వం లేనిది (దైన్యహీనం), గంభీర భావంతో కూడినది (సాభిప్రాయం), ఇతరులకు అందని భావమున్నది (దురాపం), వినయపూర్వకమైనది (సవినయం), కపటం లేనిది (అశఠం), విచిత్ర శబ్దార్థాలు కలది (చిత్రం), తక్కువ అక్షరాలున్నది (అల్పాక్షరం), విస్తారమైన అంతరార్థం గలది (బహ్వర్థం), క్రోధం లేనిది (కోపశూన్యం), చిరునవ్వుతో కూడినది (స్మితయుత), గొప్ప దాక్షిణ్యం గలది (ఘనదాక్షిణ్యం), సందేహాలు లేనిది (సందేహహీనం), సరైన ప్రమాణాలు కలది (సప్రమేయం), అప్రమత్తతతో కూడినదిగా ఉండాలి.



No comments:

Post a Comment

అరిపలాయనమ్, ప్రతాపవర్ణనమ్, కీర్తివర్ణనమ్

  అరిపలాయనమ్ శ్లోకము 1 సాలకాననయుక్తాపి సాలకాననవర్జితా | హారావరుద్ధకణ్ఠాపి విహారారివధూస్తవ || 1 || విశేషాలు (విరోధాభాస & శ్లేషాలంకారము): ...