Sunday, August 16, 2026

కుకవినిన్దా(29)పండిత ప్రశంసా(28)

 

కుకవినిన్దా

శ్లోకము 1:

అప్రగల్భాః పదన్యాసే జనీనీరాగహేతవః ।
సన్త్యేకే బహులాలాపాః కవయో బాలకా ఇవ ॥ 1 ॥

  • తాత్పర్యము: కొందరు కుకవులు చిన్నపిల్లల వలె ఉంటారు. (పిల్లల పరంగా: అడుగులు సరిగ్గా వేయలేరు, తల్లి ప్రేమాభిమానాలకు కారణమవుతారు, ఎక్కువుగా చొంగ కారుస్తూ ముద్దుమాటలు పలుకుతారు. కుకవుల పరంగా: ఛందోబద్ధమైన పద ప్రయోగాలలో సామర్థ్యం లేనివారు, జనులలో విరసతను/అసంతృప్తిని కలిగిస్తారు, వ్యర్థమైన బడాయి మాటలు మాత్రమే ఎక్కువగా మాట్లాడతారు).

  • పదార్థాలు:

    • పదన్యాసే (2): సుప్తిఙన్తాదిపదరచనాయామ్ (పదాల కూర్పులో); (పిల్లల పరంగా) చరణన్యాసే (అడుగులు వేయుటలో).

    • జననీరాగహేతవః (3): జనానాం నీరాగః విరసతా తస్య హేతవః (జనులకు విరక్తి/విరసత కలిగించువారు); (పిల్లల పరంగా) జనన్యాః మాతుః రాగస్య ప్రీతేః హేతుభూతాః (తల్లి ప్రీతికి కారణమైనవారు).

    • బహులాలాపాః (4): బహవః ఆలాపాః యేషాం తే (వ్యర్థపు వాగుడు కలవారు); (పిల్లల పరంగా) బహ్వీ యా లాలా తాం పిబన్తి తే (ఎక్కువగా లాలాజలం/చొంగ కారుస్తూ మాటలాడేవారు).

శ్లోకము 2:

కవిభిర్నృపసేవాసు విత్తాలఙ్కారకారిణీ ।
వాణీ వేశ్యేవ లోభేన పరోపకరణీకృతా ॥ 2 ॥

  • తాత్పర్యము: కుకవులు ధనలోభంతో రాజుల ఆస్థానాలలో సేవ చేస్తూ, తమ వాగ్దేవిని (కవిత్వాన్ని) ధనం మరియు అలంకారాల కోసం ఇతరులకు భోగవస్తువుగా మార్చారు; ఇది ఒక వేశ్య ధనాశతో ఇతరులకు లొంగిపోయినట్లుగా ఉన్నది.

శ్లోకము 3:

అన్యవర్ణపరావృత్త్యా బన్ధచిహ్ననిగూహనైః ।
అనాఖ్యాతః సతాం మధ్యే కవిశ్చౌరో విభావ్యతే ॥ 3 ॥

  • తాత్పర్యము: వేరే అక్షరాలను మార్చడం ద్వారా, మూలకవి వాక్యబంధ చిహ్నాలను దాచిపెట్టడం ద్వారా ప్రాజ్ఞులైన సజ్జనుల సభలో చెప్పకనే ఒక కవి చోరుడిగా (కవితా చౌర్యం చేసిన దొంగగా) వెంటనే గుర్తించబడతాడు. (దొంగ పరంగా: శరీరంపై రంగు మార్చుకున్నా, సంకెళ్ల గుర్తులు దాచినా దొంగ అని తేలిపోతాడు).

  • పదార్థాలు:

    • వర్ణపరావృత్త్యా (5): వర్ణాన్తరపరివర్తనేన (అక్షరాలను మార్చుట చేత); (చోరుని పరంగా) శరీర వర్ణాన్ని మార్చుట చేత.

    • నిగూహనైః (6): గోపనైః (రహస్యంగా దాచుట చేత).

శ్లోకము 4:

ప్రాయః కుకవయో లోకే రాగాధిష్ఠితదృష్టయః ।
కోకిలా ఇవ జాయన్తే వాచాలాః కామకారిణః ॥ 4 ॥

  • తాత్పర్యము: లోకంలో కుకవులు కోకిలల వలె ఉంటారు. కోకిలలు వసంతకాలపు ఎర్రటి చిగుళ్లపై కన్నువేసి విచ్చలవిడిగా అరుస్తూ కామచేష్టలు చేసినట్లే, కుకవులు కూడా కేవలం ధనాశ/అనురాగంతో కూడిన దృష్టితో వాగుతూ స్వేచ్ఛగా స్వార్థ ప్రవర్తన కలిగి ఉంటారు.

  • పదార్థాలు:

    • రాగాధిష్ఠిత (7): రక్తతయా (ఎర్రదనము చేత); పక్షే, కామానురాగేణ / లోభేన (కామము లేదా ఆశ చేత).

శ్లోకము 5:

కిం కవేస్తస్య కావ్యేన సర్వవృత్తాన్తగామినీ ।
కథేవ భారతీ యస్య న ప్రాప్నోతి దిగన్తరమ్ ॥ 5 ॥

  • తాత్పర్యము: దేశాటన చేసే కథ ( కావ్యం) వలె ఎవరి వాణి అయితే సర్వ విషయాలను స్పృశిస్తూ సమస్త దిగంతరాలకు వ్యాపించదో, అటువంటి కవి రాసే కావ్యమెందుకు? దానివల్ల ప్రయోజనం ఏమిటి?

  • ఈ శ్లోకంలో శ్లేషాలంకారం (రెండు అర్థాలు వచ్చేలా పదం ప్రయోగించడం) ఉంది. ఇందులో ప్రధానమైన పదం "సర్వవృత్తాంతగామినీ".

    ఈ పదానికి కథ పరంగా ఒకటి, కవి వాణి పరంగా మరొకటి—రెండు అర్థాలు ఉన్నాయి:

    1. కథ పరంగా (కథేవ):

    • వృత్తాంతము అంటే 'వార్త', 'సమాచారం' లేదా 'దేశంలో జరిగే విశేషాలు'.

    • సర్వవృత్తాంతగామినీ కథ అంటే — దేశంలో జరిగే సమస్త వార్తలను/సంగతులను తెలుసుకుంటూ ఒక ప్రాంతం నుండి మరొక ప్రాంతానికి, దేశదేశాలకూ నోటిమాటగా పాకే కథ (దేశాటన చేసే కథ / లోకమంతా తిరిగే కథ).

    • మంచి కథ లేదా వార్త ఒకచోట ఆగకుండా దేశాంతరాలకు, దిగంతరాలకు ఎలా వేగంగా విస్తరిస్తుందో అది మొదటి పోలిక.

    2. కవి వాణి పరంగా (భారతీ):

    • వృత్తాంతము అంటే కావ్యంలో 'కథాంశము', 'ఛందస్సు' లేదా 'సకల విషయ విజ్ఞానము'.

    • సర్వవృత్తాంతగామినీ భారతీ అంటే — సమస్త విషయాలను, సకల ప్రాణుల జీవన విశేషాలను, లోక తత్త్వాన్ని స్పృశించగల సమగ్రమైన కవి వాక్కు.

    సమన్వయం:
    లోకమంతా సంచరిస్తూ దేశదేశాల వార్తలను మోసుకెళ్లే కథ ఎంత వేగంగా దిగంతరాలకు వ్యాపిస్తుందో, మహాకవి వాక్కు కూడా సకల లోక విషయాలను ప్రతిబింబిస్తూ అంతటా ప్రసిద్ధి చెందాలి. అలా విస్తరించని కవిత్వం వల్ల ప్రయోజనం లేదని ఈ శ్లోక భావం.
శ్లోకము 6:

కిం కవేస్తస్య కావ్యేన కిం కాణ్డేన ధనుష్మతః ।
పరస్య హృదయే లగ్నం న ఘూర్ణయతి యచ్ఛిరః ॥ 6 ॥

  • తాత్పర్యము: శత్రువు గుండెల్లో నాటుకుని తల తిరిగేలా చేయని విలుకాని బాణం ఎందుకు? అలాగే ఇతరుల హృదయానికి హత్తుకుని ఆనందంతో తలలూపేలా చేయని కవి యొక్క కావ్యం ఎందుకు? రెండూ వ్యర్థమే!

  • పదార్థాలు:

    • ఘూర్ణయతి (8): చాలయతి (తల ఊగేలా చేయుట / చలించుట).

శ్లోకము 7:

ముఖమాత్రేణ కావ్యస్య కరోత్యహృదయో జనః ।
ఛాయామచ్ఛామపి శ్యామాం రాహుస్తారాపతేరివ ॥ 7 ॥

  • తాత్పర్యము: రాహువు చంద్రుని స్వచ్ఛమైన కాంతిని గ్రహణం పట్టి నల్లబరిచినట్లుగా—హృదయ సంస్కారం లేని రసహీనుడు కేవలం పైపై మాటలతో/నోటి దురుసుతనంతో ఉత్తమ కావ్యం యొక్క నిర్మలమైన కాంతిని సైతం మసకబారుస్తాడు.

శ్లోకము 8:

శ్లోకార్థస్వాదకాలే తు శబ్దోత్పత్తివిచిన్తకాః ।
నీవీవిమోక్షవేలాయాం వస్త్రమౌల్యవిచిన్తకాః ॥ 8 ॥

  • తాత్పర్యము: శ్లోకంలోని రసామృతాన్ని ఆస్వాదించాల్సిన సమయంలో పదాల వ్యుత్పత్తి వ్యాకరణాలను వెతికే రసహీనులు—ఏకాంతంలో ప్రియురాలి కొంగు ముడి విప్పే మధుర శృంగార సమయంలో వస్త్రం ఖరీదు ఎంత అని ఆలోచించే తెలివితక్కువ వారితో సమానం!

శ్లోకము 9:

అధిభిల్లపల్లిగల్లః స్యాద్వల్లవపల్లవోఽపి వాచాలః ।
నాగరనరవరపరిషది కస్య ముఖాదక్షరం క్షరతి ॥ 9 ॥

  • తాత్పర్యము: బోయపల్లెల్లో గొల్లపడుచుల పిల్లవాడు కూడా తన గూడెంలో ఎంతో వాచాలుడై మాట్లాడవచ్చు; కానీ నాగరికులైన పండితులు, శ్రేష్ఠులైన పెద్దల పరిషత్తులోకి రాగానే ఎవరి నోటి నుండి సరైన అక్షరం బయటకు రాగలదు? (కుకవులు తమ ప్రాంతంలో వాగినా విద్వత్సభలో నోరు విప్పలేరు).

శ్లోకము 10:

గణయన్తి నోపశబ్దం న వృత్తభఙ్గం క్షయం న చార్థస్య ।
రసికత్వేనాకులితా వేశ్యాపతయః కుకవయశ్చ ॥ 10 ॥

  • తాత్పర్యము: రసికతతో మైమరిచిన వేశ్యాలోలురు, అలాగే కవులమని విర్రవీగే కుకవులు ఇద్దరూ సమానమే. కుకవులు అపశబ్దాలను, ఛందోభంగాలను (వృత్తభంగం), అర్థక్షయాన్ని పట్టించుకోరు; వేశ్యాలోలురు నిందారోపణలను, శీలభ్రష్టతను (వృత్తభంగం), ధనక్షయాన్ని ఎంతమాత్రం లెక్కచేయరు.

  • పదార్థాలు:

    • ఉపశబ్దమ్ (9): దుశ్శబ్దమ్ (వ్యాకరణ దోషపు అపశబ్దమును); (వేశ్యాపతి పరంగా) కుత్సిత వార్తను.

    • వృత్తభఙ్గమ్ (10): ఇన్ద్రవజ్రాది ఛన్దోభఙ్గమ్ (ఛందస్సు చెడిపోవుట); (వేశ్యాపతి పరంగా) సదాచార శీలభ్రష్టత.

    • అర్థక్షయమ్ (11): వాచ్యార్థస్య క్షయమ్ (భావార్థం నశించుట); (వేశ్యాపతి పరంగా) ద్రవ్యస్య నాశమ్ (ధనము నశించుట).

    • వేశ్యాపతయః (12): జారాః (వేశ్యాలోలురైన విటులు).

శ్లోకము 11:

దుర్జనహుతాశతప్తం కావ్యసువర్ణం విశుద్ధిమాయాతి ।
దర్శయితవ్యం తస్మాన్మత్సరమనసః ప్రయత్నేన ॥ 11 ॥

  • తాత్పర్యము: అగ్నిలో కాల్చబడిన బంగారం మరింత స్వచ్ఛమైన వన్నెను పొందినట్లే, కావ్యం కూడా దుర్జనులనే అగ్నిచేత విమర్శింపబడి నప్పుడు మరింత నిర్దోషమైన పరిపూర్ణతను సంతరించుకుంటుంది. అందుచేత ఓర్వలేని అసూయాపరులైన విమర్శకులకు సైతం కావ్యాన్ని ప్రయత్నపూర్వకంగా చూపించవలసిందే.

శ్లోకము 12:

కవిరనుహరతి చ్ఛాయాం పదమేకం పాదమేకమర్థం వా ।
సకలప్రబన్ధహర్త్రే సాహసకర్త్రే నమస్తస్మై ॥ 12 ॥

  • తాత్పర్యము: సాధారణ కవి అయితే ఇతరుల భావఛాయను గానీ, ఒక పదాన్ని గానీ, ఒక పాదాన్ని గానీ లేదా ఒక అర్థాన్ని మాత్రమే గ్రహిస్తాడు. కానీ గ్రంథం మొత్తాన్ని ఉన్నదున్నట్లుగా దొంగిలించే మహాసాహసం చేసే పరమ కవితాచోరునికి (కుకవికి) మాత్రం చేతులెత్తి నమస్కరించాల్సిందే!

శ్లోకము 13:

విపులహృదయాభియోగ్యే ఖిద్యతి కావ్యే జడో న మౌర్ఖ్యే స్వే ।
నిన్దతి కఞ్చుకమేవ ప్రాయః శుష్కస్తనీ నారీ ॥ 13 ॥

  • తాత్పర్యము: ఉదాత్తమైన భావాలతో నిండిన గంభీర కావ్యాన్ని అర్థం చేసుకోలేక మూర్ఖుడైనవాడు తన అజ్ఞానాన్ని తలచుకోకుండా ఆ కావ్యాన్నే నిందిస్తాడు. ఇది ఎలా ఉందంటే—ఎండిపోయిన వక్షోజాలు గల స్త్రీ తన శారీరక లోపాన్ని గుర్తించకుండా, తొడుక్కున్న రవికనే (కంచుకాన్నే) నిందించినట్లుగా ఉంటుంది.

  • పదార్థాలు:

    • శరణః (1): కవివిశేషః (శరణుడను ప్రసిద్ధ కవి

శ్లోకం 13

అతిరమణీయే కావ్యే పిశునో౽న్వేషయతి దూషణాన్యేవ ।

అతిరమణీయే వపుషి వ్రణమేవ హి మక్షికానికరం॥ 13 ॥

  • తాత్పర్యం: ఎంతటి మనోహరమైన కావ్యమైనా సరే, దుష్టుడు లేదా చాడీలు చెప్పేవాడు అందులోని లోపాలను మాత్రమే వెతుకుతాడు. అత్యంత సుందరమైన శరీరమున్నా, ఈగల గుంపు కేవలం దానిపై ఉండే పుండును మాత్రమే ఆశ్రయించినట్లుగా ఇది ఉంటుంది.

శ్లోకం 14

బాలాకటాక్షసూత్రితమసతీనేత్రత్రిభాగకృతభాష్యమ్ ।
కవిమాణవకా దూతీవ్యాఖ్యాతమధీయతే భావమ్ ॥ 14 ॥

  • తాత్పర్యం: 

    ఇందులో సంప్రదాయ గురుకుల విద్యాభ్యాస పద్ధతిని మరియు శృంగార కావ్య ప్రక్రియను జోడించి ఒక చక్కని రూపకాలంకారాన్ని (చమత్కారాన్ని) సృష్టించారు.

    ప్రాచీన భారతీయ విద్యా పద్ధతిలో ఒక శాస్త్రాన్ని పూర్తిగా అభ్యసించాలంటే నాలుగు ముఖ్యమైన దశలు ఉంటాయి:

    1. సూత్రము (సంక్షిప్త నియమం)

    2. భాష్యము (విస్తృత వివరణ/గ్రంథం)

    3. వ్యాఖ్యానము (సులభంగా అర్థం చేయించే గురువు/బోధకుడు)

    4. అధ్యయనము (శిష్యుడు నేర్చుకోవడం)

    కవి ఈ నాలుగు దశలను శృంగార రసానుభవానికి ఎలా అన్వయించారో ఇక్కడ చూడవచ్చు:

    1. బాలా కటాక్ష సూత్రితమ్ (ముగ్ధ బాలిక కడగంటి చూపులు = సూత్రం)

    • శాస్త్రంలో 'సూత్రం' అనేది అతి కొద్ది పదాలలో గూఢమైన అర్థాన్ని దాచుకుంటుంది.

    • ఇక్కడ అమాయకురాలైన ముగ్ధ (బాలిక) వేసే చిన్న కడగంటి చూపు కూడా అలాగే ఉంటుంది. ఆమె నేరుగా ఏమీ చెప్పదు, కేవలం ఒక్క కడగంటి చూపుతోనే ప్రేమ/శృంగార భావానికి నాంది పలుకుతుంది (సూత్రీకరిస్తుంది).

    2. అసతీ నేత్ర త్రిభాగ కృత భాష్యమ్ (కులట నేత్ర త్రిభాగం = భాష్యం)

    • సూత్రానికి లోతైన, విస్తారమైన తాత్పర్యాన్ని అందించేదే 'భాష్యం'.

    • లోకానుభవం, చతురత గల జార స్త్రీ (అసతీ) తన కంటి మూడవ వంతు చూపులతో (వాలుచూపులు, సైగలతో) ఆ శృంగార భావాన్ని పూర్తి స్థాయిలో ప్రదర్శించి విస్తృతమైన భాష్యాన్ని రచిస్తుంది.

    3. దూతీ వ్యాఖ్యాతమ్ (రాయబార దూతిక = వ్యాఖ్యానం)

    • భాష్యం ఎంత గంభీరంగా ఉన్నా, ఒక మంచి వ్యాఖ్యాత లేదా గురువు విడమరిచి చెబితేనే శిష్యునికి సులభంగా అర్థమవుతుంది.

    • నాయకానాయికల మధ్య తిరిగే దూతిక (రాయబారిణి) వారి మనోభావాలను, చేష్టలను మాటల్లో విశదీకరించి (వ్యాఖ్యానించి) వివరిస్తుంది.

    4. కవిమాణవకా అధీయతే భావమ్ (కవులనే శిష్యుల అధ్యయనం)

    • 'మాణవకుడు' అంటే గురుకులంలో వేదశాస్త్రాలు నేర్చుకునే విద్యార్థి/బ్రహ్మచారి.

    • కవులనే శిష్యులు గురుకులంలో శాస్త్రాలను అధ్యయనం చేసినట్లే—ముగ్ధ చూపుల సూత్రాన్ని, కులట విలాసాల భాష్యాన్ని, దూతిక చెప్పే వ్యాఖ్యానాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని శృంగార భావాన్ని అధ్యయనం చేస్తూ కావ్యాలు రచిస్తున్నారు.

    లౌకిక శృంగార చేష్టలను శాస్త్రాధ్యయన పరిభాషతో పోల్చి కవుల భావనా ప్రక్రియను వర్ణించిన శబ్ద చమత్కారభరితమైన శ్లోకమిది.

శ్లోకం 15

ద్రాఘీయసా ధార్ష్ట్యగుణేన యుక్తాః కైః కైరపూర్వైః పరకావ్యఖండైః ।
ఆడంబరం యే వచసా వహంతి తే కే౽పి కంథాకవయో జయంతి ॥ 15 ॥

  • తాత్పర్యం: మిక్కిలి దిట్టమైన తెగింపు లేదా ధిక్కార గుణంతో కూడి, ఇతరుల కావ్యాలలోని ఏవో కొన్ని ముక్కలను ఏరి తెచ్చి, వాటితో తమ మాటల ఆడంబరాన్ని ప్రదర్శించే అతుకుల బొంత వంటి కవులు ('కంథాకవులు') లోకంలో జయకేతనం ఎగురవేస్తున్నారు.

  • పదార్థాలు:

    • ద్రాఘీయసా = మిక్కిలి పెద్దదైన / విస్తారమైన (అవిదీర్ఘేణ / దీర్ఘమైన).

    • ధార్ష్ట్యమ్ = ధైర్యం / తెగింపు (ప్రాగల్భ్యమ్).

శ్లోకం 16

కర్ణామృతసూక్తిరసం విముచ్య దోషేషు యత్నః సుమహాన్ఖలస్య ।
అవేక్షతే కేలివనం ప్రవిష్టః క్రమేలకః కంటకజాలమేవ ॥ 16 ॥

  • తాత్పర్యం: దుర్జనుడు చెవులకు అమృతం లాంటి సూక్తుల రసాన్ని విడిచిపెట్టి, కావ్యంలోని దోషాలను వెతకడానికే అధిక ప్రయత్నం చేస్తాడు. విహార వనంలోకి ప్రవేశించిన ఒంటె కేవలం ముళ్ళ పొదలనే వెతుక్కుని తిన్నట్లు ఇది ఉంటుంది.

  • పదార్థాలు:

    • క్రమేలకః = ఒంటె (ఉష్ట్రః).

శ్లోకం 17

సాహిత్యపాథోనిధిమంథనోత్థం కావ్యామృతం రక్షత హే కవీంద్రాః ।
యత్తస్య దైత్యా ఇవ లుంఠనాయ కావ్యార్థచోరాః ప్రగుణీభవంతి ॥ 17 ॥

  • తాత్పర్యం: ఓ శ్రేష్ఠులైన కవులారా! సాహిత్యమనే క్షీరసాగరాన్ని మథించగా పుట్టిన కావ్యామృతాన్ని కాపాడండి. ఎందుకంటే, దేవతల అమృతాన్ని దోచుకున్న రాక్షసుల వలె, కావ్యార్థాలను దోచుకునే దొంగలు సిద్ధమవుతున్నారు.

  • పదార్థాలు:

    • సాహిత్యపాథోనిధిమంథనోత్థమ్ = అలంకారాది గ్రంథాలను ప్రతిపాదించే శాస్త్రాలనే సాగర మథనం వల్ల పుట్టినదైన (అలంకారాదిప్రతిపాదకశాస్త్రసాగరమంథనోద్భవమ్).

శ్లోకం 18

గృహ్ణంతు సర్వే యది వా యథేచ్ఛం నాస్తి క్షతిః కాపి కవీశ్వరాణామ్ ।
రత్నేషు లుప్తేషు బహుష్వమర్త్యైరద్యాపి రత్నాకర ఏవ సింధుః ॥ 18 ॥

  • తాత్పర్యం: ఒకవేళ ఆ చౌర్యం చేసేవారంతా ఇష్టానుసారం కావ్యార్థాలను గ్రహించినా కవీశ్వరులకు వచ్చే నష్టం ఏమీ లేదు. పూర్వం దేవతలు ఎన్నో రత్నాలను దోచుకున్నప్పటికీ, సముద్రం ఇప్పటికీ రత్నాకరంగానే విలసిల్లుతోంది కదా!

శ్లోకం 19

దైవీర్గిరః కే౽పి కృతార్థయంతి తాః కుంఠయంత్యేవ పునర్విమూఢాః ।
యా విప్రుషః శుక్తిముఖేషు దైవ్యాస్తా ఏవ ముక్తా న తు చాతకేషు ॥ 19 ॥

  • తాత్పర్యం: కొందరు పండితులు దివ్యమైన సంస్కృత వాక్కులను సార్థకం చేస్తారు, కానీ మూర్ఖులు వాటిని వ్యర్థం చేస్తారు. ఆకాశం నుంచి పడే నీటి బిందువులు ముత్యపు చిప్పలలో పడితేనే ముత్యాలుగా మారతాయి కానీ, చాతక పక్షుల నోట్లో పడితే ముత్యాలు కావు కదా.

శ్లోకం 20

పరిశ్రమజ్ఞం జనమంతరేణ మౌనివ్రతం బిభ్రతి వాగ్మినోऽపి ।
వాచంయమాః సంతి వినా వసంతం పుంస్కోకిలాః పంచమచంచవోऽపి ॥ 20 ॥

  • తాత్పర్యం: శ్రమ విలువ తెలిసిన శ్రోతలు లేనప్పుడు గొప్ప వాక్చాతుర్యం కలవారు కూడా మౌనవ్రతాన్ని ఆచరిస్తారు. మధురమైన పంచమ స్వరాన్ని పలికే కోకిలలు కూడా వసంత ఋతువు వచ్చేంతవరకు మౌనంగానే ఉంటాయి కదా.

శ్లోకం 21

కావ్యం కరోషి కిము తే సుహృదో న సంతి యే త్వాముదీర్ణపవనం న నివారయంతి ।
గవ్యం ఘృతం పిబ నివాతగృహం ప్రవిశ్య వాతాధికా హి పురుషాః కవయో భవంతి ॥ 21 ॥

  • తాత్పర్యం: నువ్వు కవిత్వం రాస్తున్నావా? వాయు ప్రకోపం (పిచ్చి/ఉన్మాదం) వచ్చిన నిన్ను ఆపే మిత్రులు నీకు లేరా? గాలి తగలని గదిలోకి వెళ్లి ఆవు నెయ్యి తాగు. ఎందుకంటే శరీరంలో వాతం ఎక్కువైనవారే సాధారణంగా కవులవుతుంటారు! (హాస్య పూర్వకమైన శ్లోకం).

శ్లోకం 22

యః సత్పదస్థమిహ కావ్యమధు ప్రసన్నం ముష్ణన్పరస్య తనుతే నిజపద్యమధ్యే ।
అస్థానదోషజనితేవ పిపీలికాలీ కాలీ విభాతి లిఖితాక్షరపంక్తిరస్య ॥ 22 ॥

  • తాత్పర్యం: ఇతరుల కావ్యంలోని పరిశుద్ధమైన తేనె వంటి శ్రేష్ఠమైన పదాలను దొంగిలించి తన పద్యంలో చేర్చేవాని వ్రాత, ఆ అక్రమ సంబంధమైన దోషం వల్ల వచ్చి చేరిన నల్లటి చీమల వరుసలాగా అసహ్యంగా కనిపిస్తుంది.

శ్లోకం 23

హఠాదాకృష్ణానాం కతిపయపదానాం రచయితా జనః స్పర్ధాలుశ్చేదహహ కవినా వశ్యవచసా ।
భవేదద్య శ్వో వా కిమిహ బహునా పాపిని కలౌ ఘటానాం నిర్మాతుస్త్రిభువనవిధాతుశ్చ కలహః ॥ 23 ॥

  • తాత్పర్యం: ఎక్కడెక్కడి నుంచో కొన్ని పదాలను బలవంతంగా లాగి పద్యాలు అల్లేవాడు వాగ్దేవి అనుగ్రహం పొందిన మహాకవితో పోటీ పడితే — ఈ పాపిష్ఠి కలియుగంలో కుండలు చేసే కుమ్మరికి, ముల్లోకాలను సృష్టించే బ్రహ్మదేవుడికి మధ్య పోటీ లేదా పోట్లాట జరిగినట్లే అవుతుంది.

శ్లోకం 24

స్తుత్యే భవన్నివర్తకే సతి హరౌ కవిః సూక్తిభిః కరోతి వరవర్ణినీచరితవర్ణనం గర్హితమ్ ।
అనీతిరశ్నీపతిర్బత శునీతనుం మౌక్తికైర్విభూషయతి దేవతాముకుటభాగయోగ్యైర్యథా ॥ 24 ॥

  • తాత్పర్యం: సంసార బంధాలను తొలగించే స్తుతింపదగిన శ్రీహరి ఉండగా, కవి తన ఉత్తమ వాక్కులతో నింద్యమైన స్త్రీల శృంగార చరిత్రలను వర్ణించడం మిక్కిలి అన్యాయం. ఇది దేవతల కిరీటాలకు తగిన ముత్యాలతో ఆడ కుక్క శరీరాన్ని అలంకరించినట్లే వ్యర్థమైన చర్య.

  • పదార్థాలు:

    • వరవర్ణినీచరితవర్ణనమ్ = రాజవర్ణన లేదా సుందరీమణుల వర్ణనకు సంబంధించినది (రాజవర్ణనపరామ్).

శ్లోకం 25

శ్రీనాథస్తవనానురూపకవనాం వాణీం మనోహారిణీం కష్టం హా కవయః కదర్యకుటిలక్ష్మాపాలసాత్కుర్వతే ।
దూరోపాహృతసౌరసైంధవపయో దేవాభిషేకోచితం సంసేకే వినియుంజతే సుమతయః శాఖాలవాలస్య కిమ్ ॥ 25 ॥

  • తాత్పర్యం: లక్ష్మీనాథుడైన శ్రీహరి స్తుతికి యోగ్యమైన మనోహరమైన వాక్కును, కవులు లుబ్ధులు మరియు కుటిలులైన రాజాధముల సేవకు అంకితం చేయడం ఎంతో శోచనీయం. ఎంతో శ్రమతో దూరం నుంచి తెచ్చిన దివ్యమైన గంగాజలాన్ని దేవతల అభిషేకానికి వాడతారు కానీ, చెట్ల మొదళ్ళలో పోయడానికి ఎవరైనా బుద్ధిమంతులు ఉపయోగిస్తారా?

  • పదార్థాలు:

    • సౌరసైంధవపయః = గంగాజలము (గంగాజలమ్).

శ్లోకం 26

లీలాలుంఠితశారదాపురమహాసంపద్భరాణాం పురో విద్యాసద్మవినిర్గలత్కణముషో వల్గంతి చేత్పామరాః ।
అద్య శ్వః ఫణినాం శకుంతశిశవో దంతావలానాం వృకాః సింహానాం చ సుఖేన మూర్ధ్సు పదం ధాస్యంతి సాలావృకాః ॥ 26 ॥

  • తాత్పర్యం: సరస్వతీ దేవి సంపదనంతా లీలావనంగా వశం చేసుకున్న మహాకవుల ఎదుట, అక్షరాల జ్ఞానలేశాన్ని దొంగిలించిన పామరులు ప్రగల్భాలు పలికితే — రేపో మాపో పాముల తలలపై పక్షి పిల్లలు, ఏనుగులపై తోడేళ్ళు, సింహాల తలలపై నక్కలు సైతం ధైర్యంగా కాలు మోపుతాయి.

శ్లోకం 27

స్వాధీనో రసనాంచలః పరిచితాః శబ్దాః కియంతః క్వచిత్ శ్రేణీంద్రో న నియామకః పరిషదః శాంతాః స్వతంత్రం జగత్ ।
తద్యూయం కవయో వయం వయమితి ప్రస్తావనాడంకృతిస్వచ్ఛందం ప్రతిసద్మ గర్జత కథం మౌనవ్రతాలంబినః ॥ 27 ॥

  • తాత్పర్యం: నాలుక కొస తమ అధీనంలోనే ఉంది, కొన్ని పరిచయమైన శబ్దాలు వచ్చు, అడ్డుచెప్పే గురువులూ లేరు, సభలు నిశ్శబ్దంగా ఉన్నాయి, లోకమంతా స్వేచ్ఛగా ఉంది. ఇక "మీరు కవులా? మేమే అసలైన కవులం!" అని ప్రతి ఇంటి ముందు డప్పులు కొట్టుకుంటూ గర్జించండి, మౌనంగా ఎందుకు ఉంటారు? (వ్యంగ్య శ్లోకం).

శ్లోకం 28

స్వర్గానర్గలనిర్గలత్సురసరిత్పాథఃప్రపాతప్రథాప్రత్యాఖ్యానపటీయసాపి వచసా జిహ్రేతి జిహ్వా నః ।
ఏకద్వ్యక్షరకల్పనాపిష్టరచనాదుర్వారగర్వగ్రహాః కంథామాత్రకువిందకాః కవయితుం సజ్జంతి లజ్జాముచః ॥ 28 ॥

  • తాత్పర్యం: స్వర్గం నుంచి నిర్బంధం లేకుండా ఉరికే గంగా ప్రవాహం వంటి ప్రౌఢమైన వాగ్ధోరణి గల మేము కూడా రచన చేయడానికి సిగ్గుపడుతుంటే; ఒకటి రెండు అక్షరాల అతుకుల పిండి లాంటి రచనలు చేస్తూ, గర్వంతో కళ్లు నెత్తికెక్కిన బొంతలు నేసే నేతగాళ్ళ వంటి పనికిమాలిన కవులు సిగ్గులేకుండా కవిత్వం చెప్పడానికి సిద్ధపడుతున్నారు!

శ్లోకం 29

యః స్యాత్కేవలలక్ష్యలక్షణరతో నో తర్కసంపర్కభృన్నా లంకారవిచారచారుధిషణః కావ్యజ్ఞశిక్షోజ్ఝితః ।
తస్మాచ్చేద్రసశాలి కావ్యముదయేదేకాంతतः సుందరం ప్రాసాదో ధవలస్తదా క్షితిపతే కాకస్య కార్ష్ణ్యాద్భవేత్ ॥ 29 ॥

  • తాత్పర్యం: కేవలం వ్యాకరణ లక్షణాలను మాత్రమే నమ్ముకుని, తర్కశాస్త్ర పరిచయం లేక, అలంకార శాస్త్ర విచక్షణా జ్ఞానం కొరవడి, సత్కవుల శిక్షణ లేని వాని నుండి ఒకవేళ రసవంతమైన పరమ సుందర కావ్యం వెలువడితే — ఓ రాజా! నల్లటి కాకి రంగు నుండి తెల్లటి పాలరాతి మహలు నిర్మితమైనట్లే (అది అసంభవం).

  • పండిత ప్రశంసా 

శ్లోకం 1

పండితే హి గుణాః సర్వే మూర్ఖే దోషాశ్చ కేవలాః ।
తస్మాన్మూర్ఖసహస్రేభ్యః ప్రాజ్ఞ ఏకో విశిష్యతే ॥ 1 ॥

  • తాత్పర్యం: పండితుని యందు సకల సద్గుణాలు ఉంటాయి; మూర్ఖుని యందు కేవలం దోషాలే ఉంటాయి. అందువల్ల వేలమంది మూర్ఖుల కంటే ఒక్క వివేకి అయిన పండితుడే ఎంతో శ్రేష్ఠుడు.

శ్లోకం 2

యత్ర విద్వజ్జనో నాస్తి శ్లాఘ్యస్తత్రాల్పధీరపి ।
నిరస్తపాదపే దేశే ఏరండోऽపి ద్రుమాయతే ॥ 2 ॥

  • తాత్పర్యం: విద్వాంసులు లేని చోట అల్పబుద్ధి కలవాడైనా ప్రశంసలు పొందుతాడు. చెట్లు లేని ఎడారి ప్రాంతంలో ఆముదం చెట్టు కూడా ఒక మహా వృక్షంగా చెలామణి అవుతుంది కదా!

  • పదార్థాలు:

    • ద్రుమాయతే = చెట్టులాగా ప్రవర్తిస్తుంది / భావించబడుతుంది (వృక్షవదాచరతి).

శ్లోకం 3

కిం కులేన విశాలేన విద్యాహీనస్య దేహినః ।
అకులీనోऽపి విద్యావాన్దేవైరపి స పూజ్యతే ॥ 3 ॥

  • తాత్పర్యం: విద్యావిహీనుడైన మానవునికి గొప్ప వంశంలో పుట్టినా ప్రయోజనం ఏమిటి? ఉన్నత కులంలో పుట్టకపోయినా విద్య కలవాడైతే దేవతలచేత సైతం పూజింపబడతాడు.

  • పదార్థాలు:

    • విశాలేన = గొప్పదైన / విస్తారమైన (విస్తీర్ణేన).

    • పూజ్యతే = గౌరవింపబడును / అర్చింపబడును.

శ్లోకం 4

రోహణం సూక్తిరత్నానాం వందే బృందం విపశ్చితామ్ ।
యన్మధ్యపతితో నీచః కాచోऽప్యుచ్చైర్మహీయతే ॥ 4 ॥

  • తాత్పర్యం: సూక్తులనే రత్నాలకు పుట్టినిల్లయిన రోహణ పర్వతం లాంటి పండిత సమూహానికి నమస్కరిస్తున్నాను. ఆ పండితుల మధ్య చేరిన సామాన్య గాజు ముక్క వంటి అల్పుడు కూడా మిక్కిలి గౌరవాన్ని, శ్రేష్ఠత్వాన్ని పొందుతాడు.

శ్లోకం 5

విద్వానేవ విజానాతి విద్వజ్జనపరిశ్రమమ్ ।
నహి వంధ్యా విజానాతి గుర్వీం ప్రసవవేదనామ్ ॥ 5 ॥

  • తాత్పర్యం: విద్వాంసుని కష్టాన్ని లేదా శ్రమను మరొక విద్వాంసుడు మాత్రమే గ్రహించగలడు. గొడ్రాలు ప్రసవించే సమయంలో స్త్రీ అనుభవించే తీవ్రమైన పురిటి నొప్పులను తెలుసుకోలేదు కదా!

  • పదార్థాలు:

    • గుర్వీమ్ = మిక్కిలి గొప్పదైన / తీవ్రమైన (మహతీమ్).

    • ప్రసవవేదనామ్ = ప్రసవ సమయంలో కలిగే నొప్పి (ప్రసవకాలే యా వేదనా తామ్).

శ్లోకం 6

ప్రాజ్ఞో హి జల్పతాం పుంసాం శ్రుత్వా వాచః శుభాశుభాః ।
గుణవద్వాక్యమాదత్తే హంసః క్షీరమివాంభసః ॥ 6 ॥

  • తాత్పర్యం: పండితుడు వ్యర్థంగా వాగే మానవుల మంచి-చెడు మాటలన్నింటినీ విన్నప్పటికీ, కేవలం గుణవంతమైన మంచి మాటను మాత్రమే స్వీకరిస్తాడు. హంస నీటితో కలిసిన పాల నుండి నీటిని విడిచి పాలను మాత్రమే స్వీకరించినట్లుగా ఇది ఉంటుంది.

శ్లోకం 7

విద్వత్త్వం చ నృపత్వం చ నైవ తుల్యం కదాచన ।
స్వదేశే పూజ్యతే రాజా విద్వాన్సర్వత్ర పూజ్యతే ॥ 7 ॥

  • తాత్పర్యం: పాండిత్యం మరియు రాజ్యపాలన (రాజరికం) ఎన్నటికీ సమానం కావు. రాజు తన దేశంలో మాత్రమే పూజింపబడతాడు, కానీ విద్వాంసుడు దేశదేశాలలో అంతటా పూజింపబడతాడు.

శ్లోకం 8

అలంకరోతి యః శ్లోకం శుక ఏవ న మధ్యమః ।
అలంకరోతి యః శ్లోకం శునక ఏవ న మధ్యమః ॥ 8 ॥

  • తాత్పర్యం: శ్లోకానికి లేదా సత్కీర్తికి అలంకారంగా నిలిచేవాడు చిలుక వంటి ఉత్తముడే కానీ మధ్యముడు కాడు. దీనికి విరుద్ధంగా శ్లోకాన్ని పాడుచేసేవాడు శునకం (కుక్క) వంటి అధముడే కానీ మధ్యముడు కాదు. (ఇది శబ్ద చమత్కార శ్లోకం).

  • పదార్థాలు:
    న మధ్యమః = అతడు మధ్యముడు లేదా సామాన్యుడు కాడు, ఉత్తమోత్తముడు  ( నకారము మధ్యలో చేరిన వాడు కాడు)
  • నమధ్యమః శుకః = మధ్యలో 'న' కారము చేరిన 'శుక' పదం 'శునక' (కుక్క) అవుతుంది.

    • అలంకరోతి = నిషేధిస్తుంది / తిరస్కరిస్తుంది (నిషేధతి తిరస్కరోతీత్యర్థః).

శ్లోకం 9

సదోషమపి నిర్దోషం భవత్యగ్రే విపశ్చితః ।
రామస్యేవార్జునవపుః కవేశ్చ సరసం వచః ॥ 9 ॥

  • తాత్పర్యం: పరశురాముని ఎదుట బాహువులతో కూడిన సహస్రార్జునుని శరీరం బాహువులు తెగి ఎలా నిర్దోషం (బాహువులు లేనిది) అయిందో, అలాగే పండితుని ఎదుట కవి యొక్క దోష సహితమైన మాట కూడా సవరణ పొంది నిర్దోషమైన సరస వాక్కుగా మారుతుంది.

  • పదార్థాలు:

    • సదోషమ్ = లోపములతో కూడినది; మరొక అర్థంలో బాహువులతో (చేతులతో) కూడినది (దోషసహితమ్, పక్షే దోషో హస్తస్తత్సహితమ్).

    • రామస్య = పరశురాముని యొక్క (పరశురామస్య).

    • అర్జునవపుః = సహస్రార్జునుని శరీరము (సహస్రార్జునశరీరమ్).

శ్లోకం 10

గుణదోషౌ బుధో గృహ్ణన్నిందుక్ష్వేడావివేశ్వరః ।
శిరసా శ్లాఘతే పూర్వం పరం కంఠే నియచ్ఛతి ॥ 10 ॥

  • తాత్పర్యం: బుద్ధిమంతుడు గుణదోషాలు రెండింటినీ గ్రహించే విధానం పరమశివుడు చంద్రుడిని, హాలాహల విషాన్ని స్వీకరించినట్లు ఉంటుంది. పూర్వమైన గుణాన్ని (చంద్రుడిని) శిరస్సుపై ధరించి కొనియాడతాడు; పరమైన దోషాన్ని (విషాన్ని) బయటకు రానివ్వకుండా కంఠంలోనే అణచిపెడతాడు.

  • పదార్థాలు:

    • గృహ్ణన్ = తెలుసుకొనుచూ / స్వీకరించుచూ (జానన్, పక్షే ఉపాదదాన్).

    • క్ష్వేడః = గరళము / విషము (గరలమ్).

    • శ్లాఘతే = అభినందిస్తాడు / ధరిస్తాడు (అభినందయతి, పక్షే ధారయతి).

    • నియచ్ఛతి = కంఠం దాటకుండా అణచివేస్తాడు / నిలుపుతాడు (నిరుణద్ధి, పక్షే స్థాపయతి).

శ్లోకం 11

స్థిరా శైలీ గుణవతాం ఖలబుద్ధ్యా న బాధ్యతే ।
రత్నదీపస్య హి శిఖా వాత్యయాపి న నాశ్యతే ॥ 11 ॥

  • తాత్పర్యం: గుణవంతుల స్థిరమైన ప్రవర్తనా శైలి దుర్జనుల దుష్టబుద్ధి వల్ల ఎన్నడూ చెదిరిపోదు. రత్నదీపపు కాంతి తీవ్రమైన పెనుగాలి వీచినా ఎలా ఆరిపోదో, సజ్జనుల పద్ధతి కూడా అలాగే చెక్కుచెదరదు.

  • పదార్థాలు:

    • శైలీ = ప్రవర్తనా విధానము / పద్ధతి (రీతిః).

శ్లోకం 12

వేశ్యానామివ విద్యానాం ముఖం కైః కైర్న చుంబితమ్ ।
హృదయగ్రాహిణస్తాసాం ద్విత్రాః సంతి న సంతి వా ॥ 12 ॥

  • తాత్పర్యం: వేశ్యల ముఖం వలె విద్యల పైపై రూపాన్ని (బాహ్య ముఖాన్ని) ఎందరో ముద్దులాడుతుంటారు (చదువుతుంటారు). కానీ వాటి హృదయాన్ని, ఆంతర్యాన్ని లోతుగా గ్రహించగల నిజమైన పండితులు లోకంలో ఇద్దరో ముగ్గురో మాత్రమే ఉంటారు; లేదా అసలు ఉండకపోనూవచ్చు.

శ్లోకం 13

విదుషాం వదనాద్వాచః సహసా యాంతి నో బహిః ।
యాతాశ్చేన్న పరాంచంతి ద్విరదానాం రదా ఇవ ॥ 13 ॥

  • తాత్పర్యం: విద్వాంసుల నోటి నుండి మాటలు తొందరపడి బయటకు రావు. ఒకవేళ బయటకు వస్తే మాత్రం, ఏనుగు దంతాలు బయటకు వచ్చిన తర్వాత మళ్లీ లోపలికి వెళ్ళనట్లే, వారి మాటలు ఎన్నటికీ వెనక్కి మళ్లవు (తప్పవు).

    విద్వాంసుల మాటకు ఏనుగు దంతాలను (ద్విరద రదాలు) పోల్చడం వెనుక నాలుగు ముఖ్యమైన కారణాలు ఉన్నాయి:

    • తిరుగులేని పద్ధతి (అప్రతినివృత్తి): చాలా జంతువుల దంతాలు లోపలే ఉంటాయి లేదా పెదవుల వెనుక దాగి ఉంటాయి. కానీ ఏనుగు కుంభస్థలం కింద నుంచి బయటకు పొడుచుకువచ్చే బయటి దంతాలు (తస్కులు) ఒక్కసారి బయటపడ్డాక మళ్లీ లోపలికి లాక్కోవడం లేదా దాచడం అసాధ్యం. విద్వాంసుడి నోటి నుంచి వెలువడిన మాటకు కూడా అంతే తిరుగుండదు—ఆడిన మాటను అతడు ఎన్నటికీ వెనక్కి తీసుకోడు, తప్పడు.

    • గాంభీర్యం, స్థిరత్వం: ఏనుగు నడకలో ఎంత నిదానం, స్థిరత్వం ఉంటాయో, పండితుడి ఆలోచనలో అంత గాంభీర్యం ఉంటుంది. తొందరపడి నోరు జారకపోవడం, ఒకసారి పలికితే కొండబండలా నిలబడడం అనే గుణం గజదంతాల దృఢత్వాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది.

    • రత్నసమానమైన విలువ: ఏనుగు దంతం అత్యంత విలువైనది (గజముక్తలకు, దంతపు శిల్పాలకు ప్రసిద్ధి). విద్వాంసుడు పలికే ప్రతి మాటా ఆణిముత్యం లాంటిది; పనికిరాని వ్యర్థ ప్రలాపాలు కావు.

    • రక్షణ మరియు గౌరవ చిహ్నం: ఏనుగుకు దంతాలు కేవలం ఆహారం కోసం కాక శోభను, ఆత్మరక్షణను, రాజసౌభాగ్యాన్ని ఇస్తాయి. అలాగే విద్వాంసుడి వాక్కు అతడి శీల రక్షణకు, లోక గౌరవానికి మూలస్తంభంగా నిలుస్తుంది.

శ్లోకం 14

అర్థాహరణకౌశల్యం కిం స్తుమః శాస్త్రవాదినామ్ ।
అవ్యయేభ్యోऽపి యే చార్థాన్నిష్కర్షంతి సహస్రశః ॥ 14 ॥

  • తాత్పర్యం: శాస్త్ర వాదుల యొక్క అర్థాలను రాబట్టే నైపుణ్యాన్ని ఏమని పొగడాలి! వారు రూపభేదం లేని 'అవ్యయాల' నుండి సైతం వేలకొద్దీ భావార్థాలను రాబడతారు; మరొక అర్థంలో, రూపాయి కూడా ఖర్చుపెట్టని పరమ లోభుల (పిసినారుల) నుండి కూడా తమ వాక్చాతుర్యంతో వేలకొద్దీ ధనాన్ని రాబడతారు!

  • పదార్థాలు:

    • అవ్యయేభ్యః = మార్పులేని అవ్యయ పదాల నుండి (అనేకార్థాలు కలవి); పక్షాంతరంలో ఏమాత్రం ఖర్చుపెట్టని పిసినారుల నుండి (అవ్యయానామనేకార్థత్వాత్, పక్షే వ్యయరహితేభ్యః కృపణేభ్య ఇతి యావత్).

శ్లోకం 15

స ఏవ రసికో లోకే శ్రుత్వా కావ్యం పరైః కృతమ్ ।

ఉత్పద్యతే చ యుగపద్వదనేऽక్ష్ణోశ్చ యస్య వాః
 ॥ 15 ॥

  • తాత్పర్యం: ఇతరులు రచించిన కావ్యాన్ని విన్నప్పుడు ఎవరి ముఖంలో ప్రశంసా వాక్యము ('వాహ్ వాహ్' అనే ధ్వని), కళ్ళలో ఆనందబాష్పాలు ఒకేసారి ఉద్భవిస్తాయో, అతడే లోకంలో నిజమైన రసికుడు.

  • పదార్థాలు:

    • వార్ = నీరు (కంటిలో ఆనందబాష్పాలు); మరొక అర్థంలో 'వా వా' లేదా 'వాహ్ వాహ్' అనే లోకోక్తి / ప్రశంసా శబ్దం (ఉదకమ్, పక్షే 'వా వా' ఇతి లౌకికశబ్దః).

శ్లోకం 16

శ్రుతే మహాకవేః కావ్యే నయనే వదనే చ వాః ।

యుగపద్యస్య నోదేతి స వృషో మహిషో౽థవా ॥ 16 ॥

  • తాత్పర్యం: మహాకవి కావ్యాన్ని విన్నప్పుడు ఎవరి కళ్లలో ఆనందబాష్పాలు, నోటి నుండి 'వాహ్ వాహ్' అనే ప్రశంస ఏకకాలంలో వెలువడవో—అతడు మనుష్యుడు కాడు; ఎద్దో లేదా దున్నపోతో మాత్రమే!

  • పదార్థాలు:

    • వార్ = కంటి యందు ఆనందబాష్ప జలము, ముఖము నందు 'వాహ్ వాహ్' అనే ప్రశంసను తెలిపే దేశ్య శబ్దము (నయనే వాః  సలిలమ్ ఆనందాశ్రుజలమిత్యర్థః, వదనే చ వాః  'వాహవా' ఇతి ప్రశంసాబోధకో దేశీ శబ్దః).

శ్లోకం 17

విద్యా వినయోపేతా హరతి న చేతాంసి కస్య మనుజస్య ।

కాంచనమణిసంయోగో నో జనయతి కస్య లోచనానందమ్ ॥ 17 ॥

  • తాత్పర్యం: వినయంతో కూడిన విద్య ఏ మానవుని మనస్సును ఆకట్టుకోదు? బంగారంతో రత్నం పొదగబడిన కలయిక ఏ మనిషి కళ్ళకు ఆనందాన్ని కలిగించకుండా ఉంటుంది? అందరికీ కలిగిస్తుంది.

శ్లోకం 18

వ్యాఖ్యాతుమేవ కేచిత్కుశలాః శాస్త్రం ప్రయోక్తుమలమన్యే ।

ఉపనామయతి కరోऽన్నం రసాంస్తు జిహ్వైవ జానాతి ॥ 18 ॥

  • తాత్పర్యం: శాస్త్రాన్ని కేవలం వ్యాఖ్యానించడంలో కొందరు నేర్పరులైతే, దానిని ఆచరణలో ప్రయోగించడంలో మరికొందరు సమర్థులు. చేయి ఆహారాన్ని నోటి దగ్గరకు చేరుస్తుంది కానీ, దాని రుచులను కేవలం నాలుక మాత్రమే తెలుసుకోగలదు కదా!

శ్లోకం 19

సత్యం తపో జ్ఞానమహింసతా చ విద్వత్ప్రణామం చ సుశీలతా చ ।

ఏతాని యో ధారయతే స విద్వాన్న కేవలం యః పఠతే స విద్వాన్ ॥ 19 ॥

  • తాత్పర్యం: సత్యం, తపస్సు, జ్ఞానం, అహింస, పండితుల పట్ల వినమ్రత, ఉత్తమ శీలము—ఈ సద్గుణాలను ఎవడైతే జీవితంలో ధరిస్తాడో (ఆచరిస్తాడో) అతడే నిజమైన పండితుడు; కేవలం గ్రంథాలను చదివేసినంత మాత్రాన పండితుడు కాలేడు.

శ్లోకం 20

కవీశ్వరాణాం వచసా వినోదైర్నందంతి విద్యానిధయో న చాన్యే ।

చంద్రోపలా ఏవ కరైర్హిమాంశోర్మధ్యే శిలానాం సరసా భవంతి ॥ 20 ॥

  • తాత్పర్యం: శ్రేష్ఠులైన కవుల వినోదభరిత కావ్య వాక్కుల వలన విద్యావంతులు మాత్రమే ఆనందిస్తారు కానీ ఇతరులు కాదు. ఎన్నో రాళ్ళు ఉన్నప్పటికీ, చంద్రుని కిరణాలు తగలగానే చంద్రకాంతమణులు మాత్రమే కరిగి రసభరితమవుతాయి కదా!

శ్లోకం 21

శాస్త్రాణ్యధీత్యాపి భవంతి మూర్ఖా యస్తు క్రియావాన్పురుషః స విద్వాన్ ।

సుచింతితం చౌషధమాతురాణాం న నామమాత్రేణ కరోత్యరోగమ్ ॥ 21 ॥

  • తాత్పర్యం: శాస్త్రాలను క్షుణ్ణంగా చదివినప్పటికీ ఆచరణ లేనివారు మూర్ఖులే అవుతారు; ఎవడైతే ఆచరణశీలుడో వాడే నిజమైన పండితుడు. ఎంతో ఆలోచించి సిద్ధం చేసిన ఔషధమైనా సరే, రోగులు దాని పేరును పలకడం వల్ల మాత్రమే వ్యాధి నయం కాదు; సేవించాలి కదా!

శ్లోకం 22

న పండితాః సాహసికా భవంతి శ్రుత్వాపి తే సంతులయంతి తత్త్వమ్ ।

తత్త్వం సమాదాయ సమాచరంతి స్వార్థం ప్రకుర్వంతి పరస్య చార్థమ్ ॥ 22 ॥

  • తాత్పర్యం: పండితులు ఆలోచించకుండా తొందరపాటు నిర్ణయాలు (సాహసాలు) చేయరు. వారు ఏ విషయాన్ని విన్నా దాని వాస్తవిక తత్త్వాన్ని తూచి బేరీజు వేసుకుంటారు; ఆ సత్యాన్ని గ్రహించి ఆచరిస్తూ, తమ హితాన్ని సాధించుకుంటూనే ఇతరుల మేలును కూడా సమకూరుస్తారు.

శ్లోకం 23

ఇహ తురగశతైః ప్రయాంతు మూఢా ధనరహితాస్తు బుధాః ప్రయాంతు పద్భ్యామ్ ।

గిరిశిఖరగతాపి కాకపంక్తిః పులినగతైర్న సమత్వమేతి హంసైః ॥ 23 ॥

  • తాత్పర్యం: ఈ లోకంలో మూర్ఖులు వందలాది గుర్రాల రథాలపై తిరగవచ్చు, ధనం లేని పండితులు కాలినడకన నడవవచ్చు. కానీ పర్వత శిఖరంపై కూర్చున్న కాకుల వరుస, నదీ తీరపు ఇసుక తిన్నెలపై ఉన్న రాజహంసలతో ఎన్నటికీ సమానం కాలేదు.

  • పదార్థాలు:

    • పులినగతైః = ఇసుక తిన్నెలపై ఉన్నట్టి (సైకతగతైః).

శ్లోకం 24

సన్తశ్చేదిహ గుణబిందవో బుధస్తాన్సంతుష్టః కవలయతి స్ఫుటేऽపి దోషే ।

సంయుక్తానపి పయసః కణాన్విచిన్వన్నంభస్తో గ్రసతి హి మల్లు మల్లికాక్షః ॥ 24 ॥

  • తాత్పర్యం: ఎదుటివారిలో స్పష్టమైన లోపాలు కనిపించినప్పటికీ, వారిలో ఏ కొద్దిపాటి మంచి గుణాలున్నా పండితుడు సంతోషంతో వాటిని మాత్రమే స్వీకరిస్తాడు. మల్లికాక్షమనే రాజహంస నీటితో కలిసి ఉన్న పాల బిందువులను వేరు చేసి స్వీకరించినట్లే ఇది ఉంటుంది.

  • పదార్థాలు:

    • మల్లికాక్షః = రాజహంస (రాజహంసః).

శ్లోకం 25

అన్యా జగద్ధితమయీ మనసః ప్రవృత్తిరన్యైవ కాపి రచనా వచనాలీనామ్ ।

లోకోత్తరా చ కృతిరాకృతిరంగహృద్యా విద్యావతాం సకలమేవ గిరా దవీయః ॥ 25 ॥

  • తాత్పర్యం: విద్యావంతుల మనస్సు లోకకల్యాణంతో నిండి విశిష్టంగా ఉంటుంది; వారి మాటల కూర్పు అత్యంత రమణీయంగా ఉంటుంది; వారి కార్యాచరణ లోకోత్తరమైనది, వారి రూపం హృద్యమైనది. విద్వాంసుల సమస్త వైభవం వర్ణించడానికి మాటలకు కూడా అందనంత దూరంలో (అతీతంగా) ఉంటుంది.

  • పదార్థాలు:

    • జగద్ధితమయీ = లోకానికి ఎంతో మేలు కూర్చేది (లోకహితప్రచురా).

    • దవీయః = మిక్కిలి దూరమైనది / వర్ణనాతీతమైనది (అతిదూరమ్).

శ్లోకం 26

అధిగతపరమార్థాన్పండితాన్మా౽వమంస్థాస్తృణమివ లఘు లక్ష్మీర్నైవ తాన్సంరుణద్ధి ।

మదమిలితమిలిందశ్యామగండస్థలానాం న భవతి బిసతంతుర్వారణం వారణానామ్ ॥ 26 ॥

  • తాత్పర్యం: పరమార్థాన్ని తెలుసుకున్న పండితులను ఎన్నడూ అవమానించవద్దు. గడ్డిపోచ వంటి అల్పమైన సంపద వారిని కట్టిపడవేసి నిలువరించలేదు. తుమ్మెదలు మూగిన మదజలంతో కూడిన చెక్కిళ్ళు గల మదపుటేనుగులను తామరతూడు దారం ఎన్నటికీ బంధించలేదు కదా!

  • పదార్థాలు:

    • మా౽వమంస్థాః = అవమానించవద్దు (అవమానం మా కురు).

    • సంరుణద్ధి = అడ్డుకోదు / బంధించదు (రోధం న కురుతే).

    • వారణానామ్ = గజముల యొక్క / ఏనుగుల యొక్క (గజానామ్).

శ్లోకం 27

శాస్త్రోపస్కృతశబ్దసుందరగిరః శిష్యప్రదేయాగమా విఖ్యాతాః కవయో వసంతి విషయే యస్య ప్రభోర్నిర్ధనాః ।

తజ్జాడ్యం వసుధాధిపస్య కవయో హ్యర్థే వినాపీశ్వరాః కుత్స్యాః స్యుః కుపరీక్షకా న మణయో యైరర్ఘతః పాతితాః ॥ 27 ॥

  • తాత్పర్యం: వ్యాకరణాది శాస్త్ర సంస్కారంతో శుద్ధమైన సుందర వాక్కులు కలవారు, శిష్యులకు జ్ఞానాన్ని ధారపోసే ప్రసిద్ధులైన పండిత కవులు ఏ రాజు రాజ్యంలోనైనా దరిద్రులుగా జీవిస్తుంటే—ఆ మూర్ఖత్వం లేదా దోషం ఆ రాజుదే అవుతుంది. ఎందుకంటే కవులు ధనం లేకపోయినా పూజ్యులే (ఈశ్వరులే). రత్నాల విలువ తెలియక వాటి వెలను తగ్గించిన అజ్ఞానులైన పరీక్షకులే నిందార్హులు కానీ రత్నాలు కావు కదా!

  • పదార్థాలు:

    • శాస్త్రోపస్కృతశబ్దసుందరగిరః = శాస్త్ర సంస్కారముతో శుద్ధమైన పదముల చేత అందమైన వాక్కులు కలవారు (శాస్త్రసంస్కారేణ శుద్ధా యే శబ్దాస్తైః సుందరా గిరో యేషాం తే).

    • కవయః = పండితులు (పండితాః).

    • విషయే = రాజ్యము నందు / దేశము నందు (దేశే).

    • జాడ్యమ్ = మౌర్ధ్యము / మూర్ఖత్వము (మౌర్ఖ్యమ్).

    • అర్ఘతః = మూల్యం లేదా వెల నుండి (మూల్యతః).

శ్లోకం 28

హర్తుర్యాతి న గోచరం కిమపి శం పుష్ణాతి సర్వాత్మనా హ్యర్థిభ్యః ప్రతిపాద్యమానమనిశం ప్రాప్నోతి వృద్ధిం పరామ్ ।

కల్పాంతేష్వపి న ప్రయాతి నిధనం విద్యాఖ్యమంతర్ధనం యేషాం తాన్ప్రతి మానముజ్ఝత నృపాః కస్తైః సహ స్పర్ధతే ॥ 28 ॥

  • తాత్పర్యం: దొంగల కంటికి చిక్కనిది, సర్వవిధాలా అనిర్వచనీయమైన సుఖాన్ని చేకూర్చేది, యాచకులకు ఎంత దానం చేసినా నిరంతరం మరింతగా పెరిగేది, ప్రళయ కాలంలో సైతం నశించనిదైన 'విద్య' అనే అంతర్ధనం ఎవరి దగ్గరైతే ఉందో—అటువంటి పండితుల పట్ల ఓ రాజులారా! మీ గర్వాన్ని వీడండి. వారితో పోటీ పడగలవారు ఎవరున్నారు?

  • పదార్థాలు:

    • కిమపి = అనిర్వచనీయమైన / ఆలోచించనలవికాని (అచింత్యమ్).

    • శమ్ = సుఖమును (సుఖమ్).

    • ప్రతిపాద్యమానమ్ = ఇవ్వబడుతున్నట్టి / దానము చేయబడుతున్నట్టి (దీయమానమ్).

    • అనిశమ్ = ఎల్లప్పుడు / నిరంతరము (నిరంతరమ్).

    • ఉజ్ఝత = విడిచిపెట్టండి (త్యజత).

    • స్పర్ధతే = పోటీపడును (స్పర్థాం కరోతి).

                               

No comments:

Post a Comment

అరిపలాయనమ్, ప్రతాపవర్ణనమ్, కీర్తివర్ణనమ్

  అరిపలాయనమ్ శ్లోకము 1 సాలకాననయుక్తాపి సాలకాననవర్జితా | హారావరుద్ధకణ్ఠాపి విహారారివధూస్తవ || 1 || విశేషాలు (విరోధాభాస & శ్లేషాలంకారము): ...