Saturday, August 15, 2026

నాట్యప్రశంసా(2), కుకావ్యనిన్దా(5), సామాన్యకవిప్రశంసా(68)

‘సుభాషిత రత్న భాండాగారము’


1. నాట్యప్రశంసా

శ్లోకము 1:

ప్రత్యఙ్కమఙ్కురితసర్వరసావతార-

నవ్యోల్లసత్కుసుమరాజివిరాజిబంధమ్ ।

ఘర్మేతరాంశురివ వక్రతయాతిరమ్యం

నాట్యప్రబంధమతిమంజులసంవిధానమ్ ॥ 1 ॥

  • తాత్పర్యము: ప్రతి అంకమునందు అన్ని రసాల ఆవిర్భావము మొలకెత్తుతూ, అప్పుడే వికసించిన అందమైన పూలమాలలాగా కూర్చబడి, చంద్రుని వలె (కళాత్మకమైన వక్రోక్తి చాతుర్యముతో) అత్యంత మనోహరమై, మిక్కిలి సుందరమైన కథా సంవిధానము గల నాట్య ప్రబంధము ఎంతో ప్రశంసనీయమైనది.

శ్లోకము 2:

దేవానామిదమామనంతి మునయః కాంతం క్రతుం చాక్షుషం

రుద్రేణేదముమాకృతవ్యతికరే స్వాంగే విభక్తం ద్విధా ।

త్రైగుణ్యోద్భవమత్ర లోకచరితం నానారసం దృశ్యతే

నాట్యం భిన్నరుచేర్జనస్య బహుధాప్యేకం సమారాధనమ్ ॥ 2 ॥

  • తాత్పర్యము: మునులు నాట్యాన్ని దేవతలకు ప్రీతికరమైన 'చాక్షుష యజ్ఞం'గా (కంటితో చూసి ఆనందించే యజ్ఞంగా) పేర్కొన్నారు. పార్వతీపరమేశ్వరుల అర్ధనారీశ్వర రూపంలో శివుడు దీనిని లాస్య, తాండవాలుగా రెండు విధాలుగా విభజించాడు. సత్త్వ-రజస్-తమో గుణాలతో కూడిన సమస్త లోక ప్రవర్తన నానా రసాలతో ఇందులో ప్రతిబింబిస్తుంది. విభిన్న అభిరుచులు గల లోక ప్రజలందరినీ ఏకకాలంలో ఆనందింపజేసే ఏకైక ఉత్తమ సాధనం నాట్యమే.

కుకావ్యనిన్దా

శ్లోకము 1:

కిం తేన కిల కావ్యేన మృద్యమానస్య యస్య తాః ।

ఉదధేరివ నాయాంతి రసామృతపరంపరాః ॥ 1 ॥

  • తాత్పర్యము: చదువుతున్న కొద్దీ, సముద్రం నుండి అలలు ఉప్పొంగినట్లుగా రసామృత ధారలు ప్రవహింపజేయని ఆ కావ్యము వల్ల ప్రయోజనమేమిటి? (అది కావ్యమే కాదు).

శ్లోకము 2:

కిం తేన కావ్యమధునా ప్లావితా రసనిర్ఝరైః ।

జడాత్మానోఽపి నో యస్య భవంత్యంకురితాంతరాః ॥ 2 ॥

  • తాత్పర్యము: రసప్రవాహాలనే తేనె జల్లులతో తడిసినప్పటికీ, మందమతులైన వారి హృదయాలలో సైతం రసానుభూతిని మొలకెత్తించలేని ఆ కావ్య తేనె వల్ల ఏమి ప్రయోజనము?

శ్లోకము 3:

యదా ప్రకృత్యైవ జనస్య రాగిణో భృశం ప్రదీప్తో హృది మన్మథానలః ।

తదాత్ర భూయః కిమనర్థపండితైః కుకావ్యహవ్యాహుతయో నివేశితాః ॥ 3 ॥

  • తాత్పర్యము: స్వభావసిద్ధంగానే అనురాగవంతులైన మానవుల హృదయాల్లో మన్మథుని అగ్ని తీవ్రంగా రగులుతూనే ఉంటుంది. అలాంటప్పుడు అనర్థాలు సృష్టించే పండితులు ఆ అగ్నిలో కుకావ్యాలనే నెయ్యి/హవిస్సులను పోసి మరింతగా ఎందుకు ప్రజ్వలింపజేస్తున్నారో కదా!

శ్లోకము 4:

తత్కిం కావ్యం మనల్పపీతమధువత్ కుర్యాన్న యజ్జుషతాం

మాత్సర్యావృతచేతసామపి రసాదుద్భూతి లోమసు ।

కంపం మూర్ధ్ని కపోలయుగ్మమరుణం బాష్పావిలే లోచనే

అధ్యారోపితవస్తుకీర్తనపరాం వాచం కరాలంబనమ్ ॥ 4 ॥

  • తాత్పర్యము: అధికంగా మధువు తాగినవాని వలె కావ్యరసాన్ని ఆస్వాదించేవారికి—చివరకు ఈర్ష్యాద్వేషాలతో నిండినవారికి సైతం—రోమాంచము (గగుర్పాటు), తల ఊపడం, చెక్కిళ్లు ఎర్రబారడం, కళ్లలో ఆనందబాష్పాలు నిండడం, కావ్యవిషయాన్ని వర్ణించే మాటలు తడబడటం, ఒకరి చేతిని మరొకరు పట్టుకోవడం వంటి భావాలను కలిగించలేనిది అసలు కావ్యమే అగునా?

  • పదార్థ వివరణ:

    • లోమసు (లోమహర్షమ్ / రోమహర్షమ్): శరీరమున గగుర్పాటు కలుగుట (పులకరింత).

శ్లోకము 5:

యా సాధూనివ సాధువాదముఖరాన్ మాత్సర్యమూకానపి

ప్రోచ్చైర్నో కురుతే సతాం మతిమతాం దృష్టిర్న సా వాస్తవీ ।

యా యాతాః శ్రుతిగోచరం చ సహసా హర్షోల్లసత్కంధరాః

తిర్యంచోఽపి న ముక్తశష్పకవలాః తాః కిం కవీనాం గిరః ॥ 5 ॥

  • తాత్పర్యము: సద్గుణ సంపన్నుల వలె అసూయతో నోరు మెదపని వారిని సైతం "భళా!" అని ప్రశంసించేలా చేయలేని పండితుల చూపు నిజమైన ప్రతిభాదృష్టి కాదు. అలాగే చెవిన పడగానే సంతోషంతో మెడలు ఎత్తి, నోట్లోని పచ్చిగడ్డి ముద్దలను సైతం జారవిడిచి మైమరచిపోయేలా జంతువులను సైతం చేయలేని మాటలు కవుల వాక్కులు ఎలా అవుతాయి?

 సామాన్యకవిప్రశంసా

శ్లోకము 1:

జయంతి తే సుకృతినో రససిద్ధాః కవీశ్వరాః ।

నాస్తి యేషాం యశఃకాయే జరామరణజం భయమ్ ॥ 1 ॥

  • తాత్పర్యము: రససిద్ధిని పొందిన పుణ్యాత్ములైన కవీశ్వరులు ఎల్లప్పుడూ జయశీలురై విరాజిల్లుతారు. వారి కీర్తి శరీరానికి ముసలితనము, మరణము వలన కలిగే భయము ఏమాత్రమూ ఉండదు.

  • పదార్థ వివరణ:

    • యశఃకాయే (కీర్తిశరీరే): కీర్తి అనెడి శరీరమునందు (శాశ్వతమైన యశస్సునందు).

శ్లోకము 2:

ప్రస్తావే హేతుయుక్తాని యః పఠత్యవిశంకితః ।

స కవిస్తాని కావ్యాని కావ్యే తస్య పరిశ్రమః ॥ 2 ॥

  • తాత్పర్యము: సందర్భోచితంగా, యుక్తియుక్తంగా (కారణసహితంగా) ఎటువంటి సంకోచం లేకుండా పద్యాలను ఎవరు పఠించగలరో అతడే నిజమైన కవి; అవే నిజమైన కావ్యాలు. ఆ కవిత్వ సాధనలోనే అతని శ్రమ సార్థకమవుతుంది.

శ్లోకము 3:

సుకవేః శబ్దసౌభాగ్యం సుకవిర్వేత్తి నాపరః ।

కలాదవన్న జానాతి పరః కంకణచిత్రతామ్ ॥ 3 ॥

  • తాత్పర్యము: ఒక మంచి కవి యొక్క శబ్ద సౌందర్యాన్ని మరొక సుకవి మాత్రమే గ్రహించగలడు కానీ ఇతరులు గ్రహించలేరు. కడియము యొక్క అందమైన కళా నైపుణ్యాన్ని బంగారు పనివాడు (స్వర్ణకారుడు) మాత్రమే గుర్తించగలడు గానీ వేరొకరు గుర్తించలేరు కదా!

  • పదార్థ వివరణ:

    • కలాదః (స్వర్ణకారః): బంగారు పనివాడు / కంసాలి.

శ్లోకము 4:

సంతి శ్వాన ఇవాసంఖ్యా జాతిభాజో గృహే గృహే ।

ఉత్పాదకా న బహవః కవయః శరభా ఇవ ॥ 4 ॥

  • తాత్పర్యము: కేవలం పుట్టుక చేత మాత్రమే కవులమనిపించుకునేవారు ఇల్లిల్లూ తిరిగే కుక్కల వలె లెక్కలేనంత మంది ఉంటారు. కానీ అద్భుతమైన కొత్త రచనలను సృష్టించగల ప్రతిభావంతులైన అసలైన కవులు మాత్రం శరభ మృగాల వలె చాలా అరుదుగా ఉంటారు.

శ్లోకము 5:

కవయః పరితుష్యంతి నేతరే కవిసూక్తిభిః ।

న హ్యకూపారవత్కూపా వర్ధంతే విధుకాంతిభిః ॥ 5 ॥

  • తాత్పర్యము: కవుల సూక్తులను విని కవులు మాత్రమే పరమానందం చెందగలరు గానీ ఇతరులు కాదు. చంద్రుని వెన్నెలను చూసి సముద్రం పొంగినట్లుగా బావులు పొంగవు కదా!

  • పదార్థ వివరణ:

    • అకూపారః (సముద్రః): సముద్రము.

శ్లోకము 6:

కవీనాం మానసం నౌమి తరంతి ప్రతిభాంభసి ।

యత్ర హంసవయాంసీవ భువనాని చతుర్దశ ॥ 6 ॥

  • తాత్పర్యము: కవుల మనస్సు అనే మానస సరోవరానికి నేను నమస్కరిస్తున్నాను. వారి ప్రతిభ అనే పవిత్ర జలాలలో పదునాలుగు భువనాలు కూడా హంసల వలె తేలియాడుతుంటాయి.

శ్లోకము 7:

అపూర్వో భాతి భారత్యః కావ్యామృతఫలే రసః ।

చర్వణే సర్వసామాన్యే స్వాదువిత్కేవలం కవిః ॥ 7 ॥

  • తాత్పర్యము: సరస్వతీ దేవి యొక్క కావ్యమనే అమృత ఫలంలోని రసము ఎంతో అపూర్వమైనది. దానిని నమలడం/చదవడం అందరికీ సాధ్యమే అయినప్పటికీ, అందలి అసలైన మాధుర్యాన్ని ఆస్వాదించగల నేర్పు ఒక్క కవికి మాత్రమే ఉంటుంది.

శ్లోకము 8:

ఉత్ఫుల్లగలైరాలాపాః క్రియంతే దుర్ముఖైః సుఖమ్ ।

జానాతి హి పునః సమ్యక్ కవిరేవ కవేః శ్రమమ్ ॥ 8 ॥

  • తాత్పర్యము: గొంతు చించుకుని వాగడం, విమర్శించడం దుర్జనులకు చాలా సులభమైన పని. కానీ ఒక కావ్య రచన వెనుక ఉన్న అసలైన శ్రమను మరొక కవి మాత్రమే చక్కగా తెలుసుకోగలడు.

శ్లోకము 9:

తే ధన్యాస్తే మహాత్మానస్తేషాం లోకే స్థితం యశః ।

యైర్నిబద్ధాని కావ్యాని యే వా కావ్యేషు కీర్తితాః ॥ 9 ॥

  • తాత్పర్యము: ఎవరైతే ఉత్తమ కావ్యాలను రచించారో మరియు ఎవరైతే ఆ కావ్యాల ద్వారా కీర్తింపబడ్డారో—ఆ ఇరువురూ ధన్యులు, మహాత్ములు. వారి కీర్తియే ఈ లోకంలో శాశ్వతంగా నిలిచి ఉంటుంది.

శ్లోకము 10:

అమృతోత్ప్రేక్షణే చారురశేషజనసజ్జనః ।

కవిర్ గరుడవన్మాన్యః ఇంద్రవజ్రాదివృత్తకృత్ ॥ 10 ॥

  • తాత్పర్యము: అమృతాన్ని సంపాదించడంలో సమర్థుడై, ఇంద్రుని వజ్రాయుధాన్ని సైతం ఎదుర్కొని పూజింపబడే గరుత్మంతుని వలె—తన అమృతతుల్యమైన ఊహలతో సర్వజనులను ఆనందింపజేస్తూ, 'ఇంద్రవజ్ర' మొదలైన వృత్తాలలో కావ్యాలను రచించే కవి లోకంలో అత్యంత గౌరవనీయుడు.

శ్లోకము 11:

కావ్యమయ్యో గిరో యావచ్చరంతి విశదా భువి ।

తావత్సారస్వతం స్థానం కవిరాసాద్య తిష్ఠతి ॥ 11 ॥

  • తాత్పర్యము: స్వచ్ఛమైన కవితాత్మక వాక్కులు ఈ భూమిపై ఎంతకాలం ప్రచారంలో ఉంటాయో, అంతకాలం ఆ కవి సరస్వతీ దేవి దివ్యధామమునందు శాశ్వత స్థానాన్ని పొంది ఉంటాడు.

శ్లోకము 12:

అనంతపదవిన్యాసరచనా సరసా కవేః ।

బుధో యది సమీపస్థో న కుజన్మా పురో యది ॥ 12 ॥

  • తాత్పర్యము: కవి యొక్క రచన అనంతమైన పదాల కూర్పుతో, రసభరితంగా శోభిల్లుతుంది; ఎప్పుడంటే—విద్వాంసుడు/పండితుడు దగ్గర ఉన్నప్పుడు, ఎదుట నీచుడు లేనప్పుడు.

    (శ్లేషార్థము: బుధ గ్రహం దగ్గరగా ఉండి, ఎదురుగా కుజ గ్రహం లేనప్పుడు శుక్రుని గమనం ఆకాశంలో అత్యంత శోభాయమానంగా ఉంటుంది).

  • పదార్థ వివరణ:

    • అనంతపద... : అనేక శబ్దముల అమరిక; మరొక అర్థంలో (పక్షే) ఆకాశము / విష్ణుపాదము.

    • సరసా : శృంగారాది రసములతో కూడినది; పక్షే వర్షమును ప్రసాదించునది.

    • కవేః : కవియొక్క; పక్షే శుక్ర గ్రహము యొక్క.

    • బుధః : పండితుడు; పక్షే బుధ గ్రహము.

    • కుజన్మా : నీచుడు/దుర్జనుడు; పక్షే భూమి పుత్రుడైన అంగారకుడు (కుజుడు).

శ్లోకము 13:

కవిః కరోతి పద్యాని లాలయత్యుత్తమో జనః ।

తరుః ప్రసూతే పుష్పాణి మరుద్వహతి సౌరభమ్ ॥ 13 ॥

  • తాత్పర్యము: కవి పద్యాలను రచిస్తాడు, ఉత్తముడైన సహృదయుడు వాటిని ఆదరించి ఆనందిస్తాడు. చెట్టు పువ్వులను మాత్రమే పూయిస్తుంది, కానీ ఆ పువ్వుల సువాసనను దిగంతాలకు మోసుకెళ్లేది వాయువే కదా!

  • పదార్థ వివరణ:

    • సౌరభమ్ (సౌగంధ్యమ్): సువాసన / సుగంధము.

శ్లోకము 14:

కవిః కరోతి కావ్యాని స్వాదు జానంతి పండితాః ।

సుందర్యా అపి లావణ్యం పతిర్జానాతి నో పితా ॥ 14 ॥

  • తాత్పర్యము: కవి కావ్యాలను సృష్టిస్తాడు, కానీ అందలి రసాస్వాదనను పండితులు మాత్రమే ఎరుగుదురు. ఒక సుందరి యొక్క యౌవన లావణ్యాన్ని ఆమె భర్త మాత్రమే అనుభవించి తెలుసుకోగలడు గానీ జన్మనిచ్చిన తండ్రి తెలుసుకోలేడు కదా!

శ్లోకము 15:

కవిః పితా పోషయతి పాలకో రసికః పతిః ।

కవితాయువతేర్నూనం సోదరాస్తు వివేకినః ॥ 15 ॥

  • తాత్పర్యము: కవిత అనే యువతికి కవి తండ్రి వంటివాడు (పుట్టించినవాడు), పోషించే రాజు/ప్రభువు పాలకుడు, ఆమె అందాన్ని అనుభవించే రసికుడు భర్త వంటివాడు; వివేకవంతులైన సహృదయులు ఆమెకు సోదరుల వంటివారు.

శ్లోకము 16:

తత్త్వం కిమపి కావ్యానాం జానాతి విరలో భువి ।

మార్మికః కో మరందానామంతరేణ మధువ్రతమ్ ॥ 16 ॥

  • తాత్పర్యము: ఈ లోకంలో కావ్యాల యొక్క అంతరార్థాన్ని/రహస్యాన్ని గ్రహించగలవారు చాలా అరుదు. తుమ్మెద తప్ప పూలలోని మకరంద మాధుర్యాన్ని గ్రహించగల మర్మజ్ఞుడు ఇంకెవరుంటారు?

శ్లోకము 17:

సాధ్వీవ భారతీ భాతి సూక్తిసంగతచారిణీ ।

గ్రామ్యార్థవస్తుసంస్పర్శాద్ బహిర్భూతా మహాకవేః ॥ 17 ॥

  • తాత్పర్యము: సదాచారము గల పతివ్రతా స్త్రీ వలె మహాకవి యొక్క సరస్వతీ వాక్కు ప్రకాశిస్తుంది; ఎందుకంటే అది సూక్తులతో కూడిన మంచి మార్గంలో నడుస్తుంది మరియు గ్రామ్యమైన (నీచమైన/అసభ్యకరమైన) విషయాల స్పర్శకు దూరంగా ఉంటుంది.

శ్లోకము 18:

కతిపయనిమేషవర్తిని జన్మజరామరణవిహ్వలే జగతి ।

కల్పాంతకోటిబంధుః స్ఫురతి కవీనాం యశఃప్రసరః ॥ 18 ॥

  • తాత్పర్యము: కొద్ది నిమిషాల వ్యవధి మాత్రమే స్థిరంగా ఉండేదియు, పుట్టుక, ముసలితనము, మరణాల చేత వ్యాకులపడే ఈ నశ్వర జగత్తులో—కోట్లాది కల్పాంతాల వరకు శాశ్వతంగా నిలిచి ఉండేది ఒక్క సత్కవుల కీర్తి ప్రకాశం మాత్రమే.

  • పదార్థ వివరణ:

    • యశఃప్రసరః (కీర్తిప్రకాశః): కీర్తి యొక్క వ్యాప్తి / కీర్తి కాంతి.

శ్లోకము 19:

కవివాక్యామృతతీర్థస్నానైః పూతా భృశం యశోదేహాః ।

యేషాం త ఏవ భూపా జీవంతి మృతా వృథైవాన్యే ॥ 19 ॥

  • తాత్పర్యము: కవుల వాక్కులనే అమృత తీర్థాలలో స్నానం చేసి ఎవరి కీర్తి శరీరాలు అత్యంత పవిత్రమయ్యాయో, ఆ రాజులు మాత్రమే చిరంజీవులై జీవిస్తున్నారు. మిగిలినవారు బ్రతికి ఉన్నా మరణించినట్లే వ్యర్థులు.

శ్లోకము 20:

కావ్యప్రపంచచతురో రచయతి కావ్యం న సారవిద్భవతి ।

తరవః ఫలాని సూతే విందతి సారం పతంగసముదాయః ॥ 20 ॥

  • తాత్పర్యము: కావ్య రచనలో నైపుణ్యం కలవాడు కావ్యాన్ని రచిస్తాడు గానీ అందలి రససారాన్ని పూర్తిగా తానే అనుభవించలేడు. చెట్లు పండ్లను కాస్తాయి గానీ, అందలి మాధుర్యాన్ని ఆస్వాదించేది పక్షుల సమూహమే కదా!

  • పదార్థ వివరణ:

    • చతురః (విత్తః / నిపుణః): నేర్పరి / ప్రవీణుడు.

శ్లోకము 21:

విగుణోఽపి కావ్యబంధః సాధూనామాననం గतः స్వదతే ।

ఫూత్కారోఽపి సువంశైరనూద్యమానః శ్రుతిం హరతి ॥ 21 ॥

  • తాత్పర్యము: కొన్ని గుణదోషాలు ఉన్నప్పటికీ, సత్పురుషుల నోటి గుండా వెలువడినప్పుడు ఆ కావ్య రచన ఎంతో ఇంపుగా తోస్తుంది. కేవలం నోటి ఊదుడు (ఫూత్కారము) అయినప్పటికీ, ఉత్తమమైన వేణువు (పిల్లనగ్రోవి) ద్వారా వెలువడినప్పుడు అది వీనులవిందైన సంగీతమై ఆకట్టుకుంటుంది కదా!

  • పదార్థ వివరణ:

    • సువంశైః (సువేణుభిః): మంచి వెదురులతో / చక్కని పిల్లనగ్రోవుల ద్వారా.

శ్లోకము 22:

విద్వత్కవయః కవయః కేవలకవయస్తు కేవలం కపయః ।

కులజా యా సా జాయా కేవలజాయా తు కేవల మాయా ॥ 22 ॥

  • తాత్పర్యము: విద్వత్తు కలిగిన కవులే నిజమైన కవులు, శాస్త్రజ్ఞానం లేని కేవల కవులు కోతుల వంటివారు మాత్రమే. సత్కులము, సద్గుణములు గల స్త్రీయే నిజమైన ధర్మపత్ని; కేవలం స్త్రీత్వము మాత్రమే ఉన్న ఆలు ఒక మాయ వంటిది.

శ్లోకము 23:

అవయః కేవలకవయః కీరాః స్యుః కేవలధీరాః ।

వీరాః పండితకవయస్తానవమన్తా తు కేవల గవయః ॥ 23 ॥

  • తాత్పర్యము: విద్వత్తు లేని కేవల కవులు గొర్రెల వంటివారు (మందల వలె ఉండేవారు). కేవల ధైర్యవంతులు/పండితులు చిలుకల వంటివారు. కానీ శాస్త్రజ్ఞానము, కవితా ప్రతిభ రెండూ కల ‘పండిత కవులు’ నిజమైన వీరులు. అటువంటి వారిని అవమానించేవాడు కేవలం అడవి దున్నపోతు (గవయ మృగము) వంటి మూర్ఖుడు.

శ్లోకము 24:

అహమపి పరేఽపి కవయస్తథాపి పరమంతరం పరిజ్ఞేయమ్ ।

ఐక్యే రలయోరపి యది తత్కిం కరభాయతే కలభః ॥ 24 ॥

  • తాత్పర్యము: నేనూ కవినే, ఇతరులూ కవులే; అయినప్పటికీ మా మధ్య ఉన్న గొప్ప వ్యత్యాసాన్ని గ్రహించాలి. వ్యాకరణంలో 'ర', 'ల' వర్ణాలకు అభేదము (ఐక్యత) ఉన్నంత మాత్రాన, ఏనుగు పిల్లను (కలభము) ఒంటె పిల్ల (కరభము) అనలేము కదా!

శ్లోకము 25:

దివమప్యుపయాతానామాకల్పమనల్పగుణగణా యేషామ్ ।

రమయంతి జగంతి గిరః కథమివ కవయో న తే వంద్యాః ॥ 25 ॥

  • తాత్పర్యము: భౌతికంగా స్వర్గస్థులైనప్పటికీ, ఎవరి అసంఖ్యాకమైన సద్గుణాలు, అమృత వాక్కులు సృష్టి అంతం వరకు లోకాలను ఆనందింపజేస్తూనే ఉంటాయో—అటువంటి మహాకవులు ఎందుకు నమస్కరింపదగినవారు కారు? (వారు సర్వదా వందనీయులు).

శ్లోకము 26:

యాస్యతి సజ్జనహస్తం రమయిష్యతి తం భవేచ్చ నిర్దోషా ।

ఉత్పాదితయాపి కవిస్తామ్యతి కథయా దుహిత్రేవ ॥ 26 ॥

  • తాత్పర్యము: "ఈ కావ్యకథ సజ్జనుల చేతికి చేరుతుందా? వారిని మెప్పిస్తుందా? దోషరహితంగా ఉంటుందా?" అని కవి తాను సృష్టించిన కావ్యం గురించి, తండ్రి తాను కని పెంచిన కన్యను/కూతురిని గురించి పడే ఆవేదన వలెనే చింతిస్తాడు.

శ్లోకము 27:

శీలావిజ్జామారులామోరికాద్యాః కావ్యం కర్తుం సంతు విజ్ఞాః స్త్రియోఽపి ।

విద్యాం వేత్తుం వాదినో నిర్విజేతుం దాతుం వక్తుం యః ప్రవీణః స వంద్యః ॥ 27 ॥

  • తాత్పర్యము: శీల, విజ్జిక, మారుల, మోరిక మొదలైన విదుషీమణులు కవిత్వం చెప్పడంలో ప్రసిద్ధి చెందిన స్త్రీలు కావచ్చును. కానీ విద్యను సమగ్రంగా గ్రహించి, వాదంలో ప్రతివాదులను ఓడించి, దానగుణము కలిగి, సభలో చక్కగా ప్రసంగించగల ప్రవీణుడే సర్వులచే పూజింపదగినవాడు.

శ్లోకము 28:

సహృదయాః కవిగుంఫనికాసు యే కతిపయాస్త ఇమే న విశృంఖలాః ।

రసమయీషు లతాస్వివ షట్పదా హృదయసారజుషో న ముఖస్పృశః ॥ 28 ॥

  • తాత్పర్యము: కవుల రచనలలోని అసలైన భావాన్ని ఆస్వాదించగల సహృదయులు అతికొద్దిమంది మాత్రమే ఉంటారు; వారు పద్ధతి తప్పనివారు. పూలతీగలలోని మకరందాన్ని లోలోపలి వరకు వెళ్లి ఆస్వాదించే తుమ్మెదల వలె, వారు కావ్య హృదయాన్ని గ్రహిస్తారు గానీ పైపై మెరుగులను (పైపై మాటలను) మాత్రమే తాకేవారు కారు.

శ్లోకము 29:

లంకాపతేః సంకుచితం యశో యద్యత్కీర్తిపాత్రం రఘురాజపుత్రః ।

స సర్వ ఏవాదికవేః ప్రభావో న కోపనీయాః కవయః క్షితీంద్రైః ॥ 29 ॥

  • తాత్పర్యము: రావణాసురుని కీర్తి నశించిపోవడానికి, శ్రీరామచంద్రుడు లోకంలో శాశ్వత కీర్తిపాత్రుడై వెలగడానికి గల కారణం అంతా ఆదికవి వాల్మీకి మహర్షి కలం ప్రభావమే! కాబట్టి రాజులు ఎన్నడూ కవులకు కోపం తెప్పించకూడదు.

  • పదార్థ వివరణ:

    • ఆదికవేః (వాల్మీకేః): ఆదికవి అయిన వాల్మీకి మహర్షి యొక్క.

శ్లోకము 30:

జయంతి తే పంచమనాదచిత్ర-

చిత్రోక్తిసర్భవిభూషణేషు ।

సరస్వతీ యద్వదనేషు నిత్య-

మాభాతి వీణామివ వాదయంతీ ॥ 30 ॥

  • తాత్పర్యము: పంచమ స్వరము వంటి మధురమైన, చిత్రవిచిత్రమైన రమణీయ వాక్యాలనే అలంకారములతో కూడిన కవులు జయశీలురు. వారి ముఖారవిందాల యందు సరస్వతీ దేవి నిరంతరం వీణను మీటుతున్నట్లుగా శోభిల్లుతూ ఉంటుంది.

శ్లోకము 31:

కుంఠత్వమాయాతి గుణః కవీనాం సాహిత్యవిద్యాశ్రమవర్జితేషు ।

కుర్యాదనాద్రేషు కిమంగనానాం కేశేషు కృష్ణాగురుధూపవాసః ॥ 31 ॥

  • తాత్పర్యము: సాహిత్య శాస్త్ర పరిశ్రమ లేని మూర్ఖుల వద్ద కవుల ప్రతిభా గుణము నిష్ప్రయోజనమవుతుంది. తడి లేని (ఆరని/స్నానం చేయని) స్త్రీల కేశాలకు నల్ల అగరు ధూపం వేసినా ఎటువంటి సువాసనా శోభ కలగనట్లే ఇది కూడా వ్యర్థము.

శ్లోకము 32:

మహీపతేః సంతి న యస్య పార్శ్వే కవీశ్వరాస్తస్య కుతో యశాంసి ।

భూపాః కియంతో న బభూవురుర్వ్యాం నామాపి జానాతి న కోఽపి తేషామ్ ॥ 32 ॥

  • తాత్పర్యము: ఏ రాజు ఆస్థానంలో కవీశ్వరులు ఉండరో, ఆ రాజుకు కీర్తి ఎలా లభిస్తుంది? ఈ భూమిపై ఎందరో రాజులు పుట్టి మరణించలేదు? వారిలో ఎవరి పేరూ ఈనాడు ఎవరికీ తెలియదు కదా! (కవుల కావ్యాల ద్వారా వర్ణింపబడిన రాజుల పేర్లు మాత్రమే శాశ్వతంగా నిలిచాయి).

శ్లోకము 33:

కిం చారుచారిత్రవిలాసశూన్యాః కుర్వంతి భూపాః కవిసంగ్రహేణ ।

కిం జాతు గుంజాఫలభూషణానాం సువర్ణకారేణ వనేచరాణామ్ ॥ 33 ॥

  • తాత్పర్యము: ఉత్తమ చరిత్ర, సుగుణాల విలాసము లేని దుష్ట రాజులు కవులను ఆదరించడం వల్ల ఏమి ప్రయోజనము? గురిగింజలను ఆభరణాలుగా ధరించే అడవి జాతుల వారికి బంగారు పనివానితో (కంసాలితో) ఏమి పని ఉంటుంది?

శ్లోకము 34:

ప్రతీయమానం పునరన్యదేవ వస్త్వస్తి వాణీషు మహాకవీనామ్ ।

యత్తత్ప్రసిద్ధావయవాతిరిక్తం విభాతి లావణ్యమివాంగనాయాః ॥ 34 ॥

  • తాత్పర్యము: మహాకవుల వాక్కులలో 'ప్రతీయమానార్థం' (ధ్వని/గూఢార్థం) అనే వేరొక దివ్యమైన అంశం ఉంటుంది. స్త్రీ యొక్క విడివిడి అవయవాల సౌందర్యానికి అతీతంగా ఆమెలో ఒక ప్రత్యేక 'లావణ్యం' ప్రకాశించినట్లే, వాచ్యార్థానికి మించి కావ్యంలో ధ్వని ప్రకాశిస్తుంది.

శ్లోకము 35:

కవేరభిప్రాయమశబ్దగోచరం స్ఫురంతమార్ద్రేషు పదేషు కేవలమ్ ।

వదద్భిరంగైః కృతరోమవిక్రియైర్జనస్య తూష్ణీంభవతోఽయమంజలిః ॥ 35 ॥

  • తాత్పర్యము: శబ్దాలకు అందనిదై, కేవలం రసార్ద్రమైన పదాలలో మాత్రమే స్ఫురించే కవి యొక్క అంతరార్థాన్ని గ్రహించి, రోమాంచముతో గగుర్పాటు చెందుతూ, నోట మాట రాక నిశ్శబ్దంగా ఉండిపోయే సహృదయునికి నా ఈ నమస్కారము.

శ్లోకము 36:

స్వప్రజ్ఞయా కుంచికయేవ కంచిత్ సారస్వతం వక్రిమభంగిభాజమ్ ।

కవీశ్వరః కోఽపి పదార్థకోశముద్ఘాట్య విశ్వాభరణం కరోతి ॥ 36 ॥

  • తాత్పర్యము: ఏ కొద్దిమంది మహాకవీశ్వరులో మాత్రమే తమ అపార ప్రజ్ఞ అనే తాళంచెవితో సరస్వతీ దేవి యొక్క వక్రోక్తి సౌందర్యం గల పద-అర్థాల నిధిని (ఖజానాను) తెరిచి, ప్రపంచానికి అలంకారప్రాయమైన దివ్య కావ్యంగా మలుస్తారు.

  • పదార్థ వివరణ:

    • కుంచికయా ('చావీ' ఇతి లోకే): తాళంచెవితో / తాళపుచెవి ద్వారా.

శ్లోకము 37:

తర్కేషు కర్కశతరాః స్యురథాపి పుంసాం కాలే భవంతి మృదవః కవితాసు వాచః ।

దైత్యేంద్రశైలకులిశం దయితాకపోలే నాథస్య కోమలముదాహరణం నఖం నః ॥ 37 ॥

  • తాత్పర్యము: తర్కశాస్త్ర చర్చలలో పురుషుల వాక్కులు అత్యంత కఠినంగా ఉన్నప్పటికీ, కవితా సమయాలలో అవి ఎంతో మృదువుగా మారుతాయి. హిరణ్యకశిపుడనే రాక్షస పర్వతాన్ని చీల్చినప్పుడు వజ్రాయుధంలా మారిన శ్రీ నరసింహస్వామి గోళ్ళు, తన ప్రియురాలైన లక్ష్మీదేవి చెక్కిలిని తాకినప్పుడు అత్యంత కోమలంగా మారడమే ఇందుకు నిదర్శనం!

శ్లోకము 38:

ఖ్యాతా నరాధిపతయః కవిసంశ్రయేణ రాజాశ్రయేణ చ గతాః కవయః ప్రసిద్ధిమ్ ।

రాజ్ఞా సమోఽస్తి న కవేః పరమోపకారీ రాజ్ఞో న చాస్తి కవినా సదృశః సహాయః ॥ 38 ॥

  • తాత్పర్యము: కవులను ఆశ్రయించడం వలన రాజులు చిరకాల కీర్తిని పొందారు; రాజుల పోషణ వలన కవులు లోకంలో ప్రసిద్ధి చెందారు. కాబట్టి కవికి రాజు వంటి పరమోపకారి మరొకడు లేడు, అలాగే రాజుకు కీర్తిని శాశ్వతం చేయడంలో కవి వంటి సహాయకుడు మరొకడు లేడు.

శ్లోకము 39:

తేఽనంతవాఙ్మయమహార్ణవదృష్టపారాః సాయాత్రికా ఇవ మహాకవయో జయంతి ।

యత్సూక్తిపేలవలవంగలవైరవైమి సంతః సదాసు వదనానధివాసయంతి ॥ 39 ॥

  • తాత్పర్యము: అనంతమైన వాఙ్మయమనే మహా సముద్రపు అవతలి తీరాన్ని చూసిన వర్తక నావికుల వంటి మహాకవులు సర్వోత్కృష్టంగా వెలుగొందుతున్నారు. వారు సముద్రతీరాల నుండి తెచ్చిన లవంగాల వంటి సూక్తుల పరిమళాల చేత సజ్జనులు సభలలో తమ ముఖాలను/వాక్కులను సువాసనాభరితం చేసుకుంటున్నారు.

  • పదార్థ వివరణ:

    • అధివాసయంతి (సురభీకుర్వంతి): సువాసన గలవిగా చేయుచున్నారు.

‘
శ్లోకము 40:

త్రైలోక్యభూషణమణిర్గుణవర్గబంధు-

రేకశ్చకాస్తి కవితాసవితా ద్వితీయః ।

గృహ్ణంతి యస్య మహిమాతిశయం శిరోభిః

పాదగ్రహం విదధతః పృథివీభృతోఽపి ॥ 40 ॥

  • తాత్పర్యము: ముల్లోకాలకు ఆభరణం వంటివాడు, సద్గుణ సమూహాలకు ఆప్తుడు అయిన కవి రెండవ సూర్యుని వలె ప్రకాశిస్తున్నాడు. పర్వతాలు ఉదయ సూర్యుని కిరణాలను (పాదములను) తమ శిఖరాలపై ధరించినట్లుగానే, సమస్త భూమండలాన్ని పాలించే రాజులు (పృథివీభృతులు) సైతం ఆ కవి యొక్క పాదాలను తాకుతూ (అతని పద్యపాదాలను గ్రహిస్తూ) అతని అపార మహిమాతిశయాన్ని తమ శిరస్సులపై ధరించి గౌరవిస్తారు.

  • పదార్థ వివరణ:

    • కవితా (కవిః): కవి / కావ్యకర్త.

శ్లోకము 41:

శబ్దార్థమాత్రమపి యే న విదంతి తేఽపి

యాం మూర్ఛనామివ మృగాః శ్రవణైః పిబంతః ।

సంరుద్ధసర్వకరణప్రసరా భవంతి

చిత్రస్థితా ఇవ కవీంద్రగిరం నుమస్తామ్ ॥ 41 ॥

  • తాత్పర్యము: శబ్దార్థాల జ్ఞానం ఏమాత్రం లేనివారు సైతం, సంగీతపు మధుర నాదాన్ని చెవులతో గ్రోలి మైమరచి నిశ్చేష్టమయ్యే లేళ్ల వలె—ఏ కవిత్వ వాక్కును వినగానే సమస్త ఇంద్రియ వ్యాపారాలను మరచి చిత్రపటంలోని బొమ్మల వలె నిశ్చలంగా ఉండిపోతారో, అటువంటి మహాకవుల దివ్యవాక్కుకు మేము నమస్కరిస్తున్నాము.

శ్లోకము 42:

స్ఫారేణ సౌరభభరేణ కిమేణనాభేః

తద్ధానసారమపి సారమసారమేవ ।

స్రక్సౌమనస్యపి న పుష్యతి సౌమనస్యం

ప్రస్యందతే యది మధుద్రవముక్తిదేవీ ॥ 42 ॥

  • తాత్పర్యము: కవితా దేవి గనుక మధురమైన రసామృత వాక్కులను స్రవింపజేస్తే, ఇక కస్తూరి (ఏణనాభి) యొక్క తీవ్ర సువాసనతో ఏమి పని? ఉత్తమమైన పచ్చకర్పూరం (ఘనసారం) సైతం నిస్సారమైపోతుంది. అందమైన పూలమాల కూడా ఆ కవితా వాక్కు కలిగించే మనోల్లాసాన్ని, ఆనందాన్ని కలిగించలేదు!

శ్లోకము 43:

అపి ముదముపయాంతో వాగ్విలాసైః స్వకీయైః

పరభణితిషు తృప్తిం యాంతి సంతః కియంతః ।

నిజఘనమకరందస్యందపూర్ణాలవాలః

కలశసలిలమేకం నేహతే కిం రసాలః ॥ 43 ॥

  • తాత్పర్యము: తమ సొంత కవితా విలాసాలతో ఆనందిస్తూనే, ఇతరుల రచనలను విని కూడా తృప్తిని పొందే ఉత్తమ సహృదయులు లోకంలో ఎంతమంది ఉంటారు? (చాలా అరుదు). తన దట్టమైన మకరంద ప్రవాహంతోనే పాదు నిండిపోయిన మామిడి చెట్టు సైతం, బిందెడు చల్లని నీటిని కోరుకోకుండా ఉంటుందా? (అలాగే ఎంతటి గొప్ప కవి అయినా ఇతరుల మంచి కవిత్వాన్ని ఆదరిస్తాడు).

శ్లోకము 44:

పరవ్యక్తివ్యక్తీకృతసహృదయానందసరణౌ

కవీనాం కావ్యే న స్ఫురతి బుధమాత్రస్య ధిషణా ।

నవక్రీడావేశవ్యసనపిశునో యః కులవధూ-

కటాక్షాణాం పంథాః స ఖలు గణికానామవిషయః ॥ 44 ॥

  • తాత్పర్యము: సహృదయులకు మాత్రమే దివ్యానందాన్ని అందించే మహాకవుల గంభీర కావ్య మార్గంలో కేవల శాస్త్ర పండితుల బుద్ధి ప్రవేశించలేదు. నూతన శృంగార క్రీడానురాగాన్ని సూచించే కులకాంతల సున్నితమైన కడగంటి చూపుల (కటాక్షాల) అంతరార్థాన్ని వేశ్యలు ఏమాత్రం గ్రహించలేరు కదా!

శ్లోకము 45:

అయమేవ వాగ్గుంఫో విదగ్ధపదవైదగ్ధ్యమధురః

స్ఫురద్బంధో వంధ్యో జడహృది కృతార్థః కవిహృది ।

కటాక్షో వామాక్ష్యా దళితనేత్రాంతగలితః

కిశోరే నిఃసారః స తు కిమపి యూనం స్థగయతి ॥ 45 ॥

  • తాత్పర్యము: చమత్కార పద సంపదతో మధురమై శోభిల్లే ఈ కావ్య వాక్ ప్రవాహం రసహీనుడైన మూర్ఖుని హృదయంలో నిష్ప్రయోజనమే అయినా, రసికుడైన కవి హృదయంలో అత్యంత సార్థకమవుతుంది. అందగత్తె కన్నుల చివరల నుండి జాలువారే కడగంటి చూపు చిన్న బాలుని వద్ద వ్యర్థమే అయినా, యవ్వనంలో ఉన్న యువకుని హృదయాన్ని మాత్రం స్తంభింపజేసి పరవశింపజేస్తుంది కదా!

శ్లోకము 46:

మదుక్తిశ్చేతో మే మదయతి సుధీభూయ సుధియః

కిమస్యా నామ స్యాదైరసపురుషానాదరభరైః ।

యథా యూనస్తద్వత్పరమరమణీయాపి రమణీ

కుమారాణామంతఃకరణహరణం నైవ కురుతే ॥ 46 ॥

  • తాత్పర్యము: నా కవితా వాక్కు విద్వాంసుల బుద్ధిని ఆవహించి సహృదయుల చిత్తాన్ని పరవశింపజేస్తోంది; అలాంటప్పుడు రసహీనులైన మూర్ఖుల నిరాదరణల వలన దీనికి వచ్చే నష్టమేమిటి? యవ్వనంలో ఉన్న యువకులను మాత్రమే కట్టిపడేసే పరమ సుందరి, పసిబాలుర మనస్సులను ఆకర్షించలేదు కదా!

  • పదార్థ వివరణ:

    • మదయతి (తోషయతి): ఆనందింపజేయుచున్నది / పరవశింపజేయుచున్నది.

శ్లోకము 47:

భుజతరువనచ్ఛాయాం యేషాం నిషేవ్య మహౌజసాం

జలధిరశనా మేదిన్యాసీదసావకుతోభయా ।

స్మృతిమపి న తే యాంతి క్ష్మాపా వినా యదనుగ్రహం

ప్రకృతిమహతే కుర్మస్తస్మై నమః కవికర్మణే ॥ 47 ॥

  • తాత్పర్యము: సముద్రమే మొలనూలుగా గల ఈ భూమండలమంతా ఏ మహా పరాక్రమవంతులైన రాజుల బాహుబలమనే చెట్ల నీడను ఆశ్రయించి భయం లేకుండా వర్ధిల్లిందో—అటువంటి చక్రవర్తులు సైతం ఏ కవుల అనుగ్రహం లేకపోతే నేడు కనీసం లోక స్మృతిలో కూడా ఉండేవారు కారు. అటువంటి స్వభావసిద్ధమైన గొప్పతనము గల 'కవి కర్మకు' (కావ్య రచనకు) మేము నమస్కరిస్తున్నాము.

శ్లోకము 48:

యది ప్రభురుదారధీః సురసకావ్యకౌతూహల-

స్తథైవ చ సభాసదః సదసి తద్గుణగ్రాహిణః ।

సువర్ణసదలంకృతిర్భవతి తత్ర నృత్యోద్యతా

మదీయరసనానటీ రసఘటీయమానందభూః ॥ 48 ॥

  • తాత్పర్యము: ప్రభువు విశాల హృదయుడై రసవంతమైన కవిత్వాన్ని వినే కుతూహలం కలవాడై, సభలోని సదస్యులు కూడా గుణగ్రహణ పారీణులై ఉన్నట్లయితే—అప్పుడు సుందరమైన శబ్దాలంకారాలతో శోభిల్లే నా నాలుక అనే నర్తకి, ఆనందాన్ని కురిపించే రసాల ప్రవాహమై నాట్యం చేయడానికి ఉవ్విళ్లూరుతుంది.

  • పదార్థ వివరణ:

    • సువర్ణసదలంకృతిః : శోభనమైన అక్షరాలు మరియు అలంకారములు గలది; పక్షే (మరొక అర్థంలో) బంగారు ఆభరణాలతో అలంకరింపబడిన నర్తకి.

    • రసఘటీ (రసస్య ఘటః): కావ్య రసమును నింపునది; పక్షే జలమును నింపు కుండ.

శ్లోకము 49:

వదంతు కతిచిద్భఠాత్ ఖఫఛఠేతి వర్ణాన్ శఠాః

ఘటః పట ఇతీతరే పటు రటంతు వాక్పాటవాత్ ।

వయం బకులమంజరీగలదమందమాధ్వీఝరీ-

ధురీణపదరీతిభిర్భణితిభిః ప్రమోదామహే ॥ 49 ॥

  • తాత్పర్యము: కొందరు కఠినమైన 'ఖ, ఫ, ఛ, ఠ' అంటూ వ్యాకరణ సూత్రాల వర్ణాలను పఠిస్తూ వాదించనీ; మరికొందరు తమ వాక్చాతుర్యంతో 'ఘటము, పటము' అంటూ తర్కశాస్త్ర శాబ్దిక చర్చలను రొద చేస్తూ సాగించనీ! మేమంతా పొగడ పూల గుత్తుల నుండి జాలువారే తియ్యని తేనె ప్రవాహం వంటి మధురమైన పదబంధాలు గల రసభరిత కావ్య వాక్కుల చేతనే పరమానందాన్ని పొందుతాము.

  • పదార్థ వివరణ:

    • ఖఫఛఠేతి వర్ణాన్ : వైయాకరణులు (వ్యాకరణ పండితులు).

    • ఘటః పట ఇతి : నైయాయికులు (తర్క పండితులు).

శ్లోకము 50:

హే రాజానస్త్యజత సుకవిప్రేమబంధే విరోధం

శుద్ధా కీర్తిః స్ఫురతి భవతాం నూనమేతత్ప్రసాదాత్ ।

తుష్టైర్బద్ధం తదలఘు రఘుస్వామినః సచ్చరిత్రం

క్రుద్ధైర్నీతస్త్రిభువనజయీ హాస్యమార్గం దశాస్యః ॥ 50 ॥

  • తాత్పర్యము: ఓ రాజాధిరాజులారా! సత్కవులతో విరోధాన్ని విడిచిపెట్టి వారితో స్నేహాన్ని పెంచుకోండి. మీ నిర్మలమైన కీర్తి ఆ కవుల అనుగ్రహం వల్లనే లోకంలో శాశ్వతంగా ప్రకాశిస్తుంది. కవులు సంతోషిస్తే రఘునాథుడైన శ్రీరాముని సచ్చరిత్రను లోకోత్తరంగా రచించి అమరత్వాన్ని ఇచ్చారు; అదే కవులు ఆగ్రహిస్తే ముల్లోకాలను జయించిన రావణాసురుని (దశాస్యుని) లోకంలో ఒక హాస్యాస్పదమైన దుష్టుడిగా చిత్రీకరించారు కదా!

శ్లోకము 51:

అర్థాన్ కేచిదుపాసతే కృపణవత్ కేచిత్త్వలంకుర్వతే

వేశ్యావత్ ఖలు ధాతువాదిన ఇవోద్వమంతి కేచిద్రసాన్ ।

అర్థాలంకృతిసద్రసద్రవముచా వాచా ప్రశస్తిస్పృశా

కర్తారః కవయో భవంతి కతిచిత్ పుణ్యైరగణ్యైరిహ ॥ 51 ॥

  • తాత్పర్యము: కొందరు లోభి ధనాన్ని దాచుకున్నట్లు అర్థాల వెంట పడతారు; కొందరు వేశ్య వలె పైపై శబ్దాలంకారాలకే పరిమితమవుతారు; కొందరు రసవాదుల (ధాతువాదుల) వలె రసాలను అసహజంగా వెదజల్లుతారు. కానీ సరైన అర్థము, ఉచితమైన అలంకారము, దివ్యమైన రస ప్రవాహము వెల్లివిరిసే నిర్మల వాక్కుతో కావ్య ప్రశస్తిని నిర్మించగల మహాకవులు లెక్కలేనన్ని పూర్వజన్మల పుణ్యాల వల్ల మాత్రమే లోకంలో కొద్దిమంది ఉద్భవిస్తారు.

  • పదార్థ వివరణ:

    • అర్థాన్ : కావ్యార్థాలను; పక్షే ధనమును.

    • అలంకుర్వతే : కావ్యాలంకారములు చేయుట; పక్షే నగలు ధరించుట.

    • రసాన్ : శృంగారాది కావ్య రసాలను; పక్షే పాదరసము/ధాతు రసములను.

శ్లోకము 52:

మందం నిక్షిపతే పదాని పరితః శబ్దం సముద్వీక్షతే

నానార్థాహరణం చ కాంక్షతి ముదా లంకారమాకర్షతి ।

ధత్తే సకలసువర్ణనిచయం ధత్తే రసాంతర్గతం

దోషాన్వేషణతత్పరో విజయతే చోరోపమః సత్కవిః ॥ 52 ॥

  • తాత్పర్యము: దొంగ వలెనే సత్కవి కూడా లోకంలో విజయాన్ని సాధిస్తాడు:

    • కవి పరంగా: మృదువుగా పద్యపాదాలను కూర్చుతాడు; శబ్ద దోషాలు లేకుండా వ్యాకరణ విచారణ చేస్తాడు; శ్లేషాది చమత్కారాలతో అనేక అర్థాలను రప్పించాలని కోరుకుంటాడు; ఉపమాది అలంకారాలను ఆకర్షణీయంగా గ్రహిస్తాడు; శ్రేష్ఠమైన అక్షర సమూహాన్ని (సువర్ణములను) పొందుపరుస్తాడు; అంతర్లీనంగా కావ్యరసమును నింపుతాడు; తన రచనలో ఎటువంటి దోషాలు లేకుండా నిశితంగా అన్వేషిస్తాడు.

    • దొంగ పరంగా: అలికిడి కాకుండా నెమ్మదిగా అడుగులు వేస్తాడు; చుట్టూ ఎవరైనా ఉన్నారేమోనని శబ్దాలను ఆలకిస్తాడు; నానా విధాలైన ధన-వస్తువులను అపహరించాలని కోరుకుంటాడు; కంకణాది ఆభరణాలను లాక్కుంటాడు; సమస్తమైన బంగారాన్ని దోచుకుంటాడు; రాత్రివేళలందు దొంగతనం చేస్తాడు; ఎవరి కంటా పడకుండా ఇతరుల లోపాలను/రక్షణ లోపాలను అన్వేషిస్తూ ఉంటాడు.

  • పదార్థ వివరణ:

    • పదాని : సుప్తిఙంతాలైన శబ్దాలు / పద్యపాదాలు; పక్షే అడుగులు (చరణాలు).

    • శబ్దం సముద్వీక్షతే : శబ్దం శుద్ధమో కాదో చక్కగా విచారించును; పక్షే చప్పుడును ఆలకించును.

    • నానార్థాహరణం : శ్లేష/ధ్వనుల చేత అనేకార్థాలను సమకూర్చుకొనుట; పక్షే బంగారం, వెండి మొదలైన ధనాన్ని అపహరించుట.

    • కాంక్షతి : కోరుకొనును.

    • అలంకారమ్ : ఉపమాది కావ్యాలంకారములను; పక్షే కంకణాది నగలను.

    • సువర్ణనిచయమ్ : శ్రేష్ఠమైన అక్షర సమూహమును; పక్షే బంగారు రాశిని.


శ్లోకము 53:

స్వేచ్ఛాభంగురభాగ్యమేఘతడితః శక్యా న రోద్ధుం శ్రియః

ప్రాణానాం సతతం ప్రయాణపటహశ్రద్ధా న విశ్రామ్యతి ।

త్రాణం యేఽత్ర యశోమయే వపుషి వః కుర్వంతి కావ్యామృతై-

స్తానారాధ్య గురూన్ విధత్త సుకవీన్ నిర్గర్వముర్వీశ్వరాః ॥ 53 ॥

  • తాత్పర్యము: ఓ రాజాధిరాజులారా! సంపదలు మేఘాలలోని మెరుపుల వలె చంచలమైనవి, వాటిని ఎవరూ శాశ్వతంగా నిలువరించలేరు; ప్రాణాలు ఎప్పుడు శరీరాన్ని వదిలి వెళ్ళిపోతాయో తెలియదు (మరణమనే ప్రయాణ భేరి నిరంతరం మోగుతూనే ఉంటుంది). ఈ నశ్వర ప్రపంచంలో తమ కావ్యమనే అమృతధారల ద్వారా మీ 'కీర్తి శరీరానికి' శాశ్వత రక్షణను కల్పించే ఆ సత్కవులను గురువుల వలె భావించి, గర్వాన్ని విడిచి ఆరాధించండి!

శ్లోకము 54:

కల్యాణం భగవత్కథాకథనతః కావ్యం విధాతుః కవే-

స్తస్యైవాంగతయా క్వచిద్రచయతః శృంగారవీరాదికమ్ ।

కో దోషో భవితా యదత్ర కవితాశీలైః సమాశ్రీయతే

పంథా వ్యాసవసుంధరాశ్రుతిభవగ్రంథాదిషు ప్రేక్షితః ॥ 54 ॥

  • తాత్పర్యము: భగవంతుని దివ్య కథలను వర్ణించడం ద్వారా మంగళకరమైన కావ్యాన్ని రచిస్తూ, ఆ కథకు అంగంగా (సందర్భోచితంగా) శృంగార, వీరాది రసాలను కూడా కవి వర్ణిస్తే అందులో వచ్చే దోషమేమీ లేదు. వేదవ్యాసుడు, వాల్మీకి మహర్షి మొదలైన మహాపురుషులు రచించిన పురాణేతిహాస గ్రంథాలలో కూడా కవితా పద్ధతిలో ఇదే మార్గం అనుసరింపబడింది కదా!

  • పదార్థ వివరణ:

    • వసుంధరాశ్రుతిభవః : వసుంధర (భూమి) యందు శ్రుతి లక్షణము గల పుట్ట (వల్మీకము) నుండి ఉద్భవించిన వాల్మీకి మహర్షి.

శ్లోకము 55:

తే భూమీపతయో జయంతి నతయో యేషాం ద్విషద్భూభృతాం

తే వంద్యా యతయో విశంతి మతయో యేషాం పరే బ్రహ్మణి ।

తే శ్లాఘ్యాః కవయో వయోమదభరవ్యాజృంభమాణాంగనా-

దృక్పాతా ఇవ తోషయంతి హృదయం యేషాం గిరాం సంచయాః ॥ 55 ॥

  • తాత్పర్యము: శత్రు రాజులు ఎవరి పాదాల వద్ద వంగి నమస్కరిస్తారో ఆ చక్రవర్తులు జయశీలురు; ఎవరి మనస్సులు పరబ్రహ్మ యందు లీనమవుతాయో ఆ సన్న్యాసులు సర్వవంద్యులు; యవ్వన మదంతో విలసిల్లే సుందరీమణుల కడగంటి చూపుల వలె ఎవరి కవితా వాక్య సముదాయాలు సహృదయుల హృదయాలను పరవశింపజేస్తాయో ఆ కవులే సర్వశ్లాఘనీయులు.

శ్లోకము 56:

భూతావేశనివేశితాశయ ఇవ శ్లోకం కరోత్యాశు యః

శ్లాఘంతే కవిరద్భుతోఽయమితి తం మిథ్యా జనా విస్మితాః ।

ద్విత్రాణ్యేవ పురః పదాని రచయన్ పశ్చాత్ సమాలోచయన్

దూరం యః కవితాం నినీషతి కవిః కామీవ స స్తూయతామ్ ॥ 56 ॥

  • తాత్పర్యము: దయ్యం పట్టినవాని వలె ఆవేశంతో ఆశువుగా (వెంటనే) శ్లోకాలను గుప్పించేవానిని చూసి అమాయక జనులు "ఆహా! అద్భుతమైన కవి" అని భ్రమపడి ప్రశంసిస్తారు. కానీ ముందుగా రెండు మూడు పదాలను ఆచితూచి కూర్చి, ఆ తర్వాత లోతుగా ఆలోచిస్తూ కావ్యానికి శాశ్వతత్వాన్ని, ఉన్నతిని చేకూర్చే వివేకవంతుడైన కవినే (కాముకుని వలె లోతైన రసానుభూతి కలిగించేవానిని) నిజంగా స్తుతించాలి!

శ్లోకము 57:

సత్యం సంతి గృహే గృహేఽపి కవయో యేషాం వచశ్చాతురీ

స్వే గేహే కులకన్యకేవ లభతే స్వల్పైర్గుణైర్గౌరవమ్ ।

దుష్ప్రాపస్తు పునః స కోఽపి విదుషాం యద్వాగ్రసగ్రాహిణాం

పణ్యస్త్రీవ కలాకలాపకుశలా చేతాంసి హర్తుం క్షమా ॥ 57 ॥

  • తాత్పర్యము: ప్రతి ఇంట్లోనూ తమ స్వంత గృహాలకే పరిమితమై, స్వల్ప గుణాల చేత కులకన్య వలె తమవారి వద్దనే గౌరవాన్ని పొందే కవులు ఎందరో ఉంటారన్నది నిజమే. కానీ సకల కళా ప్రవీణురాలైన వారవనిత (పణ్యస్త్రీ) వలె—సభలలో రసజ్ఞులైన విద్వాంసుల మనస్సులను సైతం తన వాక్చాతుర్యంతో ఆకర్షించి వశపరుచుకోగల అసాధారణ మహాకవి మాత్రం లోకంలో దొరకడం అత్యంత దుర్లభం!

శ్లోకము 58:

ధన్యాస్తే కవయో యదీయరసనారూక్షాధ్వసంచారిణీ

ధావంతీవ సరస్వతీ ద్రుతపదన్యాసేన నిష్క్రామతి ।

అస్మాకం రసపిచ్ఛిలే పథి గిరాం దేవీ నవీనోదయత్-

పీనోత్తుంగపయోధరేవ యువతిర్మంథర్యమాలంబతే ॥ 58 ॥

  • తాత్పర్యము: కఠినమైన, గరుకైన మార్గంలో పరుగులెత్తినట్లుగా ఎవరి నాలుకపై సరస్వతీ దేవి వేగంగా, ఆశువుగా దూసుకుపోతుందో ఆ కవులు ధన్యులు కావచ్చు. కానీ మా విషయానికి వస్తే—రసభరితమై జాలువారే మార్గంలో సరస్వతీ దేవి, అప్పుడే యవ్వనం ఉట్టిపడుతూ భారమైన వక్షోజాల వల్ల నెమ్మదిగా నడిచే సుందరి వలె, ఎంతో హుందాగా మందగమనాన్ని (గాంభీర్యాన్ని) ఆశ్రయిస్తుంది.

శ్లోకము 59:

సాహిత్యే సుకుమారవస్తుని దృఢన్యాసగ్రహగ్రంథిలే

తర్కే వా మయి సంవిధాతరి సమం లీలాయతే భారతీ ।

శయ్యా వాస్తు మృదూత్తరచ్ఛదపటా దర్భాంకురైరాస్తృతా

భూమిర్వా హృదయంగమో యది పతిస్తుల్యా రతిర్యోషితామ్ ॥ 59 ॥

  • తాత్పర్యము: అత్యంత సుకుమారమైన సాహిత్య రచన యందైనా, లేదా దృఢమైన తర్క వితర్కాలతో కూడిన కఠిన శాస్త్ర రచన యందైనా—నేను రచించేటప్పుడు సరస్వతీ దేవి సమానమైన లీలా విలాసాలతో ప్రకాశిస్తుంది. మనసుకు నచ్చిన ప్రియమైన భర్త కౌగిలిలో ఉన్నప్పుడు, పరుపు మెత్తని హంసతూలికా తల్పమైనా లేదా దర్భలతో పరచిన నేల అయినా కాంతకు పొందే రతీ సుఖం ఒక్కటే కదా!

శ్లోకము 60:

యేషాం కోమలకావ్యకోశఫలనాలీలావతీ భారతీ

తేషాం కర్కశతర్కవక్రవచనోద్గారేఽపి కిం హీయతే ।

యైః కాంతాకుచమండలే కరరుహాః సానందమారోపితాః

తైః కిం మత్తకరీంద్రకుంభశిఖరే నారోపణీయాః శరాః ॥ 60 ॥

  • తాత్పర్యము: ఎవరి వాక్కు సుకుమారమైన కావ్యాల సృష్టిలో లలిత మనోహరంగా విహరిస్తుందో, వారు అవసరమైనప్పుడు కఠినమైన తర్కవాదాలను చేయడంలో ఏమాత్రం తగ్గుతారా? ప్రియురాలి స్తనమండలంపై గోటి గాట్లను (నఖక్షతాలను) ఎంతో సున్నితంగా ఉంచిన వీరులు, యుద్ధరంగంలో మదపుటేనుగు కుంభస్థలంపై తీవ్ర బాణాలను ప్రయోగించలేరా? (రెండూ సమర్థవంతంగా చేయగలరు).

శ్లోకము 61:

తర్కే కర్కశవక్రవాక్యగహనే యా నిష్ఠురా భారతీ

సా కావ్యే మృదులోక్తిసారసురభౌ స్యాదేవ మే కోమలా ।

యా ప్రాయః ప్రియవిప్రయుక్తవనితాహృత్కర్తనే కర్తరీ

ప్రేయోలాలితయౌవతే న మృదులా సా కిం ప్రసూనావలీ ॥ 61 ॥

  • తాత్పర్యము: కఠినమైన తర్కశాస్త్ర గహనంలో నా వాక్కు ఎంత నిష్ఠురంగా, తీవ్రంగా ఉంటుందో—అదే వాక్కు మధురమైన కావ్య సుగంధాలలో అంతే కోమలంగా ప్రకాశిస్తుంది. ప్రియుని ఎడబాటుతో విలపించే విరహిణీ స్త్రీల హృదయాలను కత్తెర వలె కోసే పూలమాల, ప్రియునితో కలిసి ఉండే యువతీ సమూహానికి అత్యంత సుకుమారమై ఆనందాన్ని ఇవ్వదా?

  • పదార్థ వివరణ:

    • విప్రయుక్తవనితా : ప్రియుని వియోగముతో (ఎడబాటుతో) ఉన్న స్త్రీ.

    • యౌవతే (యువతిసమూహే): యువతుల సమూహమునందు.

‘
శ్లోకము 62:

మాతంగీమివ మాధురీం ధ్వనివిదో నైవ స్పృశంత్యుత్తమా

వ్యుత్పత్తిం కులకన్యకామివ రసోన్మత్తా న పశ్యంత్యమీ ।

కస్తూరీఘనసారసౌరభసుహృద్ వ్యుత్పత్తిమాధుర్యయో-

ర్యోగః కర్ణరసాయనం సుకృతినః కస్యాపి సంజాయతే ॥ 62 ॥

  • తాత్పర్యము: ధ్వని రహస్యాలు తెలిసిన ఉత్తమ పండితులు కేవలం శబ్ద మాధుర్యాన్ని అంటరాని స్త్రీని వలె తాకరు (నిరాకరిస్తారు); అట్లే కేవలం రసానుభూతిలో మునిగిపోయేవారు శాస్త్ర వ్యుత్పత్తిని నిగ్రహం గల కులకాంతను వలె పట్టించుకోరు. కానీ కస్తూరి మరియు పచ్చకర్పూరాల పరిమళాల కలయిక వలె—శాస్త్ర వ్యుత్పత్తి, కవితా మాధుర్యం రెండూ సమపాళ్లలో కలిసి వీనులవిందైన అమృతంలా మారడం ఏదో ఒక మహా పుణ్యాత్ముడైన కవికి మాత్రమే సాధ్యమవుతుంది.

  • పదార్థ వివరణ:

    • ఘనసారః (కర్పూరః): పచ్చకర్పూరము.

శ్లోకము 63:

యత్సారస్వతవైభవం గురుకృపాపీయూషపాకోద్భవం

తల్లభ్యం కవినైవ నైవ హఠతః పాఠప్రతిష్ఠాజుషామ్ ।

కాసారే దివసం వసన్నపి పయఃపూరం పరం పంకిలం

కుర్వాణః కమలాకరస్య లభతే కిం సౌరభం సైరిభః ॥ 63 ॥

  • తాత్పర్యము: గురుకృప అనే అమృత పరిపాకం వల్ల సిద్ధించే సరస్వతీ దేవి దివ్య వైభవం ప్రతిభ గల కవికి మాత్రమే దక్కుతుంది గానీ, బట్టీపట్టి పాఠాలు వల్లెవేసే వారికి ఎంతమాత్రం దక్కదు. రోజంతా సరస్సులోనే మునిగి ఉంటూ నీటినంతా బురదమయం చేసే అడవి దున్నపోతు (మహిషము), తామర పూల కొలనులోని దివ్య సువాసనను ఎన్నడైనా పొందగలదా? (పొందలేదు).

  • పదార్థ వివరణ:

    • సైరిభః (మహిషః): దున్నపోతు.

శ్లోకము 64:

అస్థానే గమితా లఘుత్వమితరైః కల్ప్యేత వాగ్దేవతా

ధిక్కారాయ పరాభవాయ మహతే తాపాయ పాపాయ వా ।

స్థానే తు వ్యయితా సతాం ప్రభవతి ప్రఖ్యాతయే భూతయే

చేతోనిర్వృతయే పరోపకృతయే ప్రాంతే శివావాప్తయే ॥ 64 ॥

  • తాత్పర్యము: జ్ఞానహీనుల చేత తప్పుడు స్థానంలో (దుష్టుల వద్ద, అనుచిత సందర్భాలలో) ఉపయోగించబడిన సరస్వతీ వాక్కు తిరస్కారానికి, అవమానానికి, తీవ్ర మానసిక తాపానికి లేదా పాపానికి దారితీస్తుంది. అదే వాక్కును సత్పురుషులు సరైన స్థానంలో ఉపయోగిస్తే—అది శాశ్వత కీర్తికి, ఐశ్వర్యానికి, మనశ్శాంతికి, పరోపకారానికి మరియు చివరకు మోక్షప్రాప్తికి హేతువవుతుంది.

శ్లోకము 65:

వల్మీకోరుప్రభవేణ రామనృపతిర్వ్యాసేన ధర్మాత్మజో

వ్యాఖ్యాతః కిల కాళిదాసకవినా శ్రీవిక్రమాంకో నృపః ।

భోజశ్చిత్తపబిల్హణప్రభృతిభిః కర్ణోఽపి విద్యాపతేః

ఖ్యాతిం యాంతి నరేశ్వరాః కవివరైః స్ఫారైర్న భేరీరవైః ॥ 65 ॥

  • తాత్పర్యము: వాల్మీకి మహర్షి వల్ల శ్రీరామచంద్రుడు, వేదవ్యాస మహర్షి వల్ల ధర్మరాజు, కాళిదాస మహాకవి వల్ల విక్రమార్క మహారాజు, చిత్తప, బిల్హణాది మహాకవుల వల్ల భోజరాజు, విద్యాపతి వల్ల కర్ణ మహారాజు లోకంలో చిరస్మరణీయులయ్యారు. రాజులకు శాశ్వత కీర్తి కవివరేణ్యుల రచనల వల్ల మాత్రమే లభిస్తుంది గానీ, పెద్దగా మోగే యుద్ధ భేరీల చప్పుళ్ళ వల్ల ఎంతమాత్రం దక్కదు.

శ్లోకము 66:

యేఽప్యాసన్నిభకుంభశాయితపదా యేఽపి శ్రియం లేభిరే

యేషామప్యవసన్ పురా యువతయో గేహేష్వహశ్చంద్రికాః ।

తాంల్లోకోఽయమవైతి లోకతిలకాన్ స్వప్నేఽప్యజాతానివ

భ్రాతః సత్కవికృత్య కిం స్తుతిశతైరన్వం జగత్త్వాం వినా ॥ 66 ॥

  • తాత్పర్యము: పూర్వం ఏ రాజులైతే ఏనుగుల కుంభస్థలాలపై పాదాలు మోపి నడిచారో, అపార సంపదలను అనుభవించారో, పగటి వెన్నెల వంటి సుందరీమణులతో అంతఃపురాలలో విలసిల్లారో—లోకానికి శిరోభూషణాలైన అటువంటి రాజులను సైతం ఈ లోకం అసలు పుట్టనే లేదేమోనన్నట్లుగా మరచిపోయింది. కాబట్టి సోదరా! సత్కవుల కావ్యరచన లేకుండా ఈ ప్రపంచమంతా అంధకార బంధురమే; వందల కొద్దీ వ్యర్థ స్తుతుల వల్ల ఏమి లాభం?

శ్లోకము 67:

మౌలౌ మందారదామభ్రమదళిపటలీ కాకలీం శ్రోణిబింబే

కూజత్కాంచీకలాపం చరణకమలయోర్మంజుమంజీరశింజామ్ ।

ఉత్సంగే కీరగీతిం స్తనభువి మసృణం వల్లకీపంచమం వా

యత్కావ్యే దత్తకర్ణా శివ శివ మనుతే భారతీ భారమేవ ॥ 67 ॥

  • తాత్పర్యము: శిరస్సుపై మందార పూలదండ చుట్టూ తిరిగే తుమ్మెదల ఝంకారాన్ని, మొలనూలు గంటల సవ్వడిని, పాదపద్మాలకు గల అందమైన అందెల ఘల్లుఘల్లు శబ్దాలను, ఒడిలోని చిలుకల పలుకులను, వక్షఃస్థలంపై మోగే వీణాగానపు పంచమ స్వరాన్ని సైతం మరపించేటట్లుగా—సరస్వతీ దేవి ఏ రసహీన కావ్యానికి చెవియొగ్గిందో, శివ శివా! ఆ కావ్యాన్ని ఆమె ఒక తీరని భారంగా భావిస్తుంది (రసహీనమైన కావ్యం వాగ్దేవికి మోయలేని బరువు).

శ్లోకము 68:

కస్యాచిద్వాచి కైశ్చిన్నను యది విహితం దూషణం దుర్విదగ్ధైః

ఛిన్నం కిం నస్తథా స్యాత్ప్రథితగుణవతాం కావ్యకోటీశ్వరాణామ్ ।

వాహాః స్వచ్ఛందవాహాధికవిహితజవాః పంచషాశ్చేదంధఖంజాః

కా హానిః శేరశాహక్షితిపకులమణేరశ్వకోటీశ్వరస్య ॥ 68 ॥

  • తాత్పర్యము: కొందరు దురహంకారులైన కువిమర్శకులు ఏదో ఒక మహాకవి వాక్కులో దోషాలు వెతికి నిందించినంత మాత్రాన, అసంఖ్యాకమైన గుణసంపద గల కోట్లాది కావ్యాలు రచించిన మహాకవులకు వచ్చే నష్టమేమీ లేదు. కోట్లాది ఉత్తమ జాతి గుర్రాలు గల శేర్ షా వంటి చక్రవర్తి వద్ద ఉన్న వేలాది అశ్వాలలో నాలుగు ఐదు గుర్రాలు గుడ్డివో, కుంటివో అయినంత మాత్రాన ఆ మహారాజు అశ్వసంపదకు ఏమైనా లోటు కలుగుతుందా?

  • పదార్థ వివరణ:

    • దూషణమ్ : కావ్యదోషములను నిందించుట.

    • కోటీశ్వరాణామ్ : కోట్లాది కావ్యాలు/సంపదలు కలవారికి.

No comments:

Post a Comment

అరిపలాయనమ్, ప్రతాపవర్ణనమ్, కీర్తివర్ణనమ్

  అరిపలాయనమ్ శ్లోకము 1 సాలకాననయుక్తాపి సాలకాననవర్జితా | హారావరుద్ధకణ్ఠాపి విహారారివధూస్తవ || 1 || విశేషాలు (విరోధాభాస & శ్లేషాలంకారము): ...