Sunday, September 27, 2026

కీర్తివర్ణనమ్

 కీర్తివర్ణనమ్


శ్లోకం 1:
రాజంస్త్వత్కీర్తిచన్ద్రేణ తిథయః పూర్ణిమాః కృతాః ।
మద్గేహాన్న బహిర్యాతి తిథిరేకాదశీ భయాత్ ॥ 1 ॥

  • తాత్పర్యం: ఓ రాజా! నీ కీర్తి అనే చంద్రుడి వెన్నెల వలన అన్ని తిథులూ పూర్ణిమలుగా మారిపోయాయి. ఆ వెలుగుల భయంతో 'ఏకాదశి' తిథి మాత్రం నా ఇంటిని విడిచి బయటకు వెళ్లడం లేదు (అనగా ఎప్పుడూ నా ఇంట్లో ఉపవాస దారిద్ర్యమే ఉంటోంది అని ఒక యాచక కవి చమత్కారం).

శ్లోకం 2:
అస్థివద్దధివచ్చైవ కుష్ఠవత్పిష్టవత్తథా ।
రాజంస్తవ యశో భాతి శరచ్చన్ద్రమరీచివత్ ॥ 2 ॥

  • తాత్పర్యం: ఓ రాజా! ఎముక వలె, పెరుగు వలె, కుష్ఠు వ్యాధి మచ్చల వలె, పిండి వలె మరియు శరత్కాలపు చంద్రుని కిరణాల వలె నీ కీర్తి అంతటా తెల్లగా ప్రకాశిస్తోంది.

శ్లోకం 3:
సరస్వతీ స్థితా వక్త్రే లక్ష్మీర్వేశ్మని తే స్థితా ।
కీర్తిః కిం కుపితా రాజన్ యేన దేశాన్తరం గతా ॥ 3 ॥

  • తాత్పర్యం: ఓ రాజా! నీ ముఖంలో సరస్వతీ దేవి, ఇంట్లో లక్ష్మీదేవి కొలువై ఉన్నారు. నీపై ఏమైనా కోపగించుకుని కీర్తి ఇతర దేశాలకు (సవతి పోరు పడలేక దేశాంతరాలకు) వెళ్లిపోయిందా? (అనగా నీ కీర్తి దేశదేశాలకూ వ్యాపించిందని భావం).

శ్లోకం 4:
యద్గుణైర్మథితైః శుద్ధైరమితైర్బ్రహ్మగోలకః ।
విధత్తే కీర్తికన్యాయాః క్రీడాకన్దుకకౌశలమ్ ॥ 4 ॥

  • తాత్పర్యం: మథించబడినవి, అత్యంత పవిత్రమైనవి, అపరిమితమైనవి అయిన నీ సుగుణాల సమూహం వల్ల ఈ బ్రహ్మాండ భాండమే నీ కీర్తి అనే కన్యక ఆడుకునే ఆటబంతిలాగా విలసిల్లుతోంది.

శ్లోకం 5:
సిక్తం స్ఫటికకుమ్భాన్తఃస్థితశ్వేతీకృతైర్జలైః ।
మౌక్తికం చేల్లతా సూతే తత్పుష్పైస్తే సమం యశః ॥ 5 ॥

  • తాత్పర్యం: స్ఫటిక పాత్రలోని స్వచ్ఛమైన జలాలతో తడిపినప్పుడు ముత్యాల తీగ ఏవైనా పువ్వులను పూస్తే, ఆ తెల్లని సుకుమారమైన పువ్వులతో మాత్రమే నీ కీర్తిని పోల్చడం సాధ్యమవుతుంది.

శ్లోకం 6:
అహో విశాలం భూపాల భువనత్రితయోదరమ్ ।
మాతి మాతుమశక్యోऽపి యశోరాశిర్యత్ర తే ॥ 6 ॥

  • తాత్పర్యం: ఓ రాజా! ఈ ముల్లోకాల గర్భం ఎంత విశాలమైనదో కదా! ఎందుకంటే కొలవడానికి ఏమాత్రం వీలుకాని నీ అపారమైన కీర్తిరాశి ఇందులో సులభంగా ఇమిడిపోతోంది!

శ్లోకం 7:
త్వత్కీర్తిరాజహంసా వైరివధూవదనభాజనస్థమపి ।
పీతం హాసక్షీరం వ్యక్తీకృతమశ్రునీరం చ ॥ 7 ॥

  • తాత్పర్యం: ఓ రాజా! నీ కీర్తి అనే రాజహంస శత్రువుల భార్యల ముఖాలనే పాత్రల్లో ఉన్న చిరునవ్వు అనే పాలను తాగేసి, కన్నీరు అనే నీటిని మాత్రమే విడదీసి మిగిల్చింది (హంస క్షీరనీర న్యాయాన్ని చమత్కరించిన శ్లోకం).

శ్లోకం 8:
కుచకలశేష్వబలానామలకాయామథ పయోనిధేః పులినే ।
క్షితిపాల కీర్తయస్తే హారన్తి హరన్తి హీరన్తి ॥ 8 ॥

  • తాత్పర్యం: ఓ భూపాలా! నీ కీర్తులు స్త్రీల వక్షోజాలపై ముత్యాల హారాల వలె (హారన్తి), కురులలో శివుని చంద్రకళ వలె (హరన్తి), మరియు సముద్రపు ఇసుకతిన్నెలపై వజ్రాల వలె (హీరన్తి) ప్రకాశిస్తున్నాయి.

శ్లోకం 9:
రజనీషు విమలభానోః కరజాలేన ప్రకాశితమ్ ।
ధవలయతి భువనమణ్డలమఖిలం తవ కీర్తిసంతతిః సతతమ్ ॥ 9 ॥

  • తాత్పర్యం: ఓ వీరుడా! రాత్రులందు స్వచ్ఛమైన చంద్రకిరణాల కాంతితో ప్రకాశించే సమస్త లోకాన్ని నీ కీర్తిపరంపర నిరంతరం మరింత ధవళంగా (తెల్లగా) మారుస్తోంది.

శ్లోకం 10:
దూరేऽపి శ్రుత్వా భవదీయకీర్తిం కర్ణౌ హి తృప్తౌ న చ చక్షుషీ మే ।
తయోర్వివాదం పరిహర్తుకామః సమాగతోऽహం తవ దర్శనాయ ॥ 10 ॥

  • తాత్పర్యం: దూరం నుంచే నీ కీర్తిని విని నా చెవులు తృప్తి చెందాయి, కానీ నా కళ్ళు మాత్రం ఇంకా తృప్తి చెందలేదు. ఆ కళ్లకు, చెవులకు మధ్య ఏర్పడిన వివాదాన్ని తీర్చడానికే నేను నిన్ను దర్శించడానికి వచ్చాను.

శ్లోకం 11:
ఆకర్ణ్య భూపాల యశస్త్వదీయం విధూనయన్తీహ న కే శిరాంసి ।
విశ్వమ్భరాభఙ్గభయేన ధాత్రా నాకారి కర్ణౌ భుజగేశ్వరస్య ॥ 11 ॥

  • తాత్పర్యం: ఓ రాజా! నీ కీర్తిని విని తలలూపి మెచ్చుకోని వారు ఎవరుంటారు? ఒకవేళ ఆదిశేషుడు కూడా నీ కీర్తిని విని ఆనందంతో తలలూపితే భూమండలం ఎక్కడ కూలిపోతుందో అన్న భయంతోనే బ్రహ్మదేవుడు అతనికి చెవులు లేకుండా చేశాడేమో!

శ్లోకం 12:
యస్యాఞ్జనశ్యామలఖడ్గపట్టజాతాని జానే ధవలత్వమాపుః ।
అరాతినారీశరకాణ్డపాణ్డుగణ్డస్థలీనిర్లుఠనాద్యశాంసి ॥ 12 ॥

  • తాత్పర్యం: కాటుక వలె నల్లనైన నీ ఖడ్గఫలకం నుండి పుట్టిన కీర్తులు తెల్లగా ఎలా మారాయో నాకు అర్థమైంది; అవి శత్రు స్త్రీల తెల్లబారిన చెక్కిళ్లపై దొర్లడం వలనే ఆ ధవళత్వాన్ని సంతరించుకున్నాయి.

శ్లోకం 13:
యః కోటిహోమానలధూమజాలైర్మలీమసీకృత్య దిశాం ముఖాని ।
తత్కీర్తిభిః క్షాలయతి స్మ శశ్వదఖణ్డతారాపతిపాణ్డురాభిః ॥ 13 ॥

  • తాత్పర్యం: కోటి హోమాల నుంచి వెలువడిన అగ్ని ధూమములతో దిక్కుల ముఖాలను నల్లబరచినప్పటికీ, పూర్ణచంద్రుని వలె స్వచ్ఛమైన తెల్లని తన కీర్తులతో ఆ మసిని ఎప్పటికప్పుడు కడిగి శుభ్రం చేస్తున్నాడు.

శ్లోకం 14:
ఇయం యశాంసి ద్విషతః సుధారుచః కిమఙ్కమేతద్ద్విషతః కిమాననమ్ ।
యశోభిరస్యాఖిలలోకధావిభిర్విభీషితా ధావతి తామసీ మసీ ॥ 14 ॥

  • తాత్పర్యం: లోకమంతటా వ్యాపిస్తున్న ఈ రాజు యొక్క ధవళ కీర్తులకు భయపడి చీకటి అనే మసి పారిపోతూ, చంద్రునిలో మచ్చగానో లేదా శత్రువుల నల్లబడిన ముఖాలలోనో దాక్కుంటోంది.

శ్లోకం 15:
అదః సమిత్సంముఖవీరయౌవతత్రుటద్భుజాకమ్బుమృణాలహారిణీ ।
ద్విషద్గణస్త్రైణదృగమ్బునిర్ఝరే యశోమరాలావలిరస్య ఖేలతి ॥ 15 ॥

  • తాత్పర్యం: యుద్ధరంగంలో వీరుల విరిగిన చేతులనే తామర తూళ్లను గ్రహిస్తూ, శత్రు స్త్రీల కన్నీటి ప్రవాహాలలో ఈ రాజు యొక్క కీర్తి అనే హంసల గుంపు విహరిస్తోంది.

శ్లోకం 16:
అనిఃసరన్తీమపి దేహగర్భాత్కీర్తిం పరేషామసతీం వదన్తి ।
స్వైరం చరన్తీమపి చ త్రిలోక్యాం త్వత్కీర్తిమాహుః కవయః సతీం ను ॥ 16 ॥

  • తాత్పర్యం: ఇతరుల కీర్తి వారి శరీరాన్ని విడిచి బయటకు రాకపోయినా దాన్ని కవులు కులట (అసతి) అంటారు; కానీ నీ కీర్తి ముల్లోకాలలో స్వేచ్ఛగా విహరిస్తున్నప్పటికీ, కవులు దానిని పతివ్రత (సతి) అని కొనియాడుతున్నారు (వ్యంగ్య చమత్కారం).

శ్లోకం 17:
కరవాలకరాలవారిధారా యమునా దివ్యతరఙ్గిణీ చ కీర్తిః ।
తవ కామద తీర్థరాజదృగదనుబధ్నాతి సరస్వతీ కవీనామ్ ॥ 17 ॥

  • తాత్పర్యం: ఓ కోరికలను తీర్చే రాజా! నీ ఖడ్గధార నల్లని యమునా నది వంటిది; నీ కీర్తి తెల్లని గంగానది వంటిది; కవుల వాక్కులు అంతర్వాహిని అయిన సరస్వతీ నది వంటివి. ఈ మూడూ కలిసి నీ వద్ద ప్రయాగ వంటి 'తీర్థరాజ' త్రివేణీ సంగమాన్ని ఏర్పరుస్తున్నాయి.

శ్లోకం 18: త్రిజగదఙ్గనలఙ్ఘనజాఙ్ఘికైస్తవ యశోభిరతీవ పవిత్రితాః । ప్రథమపార్థివపుఙ్గవకీర్తయో విబుధసిన్ధుజలైరివ సిన్ధవః ॥ 18 ॥

  • తాత్పర్యం: ఓ రాజా! ముల్లోకాలు అనే ప్రాంగణాన్ని దాటడంలో వేగవంతమైన పాదాలు కలిగిన నీ కీర్తుల చేత పూర్వపు ఉత్తమ చక్రవర్తుల (మాంధాత, రఘువు మొదలైనవారి) కీర్తులు మరింత పవిత్రమయ్యాయి; అది ఎలాగంటే, గంగానది ప్రవాహజలాల కలయిక చేత ఇతర నదులు పరమ పవిత్రత్వాన్ని పొందినట్లుగా ఉంది.

శ్లోకం 19: త్వత్కీర్తిమౌక్తికఫలాని గుణైస్త్వదీయైః సందర్భయితుం విబుధవామదృశః ప్రవృత్తాః । నాన్తో గుణేషు న చ కీర్తిషు రన్ధ్రలేశో హారో న జాత ఇతి తాశ్చ మిథో హసన్తి ॥ 19 ॥

  • తాత్పర్యం: దేవతా స్త్రీలు ముత్యాల వంటి నీ కీర్తులను, దారాల వంటి నీ సుగుణాలతో గుచ్చి హారంగా చేయాలని ప్రయత్నించారు. కానీ నీ సద్గుణాలకు అంతం లేదు (దారానికి కొన దొరకదు); నీ కీర్తులలో ఏమాత్రం రంధ్రం/దోషం లేదు (ముత్యానికి రంధ్రం లేదు). దాంతో హారం తయారుకాలేదని వారు ఒకరినొకరు చూసుకుని పరస్పరం నవ్వుకుంటున్నారు.

శ్లోకం 20: పృథ్వీపతే శుభమతే భవతో భవస్య బ్రూమో వయం సుయశసా కియదన్తరం వా । గౌరీం చకార గిరీశో నిజమర్ధమఙ్గం గౌరీకృతం చ భవతా భువనం సమస్తమ్ ॥ 20 ॥

  • తాత్పర్యం: పవిత్ర బుద్ధి గల ఓ రాజా! నీకు మరియు ఆ పరమశివునికి మధ్యగల యశస్సు తారతమ్యాన్ని మేము ఏమని చెప్పగలం? ఆ గిరీశుడు గౌరీదేవిని (తెల్లనైన దేహచ్ఛాయ గల పార్వతిని) తన సగభాగంగా మాత్రమే చేసుకున్నాడు; కానీ నీవైతే నీ ధవళ కీర్తి ద్వారా సమస్త విశ్వాన్నీ 'గౌరవర్ణం'గా (పూర్తిగా తెల్లగా) మార్చివేశావు.

శ్లోకం 21: కీర్తిస్తవ క్షితిప యాతి భుజఙ్గగేహం మాతఙ్గసఙ్గమకరీ చ దిగన్తకేషు । త్యక్త్వామ్బరం భజతి నన్దనమప్యగమ్యం కిం కిం కరోతి న నిరర్గలతాం గతా స్త్రీ ॥ 21 ॥

  • తాత్పర్యం (శ్లేష చమత్కారం): ఓ రాజా! నీ కీర్తి నాగలోకానికి (పాతాళానికి) వెళ్తోంది, దిగంతాలలో దిగ్గజాలతో కలుస్తోంది, ఆకాశాన్ని దాటి దేవతోద్యానవనాన్ని (నందనవనాన్ని) పొందుతోంది. దీనికి మరొక వైపు—స్వేచ్ఛావిహారిణి అయిన ఒక స్త్రీ విటుల గృహాలకు వెళ్తుంది, అంటరానివారితో సంగమిస్తుంది, వస్త్రాన్ని విడిచిపెట్టి పరపురుషుణ్ణి ఆశ్రయిస్తుంది. స్వచ్ఛందంగా తిరిగే స్త్రీ ఏమేమి చేయదు? (నీ కీర్తి అంతటా ఎల్లలు లేకుండా వ్యాపించిందని ప్రశంస).

శ్లోకం 22: నిర్ముక్తశేషధవలైరచలేన్ద్రమన్థసంక్షుబ్దదుగ్ధమయసాగరగర్భగౌరైః । రాజన్నిదం బహుళపక్షదలన్మృగాఙ్కచ్ఛేదోజ్జ్వలైస్తవ యశోభిరశోభి విశ్వమ్ ॥ 22 ॥

  • తాత్పర్యం: ఓ రాజా! కుబుసం విడిచిన ఆదిశేషుని వలె తెల్లనైనవి, మందర పర్వతం చిలకడం వల్ల క్షోభించిన క్షీరసాగర గర్భం వలె ధవళమైనవి, బహుళ పక్షపు (కృష్ణపక్ష) చంద్రరేఖ వలె మిలమిలా మెరిసేవి అయిన నీ కీర్తుల చేత ఈ సమస్త విశ్వం ఎంతో శోభాయమానంగా విరాజిల్లుతోంది.

శ్లోకం 23: ప్రతినగరమటన్తీ ప్రత్యగారం వ్రజన్తీ ప్రతినరపతివక్షఃకణ్ఠపీఠే లుఠన్తీ । గిరిగరిమనితమ్బాచ్ఛాదనే సావధానా తదపి చ తవ కీర్తిర్నిర్మలైవేతి చిత్రమ్ ॥ 23 ॥

  • తాత్పర్యం: ఓ రాజా! నీ కీర్తి ప్రతి నగరంలోనూ తిరుగుతోంది, ప్రతి ఇంటికీ వెళ్తోంది, శత్రురాజుల వక్షస్థలాలపై దొర్లుతోంది, పర్వతాల చరియలనే నితంబాలను కప్పుతూ సంచరిస్తోంది. ఇన్ని చేసినప్పటికీ నీ కీర్తి ఏ మచ్చా లేకుండా పరమ పవిత్రంగా, స్వచ్ఛంగానే ఉంది; ఇది ఎంతటి ఆశ్చర్యం!

శ్లోకం 24: త్యజసి యదపి లక్ష్మీం కీర్తిమాసాద్య దానైర్వ్రజతి తదపి కీర్తిః సిన్ధుపారం న లక్ష్మీః । కథయ క ఇహ హేతుర్నరవేశ త్వదీయే వసతి హృదయపద్మే నన్దసూనుః స్మరారిః ॥ 24 ॥

  • తాత్పర్యం: ఓ రాజా! నువ్వు దానధర్మాల ద్వారా లక్ష్మిని (సంపదను) త్యజిస్తూ కీర్తిని పొందుతున్నావు. ఆ కీర్తి సముద్రాలను దాటి సుదూర తీరాలకు వెళ్తుంటే, విడిచిపెట్టిన లక్ష్మి మాత్రం నిన్ను వీడి ఎక్కడికీ పోవడం లేదు. నీ హృదయపద్మంలో లక్ష్మీపతియైన శ్రీకృష్ణుడు కొలువై ఉన్నందువల్లనే లక్ష్మి నిన్ను విడిచిపోలేకపోతోందా?

శ్లోకం 25: అనుక్షణమనుక్షణం క్షితిప రక్ష్యమాణా త్వయా ప్రయాతి విదిశో దశ ప్రబలకీర్తిరేకాకినీ । ఇయం నియతమర్థిషు ప్రతిదినం వితీర్ణా రమా జహాతి న తవాన్తికం ద్వితయమేతదత్యద్భుతమ్ ॥ 25 ॥

  • తాత్పర్యం: ఓ రాజా! నీవు ప్రతిక్షణం ఎంతో జాగ్రత్తగా కాపాడుతున్న నీ కీర్తి ఒంటరిగానే పది దిక్కులకూ వెళ్లిపోతోంది. కానీ యాచకులకు ప్రతిరోజూ దానం చేసి పంపించివేస్తున్న లక్ష్మి మాత్రం నిన్ను అస్సలు విడిచిపెట్టడం లేదు. ఈ రెండూ పరస్పర విరుద్ధమైన మహాద్భుతాలు!

శ్లోకం 26: సమున్నతఘనస్తనస్తబకచుమ్బితతుమ్బీఫలక్వణన్మధురవీణయా విబుధలోకవామభ్రువా । త్వదీయముపగీయతే హరకిరీటకోటిస్ఫురత్తుషారకరకన్దలీకిరణపూరగౌరం యశః ॥ 26 ॥

  • తాత్పర్యం: ఉన్నతమైన వక్షోజాల తాకిడితో మోగుతున్న మధురమైన వీణానాదంతో స్వర్గలోక అప్సరసలు నీ కీర్తిని గానం చేస్తున్నారు; ఆ కీర్తి పరమశివుని కిరీటాగ్రాన వెలిగే బాలచంద్రుని మొలక కిరణాల ప్రవాహం వలె అత్యంత ధవళమై వెలుగొందుతోంది.

శ్లోకం 27: వనేషు వనదేవతా దివి దివౌకసాం వల్లభా భుజఙ్గకులకన్యకా భుజగలోకలీలావనే । యశః సమరసంచితం నరమృగేన్ద్ర గాయన్తి తే ప్రభావిజితకౌముదీకుముదపాణ్డుతాడమ్బరమ్ ॥ 27 ॥

  • తాత్పర్యం: నరశ్రేష్ఠుడవైన ఓ రాజా! రణరంగంలో నీవు సంపాదించినదీ, వెన్నెల మరియు తెల్ల కలువల సౌందర్యాన్ని సైతం జయించిన ధవళకాంతులు కలదీ అయిన నీ కీర్తిని—అడవులలో వనదేవతలు, స్వర్గంలో అప్సరసలు, పాతాళలోక విహారవనాలలో నాగకన్యలు ఎంతో భక్తిశ్రద్ధలతో గానం చేస్తున్నారు.

శ్లోకం 28: అపాయి మునినా పురా పునరమాయి మర్యాదయాప్యతారి కపినా పురా పునరదాహి లఙ్కారిణా । అమన్థి మురవైరిణా పునరబన్ధి లఙ్కారిణా క్వ నామ వసుధాపతే తవ యశోమ్బుధిః క్వామ్బుధిః ॥ 28 ॥

  • తాత్పర్యం: ఓ భూపాలా! ఆ సాగరాన్ని పూర్వం అగస్త్య మహర్షి ఆపోశనం పట్టాడు, అది హద్దులకు లోబడి ఉంటుంది, దానిని ఒక వానరుడు (హనుమంతుడు) దూకి దాటాడు, శ్రీరాముని చేత బంధింపబడింది, మంధర పర్వతంతో మథించబడింది. అటువంటి అల్పుడైన క్షారసముద్రం ఎక్కడ? ఎవ్వరికీ కొలవడానికి, దాటడానికి, బంధించడానికి వీలుకాని నీ అపారమైన కీర్తిసముద్రం ఎక్కడ? రెండింటికీ అసలు పోలికే లేదు!

శ్లోకం 29: మహారాజ శ్రీమన్ జగతి యశసా తే ధవళితే పయఃపారావారం పరమపురుషోऽయం మృగయతే । కపర్దీ కైలాసం సురపతిరపి స్వం కరివరం కలానాథం రాహుః కమలభవనో హంసమధునా ॥ 29 ॥

  • తాత్పర్యం: ఓ శ్రీమంతుడైన మహారాజా! నీ తెల్లని కీర్తితో ఈ లోకమంతా ఒక్కసారిగా ధవళవర్ణమైపోయేసరికి అందరూ తమ వస్తువులను వెతుక్కోవలసి వచ్చింది: విష్ణుమూర్తి తన క్షీరసాగరాన్ని, శివుడు తన కైలాస పర్వతాన్ని, ఇంద్రుడు తెల్లని ఐరావతాన్ని, రాహువు చంద్రుడిని, బ్రహ్మదేవుడు తన వాహనమైన తెల్లహంసను కనుగొనలేక వెతుక్కుంటున్నారు! (అంతటా నీ తెల్లని కీర్తే నిండిపోయిందని మనోహరమైన ఉత్ప్రేక్ష).

No comments:

Post a Comment

అరిపలాయనమ్, ప్రతాపవర్ణనమ్, కీర్తివర్ణనమ్

  అరిపలాయనమ్ శ్లోకము 1 సాలకాననయుక్తాపి సాలకాననవర్జితా | హారావరుద్ధకణ్ఠాపి విహారారివధూస్తవ || 1 || విశేషాలు (విరోధాభాస & శ్లేషాలంకారము): ...