Saturday, August 22, 2026

దుర్జననిందా ( 1 -124)

 సుభాషిత రత్న భాండాగారములోని «దుర్జననిందా» (దుర్జనుల నింద/దుర్జన స్వభావము) శ్లోక తాత్పర్యాలతో 


శ్లోకం 1

ఖలః సర్షపమాత్రాణి పరచ్ఛిద్రాణి పశ్యతి ।

ఆత్మనో బిల్వమాత్రాణి పశ్యన్నపి న పశ్యతి ॥ 1 ॥
తాత్పర్యం: దుర్జనుడు ఇతరులలోని ఆవగింజంతటి చిన్న లోపాలను కూడా స్పష్టంగా చూస్తాడు. కానీ తనలో ఉన్న మారేడు కాయంతటి పెద్ద దోషాలను చూస్తూ కూడా చూడనట్లే నిర్లక్ష్యం చేస్తాడు.


శ్లోకం 2
న వినా పరవాదేన రమతే దుర్జనో జనః ।
కాకః సర్వరసాన్ముక్త్వా వినామేధ్యం న తృప్యతి ॥ 2 ॥
తాత్పర్యం: దుర్జనుడైన మానవుడు ఇతరులను నిందించడం లేదా ఇతరులపై అపవాదులు మోపడం లేకుండా సంతోషించలేడు. కాకి సమస్త రుచులను వదిలి అపవిత్రమైన వస్తువులను (మలిన పదార్థాలను) తినకుండా ఎలా తృప్తి చెందదో, దుర్జనుని స్వభావం కూడా అంతే.

పదార్థములు:

అమేధ్యం: విసర్జిత మలినము/అపవిత్రమైనది.

శ్లోకం 3
విశిఖవ్యాలయोरన్త్యవర్ణాభ్యాం యో వినిర్మితః ।
పరస్య హరతి ప్రాణాన్నైతచ్చింత్రం కులోచితమ్ ॥ 3 ॥
తాత్పర్యం: ‘విశిఖ’ (బాణము) మరియు ‘వ్యాల’ (సర్పము) అనే రెండు పదాల చివరి అక్షరాలతో (‘ఖ’, ‘ల’) నిర్మితమైన ‘ఖలుడు’ (దుష్టుడు) ఇతరుల ప్రాణాలను హరించడంలో ఆశ్చర్యం ఏమీ లేదు; ఎందుకంటే అది అతని వంశోచిత (బాణము మరియు సర్ప జాతి) స్వభావమే కదా!

పదార్థములు:

విశిఖ: బాణము.

వ్యాల: సర్పము (పాము).

అన్త్యవర్ణములు: ‘విశిఖ’, ‘వ్యాల’ అనే పదాల చివర ఉన్న ‘ఖ’, ‘ల’ అక్షరాల కలయికతో ‘ఖలః’ (దుష్టుడు) అని ఏర్పడుతుంది.

శ్లోకం 4
విషమా మలినాత్మానో ద్విజిహ్వా జిహ్మగా ఇవ ।
జగత్ప్రాణహరా నిత్యం కస్య నోద్వేజకాః ఖలాః ॥ 4 ॥
తాత్పర్యం: పాముల వలెనే వక్రబుద్ధి కలవారు, మలినమైన అంతఃకరణం కలవారు, రెండు నాలుకలు కలవారు (ఒకటికి రెండుగా మాట్లాడేవారు) మరియు లోకుల ప్రాణాలను హరించే స్వభావమున్న దుష్టులు లోకంలో ఎవరికి భయాన్ని, ఆందోళనను కలిగించరు? అందరికీ కలిగిస్తారు.

పదార్థములు:

విషమాః: కుటిల స్వభావము కలవారు.

మలినాత్మానః: మలినమైన మనస్సు కలవారు.

జిహ్మగాః / ద్విజిహ్వాః: సర్పములు (పాములు) / రెండు నాలుకలు గలవారు (ద్వంద్వ నీతి కలవారు).

శ్లోకం 5
దుర్జనః పరిహర్తవ్యో విద్యయాలఙ్కృతోऽపి సన్ ।
మణినా భూషితః సర్పః కిమసౌ న భయంకరః ॥ 5 ॥
తాత్పర్యం: దుర్జనుడు గొప్ప విద్య కలవాడైనా సరే అతనిని తప్పక విడిచిపెట్టాలి. శిరస్సుపై అమూల్యమైన మణి ఉన్నంత మాత్రాన విషసర్పం భయంకరమైనది కాకుండా పోతుందా? తప్పక ప్రమాదకరమే.

శ్లోకం 6
ఖలానాం కణ్టకానాం చ ద్వివిధైవ ప్రతిక్రియా ।
ఉపానన్ముఖభఙ్గో వా దూరతో వా విసర్జనమ్ ॥ 6 ॥
తాత్పర్యం: దుర్జనులకు మరియు ముళ్ళకు రెండే పరిష్కారాలు ఉన్నాయి: చెప్పుతో వాటి ముఖాన్ని అణచివేయడం (శిక్షించడం), లేదా వాటికి దూరంగా ఉంటూ వాటిని విడిచిపెట్టడం.

పదార్థములు:

ప్రతిక్రియా: నివారణోపాయము / ప్రతిక్రియ.

ఉపానత్: పాదరక్ష / చెప్పు (చెప్పుతో కొట్టడం లేదా తొక్కడం).

శ్లోకం 7
అపూర్వః కో౽పి కోపాగ్నిః సజ్జనస్య ఖలస్య చ ।
ఏకస్య శామ్యతి స్నేహాద్వర్ధతేऽన్యస్య వారివత్ ॥ 7 ॥
తాత్పర్యం: సజ్జనుని కోపాగ్ని మరియు దుర్జనుని కోపాగ్ని ఎంతో విలక్షణమైనవి. సజ్జనుని కోపం స్నేహం/ప్రేమ వల్ల శాంతిస్తుంది (తగ్గిపోతుంది). కానీ దుర్జనుని కోపం స్నేహం చేసినా, నీరు పోసినట్లుగా (కొన్ని మంటలపై నీరు పోస్తే లేదా నూనె పోస్తే రాజుకున్నట్లు) మరింత పెరుగుతుంది.

పదార్థములు:

వారివత్: నివారణ వలన / నీరు తగిలినపుడు మరింత ప్రజ్వరిల్లినట్లుగా.

శ్లోకం 8
ఊర్జితం సజ్జనం దృష్ట్వా ద్వేష్టి నీచః పునః పునః ।
కవలీకురుతే స్వస్థం విధుం దివి విధుంతుదః ॥ 8 ॥
తాత్పర్యం: ఉన్నత స్థితిలో ప్రకాశిస్తున్న సజ్జనుడిని చూసి నీచుడు మాటిమాటికీ ద్వేషిస్తూ ఉంటాడు. ఆకాశంలో నిండు కాంతులతో శోభిల్లే చంద్రుడిని చూసి రాహువు (విధుంతుదుడు) మింగడానికి ప్రయత్నించినట్లే ఇది ఉంటుంది.

శ్లోకం 9
క్వచిత్సర్పోऽపి మిత్రత్వమియాన్నైవ ఖలః క్వచిత్ ।
న శేషశాయినోऽప్యస్య వశే దుర్యోధనో హరేః ॥ 9 ॥
తాత్పర్యం: ఏదో ఒక సందర్భంలో పామైనా మిత్రత్వం వహించవచ్చునేమో కానీ, దుర్జనుడు మాత్రం ఎన్నటికీ మిత్రుడు కాలేడు. స్వయంగా ఆదిశేషునిపై శయనించే శ్రీమహావిష్ణువు (శ్రీకృష్ణుడు) వశంలో కూడా ‘దుర్యోధనుడు’ (దుర్జనుడు) రాలేదు కదా!

శ్లోకం 10
ఉపకారోऽపి నీచానామపకారో హి జాయతే ।
పయఃపానం భుజఙ్గానాం కేవలం విషవర్ధనమ్ ॥ 10 ॥
తాత్పర్యం: నీచులకు చేసిన ఉపకారం కూడా చివరికి అపకారంగానే మారుతుంది. పాములకు పాలు పోసి పెంచడం వల్ల కేవలం వాటిలో విషం పెరగడమే తప్ప వేరే ప్రయోజనం ఉండదు.

శ్లోకం 11
అలకాశ్చ ఖలాశ్చైవ మూర్ధ్ని సుజనైర్ధృతాః ।
ఉపర్యుపరి సంస్కారేऽప్యావిష్కుర్వన్తి వక్రతామ్ ॥ 11 ॥
తాత్పర్యం: ముంగురులు (జుట్టు) మరియు దుష్టులు — వీరిని సజ్జనులు నెత్తిన పెట్టుకుని ఎంతగా గౌరవించి సంస్కరించినా, చక్కదిద్దినా వారు తమ సహజమైన వక్రబుద్ధినే (వంకరతనాన్నే) బయటపెడతారు.

శ్లోకం 12
ఖలానాం ధనుషాం చాపి సద్వంశజనుషామపి ।
గుణలాభో భవేదాశు పరహృద్భేదకారకః ॥ 12 ॥
తాత్పర్యం: మంచి వంశంలో పుట్టినవారైనప్పటికీ, దుష్టులకు మరియు ధనుస్సులకు ‘గుణము’ లభించగానే అవి ఇతరుల హృదయాలను భేదిస్తాయి (బాధిస్తాయి). (ధనుస్సు మంచి వెదురుతో చేసినదైనా, దానికి అల్లెతాడు కట్టగానే ఎదుటివారి గుండెల్లో బాణాలు నాటుతుంది; దుష్టుడు మంచి కులంలో పుట్టినా, విద్యాది గుణాలు అబ్బగానే ఇతరుల హృదయాలను గాయపరుస్తాడు).

పదార్థములు:

సద్వంశ: మంచి కులము / మంచి వెదురు.

గుణలాభః: విద్యాది గుణాలు లభించుట / నారి (తాటి) సమకూరడం.

శ్లోకం 13
బహునిష్కపటద్రోహీ బహుధాన్యౌపఘాతకః ।
రన్ధ్రాన్వేషీ చ సర్వత్ర దూషకో మూషకో యథా ॥ 13 ॥
తాత్పర్యం: ఎలుక (మూషికము) ఎలాగైతే ఎల్లప్పుడూ ఇళ్లలో కన్నాలు వెతుకుతూ, ఎంతో ధాన్యాన్ని పాడుచేస్తుందో; అలాగే దుర్జనుడు కూడా ఎటువంటి కపటం లేని అమాయకులకు ద్రోహం చేస్తూ, ఇతరులకు నానావిధాలుగా హాని తలపెడుతూ, అందరిలోనూ లోపాలను (రంధ్రాలను) వెతుకుతూ దూషిస్తుంటాడు.

పదార్థములు:

బహునిష్కపటద్రోహీ: నిష్కపటులకు ద్రోహం చేయువాడు / (పదచ్ఛేదం: అనేక కపట ద్రోహములు చేయువాడు).

బహుధాన్యౌపఘాతకః: ఇతరులకు అనేక విధాల హాని చేయువాడు / అనేక ధాన్యములను నాశనం చేయువాడు.

రన్ధ్రాన్వేషీ: లోపాలను వెతుకువాడు / రంధ్రములను వెతుకువాడు.

శ్లోకం 14
నౌశ్చ దుర్జనజిహ్వా చ ప్రతికూలవిసర్పిణీ ।
పరప్రతారణాయైవ దారుణా కేన నిర్మితా ॥ 14 ॥
తాత్పర్యం: ప్రవాహానికి ఎదురీదే పడవ మరియు ఎల్లప్పుడూ వ్యతిరేకంగా మాట్లాడే దుర్జనుని నాలుక — ఈ రెండూ ఎదుటివారిని మోసం చేయడానికి/దాటించడానికి ఏ భయంకరమైన దైవం (లేదా ఏ కొయ్యతో) చేత నిర్మింపబడ్డాయో కదా!

పదార్థములు:

ప్రతికూలవిసర్పిణీ: ఎదురుగా/వ్యతిరేకంగా సాగునది / నదీ తీరానికి వ్యతిరేకంగా పోవునది.

పరప్రతారణాయ: ఇతరులను మోసగించుటకు / ఇతరులను దాటించుటకు.

దారుణా: భయంకరమైన వానిచేత / కొయ్యతో (చెక్కతో).

శ్లోకం 15
యస్మిన్వంశే సముత్పన్నస్తమేవ నిజచేష్టితైః ।
దూషయత్యచిరేణైవ ఘుణకీట ఇవాధమః ॥ 15 ॥
తాత్పర్యం: తాను పుట్టిన చెక్కను/వెదురును లోపలి నుంచే తొలచి నాశనం చేసే చెదపురుగు (ఘుణకీటము) వలె, అధముడైనవాడు తాను ఏ వంశంలో జన్మించాడో ఆ వంశాన్నే తన దుష్ట చేష్టలతో అతి త్వరలోనే నాశనం చేస్తాడు.

పదార్థములు:

వంశే: కులమునందు / వెదురునందు.

నిజచేష్టితైః: తన దుష్కర్మలచేత.

ఘుణకీటః: కొయ్యను తొలచే పురుగు (చెదపురుగు).

శ్లోకం 16
స్వభావకఠినస్యాస్య కృత్రిమాం బిభ్రతో నతిమ్ ।
గుణోऽపి పరహింసాయై చాపస్య చ ఖలస్య చ ॥ 16 ॥
తాత్పర్యం: స్వభావరీత్యా కఠినమైనదై, కృత్రిమంగా వంగుతూ ఉండే ధనుస్సు మరియు దుర్జనుడు — వీరిరువురి ‘గుణము’ కూడా కేవలం పరులను హింసించడానికే ఉపయోగపడుతుంది. (ధనుస్సుకు నారి కట్టి వంచడం ఇతరులను బాణాలతో కొట్టడానికే; దుష్టుడు కపట వినయంతో వంగి గుణాలు ప్రదర్శించడం పరులను నాశనం చేయడానికే).

పదార్థములు:

కృత్రిమాం: కపటముతో కూడిన / కృత్రిమముగా చేయబడిన.

నతిమ్: వినయమును / వంపును.

గుణః: సుగుణము / ధనుస్సు యొక్క నారి.

చాపస్య: ధనుస్సు యొక్క.

శ్లోకం 17
అయఃపిణ్డ ఇవోత్తప్తే ఖలానాం హృదయే క్షణాత్ ।
పతితా అపి నేక్ష్యన్తే గుణాస్తోయకణా ఇవ ॥ 17 ॥
తాత్పర్యం: బాగా కాలిన ఇనుప గుండుపై పడిన నీటి బిందువులు క్షణంలో ఆవిరై కనిపించకుండా పోయినట్లే, ఈర్ష్యాద్వేషాలతో రగిలిపోయే దుష్టుల హృదయంలో ఇతరుల సుగుణాలు పడినా అవి క్షణంలో మాయమైపోతాయి (గుర్తింపునకు నోచుకోవు).

శ్లోకం 18
వర్జనీయో మతిమతా దుర్జనః సఖ్యవైరయోః ।
శ్వా భవత్యపకారాయ లేఢ్యపి దశన్నపి ॥ 18 ॥
తాత్పర్యం: బుద్ధిమంతుడైనవాడు దుర్జనునితో స్నేహాన్ని గానీ, శత్రుత్వాన్ని గానీ పెట్టుకోకుండా అతనిని పూర్తిగా విడిచిపెట్టాలి. కుక్క ప్రేమతో నాకినా రోత/అపకారమే, కోపంతో కరిచినా ప్రమాదమే కదా!
సుభాషిత రత్న భాండాగారములోని «దుర్జననిందా» విభాగపు తర్వాతి శ్లోకాలను లేఖన దోషాలు సవరించి తెలుగు లిపిలో, సులభమైన తాత్పర్యాలతో మరియు సంబంధిత పదాల అర్థాలతో క్రింద ఇవ్వడమైనది:
శ్లోకం 19
వక్రతాం బిభ్రతో యస్య గుహ్యమేవ ప్రకాశతే ।
కథం ఖలు సమో న స్యాత్పుచ్ఛేన పిశునః శునః ॥ 19 ॥
తాత్పర్యం: వక్రత్వాన్ని కలిగి ఉండి, ఇతరుల రహస్యాలను (లేదా దాచవలసిన గుహ్యభాగాలను) బయటపెట్టే పిశునుడు (కొండెగాడైన దుర్జనుడు) కుక్క తోకతో ఎందుకు సమానుడు కాడు? తప్పక సమానుడే! (కుక్క తోక వంకరగా ఉంటూ మలద్వారాన్ని ఎలా బయటపెడుతుందో, దుర్జనుడు కూడా వక్రబుద్ధితో ఎదుటివారి గుప్త విషయాలను రట్టు చేస్తాడు).

శ్లోకం 20
స్నేహేన భూతిదానేన కృతః స్వచ్ఛోऽపి దుర్జనః ।
దర్పణశ్చాన్తికే తిష్ఠన్కరోత్యేకమపి ద్విధా ॥ 20 ॥
తాత్పర్యం: ఎంతటి స్నేహభావంతో/సంపదలతో (లేదా నూనెతో, భస్మంతో) దగ్గర చేర్చుకుని శుభ్రపరిచినా.. అద్దం దగ్గరగా ఉన్నప్పుడు ఒకదాన్ని రెండుగా చేసి చూపించినట్లే, దుర్జనుడు కూడా తన దగ్గర ఉండే మనుషుల మధ్య విభేదాలు తెచ్చి విడదీస్తాడు.

పదార్థములు:

స్నేహేన: నూనెచేత / ప్రేమానురాగాల చేత.

భూతిదానేన: భస్మముచేత / ఐశ్వర్యములను ఇచ్చుటచేత.

శ్లోకం 21
ఆజన్మసిద్ధం కౌటిల్యం ఖలస్య చ హలస్య చ ।
సోఢుం తయోర్ముఖాక్షేపమలమేకైవ సా క్షమా ॥ 21 ॥
తాత్పర్యం: దుర్జనుడికి మరియు నాగలికి పుట్టుకతోనే వక్రబుద్ధి/వంకరతనం సిద్ధించి ఉంటుంది. వారి మొనదేలిన/కఠినమైన ముఖపు దెబ్బలను భరించడానికి ఆ భూమికి (లేదా సహనశీలికి) మాత్రమే శక్తి ఉంటుంది.

పదార్థములు:

హలస్య: నాగలి యొక్క.

క్షమా: భూమి / ఓర్పు (సహనము).

శ్లోకం 22
యథా యథైవ స్నేహేన భూయిష్ఠముపచర్యతే ।
ధత్తే తథా తథా తాపం మహావైశ్వానరః ఖలః ॥ 22 ॥
తాత్పర్యం: నెయ్యి/నూనె పోసేకొద్దీ మహా అగ్ని ఎలా ప్రజ్వరిల్లి తాపాన్ని పెంచుతుందో, దుర్జనునిపై మనం ఎంత ఎక్కువగా ప్రేమను కురిపిస్తూ ఉపచారాలు చేసినా అతడు అంతకంతకూ మనకు పరితాపాన్ని, కష్టాలనే కలిగిస్తాడు.

పదార్థములు:

భూయిష్ఠమ్: మిక్కిలి ఎక్కువగా.

ఉపచర్యతే: సేవింపబడునో / పోయబడునో.

మహావైశ్వానరః: గొప్ప అగ్ని / (పదచ్ఛేదం: నిజమైన కుక్క వంటి నరుడు).

శ్లోకం 23
స్తోకేనోన్నతిమాయాతి స్తోకేనాయాత్యధోగతిమ్ ।
అహో ను సదృశీ వృత్తిస్తులాకోటేః ఖలస్య చ ॥ 23 ॥
తాత్పర్యం: కాస్త బరువు పెడితే పైకి లేవడం, కాస్త తగ్గితే కిందికి దిగజారడం త్రాసు ముల్లు (తులాకోటి) లక్షణం. దుర్జనుని స్వభావం కూడా అంతే; కొద్దిపాటి లాభానికే ఉబ్బితబ్బిబ్బై పొంగిపోతాడు, చిన్న విషయానికే అధోగతికి దిగజారి క్రుంగిపోతాడు.

పదార్థములు:

తులాకోటేః: త్రాసు యొక్క కొస (తులాదండము).

శ్లోకం 24
దుర్జనః కృతశిక్షోऽపి సజ్జనో నైవ జాయతే ।
అపి గఙ్గాజలస్నానాత్కాకః కః కుశాయతే ॥ 24 ॥
తాత్పర్యం: ఎన్ని విద్యలు నేర్పించినా, ఎన్ని విధాల సంస్కరించినా దుర్జనుడు సజ్జనుడు కాలేడు. గంగానది పుణ్యజలాల్లో స్నానం చేసినంత మాత్రాన కాకి ఏనాడైనా పవిత్రమైన దర్భ (లేదా హంస) కాగలదా?

శ్లోకం 25
దహ్యమానాః సుతీవ్రేణ నీచాః పరయశోऽగ్నినా ।
అశక్తాస్తత్పదం గన్తుం తతో నిన్దాం ప్రకుర్వతే ॥ 25 ॥
తాత్పర్యం: ఇతరుల కీర్తి ప్రతిష్ఠలనే తీవ్రమైన అగ్నితో నిరంతరం కాలిపోయే నీచులైనవారు, తాము ఆ ఉన్నత స్థాయికి చేరుకోలేక అసూయతో ఇతరులను నిందించడం మొదలుపెడతారు.

శ్లోకం 26
ఖలః సత్క్రియమాణోऽపి దదాతి కలహం సతామ్ ।
దుగ్ధధౌతోऽపి కిం యాతి వాయసః కలహంసతామ్ ॥ 26 ॥
తాత్పర్యం: దుష్టుడిని ఎంతగా సత్కరించి గౌరవించినా వాడు సజ్జనులకు కలహాన్ని, కష్టాలనే తెచ్చిపెడతాడు. కాకిని పాలతో కడిగినంత మాత్రాన అది రాజహంసగా మారిపోతుందా?

పదార్థములు:

కలహంసతామ్: రాజహంస యొక్క భావమును/స్థితిని.

శ్లోకం 27
దుర్జనస్య విశిష్టత్వం పరోపద్రవకారణమ్ ।
వ్యాఘ్రస్య చోపవాసేన పారణం పశుమారణమ్ ॥ 27 ॥
తాత్పర్యం: దుర్జనుడు విశేషమైన శక్తిసామర్థ్యాలు సంపాదించినా అది ఇతరులకు ఉపద్రవాలు తెచ్చిపెట్టడానికే దారితీస్తుంది. పులి ఉపవాసం ఉన్న తర్వాత చేసే ఉపవాస విరమణ (పారణ) మరొక జంతువు ప్రాణాలను బలితీసుకోవడానికే అవుతుంది కదా!

శ్లోకం 28
సంత్యజ్య శూర్పవద్దోషాన్గుణాన్గృహ్ణాతి పణ్డితః ।
దోషగ్రాహీ గుణత్యాగీ చాలనీవ హి దుర్జనః ॥ 28 ॥
తాత్పర్యం: పండితుడైనవాడు చేట (శూర్పము) వలె పనికిరాని దోషాలను వదిలేసి మంచి గుణాలను మాత్రమే స్వీకరిస్తాడు. కానీ దుర్జనుడు జల్లెడ (చాలని) వలె మంచి పిండిని (గుణాలను) వదిలిపెట్టి కేవలం నూకలు, చెత్త లాంటి దోషాలనే పట్టుకుంటాడు.

పదార్థములు:

చాలనీ (చెల్లోలీ): జల్లెడ.

శ్లోకం 29
ఖలో న సాధుతాం యాతి సద్భిః సంబోధితోऽపి సన్ ।
సరిత్పూరప్రపూర్ణోऽపి క్షారో న మధురాయతే ॥ 29 ॥
తాత్పర్యం: సజ్జనులు ఎంతగా హితబోధ చేసినప్పటికీ దుష్టుడు మంచివాడు కాలేడు. ఎన్ని మంచినీటి నదులు ప్రవహించి వచ్చి కలిసినా సముద్రపు ఉప్పునీరు ఎన్నటికీ తీపిగా మారదు కదా!

శ్లోకం 30
సర్పదుర్జనయోర్మధ్యే వరం సర్పో న దుర్జనః ।
సర్పో దశతి కాలేన దుర్జనస్తు పదే పదే ॥ 30 ॥
తాత్పర్యం: పాము మరియు దుర్జనుడు — వీరిద్దరిలో పామే మేలు కానీ దుర్జనుడు మంచివాడు కాడు. ఎందుకంటే పాము ఎప్పుడో ప్రాణాపాయ సమయం వచ్చినపుడు మాత్రమే కాటువేస్తుంది, కానీ దుర్జనుడు మాత్రం ప్రతి అడుగునా, ప్రతి క్షణమూ పీడిస్తూనే ఉంటాడు.

శ్లోకం 31
అకస్మాదేవ కుప్యన్తి ప్రసీదన్త్యనిమిత్తतः ।
శీలమేతదసాధూనామభ్రం పరిప్లవం యథా ॥ 31 ॥
తాత్పర్యం: ఎటువంటి కారణం లేకుండానే అకస్మాత్తుగా కోపగిస్తారు, కారణం లేకుండానే నవ్వుతూ ప్రసన్నులవుతారు. గాలికి క్షణక్షణానికీ దిశలు మారే మేఘం వలె దుర్జనుల స్వభావం అత్యంత చంచలమైనది.

పదార్థములు:

పరిప్లవమ్: మిక్కిలి చంచలమైనది.

శ్లోకం 32
అశక్తాః శక్తిమాత్మీయాం శ్లాఘయన్తే చ దుర్జనాః ।
తే భవన్త్యుపహాసాయ మహతామేవ సంనిధౌ ॥ 32 ॥
తాత్పర్యం: అసలు ఏ సామర్థ్యమూ లేని దుర్జనులు తమను తాము గొప్ప శక్తివంతులుగా పొగుడుకుంటూ ఉంటారు. అలాంటివారు మహానుభావుల సమక్షంలో కేవలం నవ్వులపాలు, అపహాస్యపాలు మాత్రమే అవుతారు.

శ్లోకం 33
సర్పః క్రూరః ఖలః క్రూరః సర్పాత్క్రూరతరః ఖలః ।
మన్త్రేణ శామ్యతే సర్పః ఖలో నైవ ప్రశామ్యతి ॥ 33 ॥
తాత్పర్యం: పాము క్రూరమైనదే, దుష్టుడూ క్రూరుడే; కానీ పాము కంటే దుష్టుడే మరింత క్రూరమైనవాడు. పామునైనా మంత్రాలు, ఔషధాలతో శాంతింపజేయవచ్చు కానీ దుష్టుడిని ఎప్పటికీ ఎవరూ శాంతింపజేయలేరు.

శ్లోకం 34
దుర్జనం ప్రథమం వన్దే సజ్జనం తదనन्तरమ్ ।
ముఖప్రక్షాలనాత్పూర్వం గుదప్రక్షాలనం యథా ॥ 34 ॥
తాత్పర్యం: ముఖం కడుక్కోవడానికి ముందే మలద్వారాన్ని శుభ్రం చేసుకున్నట్లుగా, లోకంలో మొదట దుర్జనుడిని నమస్కరించి (శాంతపరచి/దూరంగా ఉంచి), ఆ తర్వాతనే సజ్జనుడిని గౌరవించాలి (వారి వల్ల వచ్చే అరిష్టాన్ని ముందుగానే తప్పించుకోవడానికి ఇది ఒక వ్యంగ్య నీతి).

శ్లోకం 35
దుర్జనః సుజనో న స్యాదుపాయానాం శతైరపి ।
అపానం మృత్సహస్రేణ ధౌతం చాస్యం కథం భవేత్ ॥ 35 ॥
తాత్పర్యం: వందల కొద్దీ ఉపాయాలు ప్రయోగించినా దుర్జనుడు సజ్జనుడు కాలేడు. మలవిసర్జన స్థానాన్ని వేలసార్లు మట్టితో, నీటితో కడిగినంత మాత్రాన అది ఎప్పుడైనా ముఖంతో సమానమవుతుందా? ఎన్నటికీ కాదు.

శ్లోకం 36
ఖలాస్తు కుశలాః సాధోర్హితప్రత్యూహకర్మణి ।
నిపుణాః ఫణినః ప్రాణానపహర్తుం నిరోగినామ్ ॥ 36 ॥
తాత్పర్యం: ఏ రోగమూ లేని ఆరోగ్యవంతుల ప్రాణాలను హరించడంలో విషసర్పాలు ఎంత నిపుణులై ఉంటాయో, సజ్జనులకు జరిగే మంచి పనులకు విఘ్నాలు కలిగించడంలో దుష్టులు అంతటి నేర్పరులు.

పదార్థములు:

హితప్రత్యూహకర్మణి: మేలుకు ఆటంకం (అంతరాయం) కలిగించు పనులందు.

నిరోగినామ్: రోగము లేనివారి / నిరపరాధులైనవారి.

శ్లోకం 37
అహో బత మహత్కష్టం విపరీతమిదం జగత్ ।
యేనాపత్రపతే సాధురసాధుస్తేన తుష్యతి ॥ 37 ॥
తాత్పర్యం: అయ్యో! ఎంతటి కష్టం! ఈ లోకం ఎంత విచిత్రంగా, విపరీతంగా ఉన్నదో కదా! ఏ చెడ్డ పని చేయడానికి సజ్జనుడు సిగ్గుపడతాడో, ఆ పని చేయడంలోనే దుర్జనుడు మిక్కిలి ఆనందాన్ని, తృప్తిని పొందుతాడు.

పదార్థములు:

అపత్రపతే: సిగ్గుపడును (లజ్జను పొందును).

శ్లోకం 38
తక్షకస్య విషం దన్తే మక్షికాయా విషం శిరః ।
వృశ్చికస్య విషం పుచ్ఛం సర్వాఙ్గే దుర్జనో విషమ్ ॥ 38 ॥
తాత్పర్యం: తక్షకుడనే సర్పానికి పంటియందు విషం ఉంటుంది, ఈగకు తలయందు విషం ఉంటుంది, తేలుకు తోకయందు విషం ఉంటుంది. కానీ దుర్జనుడికి మాత్రం నిలువెల్లా, సర్వాంగాలలోనూ విషమే నిండి ఉంటుంది.

శ్లోకం 39
దుర్జనో నార్జవం యాతి సేవ్యమానోऽపి నిత్యశః ।
స్వేదనాభ్యఞ్జనోపాయైః శ్వపుచ్ఛమివ నామితమ్ ॥ 39 ॥
తాత్పర్యం: నూనెలు పూసి, కాపడాలు పెట్టి ఎన్ని ఉపాయాలు చేసినా వంకరగా ఉండే కుక్క తోక ఏ విధంగా తిన్నగా మారదో, నిత్యం సేవించినా సరే దుర్జనుడు తన కపట స్వభావాన్ని వీడి సరళత్వాన్ని (సన్మార్గాన్ని) పొందలేడు.

పదార్థములు:

ఆర్జవమ్: సరళత్వమును / నిష్కపటత్వాన్ని.
సుభాషిత రత్న భాండాగారములోని «దుర్జననిందా» విభాగపు తర్వాతి శ్లోకాలను లేఖన దోషాలు సవరించి తెలుగు లిపిలో, సరళమైన తాత్పర్యాలతో మరియు సంబంధిత విశేషార్థాలతో క్రింద ఇవ్వడమైనది:
శ్లోకం 59
నిష్ణాతోऽపి చ వేదాన్తే సాధుత్వం నైతి దుర్జనః ।
చిరం జలనిధౌ మగ్నో మైనాక ఇవ మార్దవమ్ ॥ 59 ॥
తాత్పర్యం: వేదాంత శాస్త్రాలన్నింటినీ ఔపోసన పట్టినా దుర్జనుడు మంచివాడిగా (సాధువుగా) మారలేడు. ఎంతకాలం సముద్ర జలాల్లో మునిగి ఉన్నప్పటికీ మైనాక పర్వతం మెత్తదనాన్ని (మార్దవాన్ని) పొందనట్లే ఇది కూడాను.

శ్లోకం 60
ఖలః సజ్జనకార్పాసధక్షణకహుతాశనః ।
పరదుఃఖాభిధమనమారుతః కేన వర్ణ్యతామ్ ॥ 60 ॥
తాత్పర్యం: సజ్జనులనే దూది రాశిని కాల్చి బూడిద చేసే దావాగ్ని వలె, ఇతరుల దుఃఖాన్ని మరింత ఎగదోసే పెనుగాలి వలె ప్రవర్తించే దుర్జనుని క్రూరత్వాన్ని ఎవరిచేత వర్ణించడం సాధ్యమవుతుంది?

పదార్థములు:

ధక్షణకః: దహించివేయు అగ్ని.

అభిధమనమారుతః: అగ్నిని ఎగదోసే గాలి.

శ్లోకం 61
యశఃసౌరభ్యలశునః శాన్తిశైత్యహుతాశనః ।
కారుణ్యకుసుమాకాశః ఖలః సజ్జనదుఃఖదః ॥ 61 ॥
తాత్పర్యం: ఇతరుల కీర్తి అనే సువాసనను నాశనం చేసే వెల్లుల్లి వంటివాడు, మనశ్శాంతి అనే చల్లదనాన్ని దహించే అగ్ని వంటివాడు, ఆకాశ కుసుమం వలె దయాదాక్షిణ్యాలు లేనివాడు అయిన దుర్జనుడు ఎల్లప్పుడూ సజ్జనులకు దుఃఖాన్ని మాత్రమే కలిగిస్తాడు.

పదార్థములు:

యశఃసౌరభ్యలశునః: కస్తూరి సువాసనను పోగొట్టే వెల్లుల్లి వంటివాడు (కీర్తిని నాశనం చేయువాడు).

శాన్తిశైత్యహుతాశనః: శాంతి అనే శీతలత్వాన్ని కాల్చివేసే అగ్ని.

కారుణ్యకుసుమాకాశః: ఆకాశంలో పువ్వుల వలె ఎన్నటికీ కనబడని దయ కలవాడు.

శ్లోకం 62
అన్తర్మలినదేహేన బహిరాహ్లాదకారిణా ।
మహాకాలఫలేనేవ కే ఖలేన న వఞ్చితాః ॥ 62 ॥
తాత్పర్యం: లోపల విషపూరితమైన మలినాన్ని నింపుకుని, బయటకు మాత్రం అందంగా, ఆకర్షణీయంగా కనిపించే మహాకాల ఫలం (ఉమ్మెత్త కాయ) వంటి దుర్జనుని చేతిలో మోసపోని వారెవరు? అందరూ మోసపోతారు.

పదార్థములు:

మహాకాలఫలమ్: బయటకు ఎర్రగా అందంగా కనిపించి లోపల విషముండే ఉమ్మెత్త పండు.

శ్లోకం 63
అహో ప్రకృతిసాదృశ్యం శ్లేష్మణో దుర్జనస్య చ ।
మధురైః కోపమాయాతి కటుకేనైవ శామ్యతి ॥ 63 ॥
తాత్పర్యం: కఫానికి (శ్లేష్మానికి), దుర్జనునికి స్వభావంలో ఎంత విచిత్రమైన పోలిక ఉన్నదో కదా! మధుర పదార్థాలు తింటే కఫం ఎలా పెరుగుతుందో, తీపి మాటలతో లాలించిన కొద్దీ దుర్జనుని గర్వం, కోపం పెరుగుతాయి; ఘాటైన/చేదైన ఔషధాల చేత కఫం తగ్గినట్లే, కఠినమైన దండనల చేతనే దుర్జనుడు అణగి ఉంటాడు.

పదార్థములు:

ప్రకృతిసాదృశ్యమ్: సహజ స్వభావంలో సమానత్వము.

శ్లేష్మః: కఫము.

శ్లోకం 64
ఈషల్లబ్ధప్రవేశోऽపి స్నేహవిచ్ఛేదకారకః ।
కృతక్షోభో నేరీనర్తి ఖలో మన్థానదణ్డవత్ ॥ 64 ॥
తాత్పర్యం: పాత్రలో కాస్త చోటు దొరికితే చాలు చిలికే కవ్వపు కర్ర (మన్థానదండము) పాలలోని జిడ్డును/స్నిగ్ధతను తొలగిస్తూ కలతరేపి గిరగిరా తిరుగుతుంది; అలాగే ఇతరుల జీవితంలో కొద్దిగా ప్రవేశం దొరికినా దుర్జనుడు వారి మధ్య ఉన్న స్నేహాన్ని విడదీసి, అలజడి సృష్టిస్తూ ఆనందంతో నాట్యం చేస్తాడు.

పదార్థములు:

స్నేహవిచ్ఛేదః: నూనె/జిడ్డును తొలగించుట, పక్షాంతరంలో స్నేహాన్ని విడదీయుట.

నేరీనర్తి: మాటిమాటికీ మిక్కిలిగా నృత్యం చేయును.

శ్లోకం 65
వివృణ్వతీ పురస్తైక్ష్ణ్యం పృష్ఠతః కుర్వతీ గుణమ్ ।
కర్ణాన్విధ్యతి లోకస్య సూచీవత్సూచకస్య వాక్ ॥ 65 ॥
తాత్పర్యం: సూది ఎలాగైతే ముందు పదునైన మొనను చూపిస్తూ వెనుక దారాన్ని లాగుతూ గుచ్చుతుందో; అలాగే కొండెగాని (సూచకుని) మాటలు ముందు సూటిగా కటువును చూపుతూ, వెనుక గుణాన్ని నటిస్తూ మానవుల చెవులను (మనస్సులను) తూట్లు పొడుస్తాయి.

పదార్థములు:

గుణమ్: దారము / సద్గుణము.

సూచకస్య: చాడీలు చెప్పువాని (పిశునుని).

శ్లోకం 66
సర్వథా వ్యవహర్తవ్యం కుతో హ్యవచనీయతా ।
యథా స్త్రీణాం తథా వాచాం సాధుత్వే దుర్జనో జనః ॥ 66 ॥
తాత్పర్యం: స్త్రీల శీలంలోనూ, ఇతరుల వాక్కులలోని మంచితనంలోనూ దుర్జనుడు దోషాలనే వెతుకుతాడు కాబట్టి, నిందలు రాకుండా ఎలా బ్రతకడం సాధ్యం? లోకంలో నిందలకు భయపడకుండా కర్తవ్యాన్ని నిర్వర్తించాల్సిందే.

శ్లోకం 67
కాపురుషః కుక్కురశ్చ భోజనైకపరాయణః ।
లాలితః పార్శ్వమాయాతి వారితో న చ గచ్ఛతి ॥ 67 ॥
తాత్పర్యం: తిండి మాత్రమే ప్రధాన ధ్యేయంగా బ్రతికే పిరికివాడు (నీచుడు) మరియు కుక్క — ఈ రెండూ ఒక్కటే. కాస్త గారాబం చేస్తే చాలు పక్కనే వచ్చి చేరతాయి; ఎంత అదిలించి అదిలించినా వదలి పోవు.

శ్లోకం 68
మాలిన్యమవలమ్బేత యదా దర్పణవత్ఖలః ।
తదైవ తన్ముఖే దేయం రజో నాన్యా ప్రతిక్రియా ॥ 68 ॥
తాత్పర్యం: అద్దం మురికిబారినప్పుడు దానిపై బూడిద/పొడి (రజస్సు) చల్లి రుద్ది శుభ్రం చేస్తారు; అలాగే దుర్జనుడు తన నీచ స్వభావంతో మలినమైనప్పుడు అతని ముఖంపై దుమ్ము కొట్టి (దండించి/శిక్షించి) బుద్ధి చెప్పడమే సరైన పరిష్కారం, వేరే మార్గం లేదు.

శ్లోకం 69
నీచః సముత్థితోऽవశ్యమనవాప్య పరాశ్రయమ్ ।
ఛిద్రం న రతిమాప్నోతి దృష్టాన్తోऽత్ర కటీభవః ॥ 69 ॥
తాత్పర్యం: పైకి ఎదిగిన నీచుడైనవాడు ఇతరులలో రంధ్రాలు (లోపాలు) వెతకకుండా, లేదా ఇతరులను పీడించకుండా ఉండలేడు; నడుముకు చుట్టిన మొలతాడు (కటీభవః/మేఖల) వలె, అది ఎల్లప్పుడూ శరీరపు లోపాలను/గుహ్య స్థానాలను చుట్టుముట్టి ఉంటుంది కదా.

పదార్థములు:

కటీభవః: నడుముపై ఉండే వస్త్రము లేదా మొలనూలు.

ఛిద్రమ్: రంధ్రము / లోపము.

శ్లోకం 70
దుర్జనః పరిహర్తవ్యః ప్రత్యక్షో ద్విపదః పశుః ।
విధ్యతే వాక్యశల్యేన అదృష్టః కణ్టకో యథా ॥ 70 ॥
తాత్పర్యం: కంటికి కనిపించని ముల్లు గుచ్చుకుని ఎలా బాధిస్తుందో, దుర్జనుడు తన కఠిన వాక్కులనే బాణాలతో గాయపరుస్తాడు; కాబట్టి రెండు కాళ్ల పశువు వంటి దుర్జనుడిని ఎల్లప్పుడూ దూరంగా ఉంచాలి.

శ్లోకం 71
యథా వృష్టిః సముద్రేషు భుక్తస్యోపరి భోజనమ్ ।
ఏవం ప్రీతిః ఖలైః సార్థముత్పన్నేऽర్థేऽప్యసిద్ధిదా ॥ 71 ॥
తాత్పర్యం: సముద్రం మీద వర్షం కురవడం, కడుపు నిండిన తర్వాత మళ్లీ భోజనం చేయడం ఎలా వృథానో; దుర్జనులతో స్నేహం చేయడం వల్ల ఏదైనా ప్రయోజనం కలగాలనుకోవడం కూడా అంతే నిష్ప్రయోజనం.

శ్లోకం 72
క్వచిత్కార్యవశాన్నీచోऽప్యలం భవతి నో మహాన్ ।
కాంస్యస్యైవ హి రాజ్ఞోऽపి దర్పణః కనకస్య న ॥ 72 ॥
తాత్పర్యం: కొన్ని పనులకు గొప్పవారి కంటే నీచులే పనికివస్తారు. మహారాజుకైనా సరే ముఖం చూసుకోవడానికి కంచు అద్దమే (కాంస్య దర్పణమే) ఉపయోగపడుతుంది కానీ, బంగారంతో చేసిన అద్దం ప్రతిబింబాన్ని చూపించలేదు కదా!

శ్లోకం 73
దుర్జనో దూషయత్యేవ సతాం గుణగణం క్షణాత్ ।
మలినీకురుతే ధూమః సర్వథా విమలామ్బరమ్ ॥ 73 ॥
తాత్పర్యం: నల్లని పొగ స్వచ్ఛమైన ఆకాశాన్ని క్షణంలో మలినం చేసినట్లే, దుర్జనుడు సజ్జనుల సుగుణ సమూహాలన్నింటినీ ఒక్క క్షణంలో నిందలతో కలుషితం చేస్తాడు.

శ్లోకం 74
యథా దోషో విభాత్యస్య జనస్య న తథా గుణః ।
ప్రాయః కలఙ్క ఏవేన్దోః ప్రస్ఫుటో న ప్రసన్నతా ॥ 74 ॥
తాత్పర్యం: చంద్రుని ఆహ్లాదకరమైన వెన్నెల కంటే అతనిపై ఉన్న నల్లని మచ్చ (కళంకము) ఎలా ప్రస్ఫుటంగా కనిపిస్తుందో, లోకంలో మనుషులకు ఇతరులలోని సుగుణాలు కనిపించవు కానీ దోషాలు మాత్రం వెంటనే స్పష్టంగా కనబడతాయి.

శ్లోకం 75
సమ్పత్తౌ కర్కశం చిత్తం ఖలస్యాపది కోమలమ్ ।
శీతలం కఠినం ప్రాయస్తప్తం మృదు భవత్యయః ॥ 75 ॥
తాత్పర్యం: ఇనుము చల్లగా ఉన్నప్పుడు మిక్కిలి కఠినంగా ఉండి, అగ్నిలో కాలినప్పుడు మెత్తబడుతుంది; అలాగే దుర్జనుడు సంపదలు ఉన్నప్పుడు కఠినంగా, గర్వంగా ప్రవర్తిస్తాడు, ఆపదలు వచ్చినప్పుడు మాత్రం వినయంగా, మెత్తగా నటిస్తాడు.

పదార్థములు:

అయః: ఇనుము (లోహము).

శ్లోకం 76
ప్రాయః ప్రకుప్యతితరాం ప్రీత్యైవ ప్రఖలో జనః ।
నయనం స్నేహసంపర్కాత్కాలుష్యం సముపైత్యలమ్ ॥ 76 ॥
తాత్పర్యం: కంటిలో నూనె పడితే అది ఎర్రబడి మంటపుట్టినట్లుగానే, పరమ దుష్టుడైన వ్యక్తి మనం ఎంత ప్రేమగా, ప్రీతితో చూసినా అంతకంతకూ మనపై క్రోధావేశాలనే వ్యక్తం చేస్తాడు.

పదార్థములు:

స్నేహసంపర్కాత్: ప్రేమానురాగాల కలయిక వలన / నూనె తగులుట వలన.

శ్లోకం 77
ప్రాప్య విత్తం జడాస్తూర్ణం నిర్వృతిం యాన్తి నాన్యథా ।
తోయమాసాద్య గర్జన్తి న రిక్తాః స్తనయిత్నవః ॥ 77 ॥
తాత్పర్యం: నీటిని నింపుకున్న మేఘాలు గర్జిస్తాయి కానీ ఖాళీ మేఘాలు గర్జించవు; అలాగే బుద్ధిహీనులైన మూర్ఖులు ధనం చేకూరగానే వెంటనే అహంకారంతో ఉబ్బితబ్బిబ్బై పొంగిపోతారు.

పదార్థములు:

నిర్వృతిమ్: గర్వముతో కూడిన ఉల్లాసమును.

స్తనయిత్నవః: మేఘములు.

శ్లోకం 78
సదా ఖణ్డనయోగ్యాయ తుషపూర్ణాశయాయ చ ।
నమోऽస్తు బహుబీజాయ ఖలాయోలూఖలాయ చ ॥ 78 ॥
తాత్పర్యం: ఎల్లప్పుడూ కొట్టబడటానికి తగినదై, పొట్టుతో నిండినదై, అనేక ధాన్యపు గింజలు కలిగిన రోలుకు (ఉలూఖలము); ఎల్లప్పుడూ ఇతరులను ఖండిస్తూ, వ్యర్థమైన భావాలు నింపుకుని, నానా కపట ఉపాయాలు పన్నే దుర్జనునికి (ఖలునికి) నమస్కారము!

పదార్థములు:

తుషపూర్ణాశయాయ: పొట్టుతో నిండిన లోపలి భాగము కల రోలుకు / వ్యర్థమైన మలిన హృదయము కల దుష్టునికి.

ఉలూఖలాయ: రోలుకు.

శ్లోకం 79
జిహ్వాదూషితసత్పాత్రః పిణ్డార్థీ కలహోత్కటః ।
తుల్యతామశుచిర్నిత్యం బిభర్తి పిశునః శునః ॥ 79 ॥
తాత్పర్యం: తన నాలుకతో మంచి పాత్రలను ఎంగిలి చేసేది, ఆహార పిండాల కోసం ఆశపడేది, జగడాలమారి అయిన అపవిత్రమైన కుక్కతో; తన మాటలతో సజ్జనులను దూషించేవాడు, ఎదుటివారి దానాలపై బ్రతికేవాడు, నిత్యం కలహాలు రేపే కొండెగాడు (పిశునుడు) పూర్తిగా సమానుడు.

పదార్థములు:

పిణ్డార్థీ: ఆహారమును కోరునది / పరుల పిండములపై ఆధారపడువాడు.

శునః: కుక్క యొక్క (కుక్కతో సమానము).

శ్లోకం 80
అహో బత ఖలః పుణ్యైర్మూర్ఖోఽప్యశ్రుతపండితః |
స్వగుణోదీరణే శేషః పరనిందాసు వాక్పతిః || 80 ||
తాత్పర్యం:

ఆశ్చర్యం! దుర్జనుడు (ఏ విద్యనూ నేర్వని) కేవలం మూర్ఖుడైనప్పటికీ, తన పూర్వపుణ్యం వల్లనో ఏమో గొప్ప పండితుడిలా చలామణీ అవుతాడు. తన స్వంత గుణాలను పొగడుకోవడంలో అతడు వేయి పడగల ఆదిశేషుడంతటివాడు; ఇతరులను నిందించడంలో బృహస్పతి అంతటి వాక్చాతుర్యం కలవాడు.

శ్లోకం 81
ఖలః సుజనపైశున్యే సర్వతోఽక్షిశిరోముఖః |
సర్వతః శ్రుతిమాఁల్లోకే సర్వమావృత్య తిష్ఠతి || 81 ||
తాత్పర్యం:

సజ్జనులపై చాడీలు చెప్పడంలో మరియు వారి లోపాలను వెతకడంలో దుష్టుడు అన్ని వైపులా కన్నులు, తలలు, ముఖాలు, చెవులు కలవానివలె ప్రవర్తిస్తూ లోకమంతటా వ్యాపించి ఉంటాడు (ఎలాంటి చిన్న విషయాన్నైనా వదలకుండా కనిపెట్టి ప్రచారం చేస్తాడు).

శ్లోకం 82
స సాధువాదే మూర్ఖస్య మాత్సర్యగలరోగిణః |
జిహ్వా కంకముఖేనాపి కృష్టా నైవ ప్రవర్తతే || 82 ||
తాత్పర్యం:

అసూయ అనే గొంతు వ్యాధితో బాధపడుతున్న ఆ మూర్ఖుడి నాలుక, మంచివారిని పొగడవలసి వచ్చినప్పుడు 'కంకముఖం' (పట్టకారు వంటి శస్త్రచికిత్సా పరికరం)తో లాగినా సరే బయటకు రాదు/మంచి మాట పలకదు.

శ్లోకం 83
మాయామయః ప్రకృత్యైవ రాగద్వేషమదాకులః |
మహతామపి మోహాయ సంసార ఇవ దుర్జనః || 83 ||
తాత్పర్యం:

దుర్జనుడు పుట్టుకతోనే మాయామయుడు, రాగద్వేషాలు మరియు అహంకారాలతో నిండినవాడు. ఈ సంసార చక్రం ఎలాగైతే గొప్ప జ్ఞానులను సైతం మోహంలో పడేస్తుందో, అలాగే దుర్జనుడు కూడా పెద్దవారిని సైతం భ్రమింపజేసి మోసగిస్తాడు.

శ్లోకం 84
ఖచిత్రమపి మాయావీ రచయత్యేవ లీలయా |
లఘుశ్చ మహతాం మధ్యే తస్మాత్ఖల ఇతి స్మృతః || 84 ||
తాత్పర్యం:

మాయావియైన దుష్టుడు ఆకాశంలో కూడా చిత్రవిచిత్రాలను సులభంగా కల్పించగలడు (అబద్ధాలను నిజంలా సృష్టించగలడు). అంతేకాక, అతడు ఎంతో అల్పుడైనప్పటికీ పెద్దల మధ్య చేరి ఉంటాడు. అందువల్లనే అతనికి 'ఖలుడు' (దుర్జనుడు) అని పేరు వచ్చింది.

శ్లోకం 85
ఖలేన ధనమత్తేన నీచేన ప్రభవిష్ణునా |
పిశునేన పదస్థేన హా ప్రజేక్వ గమిష్యసి || 85 ||
తాత్పర్యం:

ధనమదంతో విర్రవీగే దుర్మార్గుడు, అధికారం చేజిక్కించుకున్న నీచుడు, అధికార పదవిలో కూర్చున్న చాడీకోరుల వల్ల — అయ్యో! ప్రజలారా, మీరు ఎక్కడికి పోతారు? (ఎలా రక్షింపబడతారు?).

శ్లోకం 86
యే శ్రమం హర్తుమీహంతే మహతాం చిరసంభృతమ్ |
వంద్యాస్తేఽసరలాత్మానో దుర్జనాః సజ్జనా ఇవ || 86 ||
తాత్పర్యం:

మహాత్ములు చిరకాలం కష్టపడి సంపాదించిన పుణ్యాన్ని/కీర్తిని దొంగిలించడానికి ప్రయత్నించే ఆ కుటిల మనస్కులైన దుర్జనులు, పైకి మాత్రం సజ్జనులవలె ఉంటూ నమస్కారాలు అందుకుంటారు (ఎంత విచిత్రం!).

శ్లోకం 87
అహో కుటిలబుద్ధీనాం దుర్జ్ఞేయమసతాం మనః |
అన్యద్వచసి కంఠేఽన్యదన్యదోష్ఠపుటే స్థితమ్ || 87 ||
తాత్పర్యం:

ఆశ్చర్యం! కుటిల బుద్ధి కలిగిన దుర్జనుల మనస్సును తెలుసుకోవడం ఎవరికీ సాధ్యం కాదు. ఎందుకంటే వారి నాలుకపై (మాటలో) ఒకటి ఉంటుంది, గొంతులో మరొకటి ఉంటుంది, పెదవులపై ఇంకొకటి ఉంటుంది (మనసులో ఒకటి ఉంచుకుని బయటకు ఇంకొకటి మాట్లాడతారు).

శ్లోకం 88
ఖలేషు సత్సు నిర్యాతా వయమర్జయితుం గుణాన్ |
ఇయం సా తస్కరగ్రామే రత్నక్రయవిడంబనా || 88 ||
తాత్పర్యం:

దుష్టులు ఉన్నచోటికి వెళ్లి మేము సద్గుణాలను సంపాదించాలని అనుకున్నాము. ఇది ఎలాంటిదంటే — దొంగల ఊరికి వెళ్లి రత్నాలను కొనుగోలు చేయడానికి ప్రయత్నించి మోసపోవడం వంటిది.

శ్లోకం 89
వర్ధేతే స్పర్ధయేవోభౌ సంపదా శతశాఖయా |
అంకురోఽవస్కరౌద్భూతః పురుషశ్చాకులోద్భవః || 89 ||
తాత్పర్యం:

ఉకిరిబిక్కిరి చేసే పెంటకుప్ప నుండి మొలిచిన మొలక, అలాగే మంచి కులంలో పుట్టని (నీచ కుల/స్వభావం గల) దుర్మార్గుడు — ఈ ఇద్దరూ పరస్పరం పోటీపడుతున్నట్లుగా వందల కొద్దీ శాఖలతో (సంపదలతో/విస్తరణతో) పెరుగుతారు.

పదార్థము:

అవస్కరః (అవస్కరౌద్భూతః): చెత్త/పెంటకుప్ప లేదా ఊడ్చి పోసిన దుమ్ముధూళి పోగుల స్థలం (మరాఠీ/ప్రాకృతంలో ‘ఉకీరడా’ అంటారు).

శ్లోకం 90
యత్స్మృత్వైవ పరాం యాంతి సంతః సంతాపసంతతిమ్ |
తదసంతో హసంతోఽపి హేలయైవ హి కుర్వతే || 90 ||
తాత్పర్యం:

దేనిని తలచుకుంటేనే సజ్జనులు తీవ్రమైన దుఃఖాన్ని/సంతాపాన్ని పొందుతారో, అటువంటి మహాపాపపు పనులను దుర్జనులు నవ్వుతూ, ఎంతో సులభంగా (ఆటలాగా) చేసేస్తారు.

శ్లోకం 91
గుణదోషావశాస్త్రజ్ఞః కథం విభజతే జనః |
కిమంధస్యాధికారోఽస్తి రూపభేదోపలబ్ధిషు || 91 ||
తాత్పర్యం:

శాస్త్రజ్ఞానం లేని అజ్ఞాని గుణదోషాలను ఎలా విభజించి తెలుసుకోగలడు? గుడ్డివానికి రంగులు, రూపాల మధ్య గల భేదాలను గుర్తించే అర్హత/సామర్థ్యం ఉంటుందా? (ఉండదు).

శ్లోకం 92
ప్రాయః ప్రకాశతాం యాతి మలినః సాధుబాధయా |
నాగ్రసిష్యత చేదర్కం కోఽజ్ఞాస్యత్సింహికాసుతమ్ || 92 ||
తాత్పర్యం:

మలిన స్వభావం కలవాడు సజ్జనులను పీడించడం వల్లనే లోకంలో ప్రసిద్ధి చెందుతాడు. సింహిక కుమారుడైన రాహువు సూర్యుడిని మింగడానికి ప్రయత్నించకపోతే (సూర్యగ్రహణం కలిగించకపోతే) అతడిని లోకంలో ఎవరు గుర్తిస్తారు?

పదార్థము:

సింహికాసుతః: సింహిక కుమారుడు (రాహువు).

శ్లోకం 93
ప్రాగేవ పరోపతాపాయ దుర్జనః సతతోద్యతః |
అవశ్యకరణీయత్వాన్న కారణమపేక్షతే || 93 ||
తాత్పర్యం:

దుర్జనుడు ఇతరులకు బాధ కలిగించడానికి ఎల్లప్పుడూ ముందుంటాడు. అది అతనికి తప్పక చేయవలసిన ముఖ్యమైన విధి లాంటిది కాబట్టి, ఇతరులను బాధపెట్టడానికి అతనికి ప్రత్యేకమైన కారణమేదీ అవసరం లేదు.

పదార్థము:

పరోపతాపాయ: ఇతరులను బాధపెట్టడం కొరకు / ఇతరుల సంతాపం కొరకు.

శ్లోకం 94
యథా గజపతిః శ్రాంతశ్ఛాయార్థీ వృక్షమాశ్రితః |
విశ్రమ్య తం ద్రుమం హంతి తథా నీచః స్వమాశ్రయమ్ || 94 ||
తాత్పర్యం:

అలసిపోయిన ఏనుగు నీడ కోసం ఒక చెట్టును ఆశ్రయించి, విశ్రాంతి పొందిన తర్వాత ఆ చెట్టునే విరిచి నాశనం చేస్తుంది. అలాగే నీచుడు కూడా తనకు ఆశ్రయమిచ్చి కాపాడిన వారినే నాశనం చేస్తాడు.

శ్లోకం 95
చారుతా పరదారార్థం ధనం లోకోపతప్తయే |
ప్రభుత్వం సాధునాశాయ ఖలే ఖలతరా గుణాః || 95 ||
తాత్పర్యం:

దుష్టుని అందం పరస్త్రీలను ఆకర్షించడానికే, అతని ధనం లోకులను పీడించడానికే, అతని అధికారం సజ్జనులను నాశనం చేయడానికే ఉపయోగపడుతుంది. ఈ విధంగా దుర్జనుని గుణాలు మరింత దుష్టమైనవిగా మారతాయి.

శ్లోకం 96
పరోపకారవిజ్ఞానమాత్రలాభోపజీవినామ్ |
దాశానామివ ధూర్తానాం జాలాయ గుణసంగ్రహః || 96 ||
తాత్పర్యం:

చేపలు పట్టే జాలరులు వల వేసి చేపలను బంధించినట్లే, ధూర్తులు పరోపకారం, జ్ఞానం వంటి సద్గుణాలను కేవలం తమ స్వలాభం కోసమే వాడుకుంటూ ఇతరులను మోసపు వలలో బంధించడానికి ఉపయోగిస్తారు.

పదార్థము:

దాశానామ్: జాలరుల యొక్క / చేపలు పట్టి జీవించేవారి యొక్క (ధీవరుల యొక్క).

శ్లోకం 97
కరోతి పూజ్యమానోఽపి లోకవ్యసనదీక్షితః |
దర్శనే దర్శనే త్రాసం గృహాహిరివ దుర్జనః || 97 ||
తాత్పర్యం:

లోకులకు కష్టాలు కలిగించడమే దీక్షగా పెట్టుకున్న దుర్జనుడిని ఎంత పూజించినా/గౌరవించినా, ఇంట్లో దూరిన విషసర్పం వలె కనిపించిన ప్రతిసారీ భయాన్ని కలిగిస్తూనే ఉంటాడు.

శ్లోకం 98
సత్యధర్మచ్యుతాత్పుంసః క్రుద్ధాదాశీవిషాదివ |
నాస్తికోఽపి హ్యుద్విజతే జనః కిం పునరాస్తికః || 98 ||
తాత్పర్యం:

సత్యధర్మాలను విడిచిపెట్టిన క్రూరుడైన వ్యక్తిని చూసి, కోపంతో ఉన్న విష సర్పం నుండి భయపడినట్లుగా నాస్తికుడు కూడా భయపడతాడు; ఇక దైవభక్తి గల ఆస్తికుడి గురించి వేరే చెప్పేదేముంది?

శ్లోకం 99
యేషాం ప్రాణివధః క్రీడా నర్మ మర్మచ్ఛిదో గిరః |
కార్యం పరోపతాపిత్వం తే మృత్యోరపి మృత్యవః || 99 ||
తాత్పర్యం:

జీవులను చంపడం ఎవరికైతే ఆటగా ఉంటుందో, ఇతరుల మర్మాలను తాకే కఠినమైన మాటలు మాట్లాడటమే ఎవరికైతే వినోదమో, ఇతరులను పీడించడమే ఎవరికైతే ప్రధాన కర్తవ్యమో — అటువంటి దుర్జనులు యమధర్మరాజుకు కూడా మృత్యువు వంటివారు (అంతటి భయంకరులు).

శ్లోకం 100
న తథేచ్ఛంత్యకల్యాణాః పరేషాం వేదితుం గుణాన్ |
యథైషాం జ్ఞాతుమిచ్ఛంతి నైర్గుణ్యం పాపచేతసః || 100 ||
తాత్పర్యం:

పాపపు మనస్సు గల దుష్టులు ఇతరులలోని సద్గుణాలను తెలుసుకోవడానికి ఏమాత్రం ఇష్టపడరు; కానీ ఇతరులలో ఉన్న లోపాలను, దుర్గుణాలను వెతికి తెలుసుకోవడానికి మాత్రం అమితమైన ఆసక్తిని చూపుతారు.

శ్లోకం 101
అతో హాస్యతరం లోకే కించిదన్యన్న విద్యతే |
యత్ర దుర్జన ఇత్యాహ దుర్జనః సజ్జనం జనమ్ || 101 ||
తాత్పర్యం:

ఒక దుర్మార్గుడు సద్గుణవంతుడైన సజ్జనుడిని చూసి 'వీడు దుర్జనుడు' అని నిందించడం కంటే లోకంలో అత్యంత హాస్యాస్పదమైన/నవ్వు తెప్పించే విషయం మరొకటి ఉండదు.

శ్లోకం 102
అపకారమసంప్రాప్య తుష్యేత్సాధురసాధుతః |
నైష లాభో భుజంగేన వేష్టితో యన్న దంశ్యతే || 102 ||
తాత్పర్యం:

దుష్టుని వల్ల ఎటువంటి అపకారం జరగకుండా బయటపడితేనే సజ్జనుడు సంతోషిస్తాడు. విషసర్పం శరీరానికి చుట్టుకున్నప్పటికీ అది కాటు వేయకుండా వదిలేస్తే, అంతకంటే గొప్ప లాభం మరొకటి ఉంటుందా?

శ్లోకం 103
లుబ్ధః స్తబ్ధోఽనృజుర్మూర్ఖః ప్రభురేకాంతదారుణః |
బహూనేష ఖలః సాధూన్మారయిత్వా మరిష్యతి || 103 ||
తాత్పర్యం:

పిసినారి, గర్విష్ఠి/మొండివాడు, కుటిలుడు, మూర్ఖుడు మరియు అత్యంత క్రూరుడైన పాలకుడు లేదా దుష్టుడు — తాను చనిపోయేలోపు ఎందరో సజ్జనులను చంపి/పీడించి ఆ తర్వాతే తాను నాశనమవుతాడు.

పదార్థము:

అనృజుః: కుటిలమైన స్వభావం కలవాడు / సరళత లేనివాడు (వక్రబుద్ధి కలవాడు).


శ్లోకం 104

కా ఖలేన సహ స్పర్ధా సజ్జనస్యాభిమానినః |

భాషణం భీషణం సాధుదూషణం యస్య భూషణమ్ || 104 ||

  • తాత్పర్యం:

    భయంకరంగా మాట్లాడటమే లక్షణంగా, సజ్జనులను దూషించడమే అలంకారంగా భావించే దుర్జనుడితో ఆత్మగౌరవం కలిగిన సజ్జనుడికి పోటీయేమిటి? (సజ్జనుడు అటువంటి వారితో ఎప్పటికీ పోటీపడడు).

శ్లోకం 105

ముఖేనైకేన విధ్యంతి పాదమేకస్య కంటకాః |

దూరాన్ముఖసహస్రేణ సర్వప్రాణహరాః ఖలాః || 105 ||

  • తాత్పర్యం:

    ముల్లు ఒకే ఒక మొన (ముఖం)తో ఒకరి పాదాన్ని మాత్రమే గుచ్చుతుంది. కానీ దుష్టులు దూరంగా ఉంటూనే వేలకొద్దీ ముఖాలతో (మాటల వాడితో) అందరి ప్రాణాలను హరిస్తారు/బాధిస్తారు.

శ్లోకం 106

నిర్మాయ ఖలజిహ్వాగ్రం సర్వప్రాణహరం నృణామ్ |

చకార కిం వృథా శస్త్రవిషవహ్నీన్ప్రజాపతిః || 106 ||

  • తాత్పర్యం:

    సమస్త మానవుల ప్రాణాలను తీయగల దుర్జనుని నాలుక కొనను సృష్టించిన తర్వాత, బ్రహ్మదేవుడు ఆయుధాలను, విషాన్ని, అగ్నిని వ్యర్థంగా ఎందుకు సృష్టించాడో కదా! (దుర్జనుని నాలుక ఆయుధాలు, విషాగ్నుల కంటే కూడా ప్రమాదకరమైనది).

శ్లోకం 107

యథా పరోపకారేషు నిత్యం జాగ్రతి సజ్జనః |

తథా పరాపకారేషు జాగ్రతి సతతం ఖలః || 107 ||

  • తాత్పర్యం:

    సజ్జనుడు ఎల్లప్పుడూ ఇతరులకు మేలు చేయడంలో ఎలాగైతే మెలకువతో ఉంటాడో, దుర్జనుడు అలాగే నిరంతరం ఇతరులకు కీడు చేయడంలోనే నిమగ్నమై ఉంటాడు.

శ్లోకం 108

విభేతి పిశునాన్నీచః ప్రకాశనపటీయసః |

న పునర్మూఢహృదయో నిందనీయాత్స్వకర్మణః || 108 ||

  • తాత్పర్యం:

    మూఢుడైన నీచుడు రహస్యాలను బయటపెట్టడంలో దిట్టయైన చాడీకోరుడికి భయపడతాడు గానీ, లోకం నిందించే తన స్వంత చెడు పనులకు మాత్రం ఏమాత్రం భయపడడు.

శ్లోకం 109

వృథాజ్వలితకోపాగ్నేః పరుషాక్షరవాదినః |

దుర్జనస్యౌషధం నాస్తి కించిదన్యదనుత్తరాత్ || 109 ||

  • తాత్పర్యం:

    వ్యర్థంగా కోపాగ్నితో రగిలిపోతూ, కఠినమైన మాటలు మాట్లాడే దుర్జనుడికి అతనికి ఎదురు సమాధానం చెప్పకుండా మౌనంగా ఉండటం తప్ప మరొక ఔషధం లేదు.

శ్లోకం 110

జీవన్నపి న తత్కర్తుం శక్నోతి సుజనస్తథా |

దుర్జనో యన్మృతః కుర్యాత్పరేభ్యోఽహితముత్తరమ్ || 110 ||

  • తాత్పర్యం:

    దుర్మార్గుడు తాను చనిపోయిన తర్వాత కూడా ఇతరులకు కలిగించే తీవ్రమైన కీడును, సజ్జనుడు బ్రతికి ఉన్నప్పటికీ (ఎవరికీ) చేయలేడు.

శ్లోకం 111

యద్యదిష్టతమం తత్తద్దేయం గుణవతే కిల |

అత ఏవ ఖలో దోషాన్సాధుభ్యః సంప్రయచ్ఛతి || 111 ||

  • తాత్పర్యం:

    తనకు అత్యంత ప్రియమైన దానిని గుణవంతులకు దానం చేయాలని అంటారు కదా! అందుకే కాబోలు, దుర్జనుడు తనకు అత్యంత ప్రియమైన 'దోషాలను' సజ్జనులకు సమర్పిస్తుంటాడు (వారిపై దోషాలు మోపుతుంటాడు).

శ్లోకం 112

వరమత్యంతవిఫలః సుఖసేవ్యో హి సజ్జనః |

న తు ప్రాణహరస్తీక్ష్ణః శరవత్సఫలః ఖలః || 112 ||

  • తాత్పర్యం:

    ఏ కోరికనూ తీర్చలేకపోయినా సేవిస్తే సుఖాన్నిచ్చే సజ్జనుడే మేలు గానీ, బాణం వలె వాడిగా ఉండి ప్రాణాలు తీస్తూ ఏదో ఒక కార్యాన్ని సాధించిపెట్టే దుర్జనుడు ఎంతమాత్రం మంచివాడు కాడు.

శ్లోకం 113

స్వభావేనైవ నిశితః కృతపక్షగ్రహోఽపి సన్ |

శరవద్గుణనిర్ముక్తః ఖలః కస్య న భేదకః || 113 ||

  • తాత్పర్యం:

    బాణం సహజంగానే వాడిగా ఉండి, రెక్కలు (ఈకలు) కలిగి, అల్లెతాడు (గుణము) నుండి విడివడి ఎలాగైతే శరీరాన్ని చీల్చుతుందో — అలాగే దుష్టుడు కూడా స్వభావసిద్ధంగా తీక్షణంగా ఉండి, ఒక పక్షాన్ని చేరినవాడైనా సద్గుణాలు లేనివాడై ఎవరి హృదయాలను బద్దలు చేయడు?

శ్లోకం 114

దుర్జనః సుజనీకర్తుం యత్నేనాపి న శక్యతే |

సంస్కారేణాపి లశునం కః సుగంధీకరిష్యతి || 114 ||

  • తాత్పర్యం:

    ఎంత ప్రయత్నించినా దుర్జనుడిని సజ్జనుడిగా మార్చడం సాధ్యం కాదు. ఎన్ని సంస్కారాలు (సుగంధ ద్రవ్యాలు) అద్దినా వెల్లుల్లిని ఎవరైనా సువాసన గలదానిగా మార్చగలరా?

శ్లోకం 115

నైవాత్మనో వినాశం గణయతి పిశునః పరవ్యసనహృష్టః |

ప్రాప్య సహస్రవినాశం సమరే నృత్యతి ముదా కబంధ ఇవ || 115 ||

  • తాత్పర్యం:

    ఇతరుల ఆపదను చూసి ఆనందించే చాడీకోరుడు తన స్వంత వినాశనాన్ని లెక్కచేయడు. యుద్ధరంగంలో వేలమంది నాశనమైనప్పుడు తలలేని మొండెము (కబంధుడు) సంతోషంతో నాట్యం చేసినట్లుగా ప్రవర్తిస్తాడు.

  • పదార్థము:

    • కబంధః: తలలేని మొండెము / శరీరము.

శ్లోకం 116

రవిరపి న దహతి తాదృగ్యాదృక్సందహతి వాలుకానికరః |

అన్యస్మాల్లబ్ధపదో నీచః ప్రాయేణ దుఃసహో భవతి || 116 ||

  • తాత్పర్యం:

    సూర్యుడు కూడా కాల్చనంత తీవ్రంగా (ఆ ఎండకు వేడెక్కిన) ఇసుక తిన్నె కాలుస్తుంది. అలాగే ఇతరుల సహాయంతో ఉన్నత పదవిని పొందిన నీచుడు సాధారణంగా భరించరానివాడై ప్రజలను పీడిస్తాడు.

  • పదార్థము:

    • వాలుకానికరః: ఇసుక కుప్ప / ఇసుక తిన్నె.

శ్లోకం 117

త్యక్త్వాపి నిజప్రాణాన్పరహితవిఘ్నం ఖలః కరోత్యేవ |

కవలే పతితా సద్యో వమయతి ఖలు మక్షికాఽన్నభోక్తారమ్ || 117 ||

  • తాత్పర్యం:

    దుష్టుడు తన ప్రాణాలు పోయినా సరే ఇతరుల మంచికి విఘాతం కలిగిస్తూనే ఉంటాడు. ఆహారపు ముద్దలో పడిన ఈగ తాను చనిపోతూనే, అన్నం తినే వ్యక్తికి వెంటనే వాంతి అయ్యేలా చేస్తుంది కదా!

  • పదార్థము:

    • వమయతి: వాంతి చేయించును.

శ్లోకం 118

కృతమపి మహోపకారం పయ ఇవ పీత్వా నిరాతంకమ్ |

ప్రత్యుత హంతుం యతతే కాకోదరసోదరః ఖలో జగతి || 118 ||

  • తాత్పర్యం:

    పాముకు తోబుట్టువు వంటి దుర్జనుడు, ఇతరులు తనకు చేసిన గొప్ప ఉపకారాన్ని నిస్సందేహంగా పాలు తాగినట్లుగా స్వీకరించి, కృతజ్ఞత చూపకపోగా తిరిగి ఉపకారం చేసినవారినే చంపడానికి ప్రయత్నిస్తాడు.

  • పదార్థము:

    • నిరాతంకమ్: నిస్సంకోచంగా / నిర్భయంగా.

    • కాకోదరసోదరః: పాముకు సోదరుని వంటివాడు (పాము స్వభావం కలవాడు).

    • ప్రత్యుత: దానికి వ్యతిరేకంగా / తిరిగి.

శ్లోకం 119

నలికాగతమపి కుటిలం న భవతి సరలం శునః పుచ్ఛమ్ |

తద్వత్ఖలజనహృదయం బోధితమపి నైవ యాతి మాధుర్యమ్ || 119 ||

  • తాత్పర్యం:

    గొట్టంలో పెట్టి ఉంచినా వంకరగా ఉండే కుక్కతోక ఎలా తిన్నగా మారదో, అలాగే ఎంత హితబోధ చేసినప్పటికీ దుర్జనుని మనస్సు ఎప్పటికీ మాధుర్యాన్ని (మంచితనాన్ని) పొందదు.

శ్లోకం 120

ఏతే స్నిగ్ధతమా ఇతి మా మా క్షుద్రేషు యాత విశ్వాసమ్ |

సిద్ధార్థానామేషాం స్నేహోఽప్యశ్రూణి పాతయతి || 120 ||

  • తాత్పర్యం:

    "వీరు ఎంతో ఆత్మీయులు" అని అనుకుంటూ నీచులను ఎంతమాత్రం విశ్వసించవద్దు. స్వార్థం తీరిపోయిన లేదా తెల్ల ఆవాలు వంటి వీరి స్నేహం చివరకు కన్నీళ్లనే మిగులుస్తుంది.

    (శ్లేష: తెల్ల ఆవాలను నూనె కోసం నూరినప్పుడు అది కన్నీళ్లను తెప్పిస్తుంది; అలాగే తమ స్వార్థాన్ని నెరవేర్చుకున్న నీచుల స్నేహం చివరకు దుఃఖాన్ని/కన్నీటిని కలిగిస్తుంది).

  • పదార్థము:

    • సిద్ధార్థానామ్: తమ కార్యం నెరవేరిన వారి యొక్క; (మరొక అర్థంలో) తెల్ల ఆవాల యొక్క.

    • స్నేహః: స్నేహభావము; (మరొక అర్థంలో) నూనె / తైలము.

    • అశ్రూణి: కన్నీళ్లు / భాష్పాలు.

శ్లోకం 121

గుణినాం గుణేషు సత్స్వపి పిశునజనో దోషమాత్రమాదత్తే |

పుష్పే ఫలే విరాగీ క్రమేలకః కంటకౌఘమివ || 121 ||

  • తాత్పర్యం:

    గుణవంతులలో ఎన్నో సద్గుణాలు ఉన్నప్పటికీ, చాడీకోరుడు కేవలం వారిలోని దోషాలను మాత్రమే గ్రహిస్తాడు. ఒంటె పూలను, పండ్లను వదిలిపెట్టి ముళ్ళ పొదలను మాత్రమే ఎలా మేస్తుందో ఇది కూడా అంతే.

  • పదార్థము:

    • క్రమేలకః: ఒంటె (ఉష్ట్రము).

శ్లోకం 122

సుజనానామపి హృదయం పిశునపరిష్వంగలిప్తమిహ భవతి |

పవనః పరాగవాహీ రథ్యాసు వహన్రజస్వలో భవతి || 122 ||

  • తాత్పర్యం:

    దుష్టులతో సాంగత్యం వల్ల సజ్జనుల మనస్సు కూడా దోషాలతో మలినమవుతుంది. పూల పరిమళాన్ని మోసుకొచ్చే పిల్లవాయువు సైతం వీధులలో వీచినప్పుడు దుమ్ముతో నిండి మలినమవుతుంది కదా!

  • పదార్థము:

    • రథ్యాసు: వీధులలో.

    • రజస్వలః: ధూళితో కూడినది / మలినమైనది.

శ్లోకం 123

పరిపూర్ణేఽపి తటాకే కాకః కుంభోదకం పిబతి |

అనుకూలేఽపి కళత్రే నీచః పరదారలంపటో భవతి || 123 ||

  • తాత్పర్యం:

    చెరువు నిండుగా నీరు ఉన్నప్పటికీ కాకి (కుండ అడుగున ఉన్న) మురికి నీటిని తాగడానికే ఇష్టపడుతుంది. అలాగే అనుకూలవతియైన భార్య ఇంట్లో ఉన్నప్పటికీ, నీచుడు పరస్త్రీ వ్యామోహంలోనే పడతాడు.

  • పదార్థము:

    • కళత్రే: భార్యయందు.

శ్లోకం 124

దుర్జనదూషితమనసా పుంసా సుజనేఽపి నాస్తి విశ్వాసః |

బాలః పయసా దగ్ధో దధ్యపి ఫూత్కృత్య భక్షయతి || 124 ||

  • తాత్పర్యం:

    దుర్జనుల వల్ల మోసపోయి మనసు విరిగిపోయిన వ్యక్తి మంచివారిని కూడా నమ్మలేడు. వేడి పాలతో నోరు కాలిన పసిపిల్లవాడు చల్లని పెరుగును సైతం ఊదుకుంటూ తింటాడు కదా!

  • పదార్థము:

    • ఫూత్కృత్య: ఊది / ఫూత్కారము చేసి.


No comments:

Post a Comment

అరిపలాయనమ్, ప్రతాపవర్ణనమ్, కీర్తివర్ణనమ్

  అరిపలాయనమ్ శ్లోకము 1 సాలకాననయుక్తాపి సాలకాననవర్జితా | హారావరుద్ధకణ్ఠాపి విహారారివధూస్తవ || 1 || విశేషాలు (విరోధాభాస & శ్లేషాలంకారము): ...