కుపణ్డితనిందా
శ్లోకం 1
యస్య నాస్తి స్వయం ప్రజ్ఞా శాస్త్రం తస్య కరోతి కిమ్ ।లోచనాభ్యాం విహీనస్య దర్పణః కిం కరిష్యతి ॥ 1 ॥
- తాత్పర్యం: స్వతహాగా ఆలోచనా శక్తి (స్వబుద్ధి) లేని వానికి శాస్త్రాలు ఏమి చేయగలవు? కంటిచూపు లేని అంధునికి అద్దం చూపించినా ప్రయోజనం ఏమి ఉండదు కదా!
శ్లోకం 2
మూర్ఖచిహ్నాని షడేతాని గర్వో దుర్వచనం ముఖే ।విరోధీ విషవాదీ చ కృత్యాకృత్యం న మన్యతే ॥ 2 ॥
- తాత్పర్యం: అహంకారం, నోటి వెంట దుర్భాషలాడటం, కారణం లేకుండా అందరితో విరోధం పెట్టుకోవడం, విషపూరితమైన మాటలు మాట్లాడటం, చేయదగినవి-చేయకూడనివి (ధర్మాధర్మాలు) పట్టించుకోకపోవడం—ఈ ఆరూ మూర్ఖునికి ఉండే స్పష్టమైన లక్షణాలు.
శ్లోకం 3
మూర్ఖా హి జల్పతాం పుంసాం శ్రుత్వా వాచః శుభాశుభాః ।అశుభం వాక్యమాదత్తే పురీషమివ శూకరః ॥ 3 ॥
- తాత్పర్యం: మూర్ఖుడు ఇతరులు పలికే మంచి-చెడు మాటలన్నింటినీ విన్నప్పటికీ, అందులోని చెడు మాటలను మాత్రమే గ్రహిస్తాడు. పంది మంచి పదార్థాలను విడిచిపెట్టి కేవలం మలాన్ని మాత్రమే తిన్నట్లుగా ఇది ఉంటుంది.
- పదార్థాలు:
- పురీషమ్ = మలము / పెండ (విష్ఠా).
శ్లోకం 4
ఉపదేశో హి మూర్ఖాణాం ప్రకోపాయ న శాంతయే ।పయఃపానం భుజంగానాం కేవలం విషవర్ధనమ్ ॥ 4 ॥
- తాత్పర్యం: మూర్ఖులకు చేసే మంచి ఉపదేశం వారి కోపాన్ని పెంచుతుందే తప్ప శాంతింపజేయదు. పాములకు పాలు పోసి పెంచితే కేవలం వాటి విషం పెరుగుతుందే కానీ సాధుత్వము రాదు కదా!
శ్లోకం 5
వరం పర్వతదుర్గేషు భ్రాంతం వనచరైః సహ ।న మూర్ఖజనసంపర్కః సురేంద్రభవనేష్వపి ॥ 5 ॥
- తాత్పర్యం: కొండకోనలలో, దట్టమైన అడవులలో అడవి జంతువులతో కలిసి తిరగడమైనా మేలే కానీ; ఇంద్రుని భవనంలో (స్వర్గంలో) సైతం మూర్ఖులతో సహవాసం మాత్రం ఎంతమాత్రం చేయకూడదు.
- పదార్థాలు:
- సురేంద్రభవనేషు = దేవేంద్రుని భవనములలో / స్వర్గాది లోకాలలో సైతం (సురేంద్రాణాం భవనేషు, స్వర్గాదిలోకేష్వపీతి భావః).
శ్లోకం 6
మూర్ఖోऽపి మూర్ఖం దృష్ట్వా చ చందనాదపి శీతలః ।యది పశ్యతి విద్వాంసం మన్యతే పితృఘాతకమ్ ॥ 6 ॥
- తాత్పర్యం: మూర్ఖుడు తనలాంటి మరొక మూర్ఖుడిని చూసినప్పుడు గంధం కంటే చల్లగా, ఎంతో ఆనందంగా ఉంటాడు. కానీ పండితుడిని చూసినప్పుడు మాత్రం తన తండ్రిని చంపిన శత్రువును చూసినంతగా ద్వేషిస్తాడు.
శ్లోకం 7
అంతఃసారవిహీనస్య సహాయః కిం కరిష్యతి ।మలయేऽపి స్థితో వేణుర్వేణురేవ న చందనః ॥ 7 ॥
- తాత్పర్యం: లోపల సారం (యోగ్యత) లేని వానికి బాహ్య సహాయం ఏమీ చేయలేదు. సుగంధభరితమైన మలయ పర్వతం మీద పెరిగినప్పటికీ వెదురు చెట్టు వెదురుగానే మిగులుతుంది తప్ప గంధపు చెట్టుగా మారదు కదా!
శ్లోకం 8
యస్య నాస్తి వివేకస్తు కేవలం యో బహుశ్రుతః ।న స జానాతి శాస్త్రార్థాందర్వీ పాకరసానివ ॥ 8 ॥
- తాత్పర్యం: వివేకం లేక కేవలం శాస్త్రాలు విన్నంత మాత్రాన వాడు శాస్త్రార్థాన్ని గ్రహించలేడు. వంట గరిటె అన్ని రకాల వంటలలో తిరుగుతున్నప్పటికీ, అది ఆ వంటకాల రుచిని తెలుసుకోలేనట్లుగా ఇది ఉంటుంది.
శ్లోకం 9
రూపయౌవనసంపన్నా విశాలకులసంభవాః ।విద్యాహీనా న శోభంతే నిర్గంధాః కింశుకా ఇవ ॥ 9 ॥
- తాత్పర్యం: మంచి రూపం, యవ్వనం ఉండి, ఉన్నతమైన వంశంలో పుట్టినప్పటికీ—విద్య లేనివారు ఎన్నడూ ప్రకాశించరు; సువాసన లేని మోదుగ పూల వలె వారు నిష్ప్రయోజనులవుతారు.
శ్లోకం 10
విద్యావిధివిహీనేన కిం కులీనేన దేహినామ్ ।అకులీనోऽపి యో విద్వాన్దైవతైరపి పూజ్యతే ॥ 10 ॥
- తాత్పర్యం: శాస్త్ర విధి ప్రకారం విద్యను అభ్యసించని వాడు గొప్ప వంశంలో పుట్టినా ఏమి లాభం? ఉన్నత కులంలో పుట్టకపోయినా విద్వాంసుడైతే దేవతల చేత సైతం పూజింపబడతాడు.
శ్లోకం 11
మదోపశమనం శాస్త్రం ఖలానాం కురుతే మదమ్ ।చక్షుఃప్రకాశకం తేజ ఉలూకానామివాంధతామ్ ॥ 11 ॥
- తాత్పర్యం: గర్వాన్ని తగ్గించాల్సిన శాస్త్రజ్ఞానం దుష్టులలో మరింత గర్వాన్ని పెంచుతుంది. కళ్ళకు వెలుగునిచ్చే సూర్యతేజస్సు గుడ్లగూబలకు గుడ్డితనాన్ని కలిగించినట్లే ఇది జరుగుతుంది.
శ్లోకం 12
జ్ఞానవిద్యావిహీనస్య విద్యాజాలం నిరర్థకమ్ ।కంఠసూత్రం వినా నారీ హ్యనేకాభరణైర్యుతా ॥ 12 ॥
- తాత్పర్యం: ఆత్మజ్ఞానం లేనివానికి ఎన్ని విద్యలు నేర్చినా ఆ గ్రంథాల పాండిత్యమంతా వ్యర్థం. మంగళసూత్రం (కంఠసూత్రం) లేని స్త్రీ ఎన్ని ఆభరణాలు ధరించినా శోభించనట్లే ఇది కూడా వ్యర్థమవుతుంది.
శ్లోకం 13
మూర్ఖః స్వల్పవ్యయత్రాసాత్సర్వనాశం కరోతి హి ।కః సుధీః సంత్యజేద్భాండం శుల్కస్యైవాతిసాధ్వసాత్ ॥ 13 ॥
- తాత్పర్యం: మూర్ఖుడు కొద్దిపాటి ఖర్చుకు భయపడి సమస్తాన్నీ నాశనం చేసుకుంటాడు. కొద్దిగా సుంకం (పన్ను) కట్టవలసి వస్తుందనే భయంతో మంచి వ్యాపారి లేదా బుద్ధిమంతుడు తన సరుకుల భాండాన్ని రోడ్డున పారేసుకుంటాడా? పారేసుకోడు కదా!
- పదార్థాలు:
- శుల్కమ్ = సరుకులపై ప్రభుత్వం వసూలు చేసే పన్ను / సుంకము (నేతవ్యానేతవ్యవస్తుసంబంధీ రాజగ్రాహ్యో భాగః).
శ్లోకం 14
మాతా శత్రుః పితా వైరీ యేన బాలో న పాఠితః ।న శోభతే సభామధ్యే హంసమధ్యే బకో యథా ॥ 14 ॥
- తాత్పర్యం: పిల్లలకు చదువు చెప్పించని తల్లి శత్రువు, తండ్రి వైరి. చదువుకోని ఆ బిడ్డ విద్వాంసుల సభలో హంసల మధ్య ఉన్న కొంగలాగా అవమానపడతాడు తప్ప శోభించడు.
శ్లోకం 15
పుస్తకేషు చ నాధీతం నాధీతం గురుసన్నిధౌ ।న శోభతే సభామధ్యే హంసమధ్యే బకో యథా ॥ 15 ॥
- తాత్పర్యం: పుస్తకాల ద్వారా స్వయంగా చదవక, గురువుల వద్ద చేరి విద్యను అభ్యసించని అజ్ఞాని విద్వత్సభలో హంసల మధ్య చేరిన కొంగ వలె శోభించడు.
శ్లోకం 16
విద్యయా శస్యతే లోకే పూజ్యతే చోత్తమైః సదా ।విద్యాహీనో నరః ప్రాజ్ఞసభాయాం నైవ శోభతే ॥ 16 ॥
- తాత్పర్యం: విద్య చేతనే మనిషి లోకంలో ప్రశంసించబడతాడు, ఉత్తములచేత ఎల్లప్పుడూ పూజింపబడతాడు. విద్యావిహీనుడైన మానవుడు జ్ఞానుల సభలో ఎన్నటికీ గౌరవాన్ని లేదా శోభను పొందలేడు.
శ్లోకం 17
శోభతే విదుషాం మధ్యే నైవ నిర్గుణమానసః ।అంతరే తమసాం దీపః శోభతే నార్కతేజసామ్ ॥ 17 ॥
- తాత్పర్యం: సద్గుణాలు లేని అల్పుడు పండితుల మధ్య ఏమాత్రం శోభించడు. సూర్యకాంతి మధ్యలో వెలిగించిన చిన్న దీపం కనిపించకుండా పోయినట్లే, చీకటిలో మాత్రమే వెలిగే దీపం సూర్యతేజస్సు ముందు శోభించదు కదా!
శ్లోకం 18
బోద్ధారో మత్సరగ్రస్తాః ప్రభవః స్మయదూషితాః ।అబోధోపహతాశ్చాన్యే జీర్ణమంగే సుభాషితమ్ ॥ 18 ॥
- తాత్పర్యం: విద్వాంసులు అసూయాగ్రస్తులై ఉన్నారు; పాలకులు లేదా ధనికులు గర్వంతో కళ్లు మూసుకుపోయి ఉన్నారు; మిగిలిన సామాన్య జనులు అజ్ఞానంతో కొట్టుమిట్టాడుతున్నారు. అందువల్ల చెప్పే మంచి సుభాషితాలు ఎవరికీ చేరక చెప్పినవారి శరీరంలోనే జీర్ణమై అంతరించిపోతున్నాయి.
శ్లోకం 19
పదద్వయస్య సంధానం కర్తుమప్రతిభాః ఖలాః ।తథాపి పరకావ్యేషు దుష్కరేష్వప్యసంభ్రమాః ॥ 19 ॥
- తాత్పర్యం: రెండు పదాలను సరిగ్గా కలిపి రాయడానికి కూడా ప్రతిభ లేని దుర్జనులు, ఇతరులు ఎంతో శ్రమపడి రచించిన గొప్ప కావ్యాలలోని లోపాలను ఎత్తిచూపడంలో మాత్రం ఏమాత్రం సంకోచం లేకుండా ధైర్యంగా దూసుకువస్తారు.
శ్లోకం 20
కః దోషోऽత్ర మయా లభ్యః ఇతి సంచింత్య చేతసా ।ఖలః కావ్యేషు సాధూనాం శ్రవణాయ ప్రవర్తతే ॥ 20 ॥
- తాత్పర్యం: "ఈ కావ్యంలో నేను ఏ లోపాన్ని లేదా తప్పును పట్టుకోవచ్చు?" అని మనస్సులో ముందే నిర్ణయించుకుని, దుర్జనుడు సత్కవుల కావ్యాలను వినడానికి పూనుకుంటాడు.
శ్లోకం 21
ఉపపత్తిభిరమ్లానా నోపదేశైః కదర్థితాః ।స్వసంవేదనసంవేద్యసారాః సహృదయోక్తయః ॥ 21 ॥
- తాత్పర్యం: సహృదయులైన పండితుల వాక్కులు తార్కిక ఉపపత్తుల (యుక్తుల) చేత వాడిపోవు; అనవసరపు ఉపదేశాల చేత వక్రభాష్యాలకు గురికావు. వాటి యథార్థ రససారమంతా కేవలం హృదయపూర్వక అనుభూతి ద్వారా మాత్రమే గ్రహించదగినదై ఉంటుంది.
శ్లోకం 41
వినా న సాహిత్యవిదాపరత్ర గుణః కథంచిత్ప్రథతే కవీనామ్ ।ఆలంబతే తత్క్షణమంభసీవ విస్తారమన్యత్ర న తైలబిందుః ॥ 41 ॥
- తాత్పర్యం: సాహిత్యాన్ని ఎరిగిన సహృదయులు ఉన్నచోట తప్ప ఇతర ప్రదేశాలలో కవుల కవిత్వ గుణం ఎంతమాత్రం ప్రకాశించదు. నూనె బిందువు నీటిపై పడిన తక్షణమే విస్తరించినట్లుగా, ఇతర ప్రదేశాలలో విస్తరించదు కదా!
శ్లోకం 42
అత్యర్థవక్రత్వమనర్థకం యా శూన్యా తు సర్వాన్యగుణైర్వ్యనక్తి ।అస్పృశ్యతాదూషితయా తయా కిం తుచ్ఛశ్వపుచ్ఛచ్ఛటయేవ వాచా ॥ 42 ॥
- తాత్పర్యం: ఏ ఇతర సద్గుణాలు లేక, కేవలం అనవసరమైన వక్రతను (కుటిలత్వాన్ని) మాత్రమే వ్యక్తపరుస్తూ, అస్పృశ్యతా దోషంతో కూడిన ఆ వాక్కు వల్ల ఏమి ప్రయోజనం? అది నిష్ప్రయోజనమైన, ముట్టుకోకూడని కుక్క తోక వంటిదే కదా!
శ్లోకం 43
నీచస్తనోత్వశ్రు నితాంతకార్ష్ణ్యం పుష్ణాతు సాధర్మ్యభృదంజనేన ।వినా తు జాయేత కథం తదీయక్షోదేన సారస్వతదృక్ప్రసాదః ॥ 43 ॥
- తాత్పర్యం: నీచుడు కన్నీరు కార్చవచ్చు, కాటుకతో సమానమైన తీవ్రమైన నలుపుదనాన్ని (మలినాన్ని) పెంచవచ్చు; కానీ సరస్వతీ దేవి అనుగ్రహ దృష్టి అనే స్వచ్ఛమైన ప్రసన్నత ఆ నీచుని అవలక్షణాలనే రాపిడి/మథనం లేకపోతే ఎలా వ్యక్తమవుతుంది?
శ్లోకం 44
వివినక్తి న బుద్ధిదుర్విధః స్వయమేవ స్వహితం పృథగ్జనః ।యదుదీరితమప్యదః పరైర్న విజానాతి తదద్భుతం మహత్ ॥ 44 ॥
- తాత్పర్యం: బుద్ధిహీనుడైన పామరుడు తన హితాన్ని (మేలును) స్వయంగా తానే ఆలోచించుకోలేడు. అంతటితో ఆగక, ఇతరులు మంచి మాటలతో హితవు చెప్పినా గ్రహించలేకపోవడం మరింత విచిత్రమైన ఆశ్చర్యం!
- పదార్థాలు:
- బుద్ధిదుర్విధః = బుద్ధిలేనివాడు / అల్పబుద్ధి కలవాడు (బుద్ధిశూన్యః).
- పృథగ్జనః = పామరుడు / సామాన్య జనుడు (పామరజనః).
శ్లోకం 45
విదురేత్యమపాయమాత్మనా పరతః శ్రద్దధతేऽథ వా బుధాః ।న పరోపహితం న చ స్వతః ప్రమిమీతేऽనుభవాదృతేऽల్పధీః ॥ 45 ॥
- తాత్పర్యం: బుద్ధిమంతులు రాబోయే ఆపదను స్వయంగా తమ బుద్ధితోనే గ్రహిస్తారు, లేదా ఇతరులు చెప్పినప్పుడు నమ్మి జాగ్రత్తపడతారు. కానీ అల్పబుద్ధి కలవాడు స్వయంగా గ్రహించలేడు, ఇతరులు చెప్పినా నమ్మడు; స్వయంగా దెబ్బతిని అనుభవించేవరకు వాడు తెలుసుకోలేడు.
- పదార్థాలు:
- ఏత్యమ్ = రాబోవుదానిని / భవిష్యత్తులో వచ్చు ఆపదను (ఆగామినమ్).
- ప్రమిమీతే = తెలుసుకొనును / గ్రహించును (జానాతి).
శ్లోకం 46
అథ వాభినవిష్టబుద్ధిషు వ్రజతి వ్యర్థకతాం సుభాషితమ్ ।రవిరాగిషు శీతరోచిషః కరజాలం కమలాకరేష్వివ ॥ 46 ॥
- తాత్పర్యం: దురాగ్రహంతో కూడిన మొండి బుద్ధి కలవారి యెదుట సుభాషితాలు వ్యర్థమైపోతాయి. సూర్యుని మీదే ప్రీతి గల పద్మ సమూహాల ముందు చల్లని కిరణాలు గల చంద్రుని వెన్నెల నిష్ప్రయోజనమైనట్లే ఇది కూడా జరుగుతుంది.
- పదార్థాలు:
- అభినవిష్టబుద్ధిషు = దురాగ్రహముతో నిండిన మనస్సు గలవారి యందు (దురాగ్రహగ్రస్తచిత్తేషు).
- శీతరోచిషః = చంద్రుని యొక్క (శీతభానోః).
శ్లోకం 47
ఇతరకర్మఫలాని యదృచ్ఛయా విలిఖ తాని సహే చతురానన ।అరసికేషు కవిత్వనివేదనం శిరసి మా లిఖ మా లిఖ మా లిఖ ॥ 47 ॥
- తాత్పర్యం: ఓ బ్రహ్మదేవా! నా పూర్వకర్మల వల్ల కలిగే ఇతర కష్టాల ఫలితాలను నీ ఇష్టానుసారం నా నొసట ఎలాగైనా రాయి, వాటన్నింటినీ నేను ఓర్చుకుంటాను. కానీ రసహీనులైన మూర్ఖుల వద్ద కవిత్వాన్ని చదివి వినిపించే దురవస్థను మాత్రం నా నుదుట రాయవద్దు, రాయవద్దు, రాయవద్దు!
- పదార్థాలు:
- యదృచ్ఛయా = నీ ఇష్టానుసారము / స్వేచ్ఛగా (స్వేచ్ఛయా).
శ్లోకం 48
కతిచిదుద్ధతనిర్భరమత్సరాః కతిచిదాత్మవచఃస్తుతిశాలినః ।అహహ కే౽పి నిరక్షరకుక్షయస్తదిహ సంప్రతి కం ప్రతి మే శ్రమః ॥ 48 ॥
- తాత్పర్యం: కొందరు తీవ్రమైన అసూయతో విర్రవీగుతున్నారు; మరికొందరు తాము చెప్పిన మాటలను తామే పొగుడుకుంటున్నారు; అయ్యో, ఇంకొందరు కడుపులో ఒక్క అక్షర జ్ఞానం కూడా లేని నిరక్షరకుక్షులుగా ఉన్నారు. అలాంటప్పుడు ఈ లోకంలో ఇప్పుడు నేను చేసే సాహిత్య శ్రమ ఎవరి కోసం?
శ్లోకం 49
యే కే విచిత్రరసశాలిషు సత్కవీనాం సూక్తేషు కర్ణపథగామిషు నాద్రియంతే ।తే మాలతీపరిమలేష్వపి కందలత్సు నాసాపుటం కరతలేన పిదధ్యురేవ ॥ 49 ॥
- తాత్పర్యం: విచిత్ర రసభరితమైన సత్కవుల సూక్తులు చెవుల దాకా చేరినా ఎవరైతే ఆదరించరో—వారు వికసించే జాజిపూల సువాసనలు వెదజల్లుతున్నప్పుడు తమ చేతులతో ముక్కులను మూసుకునే అజ్ఞానులతో సమానం.
శ్లోకం 50
మద్వాణి మా కురు విషాదమనాదరేణ మాత్సర్యమగ్నమనసాం సహసా ఖలానామ్ ।కావ్యాకవిందమకరందమధువ్రతానామాస్యేషు ధాస్యసి తమాం కియతో విలాసాన్ ॥ 50 ॥
- తాత్పర్యం: ఓ నా వాణీ! అసూయలో మునిగిపోయిన దుర్జనుల అనాదరణకు తొందరపడి బాధపడకు. కావ్యమనే పద్మంలోని మకరందాన్ని ఆస్వాదించే తుమ్మెదల వంటి సహృదయుల ముఖాలలో నువ్వు ఎన్నెన్నో రసవిలాసాలను త్వరలోనే నింపగలవు!
శ్లోకం 51
చేతఃప్రసాదజననం విబుధోత్తమానామానంది సర్వరసయుక్తమతిప్రసన్నమ్ ।కావ్యం ఖలస్య న కరోతి హృది ప్రతిష్ఠాం పీయూషదానమివ వక్త్రవివర్తి రాహోః ॥ 51 ॥
- తాత్పర్యం: ఉత్తమ పండితుల మనస్సుకు ప్రసన్నతను, ఆనందాన్ని కలిగిస్తూ, సమస్త రసాలతో కూడిన స్వచ్ఛమైన కావ్యం దుర్జనుని హృదయంలో ఏమాత్రం స్థానాన్ని పొందలేదు. ముఖం మాత్రమే మిగిలిన రాహువుకు అమృతాన్ని ఇచ్చినా అది నిలవకుండా జారిపోయినట్లే ఇది వ్యర్థమవుతుంది.
శ్లోకం 52
బలాద్యదర్పణరసేన విమర్దపూర్వమర్థాన్కథం ఝటితి తాన్ప్రకృతాన్న దద్యుః ।చౌరా ఇవాతిమృదవో మహతాం కవీనామర్థాంతరాణ్యపి హఠాద్వితరంతి శబ్దాః ॥ 52 ॥
- తాత్పర్యం: తీవ్రమైన ఆలోచనా మథనంతో బలవంతంగా లాగితే పదాలు తమ ప్రస్తుత అర్థాలను వెంటనే ఎందుకు ఇవ్వవు? దొంగల వలె అతి సున్నితంగా ఉంటూనే, మహాకవుల చేతిలో ఆ శబ్దాలు ఊహించని ఇతర విశేషార్థాలను (అర్థాంతరాలను) కూడా బలాత్కారంగా వెల్లడిస్తాయి.
- పదార్థాలు:
- బలాత్ = బలవంతముగా / బలాత్కారము చేసి (బలాత్కారేణ).
శ్లోకం 53
అర్థోऽస్తి చేన్న పదశుద్ధిరథాస్తి సాపి నో రీతిరస్తి యది సా ఘటన కుతస్త్యా ।సాప్యస్తి చేన్న నవవక్రగతిస్తదేతద్వ్యర్థం వినా రసమహో గహనం కవిత్వమ్ ॥ 53 ॥
- తాత్పర్యం: అర్థం ఉంటే పదశుద్ధి ఉండదు; పదశుద్ధి ఉంటే సరైన రీతి (శైలి) ఉండదు; రీతి ఉన్నా తగిన పదకూర్పు (ఘటన) ఉండదు; అది ఉన్నా నవ్యమైన వక్రోక్తి ఉండదు; ఇవన్నీ ఉన్నా రసం లేకపోతే ఇదంతా వ్యర్థమే! ఆహా, కవిత్వ మార్గం ఎంత గహనమైనది!
శ్లోకం 54
శ్లాఘ్యైవ వక్రిమగతిర్ధనదాయబంధోస్తస్యాః కవిప్రవరసూక్తిధనుర్లతాయాః ।కర్ణాంతికప్రణయభాజి గుణే యదీయే చేతాంసి మత్సరవతాం ఝటితి త్రుటంతి ॥ 54 ॥
- తాత్పర్యం: కుబేరుని మిత్రుడైన శివుని ధనుస్సు వంటి శ్రేష్ఠ కవుల సూక్తులనే ధనుర్లత యొక్క వక్రత మిక్కిలి ప్రశంసనీయమైనది. ఆ ధనుస్సు యొక్క నారి (గుణము) చెవి దాకా లాగబడగానే, అసూయాపరుల గుండెలు తక్షణమే పగిలి ముక్కలవుతాయి!
శ్లోకం 55
అరణ్యరుదితం కృతం శవశరీరముద్వర్తితం స్థలేऽబ్జమవరోపితం సుచిరమూషరే వర్షితమ్ ।శ్వపుచ్ఛమవనామితం బధిరకర్ణజాపః కృతో ధృతోऽంధముఖదర్పణో యదబుధో జనః సేవితః ॥ 55 ॥
- తాత్పర్యం: అజ్ఞానియైన మూర్ఖుడిని సేవించడం ఎలాంటిదంటే—అడవిలో ఏడ్చినట్లు, శవానికి సుగంధ ద్రవ్యాలు పూసినట్లు, నేలపై తామరను నాటడానికి ప్రయత్నించినట్లు, చవిటి నేలపై చిరకాలం వర్షం కురిసినట్లు, కుక్క తోకను నిఠారుగా వంచాలని చూసినట్లు, చెవిటివాని చెవిలో రహస్యాలు జపించినట్లు, గుడ్డివాని ముఖం ముందు అద్దం పట్టినట్లే సర్వథా వ్యర్థమైనది.
- పదార్థాలు:
- శవశరీరమ్ = పీనుగ / మృతదేహము (ప్రేతశరీరమ్).
- ఉద్వర్తితమ్ = యవలు, గోధుమలు మొదలైన పిండితో మలినాన్ని పోగొట్టి సుగంధభరితం చేయుట (ఉద్వర్తనం యవగోధూమాదిచూర్ణేన మలాపకర్షణమ్ తేన సుగంధితమ్).
- స్థలే = నీరు లేని ప్రదేశములో (నిర్జలప్రదేశే).
- ఊషరే = చవిటి నేల యందు (క్షారమృద్భూమౌ).
- అవనామితమ్ = తిన్నగా చేయుటకై వంచబడినది (ఋజుతాసంపాదనాయ నమ్రీకృతమ్).
- బధిరకర్ణజాపః = చెవిటివాని చెవియందే జపించుట (కర్ణమాత్రే జాపః).
శ్లోకం 56
ప్రసహ్య మణిముద్ధరేన్మకరవక్త్రదంష్ట్రాంకురాత్సముద్రమపి సంతరేత్ప్రచలదూర్మిమాలాకులమ్ ।భుజంగమపి కోపితం శిరసి పుష్పవద్ధారయేన్న తు ప్రతినివిష్టమూర్ఖజనచిత్తమారాధయేత్ ॥ 56 ॥
- తాత్పర్యం: మొసలి నోటి కోరల సందులో చిక్కుకున్న రత్నాన్ని అయినా బలవంతంగా సాహసించి బయటకు తీయవచ్చు; ఉవ్వెత్తున ఎగిసిపడే అలలతో అల్లకల్లోలంగా ఉన్న సముద్రాన్నైనా ఈది దాటవచ్చు; మిక్కిలి కోపంతో బుసలుకొట్టే విషసర్పానైనా తలపై పూలదండలా ధరించవచ్చు. కానీ దురాగ్రహంతో మొండిపట్టు పట్టిన మూర్ఖుని మనస్సును మాత్రం ఎవరూ మెప్పించలేరు/సంతోషపెట్టలేరు.
- పదార్థాలు:
- ప్రతినివిష్టః = కొద్దిపాటి జ్ఞానం కూడా లేక ప్రతిదాన్నీ వ్యతిరేకంగా గ్రహించే మూర్ఖుడు (జ్ఞానలేశశూన్యత్వేన విపరీతార్థగ్రాహీ).
శ్లోకం 57
లభేత సికతాసు తైలమపి యత్నతః పీడయన్పిబేచ్చ మృగతృష్ణికాసు సలిలం పిపాసార్దితః ।కదాచిదపి పర్యటంఛశవిషాణమాసాదయేన్న తు ప్రతినివిష్టమూర్ఖజనచిత్తమారాధయేత్ ॥ 57 ॥
- తాత్పర్యం: తీవ్రంగా ప్రయత్నిస్తే ఇసుక రేణువుల నుండి అయినా నూనెను పిండవచ్చు; దప్పికతో అలమటించేవాడు ఎండమావుల్లోనైనా నీటిని తాగి దాహం తీర్చుకోవచ్చు; దేశదేశాలు తిరిగితే ఎక్కడో ఒకచోట కుందేటి కొమ్మునైనా సంపాదించవచ్చు (అసంభవమైనా జరగవచ్చు). కానీ మూర్ఖుని మనస్సును ఒప్పించి మెప్పించడం మాత్రం ఎప్పటికీ సాధ్యం కాదు.
- పదార్థాలు:
- సికతాసు = ఇసుక యందు (వాలుకాసు).
- మృగతృష్ణికాసు = ఎండమావుల యందు (మరీచికాసు).
- శశవిషాణమ్ = కుందేటి కొమ్ము (శృంగమ్).
శ్లోకం 58
యదా కించిజ్జ్ఞో౽హం ద్విప ఇవ మదాంధః సమభవం తదా సర్వజ్ఞోऽస్మీత్యభవదవలిప్తం మమ మనః ।యదా కించిత్కించిద్బుధజనసకాశాదవగతం తదా మూర్ఖోऽస్మీతి జ్వర ఇవ మదో మే వ్యపగతః ॥ 58 ॥
- తాత్పర్యం: నాకే కొద్దిపాటి విషయాలు తెలిసినప్పుడు, మదపుటేనుగు వలె అహంకారంతో కళ్లు మూసుకుపోయి "నాకన్నీ తెలుసు, నేనే సర్వజ్ఞుడను" అని నా మనస్సు విర్రవీగింది. కానీ విద్వాంసుల సాంగత్యంలో క్రమంగా ఒక్కొక్క సత్యాన్ని తెలుసుకున్నప్పుడు, నేను కేవలం అజ్ఞానిని అని గ్రహించాను; దాంతో నా అహంకారం జ్వరం తగ్గినట్లుగా మటుమాయమైపోయింది.
- పదార్థాలు:
- ద్విపః = ఏనుగు (గజః).
- అవలిప్తమ్ = గర్వంతో నిండినది (సగర్వమ్).
శ్లోకం 59
శిరః శార్వం స్వర్గాత్పశుపతిశిరస్తః క్షితిధరం మహీధ్రాదుత్తుంగాదవనిమవనేశ్చాపి జలధిమ్ ।అధోऽధో గంగేయం పదముపగతా స్తోకమధునా వివేకభ్రష్టానాం భవతి వినిపాతః శతముఖః ॥ 59 ॥
- తాత్పర్యం: గంగానది స్వర్గం నుండి శివుని శిరస్సుపై పడింది; శివుని శిరస్సు నుండి హిమాలయ పర్వతం మీదికి, ఎత్తైన పర్వతం నుండి నేల మీదికి, నేల నుండి సముద్రంలోకి... ఇలా దిగజారుతూ చివరకు అల్పమైన స్థానాన్ని పొందింది. వివేకం కోల్పోయినవారి పతనం కూడా వందల రకాలుగా ఇలాగే అధోగతి పాలవుతుంది.
- పదార్థాలు:
- శార్వమ్ = పరమశివునికి సంబంధించిన (శర్వసంబంధి).
- శిరస్తః = తల నుండి / మస్తకము నుండి (మస్తకాత్).
శ్లోకం 60
పరశ్లోకాంస్తోకాననుదివసమభ్యస్య నను యే చతుష్పాద్యాం కుర్యుర్బహవ ఇహ తే సంతి కవయః ।అవిచ్ఛిన్నోద్గచ్ఛజ్జలధిలహరీరీతిసుహృదః సుహృద్యా వైశద్యం దధతి కిల కేషాంచన గిరః ॥ 60 ॥
- తాత్పర్యం: ఇతరుల శ్లోకాలలోని కొన్ని చిన్న చిన్న ముక్కలను ప్రతిరోజూ బట్టీపట్టి, నాలుగు పాదాల పద్యాలు అల్లే కవులు లోకంలో ఎంతోమంది ఉన్నారు. కానీ నిరంతరం ఉప్పొంగే సముద్రపు కెరటాల వంటి గంభీర శైలితో, సహృదయుల హృదయాలకు స్వచ్ఛమైన ఆనందాన్ని ఇచ్చే వాక్కులు కలవారు కొద్దిమంది మాత్రమే ఉంటారు.
శ్లోకం 61
వితరతి గురుః ప్రాజ్ఞే విద్యాం యథైవ తథా జడే న తు ఖలు తయోర్జ్ఞానే శక్తిం కరోత్యపహంతి వా ।భవతి చ పునర్భూయాన్భేదః ఫలం ప్రతి తద్యథా ప్రభవతి శుచిర్బింబగ్రాహే మణిర్న మృదాం చయః ॥ 61 ॥
- తాత్పర్యం: గురువు ప్రతిభావంతుడైన శిష్యునికి, మందబుద్ధికి ఇద్దరికీ సమానంగానే విద్యను నేర్పుతాడు; ఒకరికి గ్రహణశక్తిని అదనంగా ఇవ్వడు, మరొకరి శక్తిని తగ్గించడు. కానీ దాని ఫలితంలో మాత్రం ఎంతో వ్యత్యాసం ఉంటుంది. స్వచ్ఛమైన మణి ప్రతిబింబాన్ని గ్రహించగలిగినట్లుగా మట్టిముద్ద గ్రహించలేదు కదా!
- పదార్థాలు:
- వితరతి = ఇచ్చును / ఉపదేశించును (దదాతి).
- జడే = మూర్ఖుని యందు (మూర్ఖే).
- అపహంతి = నశింపజేయును / తొలగించును (నాశయతి).
- భూయాన్ = మిక్కిలి పెద్దదైన (మహాన్).
- బింబగ్రాహే = ప్రతిబింబాన్ని గ్రహించుట యందు (బింబగ్రహణే).
- మృదాం చయః = మట్టి ముద్ద / మట్టి కుప్ప (మృత్పిండః).
శ్లోకం 62
అవినయభువామజ్ఞానానాం శమాయ భవన్నపి ప్రకృతికుటిలాద్విద్యాభ్యాసః ఖలత్వవివృద్ధయే ।ఫణిభయభృతామస్త్వచ్ఛేదక్షమస్తమసామసౌ విషధరఫణారత్నాలోకో భయం తు భృశాయతే ॥ 62 ॥
- తాత్పర్యం: అజ్ఞానాన్ని, అణకువ లేమిని పోగొట్టాల్సిన విద్యాభ్యాసం, సహజంగా కుటిల స్వభావం కలవారిలో దుష్టత్వాన్ని మరింత పెంచుతుంది. పాముల భయం ఉన్నవారికి చీకటిని పోగొట్టగలదైనప్పటికీ, విషసర్పాల పడగలపై ఉండే మణి కాంతి చీకటిని పోగొట్టే బదులు వారి భయాన్ని మరింత పెంచినట్లుగా ఇది ఉంటుంది.
శ్లోకం 63
వ్యాసాదీన్కవిపుంగవాననుచితైర్వాక్యైః సలీలం హసన్నుచ్చైర్జల్ప నిమీల్య లోచనయుగం శ్లోకాన్సగర్వం పఠ ।కావ్యం ధిక్కురు యత్పరైర్విరచితం స్పర్ధస్వ సార్థం బుధైర్యద్యభ్యర్థయసే శ్రుతేన రహితం పాండిత్యమాప్తుం బలాత్ ॥ 63 ॥
- తాత్పర్యం: శాస్త్రాధ్యయనం లేకుండానే దౌర్జన్యంగా పాండిత్యాన్ని ప్రదర్శించాలనుకుంటే—వ్యాసుడు మొదలైన మహాకవులను అనుచిత వాక్యాలతో తేలికగా పరిహసించు; కళ్ళు మూసుకుని గట్టిగా అరుస్తూ గర్వంతో శ్లోకాలు చదువు; ఇతరులు రాసిన కావ్యాలను తృణీకరించు; పండితులతో వాదనకు దిగి పోటీపడు! (మూర్ఖుల ప్రవర్తనను దెప్పిపొడిచే వ్యంగ్య శ్లోకం).
- పదార్థాలు:
- కవిపుంగవాన్ = శ్రేష్ఠులైన కవులను (కవిశ్రేష్ఠాన్).
- అనుచితైః = అయోగ్యమైన మాటలతో (అయోగ్యైః).
శ్లోకం 64
యే సంసత్సు వివాదినః పరయశఃశూలేన శల్యాకులాః కుర్వంతి స్వగుణస్తవేన గుణినాం యత్నాద్గుణాచ్ఛాదనమ్ ।తేషాం రోషకషాయితోదరదృశాం కోపోష్ణనిఃశ్వాసినాం దీప్తా రక్తశిఖేవ కృష్ణఫణినాం విద్యా జనోద్వేజినీ ॥ 64 ॥
- తాత్పర్యం: సభలలో వాదాలకు దిగుతూ, ఇతరుల కీర్తిని చూసి గుండెల్లో ముల్లు గుచ్చుకున్నట్లు ఓర్వలేక, తమను తాము పొగుడుకుంటూ గుణవంతుల మంచిని కప్పిపుచ్చడానికి ప్రయత్నించే కుపండితుల విద్య ప్రజలను భయభ్రాంతులకు గురిచేస్తుంది. కోపంతో ఎర్రబడిన కళ్ళు, వేడి నిట్టూర్పులు విడిచే వారి విద్య నల్లత్రాచు పాము నోటి నుండి వెలువడే ఎర్రటి విషాగ్ని జ్వాలలాగా అందరినీ కలవరపెడుతుంది.
- పదార్థాలు:
- రోషకషాయితోదరదృశామ్ = కోపంతో లోపల ఎర్రబడిన కళ్ళు కలవారి (రోషేణ కషాయితం తామ్రముదరం గర్భో యస్యా ఏవవిధా దృగ్యేషామ్).
- కృష్ణఫణినామ్ = నల్లత్రాచు పాముల యొక్క (కృష్ణసర్పాణామ్).
- జనోద్వేజినీ = ప్రజలకు భయాన్ని / ఆందోళనను కలిగించేది (త్రాసదాత్రీ).
శ్లోకం 65
గ్రీవాస్తంభభృతః పరోన్నతికథామాత్రే శిరఃశూలినః సోద్వేగభ్రమణప్రలాపవిపులక్షోభాభిభూతస్థితేః ।అంతర్ద్వేషవిషప్రవేశవిషమక్రోధోష్ణనిఃశ్వాసినః కష్టా నూనమపండితస్య వికృతిర్భీమజ్వ్రారరంభభూః ॥ 65 ॥
- తాత్పర్యం: ఇతరుల ఔన్నత్యాన్ని వినగానే మెడ బిగుసుకుపోయి, తలనొప్పి పుట్టి, ఆందోళనతో తిరుగుతూ పిచ్చి ప్రేలాపనలు చేస్తూ, లోపల ద్వేషమనే విషం నిండి క్రోధంతో వేడి నిట్టూర్పులు విడిచే మూర్ఖుని ఈ వికృత ప్రవర్తన భయంకరమైన సన్నిపాత జ్వరం ముదిరినట్లుగా ఎంతో కష్టదాయకంగా ఉంటుంది.
- పదార్థాలు:
- గ్రీవాస్తంభభృతః = బిగుసుకుపోయిన మెడను ధరించినవాని (గ్రీవాస్తంభం ధారయతః).
- పరోన్నతిః = ఇతరుల అభివృద్ధి / గొప్పతనము (పరోత్కర్షః).
- అపండితస్య = మూర్ఖుని యొక్క (మూర్ఖస్య).
- వికృతిః = వికారము / వైపరీత్యము (వికారః).
- భీమజ్వరారంభభూః = తీవ్రమైన జ్వరానికి ప్రారంభ కారణము (దారుణజ్వరారంభకహేతుః).
శ్లోకం 66
మూర్ఖత్వం సులభం భజస్వ కుమతే మూర్ఖస్య చాష్టౌ గుణాఃనిశ్చింతో బహుభోజనోऽతిముఖరో రాత్రిందివం స్వప్నభాక్ ।కార్యాకార్యవిచారణాంధబధిరో మానాపమానే సమఃప్రాయేణామయవర్జితో దృఢవపుర్మూర్ఖః సుఖం జీవతి ॥ 66 ॥
- తాత్పర్యం: ఓ కుమతీ! సులభంగా లభించే మూర్ఖత్వాన్ని ఆశ్రయించు; మూర్ఖునికి ఎనిమిది సుగుణాలు (లక్షణాలు) ఉన్నాయి — ఎటువంటి చింతలూ లేకపోవడం, విస్తారంగా భోజనం చేయడం, వాగుడుకాయై ఉండడం, రాత్రీపగలూ నిద్రపోతూ కలలు కనడం, చేయదగినవి-చేయకూడనివి అనే విచారణలో గుడ్డివాడుగా చెవిటివాడుగా ఉండడం, మానావమానాలను సమానంగా భావించడం, రోగాలు లేకుండా దృఢమైన శరీరంతో ఉండడం. వీటివల్ల మూర్ఖుడు లోకంలో ఎంతో సుఖంగా జీవిస్తున్నాడు! (మూర్ఖుల జీవితాన్ని ఎత్తిచూపే వ్యంగ్య శ్లోకం).
- పదార్థాలు:
- ఆమయవర్జితః = రోగాలు లేనివాడు (రోగవర్జితః).
శ్లోకం 67
వ్యాలం బాలమృణాలతంతుభిరసౌ రోద్ధుం సముజ్జృంభతేఛేత్తుం వజ్రమణిం శిరీషకుసుమప్రాంతేన సంనహ్యతే ।మాధుర్యం మధుబిందునా రచయితుం క్షారాంబుధేరీహతేనేతుం వాంఛతి యః ఖలాన్పథి సతాం సూక్తైః సుధాస్యందిభిః ॥ 67 ॥
- తాత్పర్యం: అమృతాన్ని కురిపించే సూక్తుల ద్వారా దుర్జనులను సన్మార్గంలోకి తీసుకురావాలని అనుకునేవాడు ఎలాంటివాడంటే — లేత తామరతూడు దారాలతో మదపుటేనుగును/పామును బంధించాలని ప్రయత్నించినట్లు, దిరిసెన పూల సున్నితమైన కొనలతో వజ్రాన్ని కోయాలని సిద్ధపడినట్లు, ఒక్క తేనె బిందువుతో ఉప్పు సముద్రాన్ని తియ్యగా మార్చాలని కోరుకున్నట్లే సర్వథా అసంభవమైన పనికి పూనుకున్నవాడవుతాడు.
- పదార్థాలు:
- వ్యాలమ్ = దుష్టసర్పమును / మదగజమును (సర్పమ్).
- మృణాలమ్ = తామరతూడు (బిసమ్).
- వజ్రమణిమ్ = వజ్రం మొదలైన కఠిన రత్నాలను (హీరకాదీన్).
- సంనహ్యతే = సిద్ధపడుతున్నాడు (సంనద్ధో భవతి).
- ఈహతే = కోరుకుంటున్నాడు (ఇచ్ఛతి).
- సుధాస్యందిభిః = అమృతాన్ని స్రవించేవి / కురిపించేవి (అమృతస్రావిభిః).
శ్లోకం 68
శక్యో వారయితుం జలేన హుతభుక్ఛత్రేణ సూర్యాతపోనాగేంద్రో నిశితాంకుశేన సమదో దండేన గోగర్దభౌ ।వ్యాధిర్భేషజసంగ్రహైశ్చ వివిధైర్మంత్రప్రయోగైర్విషంసర్వస్యౌషధమస్తి శాస్త్రవిహితం మూర్ఖస్య నాస్త్యౌషధమ్ ॥ 68 ॥
- తాత్పర్యం: అగ్నిని నీటితో ఆర్పవచ్చు, ఎండ తీవ్రతను గొడుగుతో ఆపవచ్చు, మదించిన గజేంద్రాన్ని వాడియైన అంకుశంతో లొంగదీసుకోవచ్చు, ఆవులను గాడిదలను కర్రతో దారికి తేవచ్చు, రోగాలను రకరకాల ఔషధాలతో నయం చేయవచ్చు, విషాన్ని వివిధ మంత్ర ప్రయోగాలతో హరించవచ్చు. శాస్త్రాలలో సమస్త సమస్యలకూ నివారణోపాయం ఉంది కానీ, ఒక్క మూర్ఖునికి మాత్రం ఎలాంటి ఔషధమూ లేదు!
- పదార్థాలు:
- నిశిత = వాడియైన / తీక్ష్ణమైన (తీక్ష్ణ).
శ్లోకం 69
తోయం నిర్మథితం ఘృతాయ మధునే నిష్పీడితః ప్రస్తరఃపానార్థం మృగతృష్ణికోర్మితరలా భూమిః సమాలోకితా ।దుగ్ధా సేయమచేతనేన జరతీ దుగ్ధాశయా సూకరీకష్టం యత్ఖలు దీర్ఘయా ధనతృషా నీచో జనః సేవితః ॥ 69 ॥
- తాత్పర్యం: తీవ్రమైన ధన దాహంతో నీచుడైన మూర్ఖుడిని సేవించడం ఎంత కష్టదాయకమైనదంటే — నెయ్యి వస్తుందనే ఆశతో నీటిని చిలికినట్లు, తేనె కోసం రాతిని పిండినట్లు, దాహం తీర్చుకోవడానికి ఎండమావుల తరంగాలతో కూడిన నేలను వెతికినట్లు, పాలు దొరుకుతాయనే పిచ్చి ఆశతో ముసలి పందిని పితికినట్లే అది సర్వవిధాలా నిష్ప్రయోజనం.
శ్లోకం 70
కావ్యే భవ్యతమే౽పి విజ్ఞనివహైరాస్వాద్యమానే ముహు-ర్దోషాన్వేషణమేవ మత్సరజుషాం నైసర్గికో దుర్గ్రహః ।కాసారేऽపి వికాసిపంకజచయే ఖేలన్మరాలే పునఃక్రౌంచశ్చంచుపుటేన కుంచితవపుః శంబూకమన్వేషతే ॥ 70 ॥
- తాత్పర్యం: పండిత సమూహాలు మాటిమాటికీ ఆస్వాదించే అత్యుత్తమ కావ్యంలో సైతం కేవలం తప్పులను వెతకడమే అసూయాపరుల సహజ దుర్గుణం. వికసించిన పద్మాలు, విహరించే రాజహంసలతో నిండిన అందమైన సరస్సులో క్రౌంచ పక్షి తన ముడుచుకున్న శరీరంతో బురదలోని నత్తలనే ముక్కుతో వెతుకుతున్నట్లుగా ఇది ఉంటుంది.
శ్లోకం 71
విద్యే హృద్యతరాసి కిం ను కృపణాసంభావనైర్లజ్జసేసంత్యన్యే తవ తోషణాహితధియో ధన్యా వదాన్యా భువి ।కాంతానాం కుచకుంభకౌశలరుచా నో హానిరేతావతాషంఢానాం హృదయేऽపి యత్ప్రణయతే నానంగరాగోదయః ॥ 71 ॥
- తాత్పర్యం: ఓ విద్యాదేవీ! నీవు అత్యంత మనోహరమైనదానవు; లుబ్ధులు, పిసినారులైన మూర్ఖుల అనాదరణకు నీవెందుకు సిగ్గుపడతావు? నిన్ను సంతోషపెట్టే ఉదార స్వభావులైన ధన్యులు ఈ లోకంలో ఎందరో ఉన్నారు. నపుంసకుల హృదయంలో శృంగార భావం కలగనంత మాత్రాన, సుందరీమణుల స్తన సౌందర్య శోభకు ఎటువంటి లోటూ జరగదు కదా!
శ్లోకం 72
మీమాంసా పఠితా న యైరుపనిషన్నైవ శ్రుతా తత్త్వతఃశ్రీమచ్ఛంకరభాష్యతో భగవతీ గీతాప్యధీతా న యైః ।సిద్ధాంతాదపగతం శిరోమణిమతం జ్ఞాత్వాऽపి కించిత్తతోభట్టాచార్యపదం గతాః కథమహో లజ్జాం లభంతే న తే ॥ 72 ॥
- తాత్పర్యం: ఎవరైతే మీమాంసా శాస్త్రాన్ని చదవలేదో, ఉపనిషత్తుల పరమార్థాన్ని వినలేదో, శ్రీ శంకరాచార్యుల భాష్యంతో కూడిన భగవద్గీతను అధ్యయనం చేయలేదో—అటువంటి వారు న్యాయశాస్త్ర సిద్ధాంతాలకు దూరమైన రఘునాథ శిరోమణి మతాన్ని ఏ కొద్దిగానో పైపైనే తెలుసుకుని, 'భట్టాచార్య' అనే మహాపాండిత్య బిరుదును ధరించి సమాజంలో తిరుగుతూ సిగ్గుపడకపోవడం ఆశ్చర్యం!
- భారతీయ విద్వత్సంప్రదాయంలో నిజమైన పాండిత్యానికి ప్రమాణాలేమిటి, కేవలం కొద్దిపాటి తర్కంతో 'భట్టాచార్య' బిరుదులు తగిలించుకునే కపట/అల్ప పండితుల డాంబికత్వం ఎలాంటిదో కవి ఇందులో తీవ్రంగా ఎత్తిచూపారు.1. సనాతన పాండిత్యానికి ప్రామాణిక పునాదులు (ప్రస్థానత్రయం & మీమాంస)ఒక విద్వాంసుడు సంపూర్ణ పాండిత్యం సాధించాడనడానికి ప్రాచీన భారతదేశంలో కొన్ని కఠినమైన ప్రమాణాలుండేవి:
- మీమాంసా దర్శనం: వేదవాక్యాల సమన్వయానికి, ధర్మ విచారణకు, వాక్యార్థ నిర్ణయానికి అత్యంత కీలకమైన శాస్త్రం.
- ఉపనిషత్తులు: బ్రహ్మజ్ఞానాన్ని, పరమార్థ తత్త్వాన్ని బోధించే వేదాంత శీర్షాలు.
- శాంకరభాష్య సహిత భగవద్గీత: గీతకు శ్రీ ఆదిశంకరాచార్యులు రాసిన అద్వైత భాష్యం అత్యంత నిశితమైన తర్కంతో, అధ్యాత్మిక లోతులతో కూడినది.
ఈ మూల స్తంభాలను (వేద, వేదాంత, మీమాంసలను) స్పృశించకుండా ఏ పండితుని విద్య కూడా సంపూర్ణం కాదు.2. శిరోమణి మతం అంటే ఏమిటి?- మధ్యయుగంలో నవ్యద్వీపం (బెంగాల్) లో నవ్యన్యాయం (New Logic) బాగా ప్రాచుర్యంలోకి వచ్చింది.
- అందులో రఘునాథ శిరోమణి (దీధితికారుడు) రాసిన తర్క గ్రంథాలు (దీధితి/శిరోమణి మతం) పండితుల మధ్య తీవ్రమైన వాదోపవాదాలకు కేంద్రమయ్యాయి.
- నవ్యన్యాయంలో పాండిత్యం అంటే ముఖ్యంగా అవచ్ఛేదక-అవచ్ఛిన్న సంబంధాలు, పరిభాషలు, సూక్ష్మ వాదనలతో కూడిన తర్క విన్యాసం.
- అయితే, ఈ శ్లోకకర్త ఉద్దేశంలో—ఆత్మజ్ఞానాన్ని, ధర్మాన్ని పక్కనబెట్టి కేవలం పొడి తర్కాన్ని (శుష్క తర్కాన్ని), అది కూడా స్వల్పంగా పైపైనే చదివి అసలైన తాత్త్విక సిద్ధాంతాలకు దూరమవుతున్నారు.
3. 'భట్టాచార్య' బిరుదు & వ్యంగ్యం- పూర్వం కుమార్లభట్టు వంటి మహాపండితుల పరంపరలో అత్యున్నత విద్వాంసులకు మాత్రమే 'భట్టాచార్యులు' అనే గౌరవ బిరుదు ఇచ్చేవారు.
- కానీ కొందరు విద్యార్థులు ఉపనిషత్తులు ముట్టుకోకుండా, శంకరభాష్యం చదవకుండా, మీమాంస జోలికి వెళ్లకుండా—కేవలం నవ్యన్యాయంలోని రఘునాథ శిరోమణి తర్కపు కొన్ని వాదాలను కొద్దిగా కంఠస్థం చేసి, సమాజంలో 'భట్టాచార్య' అనే మహా బిరుదుతో చలామణి అయిపోతున్నారు.
అసలైన సారం (వేదాంతం, ఉపనిషత్తులు, మీమాంస) తెలియకుండా, కేవలం కొన్ని తర్కపు మెలకువలు నేర్చి తామే సర్వజ్ఞులమని భ్రమించేవారికి కనీస లజ్జ (సిగ్గు) కూడా లేకపోవడం ఎంతటి విడ్డూరమో ఈ శ్లోకం స్పష్టం చేస్తుంది.
శ్లోకం 73
పేటీచీవరపట్టవస్త్రపటలశ్వేతాతపత్రచ్ఛటా-శాటీహారకఘోటకస్ఫుటఘటాటోపాయ తుభ్యం నమః ।యేనానక్షరకుక్షయోऽపి జగతః కుర్వంతి సర్వజ్ఞతా-భ్రాంతిం యేన వినా తు హాస్యపదవీం సంతోऽపి కష్టం గతాః ॥ 73 ॥
- తాత్పర్యం: పెట్టెలు, సన్యాసాశ్రమ వస్త్రాలు, పట్టుబట్టల కుప్పలు, తెల్లని గొడుగులు, ఉత్తరీయాలు, హారాలు, గుర్రాలు వంటి బాహ్య వేషాల ఆడంబర వైభవానికి నమస్కారం! ఎందుకంటే, వీటివల్ల కడుపులో అక్షర జ్ఞానం లేని అజ్ఞానులు కూడా లోకంలో 'సర్వజ్ఞులు' అనే భ్రమను కలిగిస్తున్నారు; ఇటువంటి బాహ్య వేషధారణ లేకపోవడం వల్ల నిజమైన సత్పురుషులు సైతం లోకంలో అవహాస్యపు పాలు కావలసి వస్తోంది.
శ్లోకం 74
సాకూతం నిజసంవిదేకవిషయం తత్త్వం సచేతా బ్రువ-న్నగ్రే నూనమబోధమోహితధియాం హాస్యత్వమాయాస్యతి ।తద్యుక్తం విదుషో జనస్య జడవజ్జోషం తు నామాసితుంజాత్యంధం ప్రతి రూపవర్ణనవిధౌ కోऽయం వృథైవోద్యమః ॥ 74 ॥
- తాత్పర్యం: అంతరంగ ఆత్మానుభూతితో కూడిన గంభీర పరమార్థ తత్త్వాన్ని విద్వాంసుడు వివరించినప్పుడు, అజ్ఞానంతో కప్పబడిన మూర్ఖుల ముందు అతడు నవ్వులపాలవుతాడు. కాబట్టి పండితుడు అటువంటి చోట్ల మూగవానిలా, జడునిలా మౌనంగా ఉండటమే సమంజసం; పుట్టుగుడ్డివాని ముందు రూప లావణ్యాలను వర్ణించే వ్యర్థ ప్రయత్నం ఎందుకు చేయాలి?
శ్లోకం 75
యే తావత్స్వగుణోపబృంహితధియస్తేషామరణ్యం జగ-ద్యేऽప్యేతే కృతమత్సరాః పరగుణం స్వప్నేऽపి నేచ్ఛంతి యే ।అన్యేషామనురాగిణాం క్వచిదపి స్నిగ్ధం మనో నిర్వృతౌఇత్థం యాంతు తపోవనాని మహతాం సూక్తాని మన్యే౽ధునా ॥ 75 ॥
- తాత్పర్యం: కొందరు తమ గుణాల పొగడ్తలతోనే నిండిపోయి లోకాన్నంతా అరణ్యంగా భావిస్తున్నారు; మరికొందరు తీవ్రమైన అసూయతో ఇతరుల మంచిని కలలో కూడా సహించలేకపోతున్నారు; ఇక రసజ్ఞులైన శ్రోతల మనస్సులు ఎక్కడా ప్రశాంతంగా లభించడం లేదు. అందుకే మహాకవుల దివ్య సూక్తులు లోకాన్ని విడిచి తపోవనాలకు వెళ్ళిపోవడమే మంచిదని నాకు అనిపిస్తోంది!
శ్లోకం 76
యాతాస్తే రససారసంగ్రహవిధిం నిష్పీడ్య నిష్పీడ్య యేవాక్తత్త్వేక్షులతాం పురా కతిపయే తత్త్వస్పృశశ్చక్రిరే ।జాయంతేऽద్య యథాయథం తు కవయస్తే తత్ర సంతన్వతేయే౽నుప్రాసకఠోరచిత్రయమకశ్లేషాదిశల్కోచ్చయమ్ ॥ 76 ॥
- తాత్పర్యం: పూర్వం వాక్కు అనే చెరుకుగడను మాటిమాటికీ పిండి, రససారాన్ని పిండుకునే విద్యావిధానాన్ని నిర్వహించిన పరమార్థజ్ఞులైన మహాకవులు గతించారు. కానీ నేటి కాలంలో ఎలా పడితే అలా పుట్టుకొస్తున్న కవులు మాత్రం ఆ చెరుకుగడ రసాన్ని విడిచిపెట్టి, కఠినమైన అనుప్రాసలు, చిత్ర కవిత్వాలు, యమకాలు, శ్లేషలు అనే పిప్పి / చెక్కల కుప్పను మాత్రమే కావ్యాలలో విస్తరింపజేస్తున్నారు.
శ్లోకం 77
ప్రాదుర్భవ్యాత్పండితానాం కవివచసి కథం ప్రత్ననూత్నత్వచింతావిద్యేరన్యద్యవద్యాన్యభిజహతి తథా గృహ్ణతే స్యుర్గుణాశ్చేత్ ।అన్యస్త్వన్యప్రమాణం పరమవతనుతే ఛిద్యతే తావతా కింనాయం రత్నస్య దోషో దృషదితి యదిదం క్షిప్రమంధాః క్షిపంతి ॥ 77 ॥
- తాత్పర్యం: కవుల వాక్కుల యందు పండితులకు 'ఇది పాతది, ఇది కొత్తది' అనే పక్షపాత చింత ఎలా కలుగుతుంది? లోపాలు ఉంటే వదిలివేస్తారు, సద్గుణాలు ఉంటే స్వీకరిస్తారు. ఒకడు మరొకరి ప్రమాణాన్ని బట్టి గొప్పదాన్ని కూడా కించపరిచినంత మాత్రాన దాని విలువ తగ్గిపోతుందా? గుడ్డివారు రత్నాన్ని రాయి అని భావించి నేలకేసి విసిరికొట్టినంత మాత్రాన అది రత్నానికి కలిగే లోపం కాదు కదా!
- పదార్థాలు:
- ప్రాదుర్భవ్యాత్ = కలుగును / పుట్టును (ప్రాదుర్భవేత్).
- కవివచసి = కవి వాక్కు నందు / కావ్యము నందు (కావ్యే).
No comments:
Post a Comment