Sunday, August 16, 2026

విశిష్టకవిప్రశంసా

 సుభాషితరత్నభాండాగారములోని ‘విశిష్టకవిప్రశంసా’ శ్లోకాల తాత్పర్యాలు, 

విశిష్టకవిప్రశంసా

అమరసింహః

శ్లోకము 1:

ప్రయోగవ్యుత్పత్తౌ ప్రతిపదవిశేషార్థకథనే
ప్రసన్నో గామ్భీర్యే రసవతి చ కావ్యార్థరచనే ।
అగమ్యాయామన్యైర్దిశి పరిణతావర్థవచసోః
కృతచేద్రత్నాకీ కవిరమరసింహో విజయతే ॥ 1 ॥

  • తాత్పర్యము: శబ్ద ప్రయోగాల వ్యుత్పత్తిని తెలపడంలోను, ప్రతి పదానికి గల విశేషార్థాన్ని వివరించడంలోను నిపుణుడు; అర్థ గాంభీర్యము, రసవంతమైన కావ్యార్థ రచనలో పరిశుద్ధుడు; ఇతరులు ప్రవేశించలేని విధంగా శబ్దార్థాల పరిపక్వతను సాధించి (రత్నావళి వంటి విశేష గ్రంథాన్ని) రచించిన అమరసింహ కవి సదా విజయుడై ప్రకాశిస్తున్నాడు.

కాళిదాసః

శ్లోకము 2:

కవయః కాళిదాసాద్యాః కవయో వయమప్యమీ ।
పర్వతే పరమాణౌ చ పదార్థత్వే ప్రతిష్ఠితమ్ ॥ 2 ॥

  • తాత్పర్యము: కాళిదాసాదులు గొప్ప కవులు, మేమూ కవులమే! పర్వతము మరియు పరమాణువు రెండూ ‘పదార్థం’ అనే వర్గంలో సమానంగానే చేర్చబడతాయి కదా! (పరమాణువు పర్వతంతో సమానం కాలేనట్లే, మేము కూడా కాళిదాసుతో సమానులం కాలేము అని భావము).

శ్లోకము 3:

నిర్గతాసు న వా కస్య కాళిదాసస్య సూక్తిషు ।
ప్రీతిర్మధురసార్ద్రాసు మఞ్జరీష్వివ జాయతే ॥ 3 ॥

  • తాత్పర్యము: తేనెతో నిండిన చిగురుల/పూల గుత్తులను చూసి ఎవరికి ప్రీతి కలగదు? అలాగే కాళిదాసు నోటినుండి వెలువడిన మధురమైన, రసభరితమైన సూక్తులను విని ఎవరికి ఆనందం కలుగదు?

శ్లోకము 4:

కవిరమరః కవిరచలః కవిరభినన్దశ్చ కాళిదాసశ్చ ।
అన్యే కవయః కపయశ్చాపలమాత్రం పరందధతి ॥ 4 ॥

  • తాత్పర్యము: అమరుడు, అచలుడు, అభినందుడు, కాళిదాసు మాత్రమే నిజమైన కవులు. మిగిలిన కవులంతా వానరుల (కోతుల) వంటివారు; వారు కేవలం చాపల్యాన్ని (నిలకడలేని తనాన్ని) మాత్రమే ప్రదర్శిస్తారు.

శ్లోకము 5:

వయమపి కవయః కవయః కవయోఽపి చ కాళిదాసాద్యాః ।
దృషదో భవన్తి దృషదశ్చిన్తామణయోఽపి హా దృషదః ॥ 5 ॥

  • తాత్పర్యము: మేమూ కవులమే, కాళిదాసాదులూ కవులే! కానీ సాధారణ రాళ్లూ రాళ్లే, చింతామణి కూడా ఒక రాయియే కదా! (సాధారణ రాళ్లు చింతామణితో సమానం కాలేవు).

శ్లోకము 6:

సాకూతమధురకోమలవిలాసినీకణ్ఠకూజితప్రాయే ।
శిక్షాసమయేఽపి ముదే రతలీలాకాళిదాసోక్తీ ॥ 6 ॥

  • తాత్పర్యము: విలాసవతుల కంఠం నుండి వచ్చే శృంగారభరితమైన, మధురమైన, కోమలమైన కూజితాల వంటివి రతలీల మరియు కాళిదాసుని సూక్తులు. అవి ప్రాథమిక అభ్యాస/శిక్షణా సమయంలో కూడా ఎంతో ఆనందాన్ని కలిగిస్తాయి.

  • పదార్థాలు:

    • సాకూతమ్ (1): సాభిప్రాయమ్ (అభిప్రాయ/భావ పూర్వకముగా).

    • రసవతి (2): రసోత్కర్షాధాయకరసనిష్ఠగుణవత్ (రసోత్కర్షను కలిగించే గుణము కలది).

    • ప్రసన్నః / సూక్తిః (3): శబ్దగుణశాలి (శబ్ద గుణములతో కూడినది).

శ్లోకము 7:

పురా కవీనాం గణనాప్రసఙ్గే కనిష్ఠికాధిష్ఠితకాళిదాసః ।
అద్యాపి తత్తుల్యకవేరభావాదనామికా సార్థవతీ బభూవ ॥ 7 ॥

  • తాత్పర్యము: పూర్వకాలంలో ఉత్తమ కవులను లెక్కించే సందర్భంలో చిటికెన వ్రేలును మడచి మొట్టమొదటగా 'కాళిదాసు' అని లెక్కించారు. నేటికీ ఆయనతో సమానుడైన మరొక కవి లేకపోవడం వలన, ఆ తర్వాతి వ్రేలు 'అనామిక' (పేరు లేనిది) అనే తన పేరును సార్థకం చేసుకుంది.

  • పదార్థాలు:

    • సార్థవతీ (4): అన్వర్థా (తన పేరుకు తగిన అర్థము కలది).

గణేశ్వరః

శ్లోకము 8:

గణేశ్వరకవేర్వచోవిరచనైకవాచస్పతేః
ప్రసన్నగిరినన్దినీచరణపల్లవం ధ్యాయతః ।
తథా జయతి భారతీ భగవతీ యథా సా సుధా
సుధీభవతి సుభ్రువామధరమాధురీ మ్లాయతి ॥ 8 ॥

  • తాత్పర్యము: పార్వతీదేవి చరణ పల్లవాలను నిరంతరం ధ్యానిస్తూ, వాక్య రచనలో బృహస్పతి వంటి గణేశ్వర కవి యందు సరస్వతీదేవి ఏ విధంగా అనుగ్రహించి ప్రకాశిస్తున్నదంటే—ఆయన వాక్కుల ముందు అమృతమే నీరుగా మారిపోతోంది; అందగత్తెల పెదవుల మాధుర్యము కూడా చిన్నబోయి వాడిపోతోంది.

గుణాఢ్యః

శ్లోకము 9:

శశ్వద్బాణద్వితీయేన నమదాకారధారిణా ।
ధనుషేవ గుణాఢ్యేన నిఃశేషో రఞ్జితో జనః ॥ 9 ॥

  • తాత్పర్యము: బాణకవిని తోడుగా కలిగినవాడు, వినమ్రమైన ఆకారం కలవాడు అగు గుణాఢ్యుడు (వింటినారి ఉన్నవాడు, బాణాన్ని సంధించినవాడు, వంగిన ఆకారం గల ధనుస్సు వలె) ప్రజలందరినీ పూర్తిగా రంజింపజేశాడు/ఆనందింపజేశాడు.

శ్లోకము 10:

సముద్దీపితకన్దర్పా కృతగౌరీప్రసాధనా ।
హరలీలేవ లోకస్య విస్మయాయ బృహత్కథా ॥ 10 ॥

  • తాత్పర్యము: కామోద్దీపన కలిగించేది, గౌరీదేవి వర్ణన/మహిమను తెలిపేది అయిన 'బృహత్కథ' అనే గ్రంథం—మన్మథుని దహించి, పార్వతీదేవిని అలంకరించుకున్న శివుని లీల వలె లోకానికి పరమాశ్చర్యాన్ని కలిగిస్తోంది.

  • పదార్థాలు:

    • సముద్దీపితకన్దర్పా (5): కామోద్దీపికా; (శివపరంగా) భస్మీకృతమదనా.

    • కృతగౌరీప్రసాధనా (6): వర్ణితగౌరీమాహాత్మ్యా; (శివపరంగా) అలఙ్కృతా పార్వతీ యయా.

    • బృహత్కథా (7): గుణాఢ్యకృతో గ్రన్థః (గుణాఢ్యునిచే రచింపబడిన కథాగ్రంథము).

శ్లోకము 11:

అతిదీర్ఘజీవితోషాయాసేన యశోఽపహారితం హన్త ।
కేనోచ్యేత గుణాఢ్యః స ఏవ జన్మాన్తరాపన్నః ॥ 11 ॥

  • తాత్పర్యము: అతి దీర్ఘకాలం జీవించడం అనే దోషపు శ్రమ వల్ల కీర్తి హరించుకుపోయింది. అయ్యో! జన్మాంతరాన్ని పొందితే తప్ప ఆయనే ఆ గుణాఢ్యుడు అని ఎవరు చెప్పగలరు?

  • పదార్థాలు:

    • జీవి (8): జీవిత్వమ్ (జీవించి ఉండుట).

గోవిన్దరాజః

శ్లోకము 12:

ఇన్దుప్రభారసవిదః కవిహంస విహాయ కీరవాణీం స్ఫురసి భారతి కా రతిస్తే ।
అద్య యది శ్రయసి జల్పతు కౌముదీనాం గోవిన్దరాజవచసా చ విశేషమేషః ॥ 12 ॥

  • తాత్పర్యము: చంద్రకాంతి రసాన్ని తెలిసిన ఓ సరస్వతీదేవీ! చిలుక పలుకులను విడిచి ఇక్కడ విహరిస్తున్నావేమిటి? ఇప్పుడు నీవు గోవిందరాజుని ఆశ్రయిస్తే, అతడు వెన్నెలలకు మరియు గోవిందరాజుని వాక్కులకు మధ్య గల ప్రత్యేకతను లోకానికి చాటిచెప్తాడు.

జగన్నాథపణ్డితః

శ్లోకము 13:

కవయతి పణ్డితరాజే కవయన్త్యన్యేఽపి విద్వాంసః ।
నృత్యతి పినాకపాణౌ నృత్యన్త్యన్యేఽపి భూతవేతాలాః ॥ 13 ॥

  • తాత్పర్యము: పండితరాయలు కవిత్వం చెబుతుంటే ఇతర విద్వాంసులు కూడా కవిత్వం చెబుతున్నారు; సాక్షాత్తూ పినాకపాణియైన పరమశివుడు నర్తిస్తుంటే, ఆయన వెంట ఇతర భూతబేతాళాలు కూడా నాట్యం చేస్తున్నట్లే ఇది ఉంది!

శ్లోకము 14:

మాధుర్యైరపి ధుర్యైర్ద్రాక్షాక్షీరేక్షుమాక్షికాదీనామ్ ।
వన్ధ్యైవ మాధురీయం పణ్డితరాజస్య కవితాయాః ॥ 14 ॥

  • తాత్పర్యము: ద్రాక్ష, పాలు, చెరకు, తేనె మొదలైన వాటి శ్రేష్ఠమైన మాధుర్యాలు కూడా జగన్నాథ పండితరాయల కవితా మాధుర్యం ముందు నిష్ఫలమైనవే (సాటిరానివే).

శ్లోకము 15:

గిరాం దేవీ వీణాగుణరణనహీనాదరకరా
యదీయానాం వాచామమృతమయమాచామతి రసమ్ ।
వచస్తస్యాకర్ణ్య శ్రవణసుభగం పణ్డితపతే-
రధున్వన్మూర్ధానం నృపశురథవాఽయం పశుపతిః ॥ 15 ॥

  • తాత్పర్యము: ఎవరి వాక్కుల అమృత రసాన్ని ఆస్వాదిస్తూ సరస్వతీదేవి తన వీణానాదాన్ని కూడా విస్మరిస్తుందో, అటువంటి పండితరాజ జగన్నాథుని శ్రవణసుభగమైన వాక్కులను విని తల ఊపి ఆనందించనివాడు మానవరూపంలో ఉన్న పశువైనా అయివుండాలి, లేదా సాక్షాత్తు పశుపతియైన పరమశివుడైనా అయివుండాలి.

శ్లోకము 16:

మధు ద్రాక్షా సాక్షాదమృతమథ వామాధరసుధా
కదాచిత్కేషాంచిత్ఖలు హి విదధీరన్నపి ముదమ్ ।
ధ్రువం తే జీవన్తోఽప్యహహ మృతకా మన్దమతయో
న యేషామానన్దం జనయతి జగన్నాథభణితిః ॥ 16 ॥

  • తాత్పర్యము: తేనె, ద్రాక్ష, సాక్షాత్ అమృతము లేదా స్త్రీల అధరామృతము ఎప్పుడైనా కొందరికి మాత్రమే ఆనందాన్ని కలిగించవచ్చు. కానీ, జగన్నాథ పండితరాయల వాక్కులు విని ఎవరికైతే ఆనందం కలగదో, అటువంటి మందమతులు బ్రతికి ఉన్నప్పటికీ నిజంగా శవాలతో సమానమే!

  • పదార్థాలు:

    • మృతకాః (9): శవాః (శవములు/పీనుగులు).

జయదేవః

శ్లోకము 17:

సాధ్వీ మాధ్వీక చిన్తా న భవతి భవతః శర్కరే కర్కశాసి
ద్రాక్షే ద్రక్ష్యన్తి కే త్వామమృత మృతమసి క్షీర నీరం రసస్తే ।
మాకన్ద క్రన్ద కాన్తాధర ధరణితలం గచ్ఛ యచ్ఛన్తి భావం
యావచ్ఛృఙ్గారసారస్వతమిహ జయదేవస్య విష్వగ్వచాంసి ॥ 17 ॥

  • తాత్పర్యము: ఓ మాధ్వీకమా (మద్యమా)! నీ గురించి ఎవరూ ఆలోచించరు; ఓ చక్కెరలారా! మీరు కఠినమైనవారు; ఓ ద్రాక్షా! నిన్ను ఎవరు చూస్తారు?; ఓ అమృతమా! నీవు మరణించావు; ఓ పాలా! మీ రుచి నీళ్ల వంటిది; ఓ మామిడిపండా! రోదించు; ఓ స్త్రీ అధరమా! భూమిలోకి వెళ్లిపో! ఎందుకంటే, జయదేవ కవి యొక్క శృంగార రసభరితమైన వాక్కులు సర్వత్రా వ్యాపించి తమ భావామృతాన్ని పంచుతున్నాయి.

  • పదార్థాలు:

    • మాధ్వీక (10): హే మధో (ఓ మద్యమా/తేనె!).

    • క్రన్ద (11): ఆక్రోశం కురు (రోదించు/ఏడువు).

    • విష్వక్ (12): సర్వతః (అన్ని వైపులా / అంతటా).


విశిష్టకవిప్రశంసా

జ్యోతిరీశః

శ్లోకము 18:

యశ్చత్వారి శతాని బన్ధఘటనాలఙ్కారభాఞ్జి ద్రుతం
శ్లోకానాం విదధాతి కౌతుకవశాదేకాహమాత్రే కవిః ।
ఖ్యాతః క్ష్మాతలమణ్డలేషు చతురశ్చతుఃషష్టికలానాం నిధిః
సఙ్గీతాగమనాగరో విజయతే శ్రీజ్యోతిరీశః కృతీ ॥ 18 ॥

  • తాత్పర్యము: ఏ కవి అయితే ఉత్సాహముతో కేవలం ఒక్క రోజులోనే నానావిధ చిత్రబంధాలు, అలంకారాలతో కూడిన నాలుగు వందల శ్లోకాలను వేగంగా రచించగలడో; భూమండలమంతటా ప్రసిద్ధుడై, 64 కళలకు నిధియై, సంగీత శాస్త్ర నిపుణుడైన ఆ విద్వాంసుడు శ్రీ జ్యోతిరీశ కవి సదా విజయుడై ప్రకాశిస్తున్నాడు.

దణ్డీ

శ్లోకము 19:

జాతే జగతి వాల్మీకౌ కవిరిత్యభిధాఽభవత్ ।
కవీ ఇతి తతో వ్యాసే కవయస్త్వయి దణ్డిని ॥ 19 ॥

  • తాత్పర్యము: లోకంలో వాల్మీకి మహర్షి జన్మించినప్పుడు 'కవిః' అనే ఏకవచన శబ్దము ఏర్పడింది. ఆ తర్వాత వేదవ్యాస మహర్షి జన్మించగా 'కవీ' అనే ద్వివచన శబ్దము వచ్చింది. ఇక దండి మహాకవి జన్మించిన తర్వాతనే 'కవయః' అనే బహువచన శబ్దము సార్థకమైంది. (అనగా వాల్మీకి, వ్యాసుల సరసన నిలిచే మూడవ మహాకవి దండి అని భావము).

శ్లోకము 20:

త్రయోఽగ్నయస్త్రయో వేదాస్త్రయో దేవాస్త్రయో గుణాః ।
త్రయో దణ్డిప్రబన్ధాశ్చ త్రిషు లోకేషు విశ్రుతాః ॥ 20 ॥

  • తాత్పర్యము: మూడు అగ్నులు (గార్హపత్య, ఆహవనీయ, దక్షిణాగ్నులు), మూడు వేదాలు (ఋక్, యజుస్, సామ), ముగ్గురు దేవులు (త్రిమూర్తులు), మూడు గుణాలు (సత్త్వ, రజస్, తమో గుణాలు) ఏ విధంగా ప్రసిద్ధమో, అలాగే దండి మహాకవి రచించిన మూడు ప్రబంధాలు (కావ్యాలు) కూడా మూడు లోకాలలో అంతగా ప్రసిద్ధి చెందాయి.

ద్రోణః

శ్లోకము 21:

సరస్వతీపవిత్రాణాం జాతిస్తత్ర న దేహినామ్ ।
వ్యాసస్పర్ధీ కులాలోఽభూద్యద్ద్రోణో భారతే కవిః ॥ 21 ॥

  • తాత్పర్యము: సరస్వతీదేవి అనుగ్రహంతో పవిత్రులైన విద్వాంసుల విషయంలో కుల/జాతి ప్రసక్తి ఉండదు. ఎందుకంటే, మహాభారత విషయమై (లేక భారతదేశంలో) సాక్షాత్తు వ్యాసమహర్షితోనే పోటీపడగల మహాకవి ద్రోణుడు కుమ్మరి కులంలో జన్మించినవాడైనా గొప్ప కవిగా ప్రసిద్ధి చెందాడు.

ధనదః

శ్లోకము 22:

యథేయం వాగ్దేవీ సుకవిముఖవాసవ్యసనినీ
కుహూకణ్ఠీకణ్ఠే విలసతి తథా చేదనవధిః ।
తదా భూమీభాగే నిరుపమతమః కిఞ్చిదివ వా
సమాధత్తే సామ్యం ధనదభణితీనాం మధురిమా ॥ 22 ॥

  • తాత్పర్యము: ఉత్తమ కవుల ముఖాలలో నివసించే సరస్వతీదేవి, కోకిల కంఠంలో అవధులు లేకుండా ఏ విధంగా విలసిల్లుతుందో... అలాంటప్పుడు మాత్రమే ఈ భూమిపై సాటిలేని ధనద కవి యొక్క వాక్కుల మాధుర్యంతో ఏ కొంచెమైనా పోలిక కుదరవచ్చునేమో!

నరహరిః

శ్లోకము 23:

యశోధననిధేర్యదా నరహరేర్వచో వర్ణ్యతే
తదా గతమదా మదాలసమరాలబాలారవాః ।
న విభ్రమచరీకరీభవతి చాధరీ మాధురీ
సుధాకరసుధాఝరీమధుకథా వృథా జాయతే ॥ 23 ॥

  • తాత్పర్యము: కీర్తిధనుడైన నరహరి కవి వాక్కులు ఎప్పుడైతే వర్ణింపబడతాయో, అప్పుడు మదంతో మందగించిన హంస పిల్లల మధుర నాదాల గర్వం అణగిపోతుంది; విలాసవతుల పెదవుల మాధుర్యం చిన్నబోతుంది; చంద్రుని అమృత ప్రవాహపు మధుర వర్ణనలన్నీ వ్యర్థమైపోతాయి.

ప్రవరసేనః

శ్లోకము 24:

కీర్తిః ప్రవరసేనస్య ప్రయాతా కుముదోజ్జ్వలా ।
సాగరస్య పరం పారం కపిసేనేవ సేతునా ॥ 24 ॥

  • తాత్పర్యము: ప్రవరసేనుని తెల్లని కలువ వంటి కీర్తి, సేతువు (ఆయన రచించిన 'సేతుబంధ' ప్రాకృత కావ్యం) ద్వారా సముద్రపు ఆవలి తీరానికి (దిగంతరాలకు) వ్యాపించింది. ఇది ఎలా ఉందంటే, వానరసేన సేతువు దాటి సముద్రపు ఆవలి లంకాతీరానికి చేరినట్లుగా ఉంది.

  • పదార్థాలు:

    • కుముదోజ్జ్వలా (1): కుముదవత్ శుభ్రా (తెల్లకలువలా స్వచ్ఛమైనది); (వానరసేన పరంగా) కుముదుడనే వానరవీరునితో శోభిల్లునది.

    • పరం పారమ్ (2): దిగన్తరే (సమస్త దిగంతరములకు); (వానరసేన పరంగా) సముద్రమును దాటి లంకా ద్వీపమునకు.

    • సేతునా (3): కావ్యవిశేషః ('సేతుబంధ'మనే ప్రాకృత కావ్యము ద్వారా); (రామాయణ పరంగా) సముద్రముపై నిర్మించిన సేతువు ద్వారా.

బాణః

శ్లోకము 25:

హృది లగ్నేన బాణేన యన్మన్దోఽపి పదక్రమః ।
భవేత్కవికురఙ్గాణాం చాపలం తత్ర కారణమ్ ॥ 25 ॥

  • తాత్పర్యము: గుండెల్లో బాణభట్టుని కావ్యవాక్కులు నాటుకోగానే (గుండెలో వేటగాడి బాణం గుచ్చుకోగానే) ఇతర కవులనే లేళ్ల పదసంచారాలు మందగిస్తాయి; కవుల చంచలత్వమే అందుకు కారణం.

శ్లోకము 26:

శబ్దార్థయోః సమో గుమ్ఫః పాఞ్చాలీ రీతిరుచ్యతే ।
శీలాభట్టారికావాచి బాణోక్తిషు చ సా యథా (సా యది) ॥ 26 ॥

  • తాత్పర్యము: శబ్దములకు, అర్థములకు సమతూకమైన పొందిక గల రచనను 'పాంచాలీ రీతి' అంటారు. అటువంటి శ్రేష్ఠమైన రీతి శీలాభట్టారిక వాక్కులలోను, బాణభట్టుని సూక్తులలోను మాత్రమే పరిపూర్ణంగా దర్శనమిస్తుంది.

శ్లోకము 27:

జాతా శిఖణ్డినీ ప్రాక్ యథా శిఖణ్డీ తథావగచ్ఛామి ।
ప్రాగల్భ్యమధికమాప్తుం వాణీ బాణో బభూవేతి ॥ 27 ॥

  • తాత్పర్యము: పూర్వం ద్రుపదుని కుమార్తెయైన 'శిఖండిని' పురుషత్వము పొంది 'శిఖండి'గా మారినట్లే, సరస్వతీదేవి (వాణి) తనలో అధికమైన ప్రాగల్భ్యాన్ని (పాండిత్య పటుత్వాన్ని) పొందడం కోసం పురుషరూపమైన 'బాణభట్టు'గా అవతరించిందని నేను భావిస్తున్నాను.

  • పదార్థాలు:

    • శిఖణ్డినీ (4): ద్రుపదపుత్రీ (ద్రుపద మహారాజు కుమార్తె).

శ్లోకము 28:

శ్లేషే కేచన శబ్దగుమ్ఫవిషయే కేచిద్రసే చాపరే-
ఽలఙ్కారే కతిచిత్సదర్థవిషయే చాన్యే కథావర్ణనే ।
ఆః సర్వత్ర గభీరధీరకవితావిన్ధ్యాటవీచాతురీ-
సఞ్చారీ కవికుమ్భికుమ్భభిదురో బాణస్తు పఞ్చాననః ॥ 28 ॥

  • తాత్పర్యము: కొందరు శ్లేషలో, కొందరు శబ్దాల పొందికలో, కొందరు రసపోషణలో, కొందరు అలంకారాలలో, కొందరు అర్థ వ్యక్తీకరణలో, కొందరు కథావ్యాఖ్యానంలో సమర్థులై ఉండవచ్చు. కానీ, గంభీరమైన కవిత్వమనే వింధ్యారణ్యంలో నిర్భయంగా సంచరిస్తూ, ఇతర కవులనే మదపుటేనుగుల కుంభస్థలాలను బద్దలుకొట్టే సింహం (పంచాననుడు) మాత్రం ఒక్క బాణభట్టు మాత్రమే!

బిల్హణః

శ్లోకము 29:

బిన్దుద్వన్ద్వతరఙ్గితాగ్రసరణిః కర్తా శిరోబిన్దుకం
కర్మేతి ప్రతిబోధితాన్వయవిదో యే యేఽపి తేభ్యో నమః ।
యే తు గ్రన్థసహస్రశాణకషణత్రుట్యత్కలఙ్కాఙ్కురో-
ల్లేఖైః కవయన్తి బిల్హణకవిస్తేష్వేవ సన్నహ్యతి ॥ 29 ॥

  • తాత్పర్యము: రెండు బిందువులు (విసర్గ) చివర ఉంటే అది కర్త అని, తలపైన బిందువు (అనుస్వారం) ఉంటే అది కర్మ అని మాత్రమే ప్రాథమిక అన్వయాలు తెలిసిన సాధారణ పండితులకు నమస్కారము! కానీ, వేలకొద్దీ గ్రంథాలనే సానరాయిపై రాపిడి చేసి దోషాలను తొలగించి మెరిసే విశుద్ధ కవిత్వం చెప్పే మహావిద్వాంసులతో మాత్రమే బిల్హణ కవి వాదప్రతివాదాలకు సిద్ధపడతాడు.

  • పదార్థాలు:

    • బిన్దుద్వన్ద్వ... (5): ఉదాహరణకు "రావణః సీతాం జహార" అనే వాక్యంలో 'రావణః' అనే విసర్గతో కూడిన పదం కర్త అని, 'సీతామ్' అనే అనుస్వారంతో కూడిన పదం కర్మ అని—ఈ విధంగానే ఎల్లప్పుడూ కర్తృ, కర్మ పదాలు ఉంటాయని స్థూలంగా భావించే సామాన్య వ్యాకరణ జ్ఞానం కలవారు.


విశిష్టకవిప్రశంసా

భట్టారహరిచన్ద్రః

శ్లోకము 30:

పాదబన్ధోజ్జ్వలో హారీ కృతవర్ణక్రమస్థితిః ।
భట్టారహరిచన్ద్రస్య గద్యబన్ధో నృపాయతే ॥ 30 ॥

  • తాత్పర్యము: భట్టారహరిచంద్రుని గద్యరచన రాజువలె ప్రకాశిస్తున్నది. (రాజు పరంగా: పాదచారుల సైన్యముతో శోభిల్లువాడు, ముత్యాల హారాలు ధరించినవాడు, వర్ణాశ్రమ ధర్మాలను చక్కగా నెలకొల్పినవాడు. గద్య పరంగా: ఛందోబద్ధ పాదాల పొందికతో ఉజ్వలమైనది, మనోహరమైనది, అక్షర క్రమ అమరికతో కూడినది).

  • పదార్థాలు:

    • పాదబన్ధః (1): సుప్తిఙన్తాద్యక్షరసమూహః (పదముల కూర్పు); (రాజపరంగా) చరణః (పాదచారుల/సైనికుల సమూహము).

    • హారీ (2): మనోహరః (హృద్యమైనది); (రాజపరంగా) ముక్తాహారైర్యుక్తః (ముత్యాల హారములను ధరించినవాడు).

    • వర్ణః (3): అక్షరాణి (అక్షరములు); (రాజపరంగా) బ్రాహ్మణక్షత్రియాది వర్ణాశ్రమములు.

భవభూతిః

శ్లోకము 31:

సుకవిత్రితయం మన్యే నిఖిలేఽపి మహీతలే ।
భవభూతిః శుకశ్చాయం వాల్మీకిస్తు తృతీయకః ॥ 31 ॥

  • తాత్పర్యము: ఈ సమస్త భూమండలంలో ముగ్గురు మాత్రమే నిజమైన మహాకవులని నేను భావిస్తున్నాను. మొదటివాడు భవభూతి, రెండవవాడు శుకమహర్షి, మూడవవాడు వాల్మీకి మహర్షి.

శ్లోకము 32:

భవభూతేః సమ్బన్ధాద్భూధరభూరేవ భారతీ భాతి ।
ఏతత్కృతకారుణ్యే కిమన్యథా రోదితి గ్రావా ॥ 32 ॥

  • తాత్పర్యము: భవభూతి మహాకవి సంబంధం వల్ల సరస్వతీదేవి సాక్షాత్తు పార్వతీదేవిలా (పర్వతపుత్రికలా) ప్రకాశిస్తున్నది. లేకపోతే, ఆయన సృష్టించిన కరుణారస ప్రవాహానికి రాళ్లు సైతం ఎందుకు కరిగి ఏడుస్తాయి? (భవభూతి ఉత్తరరామచరితంలో రాళ్లను కూడా ఏడ్పించేంతటి కరుణారసాన్ని వర్ణించాడని భావం).

  • ఈ శ్లోకంలో కవి ప్రయోగించిన శ్లేష (ద్వ్యర్థం), భవభూతి స్వోక్తి, మరియు పురాణ నేపథ్యం ఆధారంగా ఈ అర్థ సమన్వయం ఏర్పడింది.

    ఆ మూల శ్లోకం:

    భవభూతేః సమ్బన్ధాద్భూధరభూరేవ భారతీ భాతి ।

    ఏతత్కృతకారుణ్యే కిమన్యథా రోదితి గ్రావా ॥ (శ్లో. 32)

    పదాల ద్వ్యర్థ విశ్లేషణ

    ఈ శ్లోకంలో ప్రధానంగా రెండు పదాలకు రెండేసి అర్థాలు ఉన్నాయి:

    1. భవభూతిః (భవ + భూతిః)

      • కవి పరంగా: 'భవభూతి' అనే పేరుగల మహాకవి.

      • శివ పరంగా: భవుడు (పరమశివుడు) యొక్క భూతి (ఐశ్వర్యం / భస్మము / సంబంధము).

    2. భూధరభూః (భూధర + భూః)

      • రూఢ్యర్థం (పార్వతి): భూధరము (పర్వతరాజైన హిమవంతుని) నుండి పుట్టినది = పార్వతీదేవి (గిరిజ).

      • కవి పరంగా (సరస్వతి): భూధరుడు (శివుని) నుండి ఉద్భవించినది.

    సమన్వయం వెనుక ఉన్న భావం

    • సాధారణ స్థితి: సరస్వతీదేవి బ్రహ్మదేవుని ముఖం నుంచి పుట్టింది (లేక బ్రహ్మపత్ని). ఆమెకు పార్వతితో గానీ, శివునితో గానీ ప్రత్యక్ష సంబంధం లేదు.

    • కవి చమత్కారం: సరస్వతీదేవి 'భవభూతి' అనే కవి వాక్కుల్లో నిలవడం వల్ల (శివుని సంబంధం కలగడం వల్ల), ఆమె సరస్వతిగా కాకుండా సాక్షాత్తు పర్వతపుత్రిక అయిన పార్వతీదేవిలా కనిపిస్తోంది.

    దానికి నిదర్శనం (హేతువు):

    • పార్వతీదేవి పర్వతాల పుత్రిక కాబట్టి రాళ్లతో/పర్వతాలతో ఆమెకు పుట్టింటి సహజ బంధుత్వం ఉంటుంది. కన్నబిడ్డ దుఃఖిస్తుంటే పుట్టింటివారు కరిగిపోవడం లోకసహజం.

    • భవభూతి రచించిన ఉత్తరరామచరితం నాటకంలో సరస్వతి (కావ్యవాక్కు) కరుణారసాన్ని వర్ణించినప్పుడు రాళ్లు కూడా కరిగి ఏడ్చాయి:

      ‘అపి గ్రావా రోదిత్యపి దలతి వజ్రస్య హృదయమ్’ (ఉత్తరరామచరితం 3-12)

      (రాళ్ళు కూడా రోదిస్తాయి, వజ్రపు గుండె సైతం పగులుతుంది)

    • సమన్వయ ముగింపు:

      సరస్వతీదేవి దుఃఖిస్తే రాళ్లకు ఎందుకు ఏడుపు వస్తుంది? రాళ్లు (గ్రావా) ఆమెతో కలిసి ఏడుస్తున్నాయంటే—భవభూతి సంబంధం వల్ల సరస్వతి కేవలం వాగ్దేవిగా మాత్రమే కాక, రాళ్లకు/పర్వతాలకు తోబుట్టువైన 'పార్వతీదేవి'గా మారిపోయింది. అందుకే తోబుట్టువు దుఃఖానికి పుట్టింటివారైన పర్వతాలు, రాళ్లు సైతం కన్నీరు కార్చాయి.

    భవభూతి కరుణారస గాంభీర్యాన్ని, ఆయన వాక్కులలోని మహిమను కవి ఈ అందమైన శ్లేషాలంకార చమత్కారంతో సమన్వయపరిచాడు.
  • పదార్థాలు:

    • భూధరభూః (5): నగేన్ద్రకన్యా (పర్వతరాజపుత్రికయైన పార్వతీదేవి).

    • భారతీ (6): సరస్వతీ (సరస్వతీదేవి).

    • ఏతత్కృతకారుణ్యే (7): భవభూతికృతే కరుణారసప్రధానే నాటకే ఉత్తరరామచరితే ఇత్యర్థః (భవభూతి రచించిన కరుణారస ప్రధానమైన 'ఉత్తరరామచరితము' నాటకమందు).

    • రోదితి గ్రావా (8): 'అపి గ్రావా రోదిత్యపి దలతి వజ్రస్య హృదయమ్' (రాళ్ళు కూడా రోదిస్తాయి, వజ్రపు గుండె సైతం పగులుతుంది) అను ఉత్తరరామచరిత శ్లోక సూచన.

శ్లోకము 33:

రత్నావలీపూర్వకమన్యదాస్తామసీమభోగస్య వచోమయస్య ।
పయోధరస్యేవ హిమాద్రిజాయాః పరం విభూషా భవభూతిరేవ ॥ 33 ॥

  • తాత్పర్యము: రత్నావళి మొదలైన ఇతర అలంకారాలు ఉండగా, అపరిమిత వైభవము గల వాగ్రూపానికి (పార్వతీదేవి స్తనద్వయానికి భస్మమే శ్రేష్ఠమైన అలంకారమైనట్లు), సరస్వతికి భవభూతి కవియే అసలైన పరమ విభూషణము.

  • పదార్థాలు:

    • భవభూతిః (4): శివైశ్వర్యస్య (శివుని విభూతి / ఐశ్వర్యము); (కావ్యపరంగా) భవభూతి అను మహాకవి.

భాసః

శ్లోకము 34:

సూత్రధారకృతారమ్భైర్నాటకైర్బహుభూమికైః ।
సపతాకైర్యశో లేభే భాసో దేవకులైరివ ॥ 34 ॥

  • తాత్పర్యము: భాస మహాకవి సూత్రధారునితో ఆరంభమయ్యేవి, పెక్కు పాత్రలు కలవి, ఉపకథలతో కూడిన తన నాటకాల ద్వారా గొప్ప కీర్తిని పొందాడు. ఇది ఎలా ఉందంటే—శిల్పుల చేత నిర్మింపబడినవి, ఎన్నో అంతస్తులు కలవి, ధ్వజపతాకాలతో శోభిల్లే దేవాలయాల ద్వారా దేవాలయ నిర్మాత కీర్తిని పొందినట్లుగా ఉంది.

  • పదార్థాలు:

    • సూత్రధారః (9): నాటకాచార్యః (నాటక ప్రయోక్త); (దేవాలయపరంగా) వాస్తువిద్యాజ్ఞాతా (గృహనిర్మాణ శిల్పి).

    • ఆరమ్భః / భూమికాః (10): ప్రస్తావనా, నానాపాత్రలు; (దేవాలయపరంగా) అట్టాలాది గృహావయవవిశేషః (మేడలు, అంతస్తులు).

    • పతాకాః (11): నాటకావయవవిశేషః (నాటకములోని పతాకాస్థానకములు/ఉపకథలు); (దేవాలయపరంగా) ధ్వజములు/జెండాలు.

మయూరః

శ్లోకము 35:

తావత్కవివిహఙ్గానాం ధ్వనిర్లోకేషు శస్యతే ।
యావన్నో విశతి శ్రోత్రే మయూరమధురధ్వనిః ॥ 35 ॥

  • తాత్పర్యము: చెవుల్లో నెమలి యొక్క మధుర కంఠధ్వని పడనంతవరకే లోకంలో ఇతర పక్షుల ధ్వనులు ప్రశంసించబడతాయి; అలాగే మయూర కవి యొక్క మధుర కవిత్వం విననంతవరకే ఇతర కవుల వాక్కులు లోకంలో ప్రశంసలు అందుకుంటాయి.

శ్లోకము 36:

దర్పం కవిభుజఙ్గానాం గతాః శ్రవణగోచరమ్ ।
విషవిద్యేవ మాయూరీ మాయూరీ వాఙ్నికృన్తతి ॥ 36 ॥

  • తాత్పర్యము: నెమలికి సంబంధించిన విషహరణ విద్య (గారుడ విద్య) పాముల విషపు గర్వాన్ని అణచివేసినట్లే, మయూర కవి యొక్క వాక్కులు చెవులకు సోకగానే ఇతర కవులనే పాముల గర్వం సమూలంగా నశించిపోతుంది.

మాతఙ్గదివాకరః

శ్లోకము 37:

అహో ప్రభావో వాగ్దేవ్యా యన్మాతఙ్గదివాకరః ।
శ్రీహర్షస్యాభవత్సభ్యః సమో బాణమయూరయోః ॥ 37 ॥

  • తాత్పర్యము: ఆహా! సరస్వతీదేవి అనుగ్రహ ప్రభావం ఎంత గొప్పది! అణగారిన వర్గానికి చెందిన మాతంగదివాకరుడు కూడా బాణభట్టు, మయూర కవులతో సమానమైన ప్రతిభతో శ్రీహర్ష మహారాజు సభలో అగ్రశ్రేణి సభాసదుడై వెలుగొందాడు.

మురారిః

శ్లోకము 38:

భవభూతిమనాదృత్య నిర్వాణమతినా మయా ।
మురారిపదచిన్తాయామిదమాధీయతే మనః ॥ 38 ॥

  • తాత్పర్యము: మోక్షబుద్ధి గల నేను సంసార ఐశ్వర్యాన్ని (భవభూతిని) విడిచిపెట్టి శ్రీకృష్ణుని (మురారి) చరణ చింతన యందు మనస్సును లగ్నం చేస్తున్నాను; అలాగే రసజ్ఞుడనైన నేను భవభూతి కవిని కాదని, మురారి కవి యొక్క శ్రేష్ఠమైన పదాల చింతనలో నా మనస్సును నిలుపుతున్నాను.

  • పదార్థాలు:

    • భవభూతిమ్ (12): శివైశ్వర్యమ్ (శివుని విభూతి / లౌకిక సంపద); (కావ్యపరంగా) భవభూతి అనే కవిని.

    • మురారిః (13): విష్ణుః (శ్రీకృష్ణుడు); (కావ్యపరంగా) మురారి కవి.

శ్లోకము 39:

మురారిపదభక్తిశ్చేత్తదా మాఘే రతిం కురు ।
మురారిపదభక్తిశ్చేత్తదా మాఽఘే రతిం కురు ॥ 39 ॥

  • తాత్పర్యము: నీకు మురారి కవి పదాల యందు ఆసక్తి ఉంటే మాఘ మహాకవి కావ్యము నందు కూడా ప్రీతిని చూపు; నీకు శ్రీకృష్ణుని (మురారి) పాదాల యందు భక్తి ఉంటే, పాపము (అఘము) నందు ఎన్నడూ ప్రీతిని చూపకుము!

  • పదార్థాలు:

    • మాఘే (14): మాఘకావ్యే (మాఘ కవి రచించిన శిశుపాలవధ కావ్యము నందు).

    • మాఽఘే (15): అఘే పాతకే మా ప్రీతిం కురు ఇత్యర్థః (పాపపు పని యందు ప్రీతిని ఉంచవద్దు అని అర్థము).

శ్లోకము 40:

దేవీం వాచముపాసతే హి బహవః సారం తు సారస్వతం
జానీతే నితరామసౌ గురుకులక్లిష్టో మురారిః కవిః ।
అబ్ధిర్లఙ్ఘిత ఏవ వానరభటైః కిం త్వస్య గమ్భీరతాం
ఆపాతాలనిమగ్నపీవరతనుర్జానాతి మన్థాచలః ॥ 40 ॥

  • తాత్పర్యము: ఎందరో సరస్వతీదేవిని ఉపాసిస్తారు, కానీ సరస్వతీ తత్త్వపు అసలైన సారాన్ని మాత్రం గురుకులంలో కష్టపడి అభ్యసించిన మురారి కవి మాత్రమే సంపూర్ణంగా ఎరుగును. వానర వీరులందరూ సముద్రాన్ని పైపైనే దాటారు; కానీ పాతాళం వరకు మునిగిన స్థూల దేహము గల మందర పర్వతము మాత్రమే సముద్రపు అసలైన లోతును/గాంభీర్యాన్ని ఎరుగును కదా!

  • పదార్థాలు:

    • మన్థాచలః (16): మన్దరాద్రిః (క్షీరసాగర మథనంలో ఉపయోగించిన మందర పర్వతము).

రత్నఖేటదీక్షితః

శ్లోకము 41:

విపశ్చితామపశ్చిమే వివాదకేలినిశ్చలే
సపత్నజిత్యయత్నతస్తు రత్నఖేటదీక్షితే ।
బృహస్పతిః క్వ జల్పతి ప్రసర్పతి క్వ గీష్పతిః
అస్మద్ముఖస్తు షణ్ముఖః సుదుర్ముఖశ్చతుర్ముఖః ॥ 41 ॥

  • తాత్పర్యము: పండితులలో అగ్రగణ్యుడు, వాదవివాదాలలో నిశ్చలుడు, శత్రువులను అలవోకగా జయించే రత్నఖేట దీక్షితుడు సభలో ఉండగా—బృహస్పతి ఎక్కడ వాదించగలడు? ఆదిశేషుడు ఎక్కడ మాట్లాడగలడు? ఆయన ముందు ఆరు ముఖాల కుమారస్వామి నోరులేనివాడవుతాడు; నాలుగు ముఖాల బ్రహ్మదేవుడు ముఖం చెల్లనివాడవుతాడు!

  • పదార్థాలు:

    • అపశ్చిమే (17): పూర్వః / ప్రథమః / శ్రేష్ఠః ఇత్యర్థః (విద్వాంసులలో అగ్రగణ్యుడు అని అర్థము).


విశిష్టకవిప్రశంసా

రాజశేఖరః

శ్లోకము 42:

బభూవ వల్మీకభవః కవిః పురా తతః ప్రపేదే భువి భర్తృమేణ్ఠతామ్ ।
స్థితః పునర్యో భవభూతిరేఖయా స వర్తతే సంప్రతి రాజశేఖరః ॥ 42 ॥

  • తాత్పర్యము: పూర్వము వాల్మీకి మహర్షిగా జన్మించి, ఆ తర్వాత భూమిపై భర్తృమేంఠునిగా అవతరించి, అనంతరం భవభూతిగా వెలుగొందిన ఆ కవిపుంగవుడే ఇప్పుడు రాజశేఖరుని రూపంలో వర్ధిల్లుతున్నాడు.

శ్లోకము 43:

పాతుం శ్రోత్రరసాయనం రచయితుం వాచః సతాం సమ్మతా
వ్యుత్పత్తిం పరమామవాప్తుమవధిం లబ్ధుం రసస్రోతసః ।
భోక్తుం స్వాదు ఫలం చ జీవితతరోర్యద్యస్తి తే కౌతుకం
తద్ధాతః శృణు రాజశేఖరకవేః సూక్తీః సుధాస్యన్దినీః ॥ 43 ॥

  • తాత్పర్యము: ఓ సహృదయుడా! చెవులకు అమృతరసాయనాన్ని గ్రోలాలని, సజ్జనులు మెచ్చే వాక్కులను రచించాలని, ఉత్తమమైన పాండిత్య వ్యుత్పత్తిని పొందాలని, రసప్రవాహపు పరమావధిని అందుకోవాలని, జీవితమనే వృక్షం యొక్క మధుర ఫలాన్ని ఆస్వాదించాలని నీకు కుతూహలం ఉంటే... అమృతాన్ని వర్షించే రాజశేఖర మహాకవి సూక్తులను శ్రవణం చేయి!

వాల్మీకిః

శ్లోకము 44:

కవీన్దుం నౌమి వాల్మీకిం యస్య రామాయణీం కథామ్ ।
చన్ద్రికామివ చిన్వన్తి చకోరా ఇవ సాధవః ॥ 44 ॥

  • తాత్పర్యము: కవులలో చంద్రుని వంటివాడైన వాల్మీకి మహర్షికి నమస్కరిస్తున్నాను. చకోర పక్షులు వెన్నెలను ఆస్వాదించినట్లుగా, సజ్జనులందరూ ఆయన రచించిన రామాయణ కథామృతాన్ని ఆనందంతో స్వీకరిస్తారు.

శ్లోకము 45:

సదూషణాపి నిర్దోషా సఖరాపి సుకోమలా ।
నమస్తస్మై కృతా యేన రమ్యా రామాయణీ కథా ॥ 45 ॥

  • తాత్పర్యము: దూషణుడు అనే రాక్షసునితో కూడినదైనప్పటికీ ఏ విధమైన కావ్యదోషాలు లేనిది; ఖరుడు అనే రాక్షసుని వృత్తాంతం ఉన్నప్పటికీ ఎంతో సుకోమలమైనది అయిన రమణీయ రామాయణ కథను రచించిన ఆ వాల్మీకి మహర్షికి నమస్కారములు.

  • పదార్థాలు:

    • దూషణః (2): దూషణో రాక్షసవిశేషః (దూషణుడనే రాక్షసుడు); (కావ్యపరంగా) కావ్యదోషాః (కావ్య సంబంధిత దోషాలు).

    • ఖరః (3): ఖరో రాక్షసవిశేషః (ఖరుడనే రాక్షసుడు); (శబ్దపరంగా) కర్కశత్వమ్ (కఠినత్వము / గరుకుదనము).

శ్లోకము 46:

యోగీన్ద్రశ్ఛన్దసాం స్రష్టా రామాయణమహాకవిః ।
వల్మీకజన్మా జయతి ప్రాచేతసమునిః సదా ॥ 46 ॥

  • తాత్పర్యము: యోగీంద్రుడు, ఛందస్సులకు ఆద్యుడైన సృష్టికర్త, రామాయణ మహాకావ్య కర్త, ప్రచేతసుని పుత్రుడై పుట్ట (వల్మీకం) నుండి ఆవిర్భవించిన వాల్మీకి మహర్షి ఎల్లప్పుడూ జయశీలుడై ప్రకాశిస్తున్నాడు.

శ్లోకము 47:

లౌకికానాం హి సాధూనామర్థం వాగనువర్తతే ।
ఋషీణాం పునరాద్యానాం వాచమర్థోఽనుధావతి ॥ 47 ॥

  • తాత్పర్యము: లౌకిక సజ్జనుల విషయంలో ముందుగా ఉన్న అర్థాన్ని/భావనను అనుసరించి మాటలు వస్తాయి. కానీ వాల్మీకి మొదలైన ప్రాచీన బ్రహ్మర్షుల విషయంలో మాత్రం వారు పలికిన వాక్కును అనుసరిస్తూ అర్థమే వెనువెంట పరిగెత్తుకుని వస్తుంది (అనగా వారు పలికినదంతా సత్యమై, శాస్త్రమై విలసిల్లుతుంది).

  • పదార్థాలు:

    • ఆద్యానామ్ (4): వాల్మీక్యాదీనామ్ (వాల్మీకి మొదలైన ప్రాచీన మహర్షుల యొక్క).

శ్లోకము 48:

ఆదికవీ చతురాస్యౌ కమలజవల్మీకజౌ వన్దే ।
లోకశ్లోకవిధాత్రోర్యయోర్భిదా లేశమాత్రేణ ॥ 48 ॥

  • తాత్పర్యము: లోకాలను సృష్టించిన నాలుగు ముఖాల బ్రహ్మదేవుడు (కమలభవుడు), శ్లోకాలను సృష్టించిన సమర్థుడైన వాల్మీకి (వల్మీకభవుడు)—ఈ ఇద్దరు ఆదికవులకు నమస్కరిస్తున్నాను. వీరిద్దరి మధ్య భేదం కేవలం 'ల'కార 'శ'కారాల (లోక - శ్లోక) స్వల్ప తేడా మాత్రమే!

  • పదార్థాలు:

    • భిదా లేశమాత్రేణ (5): 'ల'కారే 'శ'కారమాత్రయోగేణ లోకశ్లోకయోర్భేదః (లోకము-శ్లోకము అను పదాలలో 'ల'కారానికి 'శ'కారం చేరడమే భేదం); పక్షే, కిఞ్చిన్మాత్రమ్ (అత్యంత స్వల్పమైన భేదము మాత్రమే).

శ్లోకము 49:

తమృషిం మనుష్యలోకప్రవేశవిశ్రామశాఖినం వాచామ్ ।
సురలోకాదవతారప్రాప్తక్లేదచ్ఛిదం వన్దే ॥ 49 ॥

  • తాత్పర్యము: దేవలోకం నుండి మానవ లోకానికి అవతరించిన సరస్వతీదేవికి విశ్రాంతినిచ్చే మహా వృక్షం వంటివాడు, అలసటను దూరం చేసేవాడైన ఆ వాల్మీకి మహర్షిని భక్తితో నమస్కరిస్తున్నాను.

శ్లోకము 50:

విహితఘనాలఙ్కారం విచిత్రవర్ణావలీమయస్ఫురణమ్ ।
శక్రాయుధమివ వక్రం వల్మీకభువం మునిం నౌమి ॥ 50 ॥

  • తాత్పర్యము: ఇంద్రధనుస్సు వలె ఒప్పే వాల్మీకి మహర్షిని స్తుతిస్తున్నాను. (ఇంద్రధనుస్సు పరంగా: మేఘాలలో అలంకారమై, చిత్రవిచిత్రమైన రంగుల వరుసలతో ప్రకాశిస్తూ, వంపు తిరిగి పుట్టపై నుండి ఉద్భవించినట్లుండేది. వాల్మీకి పరంగా: పుష్కలమైన ఉపమాద్యలంకారాలతో కూడినవాడు, విచిత్రమైన అక్షర/వర్ణ విన్యాసాలతో శోభిల్లేవాడు, వక్రోక్తి రచనలో ప్రవీణుడు, పుట్ట నుండి జన్మించినవాడు).

  • పదార్థాలు:

    • విహితఘనాలఙ్కారమ్ (6): నిహితా ఘనాః బహవోఽలఙ్కారాః ఉపమాదయః యేన తమ్ (ఉపమ మొదలైన అనేక శ్రేష్ఠ అలంకారాలను కూర్చినవాడు); (ఇంద్రధనుస్సు పరంగా) విహితం ఘనానాం మేఘానామలఙ్కరణం యేన తమ్ (మేఘాలకు అలంకారమైనది).

    • విచిత్రవర్ణావలీమయస్ఫురణమ్ (7): విచిత్రా వర్ణానామక్షరాణాం యాఽవలీ పఙ్క్తిస్తత్ప్రచురం స్ఫురణం యస్య తమ్ (విచిత్రమైన అక్షర పంక్తుల స్ఫూర్తి కలవాడు); (ఇంద్రధనుస్సు పరంగా) నీలపీతాది రంగుల పంక్తి వికారాలతో ప్రకాశించేది.

    • వక్రమ్ (8): వక్రోక్తికుశలమ్ (చమత్కారభరితమైన వక్రోక్తి రచనలో నేర్పరి); (ఇంద్రధనుస్సు పరంగా) వంగిన ఆకారము కలది.

    • వల్మీకభువమ్ (9): వాల్మీకిమ్ (పుట్ట నుండి పుట్టిన వాల్మీకిని); (ఇంద్రధనుస్సు పరంగా) పుట్ట కొన నుండి పుట్టినట్లు కనిపించేది. (‘వల్మీకాగ్రాత్ప్రభవతి ధనుఃఖణ్డమాఖణ్డలస్య’ అని కాళిదాసు ప్రయోగం).

శ్లోకము 51:

సతి కాకుత్స్థకులోన్నతికారిణి రామాయణేఽపి కిం కావ్యమ్ ।
రోహతి కుల్యా గఙ్గాపూరే కిం బహురసే వహతి ॥ 51 ॥

  • తాత్పర్యము: రఘుకుల ఔన్నత్యాన్ని చాటే దివ్యమైన రామాయణ మహాకావ్యం ఉండగా వేరే ఇతర కావ్యాలు లెక్కలోకి వస్తాయా? మహా రసభరితమైన పవిత్ర గంగానది ఉరకలెత్తుతూ ప్రవహిస్తున్నప్పుడు చిన్న కాలువలు ఎవరికి అక్కరకు వస్తాయి?

శ్లోకము 52:

భాస్వద్వంశవతంసకీర్తిరమణీరఙ్గప్రసఙ్గస్వన-
ద్ద్యూతప్రథమధ్వనిర్విజయతే వల్మీకజన్మా మునిః ।
పీత్వా యద్వదనేన్దుమణ్డలగలత్కావ్యామృతాబ్ధేః కిమ-
ప్యాకల్పం కవినూతనామ్బుదమయీ కాదమ్బినీ వర్షతి ॥ 52 ॥

  • తాత్పర్యము: సూర్యవంశ తిలకుడైన శ్రీరాముని కీర్తి అనే సుందరి నాట్యరంగాన చేసిన ప్రథమ మంగళ నాదంగా వాల్మీకి మహర్షి జయశీలుడై వెలుగొందుతున్నాడు. ఆయన ముఖచంద్రుని నుండి జాలువారిన కావ్యామృతాన్ని గ్రోలిన తర్వాతి కవులనే మేఘమాలలు కల్పాంతం వరకు కొత్త కొత్త కావ్యవృష్టిని కురిపిస్తూనే ఉన్నాయి.

  • పదార్థాలు:

    • వాసుకిః (1): నాట్యరంగ / వాద్య సంబంధ విశేష సంకేతం.

విజయా

శ్లోకము 53:

సరస్వతీవ కార్ణాటీ విజయాఙ్కా జయత్యసౌ ।
యా వైదర్భగిరాం వాసః కాళిదాసాదనన్తరమ్ ॥ 53 ॥

  • తాత్పర్యము: కర్ణాటక దేశానికి చెందిన విజయాంక (విజయభట్టారిక) సాక్షాత్తు సరస్వతీదేవి వలె జయశీలురాలై విలసిల్లుతోంది. కాళిదాస మహాకవి తర్వాత వైదర్భీ రీతికి ఏకైక నిలయంగా నిలిచిన విదుషీమణి ఆమెయే.

విజ్జకా

శ్లోకము 54:

నీలోత్పలదలశ్యామాం విజ్జకాం మామజానతా ।
వృథైవ దణ్డినా ప్రోక్తం సర్వశుక్లా సరస్వతీ ॥ 54 ॥

  • తాత్పర్యము: నల్లకలువ రేకుల వలె శ్యామల వర్ణంతో మెరిసే నన్ను (విజ్జక అనే నన్ను) సరిగ్గా తెలుసుకోకుండానే, దండి మహాకవి "సరస్వతీదేవి సర్వశుక్ల (పూర్తిగా తెల్లనిది)" అని వ్యర్థంగా/పొరపాటుగా చెప్పాడు. (సాక్షాత్తు సరస్వతీ స్వరూపిణినైన నేను శ్యామవర్ణంలో ఉండగా ఆమె సర్వశుక్ల ఎలా అవుతుంది అని విజ్జక గర్వపు చమత్కారం).



విశిష్టకవిప్రశంసా

వ్యాసః

శ్లోకము 55:

నమః సర్వవిదే తస్మై వ్యాసాయ కవివేధసే ।
చక్రే పుణ్యం సరస్వత్యా యో వర్షమివ భారతమ్ ॥ 55 ॥

  • తాత్పర్యము: సరస్వతీ నదితో కూడిన పుణ్యభారత వర్షాన్ని (దేశాన్ని) బ్రహ్మదేవుడు ఏ విధంగా సృష్టించాడో, సరస్వతీదేవి పవిత్ర వాక్కులతో రమణీయమైన పుణ్య మహాభారతాన్ని రచించిన సర్వజ్ఞుడు, కవుల బ్రహ్మ అయిన ఆ వేదవ్యాస మహర్షికి నమస్కారములు.

  • పదార్థాలు:

    • కవివేధసే (1): వ్యాసః (కవుల సృష్టికర్తయైన వ్యాసమహర్షి).

శ్లోకము 56:

అచతుర్వదనో బ్రహ్మా ద్విబాహురపరో హరిః ।
అఫాలలోచనః శమ్భుర్భగవాన్బాదరాయణః ॥ 56 ॥

  • తాత్పర్యము: భగవానుడైన బాదరాయణుడు (వ్యాసుడు) నాలుగు ముఖాలు లేని బ్రహ్మదేవుడు, రెండు చేతులు మాత్రమే ఉన్న రెండవ విష్ణుమూర్తి, నొసటిపై మూడవ కన్ను లేని సాక్షాత్తు పరమశివుడు. (వ్యాసమహర్షి త్రిమూర్తి స్వరూపుడు అని భావము).

శ్లోకము 57:

శ్రవణాఞ్జలిపుటపేయం విరచితవాన్ భారతాఖ్యమమృతం యః ।
తమహమరాగమతృష్ణం కృష్ణద్వైపాయనం వన్దే ॥ 57 ॥

  • తాత్పర్యము: చెవులు అనే దోసిళ్లతో తనివితీరా త్రాగదగిన 'మహాభారతము' అనే దివ్యామృతాన్ని లోకానికి అందించినవాడు, రాగద్వేషాలు లేనివాడు, నిస్పృహుడు అయిన ఆ కృష్ణద్వైపాయన వ్యాసమహర్షికి నమస్కరిస్తున్నాను.

శ్లోకము 58:

వ్యాసగిరాం నిర్యాసం సారం విశ్వస్య భారతం వన్దే ।
భూషణతయైవ సజ్ఞాం యదఙ్కితాం భారతీ వహతి ॥ 58 ॥

  • తాత్పర్యము: వ్యాసుని వాక్కుల అమృతసారము, సమస్త విశ్వానికే సారభూతమైనది అయిన మహాభారత గ్రంథానికి నమస్కరిస్తున్నాను. ఏ మహాభారతం యొక్క ముద్రను ధరించడం ద్వారా సరస్వతీదేవి (వాగ్దేవి) 'భారతి' అనే నామధేయాన్ని తనకు పరమ భూషణంగా సార్థకం చేసుకున్నదో అటువంటి గ్రంథమిది.

  • పదార్థాలు:

    • యదఙ్కితామ్ (2): భారతచిహ్నితామ్ (మహాభారతము చేత ముద్రింపబడిన/చిహ్నితమైన దానిని).

శాకలమల్లః

శ్లోకము 59:

ఏకోఽభూత్పులినాత్తతస్తు నలినాచ్చాన్యోఽపి నాకోద్భవ-
స్త్ర్యక్షాత్తే త్రయ ఏవ దివ్యకవయో దీవ్యన్తు దేవ్యా గిరా ।
అర్వాచో యది గద్యపద్యరచనాచాతుర్యవాగుద్భటా-
సాంస్తాన్సర్వానతిశయ్య ఖేలతితరాం శాకలమల్లః కవిః ॥ 59 ॥

  • తాత్పర్యము: ఒకరు ఇసుక తిన్నె (పుట్ట) నుండి ఉద్భవించిన వాల్మీకి; మరొకరు తామరపువ్వు నుండి జన్మించిన బ్రహ్మదేవుడు; ఇంకొకరు దివ్య స్వర్గంలో త్రినేత్రుడైన శివుని అంశతో పుట్టిన వ్యాసుడు. సరస్వతీ కృపతో వెలుగొందిన ఈ ముగ్గురు దివ్యకవులు వారి స్థానంలో ఉండగా, తర్వాతి కాలానికి చెందిన గద్యపద్య నిర్మాణ చతురత గల ఆధునిక కవులందరినీ మించి శాకలమల్ల కవి లలితంగా విహరిస్తూ కవిత్వం చెబుతున్నాడు.

  • పదార్థాలు:

    • త్ర్యక్షాత్ (3): వ్యాసః (వ్యాసుడు / దివ్యకవి).

    • నలినాత్ (4): బ్రహ్మదేవః (కమలభవుడైన బ్రహ్మ).

    • పులినాత్ (5): వాల్మీకిః (పుట్ట/తీరము నుండి ఉద్భవించిన వాల్మీకి).

సాతవాహనః

శ్లోకము 60:

అవినాశినమగ్రామ్యమకరోత్సాతవాహనః ।
విశుద్ధజాతిభిః కోశం రత్నైరివ సుభాషితైః ॥ 60 ॥

  • తాత్పర్యము: సాతవాహన చక్రవర్తి (హాలుడు) శ్రేష్ఠమైన స్వచ్ఛమైన రత్నాలతో నిధిని సమకూర్చినట్లుగా—ఉత్తమమైన ఛందస్సులతో, నాగరికమైన పదాలతో, ఎన్నటికీ నశించని 'గాథాసప్తశతి' (గాథాకోశము) అనే రమణీయ సుభాషిత రత్నకోశాన్ని కూర్చాడు.

  • పదార్థాలు:

    • అవినాశినమ్ (6): చిరస్థాయినమ్ (శాశ్వతమైనదానిని); (రత్నభాండాగార పరంగా) నాశం న గచ్ఛన్తమ్ (తరిగిపోని నిధిని).

    • జాతిభిః (7): మాత్రాచ్ఛన్దాదిభిః (గాథాది మాత్రా ఛందోవిశేషముల చేత); (రత్నపరంగా) మూల్యవన్తమ్ / స్వచ్ఛజాతి రత్నముల చేత.

    • కోశమ్ (8): గ్రన్థవిశేషః ('గాథాకోశ'మనే ప్రాకృత సంకలన గ్రంథమును); (రాజపరంగా) భాణ్డాగారమ్ (ధనాగారమును).

సుదర్శనః

శ్లోకము 61:

న ముగ్ధదయి తాధరే న విషభాజి రత్నాకరే
న రాహుముఖకోటరే న కిల తార్క్ష్యపక్షాన్తరే ।
సుదర్శనకవీశ్వరే రసికచక్రచూడామణౌ
గుణౌకసి సుధా బుధాస్త్యజత సాన్ద్రచన్ద్రప్రభమ్ ॥ 61 ॥

  • తాత్పర్యము: ఓ పండితులారా! అమృతమనేది ముగ్ధయైన ప్రియురాలి అధరంలో లేదు, విషపూరితమైన సముద్రంలోనూ లేదు, రాహువు ముఖం మాటున లేదా గరుత్మంతుని రెక్కల చాటున అసలే లేదు; అది చంద్రకాంతి రూపంలోనూ మిగిలిలేదు. రసిక చక్రచూడామణి, సకల సద్గుణ నిలయుడైన 'సుదర్శన కవీశ్వరుని' అమృతవాక్కులలో మాత్రమే పరిపూర్ణంగా నిండియున్నది.

సుబన్ధుః

శ్లోకము 62:

కవీనామగలద్దర్పో నూనం వాసవదత్తయా ।
శక్త్యేవ పాణ్డుపుత్రాణాం గతయా కర్ణగోచరమ్ ॥ 62 ॥

  • తాత్పర్యము: ఇంద్రుడు ఇచ్చిన 'శక్తి' అనే అస్త్రం కర్ణుని చేతికి చిక్కగానే పాండవుల సైనిక గర్వం కరిగిపోయినట్లు—సుబంధు మహాకవి రచించిన 'వాసవదత్త' అనే గద్యకావ్యం విద్వాంసుల చెవుల పడగానే ఇతర కవుల కవితా గర్వం సమూలంగా అణగిపోయింది.

  • పదార్థాలు:

    • వాసవదత్తయా (9): ఏతన్నామ్నా ప్రబన్ధేన ('వాసవదత్త' అను గద్యకావ్యము చేత); (భారత పరంగా) ఇన్ద్రదత్తయా శక్త్యాయుధేన (ఇంద్రుని చేత ఇవ్వబడిన అస్త్రము చేత).

    • కర్ణగోచరమ్ (10): శ్రోత్రేన్ద్రియం ప్రాప్తమ్ (చెవులబడినది); (భారత పరంగా) కురుసేనానాయకః కర్ణః తస్య హస్తం ప్రాప్తమ్ (కర్ణుని చేతికి అందినది).

కవివృన్దమ్

శ్లోకము 63:

ఉపమా కాళిదాసస్య భారవేరర్థగౌరవమ్ ।
దణ్డినః పదలాలిత్యం మాఘే సన్తి త్రయో గుణాః ॥ 63 ॥

  • తాత్పర్యము: కాళిదాసు ఉపమానాలంకార ప్రయోగంలో ప్రసిద్ధుడు; భారవి గంభీరమైన అర్థగౌరవానికి నిలయం; దండి లలితమైన పదవిన్యాసానికి పేరుగాంచినవాడు. కానీ మాఘ మహాకవి కావ్యంలో ఈ మూడు విశిష్ట గుణాలు (ఉపమ, అర్థగౌరవం, పదలాలిత్యం) పరిపూర్ణంగా మేళవించి ఉన్నాయి.

శ్లోకము 64:

మాఘేన విఘ్నితోత్సాహా నోత్సహన్తే పదక్రమే ।
స్మరన్తో భారవేరేవ కవయః కపయో యథా ॥ 64 ॥

  • తాత్పర్యము: మాఘమాసపు చలికి వణికిపోతూ సూర్యుని (భారవి = సూర్యుడు) కిరణాల వెచ్చదనాన్ని తలచుకుంటూ కోతులు అడుగు ముందుకు వేయలేనట్లే; మాఘ కవి యొక్క అద్భుత పాండిత్య వైభవానికి ఉత్సాహం కోల్పోయిన ఇతర కవులు భారవి కవి శైలినే స్మరిస్తూ ముందుకు అడుగు వేయడానికి సాహసించలేకపోతున్నారు.

శ్లోకము 65:

శ్రీరామాయణభారతబృహత్కథానాం కవీన్నమస్కుర్మః ।
త్రిస్రోతా ఇవ సరసా సరస్వతీ స్ఫురతి యైర్భిన్నా ॥ 65 ॥

  • తాత్పర్యము: రామాయణ, మహాభారత, బృహత్కథలను రచించిన ఆ ముగ్గురు మహాకవులకు (వాల్మీకి, వ్యాస, గుణాఢ్యులకు) నమస్కరిస్తున్నాము. గంగానది మూడు పాయలుగా (త్రిపథగగా) చీలి ప్రవహించినట్లుగా, వీరి ద్వారానే రసవంతమైన సరస్వతీ వాక్ప్రవాహం మూడు దివ్య కావ్యరూపాలలో లోకమంతటా విస్తరించింది.

శ్లోకము 66:

ప్రాచేతసవ్యాసపరాశరాద్యాః ప్రాఞ్చః కవీన్ద్రా జగద్ధితాస్తే ।
గోష్ఠీ నవీనాపి మహాకవీనాం పూజ్యా గుణజ్ఞైర్భువనోపకర్త్రీ ॥ 66 ॥

  • తాత్పర్యము: వాల్మీకి, వ్యాసుడు, పరాశరుడు మొదలైన ప్రాచీన మహాకవులు లోకకల్యాణాన్ని సాధించి చిరస్మరణీయులయ్యారు. అదేవిధంగా, లోకానికి మేలుచేసే ఆధునిక మహాకవుల సదస్సు/సమావేశం కూడా సహృదయులైన గుణజ్ఞుల చేత నిస్సందేహంగా పూజింపదగినదే.

శ్లోకము 67:

ధన్వన్తరిక్షపణకామరసింహశఙ్కు-
వేతాలభట్టఘటఖర్పరకాళిదాసాః ।
ఖ్యాతో వరాహమిహిరో నృపతేః సభాయాం
రత్నాని వై వరరుచిర్నవ విక్రమస్య ॥ 67 ॥

  • తాత్పర్యము: విక్రమార్క చక్రవర్తి ఆస్థానంలో తొమ్మిది మంది ప్రసిద్ధ విద్వాంసులు 'నవరత్నాలు'గా వెలుగొందారు. వారు: ధన్వంతరి, క్షపణకుడు, అమరసింహుడు, శంకువు, వేతాళభట్టు, ఘటఖర్పరుడు, కాళిదాసు, ప్రసిద్ధ ఖగోళవేత్త వరాహమిహిరుడు మరియు వరరుచి.

శ్లోకము 68:

యస్యాశ్చోరశ్చికురనికరః కర్ణపూరో మయూరో
భాసో హాసః కవికులగురుః కాళిదాసో విలాసః ।
హర్షో హర్షో హృదయవసతిః పఞ్చబాణస్తు బాణః
కేషాం నైషా కథయ కవితాకామినీ కౌతుకాయ ॥ 68 ॥

  • తాత్పర్యము: కవిత అనే కాంతకు చోర కవి (బిల్హణుడు) చిక్కని ముంగురులు; మయూర కవి కర్ణాభరణము; భాస మహాకవి చిరునవ్వు; కవికులగురువైన కాళిదాసు విలాసమైన హావభావాలు; శ్రీహర్షుడు ఆమె ముఖోల్లాసము (ఆనందము); హృదయంలో కొలువుదీరిన బాణభట్టు ఆమెను మోహింపజేసే మన్మథ బాణము. అటువంటి సకల సౌందర్యాలు మూర్తీభవించిన కవితాకామిని ఎవరి హృదయానికి ఆనందాన్ని, కుతూహలాన్ని కలిగించదు చెప్పుము!



కవివృన్దమ్

శ్లోకము 69:

భాసో రామిలసోమిలౌ వరరుచిః శ్రీసాహసాఙ్కః కవి-
ర్మేణ్ఠో భారవికాళిదాసతరలాః స్కన్దః సుబన్ధుశ్చ యః ।
దణ్డీ బాణదివాకరౌ గణపతిః కాన్తశ్చ రత్నాకరః
సిద్ధా యస్య సరస్వతీ భగవతీ కే కస్య సర్వేఽపి తే ॥ 69 ॥

  • తాత్పర్యము: భాసుడు, రామిల-సౌమిలులు, వరరుచి, విక్రమాదిత్యుడైన సాహసాంకుడు, భర్తృమేంఠుడు, భారవి, కాళిదాసు, తరలుడు, స్కందుడు, సుబంధువు, దండి, బాణభట్టు, మాతంగదివాకరుడు, గణపతి, కాంతుడు, రత్నాకరుడు మొదలైన మహాకవులందరికీ భగవతియైన సరస్వతీదేవి స్వయంగా సిద్ధింపబడింది. ఆమె దయవలన వారందరూ అఖండ కీర్తిని పొందినవారే!

శ్లోకము 70:

వాచః పల్లవయత్యుమాపతిధరః సన్దర్భశుద్ధిం గిరాం
జానీతే జయదేవ ఏవ శరణః శ్లాఘ్యో దురూహద్రుతేః ।
శృఙ్గారోత్తరసత్ప్రమేయరచనైరాచార్యగోవర్ధన-
స్పర్ధీ కోఽపి న విశ్రుతః శ్రుతిధరో ధోయీ కవిక్ష్మాపతిః ॥ 70 ॥

  • తాత్పర్యము: ఉమాపతిధరుడు మాటలను పల్లవింపజేయడంలో (విస్తరించడంలో) సమర్థుడు; జయదేవ కవి ఒక్కడే వాక్యముల సందర్భశుద్ధిని సమగ్రంగా తెలిసినవాడు; క్లిష్టమైన విషయాలను సైతం వేగంగా ఛేదించి ప్రయోగించడంలో శరణకవి శ్లాఘనీయుడు; శృంగార రస ప్రధానమైన ఆర్యా రచనలలో ఆచార్య గోవర్ధనునితో పోటీపడగలవాడు మరొకడు లేడు; అలాగే ఏకసంధాగ్రాహి అయిన ధోయీ కవిరాజశ్రేష్ఠుడు అద్భుత ప్రతిభతో ప్రసిద్ధి చెందాడు.

శ్లోకము 71:

మాఘశ్చోరో మయూరః సురరిపురపరో భారవిః సారవిద్యః
శ్రీహర్షః కాళిదాసః కవిరథ భవభూత్యాహ్వయో భోజరాజః ।
శ్రీదణ్డీ డిణ్డిమాఖ్యః శ్రుతిముకుటగురుర్భల్లటో భట్టబాణః
ఖ్యాతాశ్చాన్యే సుబన్ధ్వాదయ ఇహ కృతిభిర్విశ్వమాహ్లాదయన్తి ॥ 71 ॥

  • తాత్పర్యము: మాఘుడు, చోరకవి (బిల్హణుడు), మయూరుడు, మురారి (సురరిపుడు), సమస్త విద్యల సారాంశాన్ని ఎరిగిన భారవి, శ్రీహర్షుడు, కాళిదాసు, భవభూతి, భోజరాజు, శ్రీదండి, డిండిమకవి, వేదాంతదేశికులు (శ్రుతిముకుటగురువు), భల్లటుడు, బాణభట్టు మరియు సుబంధువు మొదలైన ప్రసిద్ధ కవులందరూ తమ అమూల్యమైన కావ్యరచనల ద్వారా ఈ లోకానికి శాశ్వతమైన ఆనందాన్ని కలిగిస్తున్నారు.


No comments:

Post a Comment

అరిపలాయనమ్, ప్రతాపవర్ణనమ్, కీర్తివర్ణనమ్

  అరిపలాయనమ్ శ్లోకము 1 సాలకాననయుక్తాపి సాలకాననవర్జితా | హారావరుద్ధకణ్ఠాపి విహారారివధూస్తవ || 1 || విశేషాలు (విరోధాభాస & శ్లేషాలంకారము): ...