Friday, September 18, 2026

అసత్సంగతినిందా(13)స్నేహవచనమ్(2)సుమిత్రప్రశంస(20)


అసత్సంగతినిందా (చెడ్డవారితో స్నేహమును నిందించుట)

శ్లోకం 1:
అహో దుర్జనససంసర్గన్మానహానిః పదే పదే |
పావకో లోహసఙ్గేన ముద్గరైరభిహన్యతే || 1 ||

  • తాత్పర్యం: అరెరె! దుర్జనుల (చెడ్డవారి) తోడి సంబంధం వలన అడుగు అడుగుకూ మానహాని కలుగుతుంది. అగ్నిదేవుడు ఇనుముతో కూడి ఉండటం వల్లనే కదా సుత్తులతో దెబ్బలు తినవలసి వస్తుంది!



శ్లోకం 2:
అన్తర్మలినసమ్సర్గచ్ఛ్రుతవానపి దుష్యతి |
యఞ్చక్షుః సన్నికర్షేణ కర్ణో౽ భూత్కుటిలాశ్రయః || 2 ||

  • తాత్పర్యం: లోపల మలినమైన (చెడ్డ) వారితో స్నేహం చేయడం వల్ల గొప్ప విద్వాంసుడు (చదువుకున్నవాడు) కూడా చెడిపోతాడు. కంటికి అతి సమీపంలో ఉండటం చేతనే కదా చెవి కుటిలమైన (వంకరైన) ఆశ్రయం కలిగియున్నది!

  1. శ్రుతవానపి దుష్యతి: 'శ్రుతవాన్' అంటే బాగా చదువుకున్నవాడు, వేదాలు లేదా శాస్త్రాలు విన్నవాడు (విద్వాంసుడు). ఎంత చదువుకున్నవాడైనా సరే, లోపల మలినమైన (చెడ్డ) మనసున్నవారితో  ( అనగా చెవి గుబిలితో)  స్నేహం చేస్తే అతను కూడా చెడిపోతాడు.

  2. కంటికి, చెవికి ఉన్న పోలిక:

    • మన శరీరంలో కన్ను చాలా పవిత్రమైనది, సూటిగా ఎదురుగా చూసేది, ప్రకాశవంతమైనది (మంచిదానికి ప్రతీక).

    • ఆ కంటికి అతి సమీపంలోనే చెవి ఉంటుంది. కానీ చెవి ఆకారం చూడండి—అది నేరుగా ఉండదు, వంకరగా (కుటిలంగా) ఉంటుంది.

    • కంటికి అంత దగ్గరగా ఉన్నప్పటికీ, చెవి తన వంకర ఆకారాన్ని ఎందుకు మార్చుకోలేదు? కంటి మంచిదనం చెవికి ఎందుకు అంటలేదు? అంటే, చెడ్డవారితో సావాసం చేస్తే( చెవి గుబిలితో స్నేహం చేయటం వలన) ఎంత మంచివారైనా తమ మంచిని కోల్పోతారనడానికి ఇదొక ఉదాహరణ.

అంటే, మంచి వారి సావాసంలో ఉంటేనే మంచి గుణాలు నిలబడతాయి; ఎంత గొప్ప విద్వాంసుడైనా సరే దుర్జనుల (చెడ్డవారి) సహవాసంలో ఉంటే వారి ప్రభావం పడి పతనమవుతాడని ఈ శ్లోకం యొక్క ముఖ్య ఉద్దేశం.

శ్లోకం 3:
దుష్టతా దుష్టసంసర్గదుష్టమపి గచ్ఛతి |
సురాబిన్దునిపాతేన పఞ్చగవ్యఘటీ యథా || 3 ||

  • తాత్పర్యం: దుష్టుల సహవాసం వల్ల మంచిది కూడా చెడిపోతుంది. పంచగవ్యాలు ఉన్న కుండలో ఒక చుక్క మద్యం పడితే అది ఎలా పనికిరాకుండా పోతుందో అలాగే దుష్టత్వం సోకుతుంది.

శ్లోకం 4:
అణురప్యసతా సఙ్గః సగుణం హన్తి విస్తృతమ్ |
గుణరూపాన్తరై యాతి తక్రయోగాద్యథా పయః || 4 ||

  • తాత్పర్యం: కొంచెమైనా సరే అసత్పురుషుల (చెడ్డవారి) తోడి స్నేహం మంచి గుణాలు గల గొప్పవారిని కూడా నాశనం చేస్తుంది. మజ్జిగ కలపడం వల్ల పాలు తన సహజ రూపాన్ని కోల్పోయి వేరే రూపాన్ని పొందినట్లుగా ఇది జరుగుతుంది.

శ్లోకం 5:
దుర్వృత్తః క్రియతే ధూర్తైః శ్రీమానాత్మవివృద్ధయే |
కిం నామ ఖలసఙ్గర్గః కురుతే నాశ్రయాశవత్ || 5 ||

  • తాత్పర్యం: ధూర్తులు తమ స్వార్థం కోసం లేదా అభివృద్ధి కోసం సత్ప్రవర్తన గల ధనవంతుడిని కూడా చెడ్డవానిగా మారుస్తారు. చెడ్డవారి సహవాసం ఆశ్రయించినదానిని బట్టి ఏయే అనర్థాలను చేయదు? (అన్నీ చేస్తుంది).

శ్లోకం 6:
ఆనన్దమృగదావాగ్భిః శీలకుశాఖిమద్విపః |
జ్ఞానదీపమహావాయురయం ఖలసమాగమః || 6 ||

  • తాత్పర్యం: ఈ చెడ్డవారి సమాగమము (స్నేహము)... ఆనందమనే లేళ్ళకు దావాగ్ని లాంటిది, మంచి శీలమనే వృక్షాలను వేళ్లతో పెకిలించే మదపుటేనుగు లాంటిది, జ్ఞానమనే దీపాన్నిార్చే మహాగాలులాంటిది.

శ్లోకం 7:
అసత్సఙ్గాద్గుణజ్ఞోऽపి విషయానక్తమానసః |
అకస్మాత్ప్రలయం యాతి గీతరక్తో యథా మృగః || 7 ||

  • తాత్పర్యం: చెడ్డవారితో స్నేహం చేయడం వల్ల గుణాలను ఎరిగినవాడు కూడా విషయ వాంఛలందు ఆసక్తి గల మనస్సు కలవాడై, సంగీతానికి లొంగిపోయి వేటగాడి చేతిలో ప్రాణాలు కోల్పోయే లేడి వలె అకస్మాత్తుగా వినాశనాన్ని పొందుతాడు.

అసత్సంగతినిందా (కొనసాగింపు)

శ్లోకం 8:
ఆహృత్య రక్ష్యమాణాపి యత్నేనాన్తవిరాగిణీ |
అసన్మైత్రీ చ వేశ్యా చ శ్రీశ్చ కస్య కదా స్థిరా || 8 ||

  • తాత్పర్యం: ఎంతగానో సంపాదించి, యత్నపూర్వకంగా కాపాడుకుంటున్నా, లోలోపల విముఖత (విరక్తి) కలిగి ఉండేవి—చెడ్డవారి స్నేహం, వేశ్య, సంపద (లక్ష్మి). ఇవి ఎవరికైనా, ఎప్పటికీ స్థిరంగా ఉంటాయి చెప్పండి! ఉండవు.

శ్లోకం 9:
పాత్రేమపాళీకురుతే దహతి గుణం స్నేహమాశు నాశయతి |
అమలే మెలం నియచ్ఛతి దీపజ్వాలేవ ఖలమైత్రీ || 9 ||

  • తాత్పర్యం: దుర్జనుల (చెడ్డవారి) స్నేహం దీపపు జ్వాల లాంటిది. దీపపు జ్వాల పాత్రను (వత్తులను/కంచాన్ని) నల్లగా చేస్తుంది, గుణాలను దహించివేస్తుంది, తైలాన్ని (స్నేహాన్ని) శీఘ్రంగా నాశనం చేస్తుంది మరియు నిర్మలమైన దానిపై మసిని అంటిస్తుంది. (అలాగే చెడ్డవారి స్నేహం కూడా అందరికీ హాని చేస్తుంది).

శ్లోకం 10:
దుర్జనజనసమ్సర్గత్సజ్జనపురుషో౽ త్ర దోషమాయాతి |
రావణకృతాపరాధాజ్జలధేరపి బన్ధనం ప్రాప్తమ్ || 10 ||

  • తాత్పర్యం: ఈ లోకంలో దుర్జనుల సహవాసం వల్ల సజ్జనుడు కూడా దోషాన్ని (కష్టాన్ని) పొందుతాడు. రావణుడు చేసిన తప్పునకు సముద్రునికి కూడా కట్టుబాట్లు (వారధి బంధనం) తప్పలేదు కదా!

శ్లోకం 11:
సఙ్గతిం స్వవిపరీతగుణైస్త్వ మా కృథః ఖలు సఖే సమయేऽస్మిన్ |
పశ్య పూర్వమపి కృష్ణరూపతామర్జునో౽పి సమవాప నిశ్చితమ్ || 11 ||

  • తాత్పర్యం: ఓ సఖా! ఈ సమయంలో నీకు విరుద్ధమైన గుణాలున్నవారితో స్నేహం చేయవద్దు. పూర్వం చూడండి, అర్జునుడు కూడా ఇనుము (శ్రీకృష్ణుడు/మేఘశ్యాముని సాంగత్యం) తో కలిసి కృష్ణరూపతను (నల్లని రంగును లేదా కృష్ణుడి సాన్నిధ్యాన్ని) ఎలా పొందలేదో! (సజ్జనుల సాంగత్యం ఎటువంటిదో ఆలోచించు).

ఈ శ్లోకంలో చెప్పబడిన భావాన్ని మరియు దానిలోని అంతరార్థాన్ని లోతుగా పరిశీలిస్తే, సాంగత్యం (ఎవరితో స్నేహం చేస్తున్నాం అనేది) మనిషి జీవితంపై ఎంతటి ప్రభావాన్ని చూపుతుందో చాలా చక్కటి దృష్టాంతంతో వివరించబడింది.

ఈ శ్లోక పాదం మరియు దాని భావన యొక్క సమగ్ర విశ్లేషణ క్రింది విధంగా ఉంది:

1. శ్లోక పాద విశ్లేషణ:

"పశ్య పూర్వమపి కృష్ణరూపతామ్ అర్జునోఽపి సమవాప నిశ్చితమ్"

  • పూర్వమపి (పూర్వం కూడా): చరిత్రలో లేదా గతంలో జరిగిన ఉదాహరణలను గమనిస్తే...

  • అర్జునోఽపి (అర్జునుడు కూడా): మహావీరుడైన అర్జునుడు సైతం...

  • కృష్ణరూపతామ్ (కృష్ణ రూపాన్ని / నల్లని ప్రభావాన్ని): నల్లని రంగును లేదా కృష్ణ తత్త్వాన్ని/సాన్నిధ్యాన్ని...

  • సమవాప నిశ్చితమ్ (ఖచ్చితంగా పొందాడు): పొందడం జరిగింది కదా! అని దీని అర్థం.

2. అలంకారిక మరియు శ్లేషార్థం (శ్లోకం 11 పూర్తి నేపధ్యం):

ఇక్కడ కవి ఉపయోగించిన పదాలలో ఒక అద్భుతమైన శ్లేష (ద్వివర్థకం) దాగి ఉంది:

  • కృష్ణుడు అంటే ఇక్కడ శ్రీకృష్ణ భగవానుడు (మేఘశ్యాముడు - నల్లని రంగు శరీరం గలవాడు).

  • అర్జునుడు ఎల్లప్పుడూ శ్రీకృష్ణుడితోనే (సారథిగా, మిత్రుడిగా) ఉండటం వలన, ఆ సాన్నిహిత్యంతో కృష్ణుడి యొక్క ప్రభావం ఆయనపై పడింది.

  • ఇక్కడ అంతకు ముందు చెప్పబడిన శ్లోకాలలోని (ఉదాహరణకు ఇనుము అగ్నితో చేరితే ఎలా మారుతుందో) పోలికను ఇక్కడ అన్వయించి చెబుతున్నారు. సజ్జనులైన, గొప్పవారి సాంగత్యం వల్ల మనలోని స్వభావం కూడా వారిలాగే మారుతుందనే సత్యాన్ని ఇది సూచిస్తుంది.

3. తాత్పర్యం మరియు జీవిత సత్యం:

  • మంచి సావాసం - మంచి ఫలితం: అర్జునుడు సాక్షాత్తు శ్రీకృష్ణుడి నీడలా వెంట ఉంటూ, ఆయన సాంగత్యాన్ని పొందడం వల్ల భగవద్గీత వంటి అమూల్యమైన జ్ఞానాన్ని పొందడమే కాక, మహాభారత యుద్ధంలో విజయశ్రీని పొందగలిగాడు.

  • సాంగత్య ప్రభావం: మనం ఎవరితో స్నేహం చేస్తాము, ఎవరి సహవాసంలో తిరుగుతామనేది మన వ్యక్తిత్వాన్ని, మన భవిష్యత్తును నిర్ణయిస్తుంది. విరుద్ధమైన లేదా చెడు స్వభావం గలవారితో స్నేహం చేస్తే పతనానికి దారితీస్తుంది; అదే సజ్జనుల, మహానుభావుల సాంగత్యం ఉంటే ఉన్నత శిఖరాలను అధిరోహించవచ్చు అనే సందేశాన్ని ఈ శ్లోకం అందిస్తుంది.



శ్లోకం 12:
దుర్వృత్తసఙ్గతిరనర్థపరమ్పరాయా హేతుః సతాం భవతి కిం వచనీయమత్ర |
లఙ్కేశ్వరో హరతి దాశరథేః కలత్రం ప్రాప్నోతి బన్ధనమసౌ కిల సిన్ధురాజః || 12 ||

  • తాత్పర్యం: దుర్మార్గుల సాంగత్యం సజ్జనులకు అనర్థాల పరంపరకూ (కష్టాల పరంపరకూ) హేతువు అవుతుంది. దీని గురించి ప్రత్యేకంగా చెప్పేదేముంది? (చూడండి) లంకేశ్వరుడు రాముని భార్యను హరించడం వల్ల, ఆ సింధురాజు (సముద్రుడు) కూడా బంధనానికి (వారధి కట్టడానికి) గురికావలసి వచ్చింది.

శ్లోకం 13:
హంసో ౽ ధ్వ గః శ్రమమపోహయితుం దినాన్తే కారణ్డకాకబకకోకకులప్రవిష్టః |
మూకోऽయమిత్యుపహసన్తి లునన్తి పక్షాన్నీచాశ్రయో హి మహతామపమానహేతుః || 13 ||

  • తాత్పర్యం: బాటసారి అయిన హంస తన బడలికను తీర్చుకోవడానికి సాయంత్రం సమయంలో కొంగలు, కాకులు, బాతులు తిరిగే చోటుకి వెళ్ళింది. అప్పుడు అవి "ఇది మూగది" అని ఉపహసించి, దాని రెక్కలను కత్తిరించాయి. నీచులను ఆశ్రయించడం అనేది గొప్పవారికి కూడా అవమానానికే కారణమవుతుంది.

స్నేహవచనమ్ (స్నేహపు మాటలు)

శ్లోకం 1:
సఖి సాహజికం ప్రేమ దూరాదపి విరాజతే |
చకోరినయనద్వన్ద్వమానన్దయతి చంద్రమాః || 1 ||

  • తాత్పర్యం: ఓ సఖీ! సహజమైన ప్రేమ దూరంలో ఉన్నప్పటికీ చక్కగా ప్రకాశిస్తుంది. ఎలాగంటే—చంద్రుడు ఎక్కడో దూరంగా ఉన్నప్పటికీ, చకోరి అనే పక్షి యొక్క కళ్ళ జంటను ఎంతో ఆనందింపజేస్తున్నాడు కదా!

శ్లోకం 2:
కేన్దోర్మణ్డలమమ్బుధిః క చ రవిః పద్మాకరః కః స్థితః కాశ్రాః సంతి మయూరపఙ్కిరమలా కాళిః క్వ వా మాలతి |
హంసానాం చ కులం చ దూరవిషయే కాస్తే సరో మానసః యో యథాభిమతః స తస్య నికటే దూరేऽపి సన్వల్లభః || 2 ||

  • తాత్పర్యం: చంద్రుని మండలానికి సముద్రం ఎక్కడ? సూర్యునికి పద్మసరోవరం ఎక్కడ? ఆకాశంలో మేఘపంక్తులకు అందమైన నెమళ్ళు ఎక్కడ? నల్లని మేఘానికి మల్లెపూలు ఎక్కడ? హంసలకు మానససరోవరం ఎక్కడ? ఇన్ని దూరాలు ఉన్నప్పటికీ, ఎవరికి ఏది అభిమతమో (ఇష్టమో), వారు దూరంగా ఉన్నా మనసుకి దగ్గరివారే, వల్లభులవుతారు.

సుమిత్రప్రశంస (మంచి మిత్రుని లక్షణములు)

శ్లోకం 1:
కరావివ శరీరస్య నేత్రయోరివ పక్ష్మణీ |
అవిచార్య ప్రియం కుర్యాత్తన్మిత్రం మిత్రముచ్యతే || 1 ||

  • తాత్పర్యం: శరీరానికి చేతుల వలె, కళ్ళకు రెప్పల వలె ఎలాంటి ఆలోచన చేయకుండా (వెంటనే స్పందించి) స్నేహితునికి మేలు చేసేవాడే అసలైన మిత్రుడు అని పిలువబడతాడు.

శ్లోకం 2:
యస్య మిత్రేణ సంభాషా యస్య మిత్రేణ సస్థితిః |
మిత్రేణ సహ యో భుఙ్క్తే తతో నాస్తీహ పుణ్యవాన్ || 2 ||

  • తాత్పర్యం: ఎవరికైతే మిత్రుడితో మంచి సంభాషణ ఉంటుందో, ఎవరికైతే మిత్రుడితో సావాసం ఉంటుందో, ఎవరైతే మిత్రుడితో కలిసి భోజనం చేస్తారో—వారి అంత పుణ్యవంతుడు ఈ లోకంలో మరొకరు లేరు.

శ్లోకం 3:
శుచిత్వం త్యాగితా శౌర్యం సమసామాన్యం సుఖదుఃఖయోః |
దాక్షిణ్యం చానురక్తిశ్చ సత్యతా చ సుహృద్గుణాః || 3 ||

  • తాత్పర్యం: పవిత్రత, త్యాగగుణం, శౌర్యం (ధైర్యం), సుఖదుఃఖాలలో సమానంగా స్పందించడం, నేర్పు (ఉదారత), అనురాగం, సత్యసంధత—ఇవి మంచి మిత్రుని (స్నేహితుని) లక్షణాలు.

శ్లోకం 4:
అన్యథైవ హి సౌహార్దం భవేత్స్వచ్ఛాన్తరాత్మనః |
ప్రవర్తతేऽన్యథా వాణీ శాఠ్యోపహతచేతసః || 4 ||

  • తాత్పర్యం: స్వచ్ఛమైన అంతరాత్మ గలవాని స్నేహం ఒకలా ఉంటుంది; మోసంతో నిండిన మనసు గలవాని మాటలు మరియు ప్రవర్తన వేరేలా ఉంటాయి.

శ్లోకం 5:
ఉత్సవే వ్యసనే చైవ దుర్భిక్షే రాష్ట్రవిప్లవే |
రాజద్వారే శ్మశానే చ యస్తిష్ఠతి స బాన్ధవః || 5 ||

  • తాత్పర్యం: ఉత్సవాలలోనూ (సంతోష సమయాలలో), కష్టకాలంలోనూ, కరవు వచ్చినప్పుడు, దేశంలో విప్లవం చెలరేగినప్పుడు, రాజసభలోనూ (న్యాయస్థానంలో), శ్మశానంలోనూ... ఎవరైకైతే మన వెంటే నిలబడతారో అతడే నిజమైన బంధువు.

శ్లోకం 6:
స బన్ధుర్యో విపన్నానామాపదుద్ధరణే క్షమః |
నతు భీతపరిత్రాణవస్తూపాలమ్భపణ్డితః || 6 ||

  • తాత్పర్యం: ఆపదలో ఉన్నవారిని రక్షించడంలో సమర్థుడే నిజమైన బంధువు. అంతే కానీ, భయపడినవారిని రక్షించడంలో కేవలం మాటలతో ఉపన్యాసాలు ఇచ్చేవాడు (దోషాలు వెతికి నిందించేవాడు) బంధువు కాదు.

శ్లోకం 7:
ఔరసః కృతసమ్బన్ధస్తథా వంశక్రమాగతః |
రక్షితం వ్యసనేభ్యశ్చ మిత్రం జ్ఞేయం చతుర్విధమ్ || 7 ||

  • తాత్పర్యం: మిత్రులు నాల్గు విధాలుగా తెలుసుకోవాలి: 1. సహజమైన (రక్తసంబంధం లాంటి) మిత్రుడు, 2. ఏర్పరచుకున్న సంబంధం గల మిత్రుడు, 3. వంశపారంపర్యంగా వస్తున్న మిత్రుడు, 4. ఆపదలు/వ్యసనాల నుండి కాపాడిన మిత్రుడు.

శ్లోకం 8:
యాచతే కార్యకాలే యః స కిం భృత్యః స కిం సుహృత్ |
అకార్యకార్యకర్తా యస్త్వనాదిష్టోऽప్యసౌ సుహృత్ || 8 ||

  • తాత్పర్యం: అవసరమైన సమయంలో అడిగేవాడు సేవకుడా? లేక మిత్రుడా? ఎలాంటి ఆజ్ఞాపన లేకపోయినా, తానే స్వయంగా ముందుండి అవసరమైన (మంచి) కార్యాలు చేసేవాడే నిజమైన మిత్రుడు.

ఎవరైతే మన కష్టాన్ని మన ముఖం చూడగానే కనిపెట్టి, పిలవకపోయినా వెన్నంటి ఉండి సహాయం చేస్తారో... వారే అసలైన మిత్రుడు. అంతే కానీ, కేవలం పిలిస్తే వచ్చేవాడు లేదా అవసరానికి మాత్రమే ఉపయోగపడేవాడు నిజమైన స్నేహితుడు కాడు అని ఈ శ్లోకం ద్వారా చక్కటి జీవిత సత్యాన్ని తెలియజేశారు.

శ్లోకం 9:
తదేవాసపరం మిత్రం యత్ర సంక్రామతి ద్వయమ్ |
దృష్టే సుఖం చ దుఃఖం చ ప్రతిచ్ఛాయేవ దర్పణే || 9 ||

  • తాత్పర్యం: అద్దంలో ప్రతిబింబం ఎలా స్పష్టంగా కనిపిస్తుందో, అలాగే ఎదుటివారిని చూడగానే వారి యొక్క సుఖం మరియు దుఃఖం మనసులోకి సంక్రమిస్తాయో (అంటే వారి ఆనందాన్ని, బాధను మనవిగా భావిస్తామో), అదే అసలైన గొప్ప మిత్రుడు.

శ్లోకం 10:
వ్యాధితస్యార్థహీనస్య దేశాన్తరగతస్య చ |
నరస్య శోకదగ్ధస్య సుహృద్దర్శనమౌషధమ్ || 10 ||

  • తాత్పర్యం: రోగంతో బాధపడుతున్నవానికి, ధనం కోల్పోయినవానికి, దేశాంతరం (దూర ప్రాంతం) వెళ్ళినవానికి, మరియు శోకంతో దహించుకుపోతున్నవానికి... మిత్రుని యొక్క దర్శనం (కలవడం) ఉత్తమమైన ఔషధం లాంటిది.

శ్లోకం 11:
దర్శనే స్పర్శనే వాపి శ్రవణే భాషణేఽపి వా |
యత్ర ద్రవత్యన్తరఙ్గం స స్నేహ ఇతి కథ్యతే || 11 ||

  • తాత్పర్యం: మిత్రుడిని చూసినప్పుడు, తాకినప్పుడు, ఆయన మాటలు విన్నప్పుడు, లేదా ఆయనతో మాట్లాడినప్పుడు... ఎక్కడైతే మన అంతరంగం కరిగిపోతుందో (ప్రేమతో నిండిపోతుందో), దానినే 'స్నేహం' అని అంటారు.

శ్లోకం 12:
స్వాభావికం తు యన్మిత్రం భాగ్యేనైవాభిజాయతే |
తదక్రిత్రిమసౌహార్దమాపత్స్వపి న ముఞ్చతి || 12 ||

  • తాత్పర్యం: సహజమైన (కృత్రిమం కాని) మిత్రుడు కేవలం అదృష్టం ఉంటేనే లభిస్తాడు. అలాంటి స్వచ్ఛమైన స్నేహం ఆపద వచ్చినప్పటికీ మనలను ఎప్పటికీ విడిచిపెట్టదు.

శ్లోకం 13:
న మాతరి న దారేషు న సోదరే న చాత్మని |
విశ్వాసస్తాదృశః పుంసా యాదృశ్మిತ್ರೆ స్వభావజే || 13 ||

  • తాత్పర్యం: పురుషునికి తల్లియందు గానీ, భార్యయందు గానీ, సొంత తమ్ముని/అన్నయందు గానీ, చివరకు తనపై తనకు ఉండే దానికంటే కూడా... సహజంగా ఏర్పడిన మంచి మిత్రునిపై ఉండే విశ్వాసం ఎంతో గొప్పది (అంతటి నమ్మకం మిత్రునిపైనే ఉంటుంది).

శ్లోకం 14:
శోకారాతి భయత్రాణం ప్రీతివిశ్రమ్భాభాజనమ్ |
కేన రత్నమిదం సృష్టం మితమిత్యక్షరద్వయమ్ || 14 ||

  • తాత్పర్యం: శోకం నుండి, శత్రువుల నుండి, భయం నుండి రక్షించేది; ప్రేమకు, నమ్మకానికి నిలయమైనది అయిన 'మిత్రమ్' అనే ఈ రెండు అక్షరాల రత్నాన్ని సృష్టికర్త ఎలా సృష్టించాడో కదా! (ఇది అమూల్యమైన రత్నం వంటిది).

శ్లోకం 15:
ఉదయన్నేవ సవితా పద్మేషు అర్యయతి శ్రియమ్ |
విభావయన్స్మృద్ధీనాం ఫలం సుహృదనుగ్రహమ్ || 15 ||

  • తాత్పర్యం: ఉదయిస్తున్న సూర్యుడు పద్మాలపై తన కాంతిని (సంపదను) ఎలా ప్రసరింపజేస్తాడో, అలాగే గొప్ప ఐశ్వర్యాలను పొందినవారు తమ సంపదకు అసలైన ఫలితం మిత్రులను అనుగ్రహించడమే (ఆదుకోవడమే) అని భావిస్తారు.

శ్లోకం 16:
నహి బుద్ధిగుణైేవ సుహృదామర్థదర్శనమ్ |
కార్యసిద్ధిపథః సూక్ష్మః స్నేహేనాప్యుపలభ్యతే || 16 ||

  • తాత్పర్యం: కేవలం బుద్ధి బలం వల్లనే మిత్రుల యొక్క అంతరంగాన్ని (ఆలోచనలను) పూర్తిగా తెలుసుకోలేము. చాలా సూక్ష్మమైన కార్యసిద్ధి మార్గం కేవలం 'స్నేహం' ద్వారా మాత్రమే సులభంగా లభిస్తుంది.

శ్లోకం 17:
ప్రాణైరపి హితా వృత్తిరద్రోహో వ్యాజవర్జనమ్ |
ఆత్మనీవ ప్రియాధానమేతన్మైత్రీలమహావ్రతమ్ || 17 ||

  • తాత్పర్యం: ప్రాణాలను ఇచ్చేసైనా సరే ఎదుటివారికి హితం కోరడం, ఎవరికీ ద్రోహం చేయకపోవడం, మోసాన్ని విడనాడవడం, తనకు తాను ఎలా ప్రియుడో అలాగే ఇతరులను భావించడం—ఇదే స్నేహం అనబడే మహావ్రతం.

శ్లోకం 18:
పాపాన్నివారయతి యోజయతే హితాయ గుహ్యాన్ని గూహతి గుణాన్ప్రకటీకరోతి |
ఆపద్గతం చ న జహాతి దదాతి కాలే సన్మిత్రలక్షణమిదం ప్రవదన్తి సంతః || 18 ||

  • తాత్పర్యం: పాపాల నుండి కాపాడి, మంచి మార్గంలో నడిపించేవాడు, రహస్యాలను దాచిపెట్టి, మంచి గుణాలను అందరి ముందు ప్రకటించేవాడు, ఆపదలో ఉన్నప్పుడు విడిచిపెట్టకుండా తగిన సమయంలో ఆదుకునేవాడే 'సన్మిత్రుడు' (మంచి మిత్రుడు) అని పెద్దలు చెబుతున్నారు.

శ్లోకం 19:
మిత్రం ప్రీతిరసాయనం నయనయోరానన్దనం చేతసః పాత్రం యత్సుఖదుఃఖయోః సహ భవేన్మి త్రేణ తదుర్లభమ్ |
యే చన్యే సుహృదః సమృద్ధిసమయే ద్రవ్యాభిలాషాకులాః సర్వత్ర మిలన్తి తత్త్వనికషగ్రావా తు తేషాం విపత్ || 19 ||

  • తాత్పర్యం: మిత్రుడు అనగా ప్రేమ అనే రసాయనం, కళ్ళకు ఆనందాన్ని ఇచ్చేవాడు, సుఖదుఃఖాలలో మనతో పాటు భాగస్వామి అయ్యేవాడు. అలాంటి మిత్రుడు దొరకడం చాలా దుర్లభం. కానీ సంపద ఉన్న సమయంలో ధనాశతో చుట్టూ తిరిగే స్నేహితులు ఎందరైనా దొరుకుతారు; అసలైన మిత్రుడో కాదో పరీక్షించడానికి 'ఆపద' అనే గీటురాళ్లే నిదర్శనం.

శ్లోకం 20:
క్షీరేణాత్మగతోకాయ హి గుణా దత్తాః పురా తేఽఖిలాః క్షీర తాపమవేక్ష్య తేన పయసా హ్యాత్మా కృశానౌ హుతః |
గంటుం పావకమున్మనస్తదభవద్దృష్ట్వా తు మిత్రాపదం యుక్తం తేన జలేన శామ్యతి సతా మైత్రి పునస్తీదృశీ || 20 ||

  • తాత్పర్యం: (నీరు, పాలు యొక్క చక్కటి ఉదాహరణ) పాలు తనలో ఉన్న అన్ని మంచి గుణాలను నీటికి ఇచ్చేసాయి (నీరు పాలతో కలిసింది). ఎప్పుడైతే ఆ పాలు వేడికి గురై మంటల్లో (కృశానౌ) పొంగుతాయో, తన మిత్రుడైన పాలు పడుతున్న కష్టాన్ని (తాపాన్ని) చూసి నీరు కూడా భరించలేక మంటల్లోకి దూకాలని చూస్తుంది. అప్పుడు ఆ మంటను శాంతింపజేయడానికి పాలు వెనక్కి తగ్గుతాయి (నీరు చల్లూరుస్తుంది). సజ్జనుల స్నేహం ఎప్పుడూ ఇలాగే పరస్పర త్యాగంతో కూడి ఉంటుంది.


  1. పాలలో ఉండే నీరు: మనం స్వచ్ఛమైన పాలలో నీటిని కలిపినప్పుడు, ఆ నీరు పాలలో పూర్తిగా కలిసిపోతుంది.

  2. వేడి తగిలినప్పుడు జరిగే మార్పు: ఎప్పుడైతే ఆ పాలను స్టవ్‌పై పెట్టి వేడి చేస్తామో, ఆ పాలలోని నీరు వేడికి తట్టుకోలేక ఆవిరి రూపంలో (లేదా వేడిని స్వీకరించి) పైకి ఉప్పొంగుతుంది. ఆ సమయంలో పాలు మంటల్లో కలిసిపోయి పొంగిపోకుండా, ఆ పాలల్లో అంతర్గతంగా ఉన్న నీరే తన వంతుగా చల్లదనాన్ని ఇచ్చి ఆ వేడి తీవ్రతను తగ్గిస్తుంది (పొంగును అణచుతుంది).

  3. కవి భావన: మిత్రుడైన పాలు (పాలు-నీటి కలియికలో) కష్టంలో, తాపంలో (మంటల్లో) చిక్కుకున్నప్పుడు, తనతో కలిసిపోయి ఉన్న ఆ నీరు తనవంతుగా ఆ వేడిని భరించి, మిత్రుడిని రక్షించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది.

అంటే—పాలలో అంతర్గతంగా కలిసిపోయిన నీరు, వేడి సోకినప్పుడు ఆ పాలు పొంగిపోకుండా (నశించిపోకుండా) తన చల్లదనంతో ఎలా కాపాడుతుందో, సజ్జనుల స్నేహం కూడా అలాగే అంతరంగికంగా ఒకరికోసం మరొకరు త్యాగం చేసుకునేలా ఉంటుందని కవి దీని ద్వారా చక్కగా వర్ణించారు.


No comments:

Post a Comment

అరిపలాయనమ్, ప్రతాపవర్ణనమ్, కీర్తివర్ణనమ్

  అరిపలాయనమ్ శ్లోకము 1 సాలకాననయుక్తాపి సాలకాననవర్జితా | హారావరుద్ధకణ్ఠాపి విహారారివధూస్తవ || 1 || విశేషాలు (విరోధాభాస & శ్లేషాలంకారము): ...