Monday, August 24, 2026

దుర్జన నింద ( 125 - 196)




శ్లోకం 125
శ్లోకం:

విషధరతో౽ప్యతివిషమః ఖల ఇతి న మృషా వదన్తి విద్వాంసః ।

యదయమనకులద్వేషీ స కులద్వేషీ పునః పిశునః ॥ 125 ॥
తాత్పర్యం:

పాము కన్నా దుర్జనుడు ఎంతో ప్రమాదకరమైనవాడని పండితులు ఊరికే చెప్పలేదు. పాము ముంగిసల మీద మాత్రమే ద్వేషం చూపుతుంది (నకుల-ద్వేషి), కానీ దుర్మార్గుడైన పిశునుడు సమస్త కులాన్ని/వంశాన్ని ద్వేషిస్తాడు (కుల-ద్వేషి; తన వంశాన్నే నాశనం చేసేవాడు).

పదాల అర్థాలు:
నకులద్వేషీ: ముంగిసలను ద్వేషించునది (పాము పరంగా); మరొక అర్థంలో — కులమును ద్వేషించనిది.

స కులద్వేషీ: తన వంశాన్ని లేదా ప్రజలందరినీ ద్వేషించేవాడు (దుర్జనుడి పరంగా).

శ్లోకం 126
శ్లోకం:

అతిమలినే కర్తవ్యే భవతి ఖలానామతీవ నిపుణా ధీః ।

తిమిరే హి కౌశికానాం రూపం ప్రతిపద్యతే దృష్టిః ॥ 126 ॥
తాత్పర్యం:

మిక్కిలి నీచమైన లేదా పాపపు పనులు చేయడంలో దుర్జనుల బుద్ధి ఎంతో నైపుణ్యం కలిగి ఉంటుంది. గుడ్లగూబల కంటి చూపు చీకట్లోనే చక్కగా పని చేసి వస్తువులను గుర్తిస్తుంది కదా!

పదాల అర్థాలు:
అతిమలినే: అత్యంత పాపభూయిష్టమైన / మలదూషితమైన పనియందు.

తిమిరే: చీకటియందు.

కౌశికానామ్: గుడ్లగూబల యొక్క.

శ్లోకం 127
శ్లోకం:

లబ్ధోచ్ఛ్రాయో నీచః ప్రథమతరః స్వామినం పరాభవతి ।

భూమిరజో రథ్యాదావుత్థాపకమేవ సంసృణుతే (సంవృణుతే) ॥ 127 ॥
తాత్పర్యం:

ఉన్నత స్థానాన్ని పొందిన నీచుడు మొట్టమొదట తనను ఆదరించి పెంచిన యజమానికే లేదా ఆశ్రయదాతకే అవమానం/హాని కలిగిస్తాడు. మార్గంలోని మట్టి ధూళి పైకి లేవగానే తనను పైకి లేపిన గాలిని లేదా రథాన్ని/వ్యక్తినే ముందుగా కప్పివేస్తుంది కదా!

శ్లోకం 128
శ్లోకం:

ఉపకృతమనేన సుహృదయమిత్యసతామస్తి న క్వచిదపేక్షా ।

హోతుః స్వహస్తమాశ్రితముద్వృత్తో౽గ్నిర్దహత్యేవ ॥ 128 ॥
తాత్పర్యం:

"ఇతను నాకు ఎంతో మేలు చేశాడు, నా మిత్రుడు" అనే భావన దుష్టులలో ఏమాత్రం ఉండదు. హోమం చేసే హవిస్సును చేతితో సమర్పించే హోత యొక్క చేతినే మండుతున్న అగ్ని కాల్చివేస్తుంది కదా!

శ్లోకం 129
శ్లోకం:

పరవాదే దశవదనః పరరంధ్రనిరీక్షణే సహస్రాక్షః ।

సద్వృత్తవిత్తహరణే బాహుసహస్రార్జునః పిశునః ॥ 129 ॥
తాత్పర్యం:

చుగలీకోరు లేదా దుర్మార్గుడైన పిశునుడు ఇతరులను నిందించడంలో దశకంఠుడైన రావణాసురుడు (పది నోళ్లు కలవాడు), ఇతరుల లోపాలను/రంధ్రాలను వెదకడంలో సహస్రాక్షుడైన ఇంద్రుడు (వేయి కన్నులు కలవాడు), ఇతరుల సత్ప్రవర్తనను మరియు ధనాన్ని అపహరించడంలో వేయి చేతులు కల కార్తవీర్యార్జునుడు.

శ్లోకం 130
శ్లోకం:

పరిశుద్ధామపి వృత్తిం సమాశ్రితో దుర్జనః పరాన్వ్యథతే ।

పవనాశినోऽపి భుజగాః పరోపతాపం న ముఞ్చన్తి ॥ 130 ॥
తాత్పర్యం:

దుర్జనుడు ఎంతటి పవిత్రమైన జీవన విధానాన్ని లేదా వృత్తిని ఆశ్రయించినప్పటికీ ఇతరులను పీడించడం మానడు. కేవలం గాలినే ఆహారంగా తీసుకునే పాములు కూడా ఇతరులకు విషపూరిత బాధను కలిగించకుండా ఉండవు కదా!

పదాల అర్థాలు:
వ్యథతే: బాధను/పీడను కలిగిస్తాడు.

పవనాశినః: గాలిని మాత్రమే భక్షించేవి (సర్పాలు).

శ్లోకం 131
శ్లోకం:

ప్రేరయతి పరమనార్యః శక్తివిహీనోऽపి జగద్విద్రోహే ।

తేజయతి శస్త్రధారాం స్వయమసమర్థా శిలా ఛేత్తుమ్ ॥ 131 ॥
తాత్పర్యం:

నీచుడైనవాడు తనకు సొంత శక్తి లేకపోయినా ఇతరులను లోకద్రోహానికి ఉసిగొల్పుతాడు. స్వయంగా దేనినీ నరకలేని సానరాయి ఆయుధపు అంచును పదునుపెట్టి నరకడానికి సిద్ధం చేస్తుంది కదా!

శ్లోకం 132
శ్లోకం:

శిరసి నిహితోऽపి నిత్యం యత్నవతాపి సేవితో బహుస్నేహైః ।

తరుణీకచ ఇవ నీచః కౌటిల్యం నైవ విజహాతి ॥ 132 ॥
తాత్పర్యం:

తలమీద పెట్టుకుని ఎంతగా ఆదరించినా, ఎంతో ప్రేమతో/సుగంధ తైలాలతో సంరక్షించినా, నీచుడు తన వంకర బుద్ధిని (కుటిలత్వాన్ని) విడిచిపెట్టడు. యువతి తలవెండ్రుకలను నూనె రాసి ఎంతగా దువ్వినా అవి వంకరగానే (కురులుగానే) ఉంటాయి తప్ప వంకరదనాన్ని వదలవు.

పదాల అర్థాలు:
బహుస్నేహైః: రకరకాల సుగంధ తైలాల చేత; మరొక అర్థంలో — అమితమైన ప్రేమ/స్నేహ భావాల చేత.

శ్లోకం 133
శ్లోకం:

వ్యోమ్ని స వాసం కురుతే చిత్రం నిర్మాతి సుందరం పవనే ।

రచయతి రేఖాః సలిలే చరతి ఖలే యస్తు సత్కారమ్ ॥ 133 ॥
తాత్పర్యం:

దుర్జనుడికి సన్మానం లేదా ఉపకారం చేసేవాడు ఆకాశంలో ఇల్లు కట్టాలని ప్రయత్నించినట్లే, గాలిలో అందమైన చిత్రాన్ని గీయాలని చూసినట్లే, నీటిపై గీతలు గీసినట్లే (అవన్నీ ఎలా నిష్ఫలమో, దుర్జనుడికి చేసిన మేలు కూడా అలాగే వృథా).

శ్లోకం 134
శ్లోకం:

అతిపేలవమతిపరిమితవర్ణం లఘుతరముదాహరతి శఠః ।

పరమార్థతః స హృదయం వహతి పునః కాలకూటఘటితమివ ॥ 134 ॥
తాత్పర్యం:

మోసగాడైన దుష్టుడు పైకి చాలా మృదువుగా, పరిమితంగా, ఎంతో వినయంగా మాట్లాడుతాడు. కానీ యథార్థానికి అతని హృదయం భయంకరమైన కాలకూట విషంతో నిండి ఉంటుంది.

శ్లోకం 135
శ్లోకం:

మృద్ఘటవత్సుఖభేద్యో దుస్సంధానశ్చ దుర్జనో భవతి ।

సుజనస్తు కనకఘటవద్దుర్భేద్యశ్చాశుసంధేయః ॥ 135 ॥
తాత్పర్యం:

దుర్జనుడు మట్టి కుండ వంటివాడు; సులభంగా విరిగిపోతాడు (స్నేహం చెడిపోతుంది), కానీ తిరిగి అతికించడం/కలపడం చాలా కష్టం. సజ్జనుడు బంగారు కుండ వంటివాడు; సులభంగా పగలడు, ఒకవేళ భేదం వచ్చినా వెంటనే తిరిగి సులభంగా కలిసిపోతాడు.

పదాల అర్థాలు:
దుస్సంధానః: కష్టంతో కూడా తిరిగి అతికించలేనటువంటి / కలపలేని వాడు.

శ్లోకం 136
శ్లోకం:

మృగమీనసజ్జనానాం తృణజలసంతోషవిహితవృత్తీనామ్ ।

లుబ్ధకధీవరపిశునా నిష్కారణవైరిణో జగతి ॥ 136 ॥
తాత్పర్యం:

కేవలం గడ్డి, నీరు, సంతోషంతో జీవించే లేడి, చేప మరియు సజ్జనులకు లోకంలో బోయవాడు (వేటగాడు), జాలరి మరియు దుర్మార్గుడు (పిశునుడు) కారణం లేకుండానే శత్రువులవుతారు.

పదాల అర్థాలు:
లుబ్ధక: వేటగాడు (బోయవాడు).

నిష్కారణవైరిణః: ఎటువంటి కారణం లేకుండానే శత్రుత్వాన్ని పెంచుకునేవారు.

శ్లోకం 137
శ్లోకం:

రే ఖల తవ ఖలు చరితం విదుషామగ్రే వివిచ్య వక్ష్యామి ।

అథవాలం పాపాత్మన్ కృతయా కథయాపి తే హతయా ॥ 137 ॥
తాత్పర్యం:

ఓ దుష్టుడా! పండితుల సభలో నీ చెడు నడవడికను విడమరచి చెబుతాను! లేదా, ఓ పాపాత్ముడా! నీ వంటి నీచుడి పనికిమాలిన చరిత్ర గురించి మాట్లాడటం కూడా దండగే!

శ్లోకం 138
శ్లోకం:

విధ్వస్తపరగుణానాం భవతి ఖలానామతీవ మలినత్వమ్ ।

అంతరితశశిరుచామపి సలిలముచాం మలినిమాభ్యధికః ॥ 138 ॥
తాత్పర్యం:

ఇతరుల సద్గుణాలను నాశనం చేసే దుష్టులు అత్యంత మలినమైన మనస్సు కలవారవుతారు. చంద్రుని వెన్నెలను కప్పివేసే నల్లని మేఘాలు మరింత నల్లగా (మలినంగా) కనిపిస్తాయి కదా!

పదాల అర్థాలు:
విధ్వస్త: నాశనము చేయబడిన.

సలిలముచామ్: నీటిని కురిపించే మేఘాల యొక్క.

మలినిమా: నలుపు / మాలిన్యము.

శ్లోకం 139
శ్లోకం:

పరైర్గుహ్యగుప్తినిపుణం గుణమయమఖిలైః సమీహితం నితరామ్ ।

లలితాంబరమివ సజ్జనమాఖవ ఇవ దూషయన్తి ఖలాః ॥ 139 ॥
తాత్పర్యం:

మర్మాలను దాచడంలో నేర్పరియైనట్టి, దారాలతో నేయబడినట్టి, అందరిచేత కోరబడే అందమైన వస్త్రాన్ని ఎలుకలు కొరికి పాడుచేసినట్లే; ఇతరుల రహస్యాలను కాపాడేవాడు, సమస్త సద్గుణాలు కలవాడు, అందరికీ ఇష్టుడైన సజ్జనుడిని దుష్టులు తమ చెడు చేష్టల చేత దూషిస్తారు/నాశనం చేస్తారు.

పదాల అర్థాలు:
గుహ్యగుప్తినిపుణమ్: రహస్యాలను / మర్మాలను కాపాడటంలో నేర్పరియైనది.

గుణమయమ్: దారాలతో నిండినది (వస్త్రం పరంగా); సద్గుణములు కలవాడు (సజ్జనుని పరంగా).

లలితాంబరమివ: విలువైన/అందమైన వస్త్రం వలె.

శ్లోకం 140
శ్లోకం:

దూరేస్థాపితహృదయో గూఢరహస్యో నికామసంశంకః ।

ఆశ్లేషో బాలానాం భవతి ఖలానాం చ సభేదః ॥ 140 ॥
తాత్పర్యం:

స్త్రీల కౌగిలింత రొమ్ము దూరంగా ఉంచబడి, రహస్య భావాలతో, భయసంకోచాలతో కూడినదై భేదాన్ని కలిగిస్తుంది. అలాగే దుర్జనుల కలయిక/స్నేహం కూడా నిజమైన హృదయం లేకుండా (మనసు దూరంగా ఉంచి), కపట రహస్యాలతో, అపనమ్మకం-భయాలతో కూడుకుని చివరకు వినాశనానికే దారితీస్తుంది.

పదాల అర్థాలు:
దూరేస్థాపితహృదయః: హృదయమును దూరముగా ఉంచినవాడు / మనస్సును దూరంగా ఉంచినది.

గూఢరహస్యః: లోపల దాచుకున్న రహస్యములు / మంత్రములు కలది.

సంశంకః: భయము / అవిశ్వాసముతో కూడినది.

శ్లోకం 141
శ్లోకం:

ధర్మారమ్భే౽ప్యసతాం పరహింసైవ ప్రయోజికా భవతి ।

కాకానామభిషేకే౽కారణతాం వృష్టిరనుభవతి ॥ 141 ॥
తాత్పర్యం:

దుర్మార్గులు ధర్మకార్యం లేదా పూజ ప్రారంభించినప్పటికీ, దాని అసలు ఉద్దేశం ఇతరులను హింసించడమే అవుతుంది. కురిసే వర్షం కాకులను తడిపి స్నానం చేయించడానికే అన్నట్లు నిష్కారణత్వాన్ని/అపవాదును పొందుతుంది కదా!



శ్లోకం 142
శ్లోకం:

యద్వీక్ష్యతే ఖలానాం మాహాత్మ్యం వాపి దైవయోగేన ।

కాకానామివ శౌక్ల్యం తదపి హి న చిరాదనర్థాయ ॥ 142 ॥
తాత్పర్యం:

దైవవశాత్తు దుష్టులలో ఎప్పుడైనా గొప్పతనమో, ఉన్నతోన్నత స్థానమో కనిపించినా, అది కాకులకు తెలుపు రంగు కలగడం వంటిదే (అసహజమైనది). ఆ తాత్కాలిక వైభవం కూడా కొద్దికాలంలోనే పెద్ద అనర్థానికి/వినాశనానికే దారితీస్తుంది.

శ్లోకం 143
శ్లోకం:

యత్ఖలు ఖలముఖహుతవహవినిహితమపి శుద్ధిమేవ పరమేతి ।

తదనలశౌచమివాంశుకమిహ లోకే దుర్లభం ప్రేమ ॥ 143 ॥
తాత్పర్యం:

అగ్నిలో వేసినా కాలకుండా శుద్ధమయ్యే అగ్నిశుద్ధి వస్త్రం (ఆస్బెస్టాస్ వంటి దివ్య వస్త్రం) లోకంలో ఎంత దుర్లభమో; దుర్జనుల నోరనే దావాగ్నిలో పడినప్పటికీ ఎటువంటి మలినం అంటకుండా మరింత నిర్మలత్వాన్ని పొందే సత్యమైన ప్రేమ కూడా ఈ లోకంలో అంతటి దుర్లభమైనది.

శ్లోకం 144
శ్లోకం:

వంశావాలంబనం యద్యో విస్తారో గుణస్య యా చ నతిః ।

తజ్జాలస్య ఖలస్య చ నిజోత్కంగసుప్తప్రణాశాయ ॥ 144 ॥
తాత్పర్యం:

వల (చేపల/పక్షుల వల) వెదురు కర్రను ఆశ్రయించడం, దారాల విస్తారము, వంగి ఉండటం అనేవి తన ఒడిలో పడుకున్న జీవులను నాశనం చేయడానికే! అలాగే దుర్జనుడు కూడా ఒక మంచి వంశాన్ని ఆశ్రయించినా, గుణవంతుడిగా నటించి విస్తరించినా, వినయం ప్రదర్శించినా... అవన్నీ తనను నమ్మి తన ఒడిలో నిద్రించిన (ఆశ్రయించిన) వారిని నాశనం చేయడానికే ఉపయోగిస్తాడు.

పదాల అర్థాలు:
వంశావాలంబనమ్: వెదురు కర్రను ఆశ్రయించుట; మరొక అర్థంలో — గొప్ప వంశాన్ని ఆశ్రయించడం.

గుణస్య విస్తారః: దారాల విస్తరణ; మరొక అర్థంలో — సద్గుణాలు/పాండిత్యం ప్రదర్శించడం.

నిజోత్కంగసుప్తప్రణాశాయ: తన ఒడిలో నిద్రించిన వారిని (నమ్మినవారిని) నాశనం చేయుట కొరకు.

శ్లోకం 145
శ్లోకం:

సుగృహీతమలినపక్షా లఘవః పరభేదినస్తీక్ష్ణాః ।

పురుషా అపి విశిఖా అపి గుణచ్యుతాః కస్య న భయాయ ॥ 145 ॥
తాత్పర్యం:

బాణాలు నల్లని ఈకలు కలిగి, బరువు తక్కువై, ఇతరులను చీల్చివేస్తూ, తీక్షణమైన మొన కలిగి, వింటినారి నుండి విడుదలైనప్పుడు అందరికీ ఎలా భయం కలిగిస్తాయో; అలాగే దుష్టుల పక్షాన్ని గట్టిగా పట్టుకుని, నీచ స్వభావులై, ఇతరుల మధ్య కలహాలు రేపి భేదాలు సృష్టిస్తూ, క్రూరులై, సద్గుణాలు లేని దుర్జనులు ఎవరికి మాత్రం భయాన్ని కలిగించరు?

పదాల అర్థాలు:
సుగృహీతమలినపక్షాః: నల్లని రెక్కలు/ఈకలు గలవి; మరొక అర్థంలో — దుష్టుల పక్షాన్ని గట్టిగా స్వీకరించినవారు.

లఘవః: తేలికైనవి; మరొక అర్థంలో — నీచమైనవారు.

పరభేదినః: ఇతరుల శరీరాలను చీల్చేవి; మరొక అర్థంలో — ఇతరుల మధ్య విభేదాలు/కలహాలు పుట్టించేవారు.

తీక్ష్ణాః: వాడియైనవి; మరొక అర్థంలో — క్రూరమైన పనులు చేసేవారు.

గుణచ్యుతాః: వింటినారి నుండి జారినవి; మరొక అర్థంలో — సద్గుణాలు కోల్పోయినవారు.

శ్లోకం 146
శ్లోకం:

స్వకపోలేన ప్రకటీకృతం ప్రమత్తత్వకారణం కిమపి ।

ద్విరదస్య దుర్జనస్య చ మదం చకారైవ దానమపి ॥ 146 ॥
తాత్పర్యం:

ఏనుగు తన చెంపల (గండస్థలం) నుండి కారే మదజలం (దానం) ద్వారా తన మదోన్మాదాన్ని లోకానికి ప్రకటిస్తుంది. అలాగే దుర్జనుడు కూడా స్వయంగా తన నోటితోనే "నేను ఇంత దానం చేశాను" అని చెప్పుకుంటూ గర్వాన్ని/ఉన్మాదాన్ని ప్రకటిస్తాడు. ఇలా దానం అనేది ఏనుగుకు మరియు దుర్జనుడికి ఇద్దరికీ మదాన్ని (గర్వాన్ని) మరింత పెంచుతుంది.

పదాల అర్థాలు:
స్వకపోలేన ప్రకటీకృతమ్: ఏనుగు గండస్థలం నుండి మదజలం స్రవించుట; దుర్జనుడు తన నోటితో తానే గొప్పలు చెప్పుకొనుట.

దానమ్: ఏనుగు మదజలము; ఇతరులకు చేసే దానము.

మదమ్: ఏనుగు మదోన్మాదము; దుర్జనుని అహంకారము/గర్వము.

శ్లోకం 147
శ్లోకం:

సంతాపమోహకమ్పాన్సంపాదయितుం నిహంతుమపి జంతూన్ ।

సఖి దుర్జనస్య భూతిః ప్రసరతి దూరం జ్వరస్యేవ ॥ 147 ॥
తాత్పర్యం:

ఓ సఖీ! తీవ్రమైన జ్వరం ప్రాణులకు తీవ్ర తాపాన్ని (వేడి), స్పృహ తప్పడాన్ని (మోహం), వణుకును కలిగించి ప్రాణాలను ఎలా హరిస్తుందో; దుర్జనుడి ఐశ్వర్యం (భూతి) కూడా ఇతరులకు మానసిక తాపాన్ని, అజ్ఞానాన్ని, భయకంపాలను కలిగించి వారిని నాశనం చేయడానికే నలుదిక్కులా వ్యాపిస్తుంది.

పదాల అర్థాలు:
భూతిః: ఐశ్వర్యము / ప్రభావము.

శ్లోకం 148
శ్లోకం:

అర్థగ్రహణే న తథా వ్యథయతి కటుకూజితైర్యథా పిశునః ।

రుధిరాదానాదధికం దునోతి కర్ణే క్వణన్మశకః ॥ 148 ॥
తాత్పర్యం:

దోమ రక్తాన్ని పీల్చడం కన్నా చెవి దగ్గర 'జ్వుం' అని చేసే శబ్దంతోనే ఎక్కువ బాధ కలిగిస్తుంది. అలాగే దుర్మార్గుడు మన ధనాన్ని అపహరించినప్పుడు కలిగే బాధ కంటే, తన కటువైన, విషపూరితమైన మాటలతోనే మనస్సుకు ఎక్కువ బాధను కలిగిస్తాడు.

పదాల అర్థాలు:
క్వణన్మశకః: చెవివద్ద ఝుంకార నాదం చేస్తూ తిరిగే దోమ.

శ్లోకం 149
శ్లోకం:

క్షుద్రోద్భవస్య కటుతాం ప్రకటయతో విద్యతశ్చ మదముచ్చైః ।

మధునోऽధమపురుషస్య చ గరిమా లఘిమా చ భేదాయ ॥ 149 ॥
తాత్పర్యం:

చిన్న తేనెటీగల నుండి పుట్టి, ఘాటుదనాన్ని కలిగిస్తూ, ఉన్మాదాన్ని/మత్తును కలిగించే తేనె యొక్క బరువు లేదా తేలికపాటి గుణం వికారానికి కారణమవుతుంది. అలాగే నీచ వంశంలో పుట్టి, కఠినంగా మాట్లాడుతూ, అధిక గర్వంతో విర్రవీగే అధమ పురుషుడి గొప్పతనమైనా (గరిమ), నీచత్వమైనా (లఘిమ) లోకుల మధ్య భేదాలు, అనర్థాలు సృష్టించడానికే దారితీస్తుంది.

పదాల అర్థాలు:
క్షుద్రోద్భవస్య: తేనెటీగల నుండి పుట్టినది; అధమ/నీచమైన వారి నుండి ఉద్భవించినవాడు.

కటుతామ్: ఘాటుదనము; కఠినంగా/రూక్షంగా మాట్లాడటం.

మదమ్: మత్తు/ఉన్మాదము; గర్వము.

శ్లోకం 150
శ్లోకం:

త్యజతి చ గుణాన్సుదూరం తనుమపి దోషం నిరీక్ష్య గృహ్ణాతి ।

ముక్త్వాలంకృతకేశాన్ యూకామివ వానరః పిశునః ॥ 150 ॥
తాత్పర్యం:

కోతి చక్కగా అలంకరించుకున్న అందమైన తలవెండ్రుకలను వదిలిపెట్టి, వాటిలో దాగి ఉన్న అతి చిన్న పేనును మాత్రమే వెతికి పట్టుకుంటుంది. అలాగే దుర్మార్గుడైన పిశునుడు ఒకరిలోని సమస్త సద్గుణాలను విడిచిపెట్టి, వారిలో ఉండే అత్యంత చిన్న దోషాన్ని/లోపాన్ని మాత్రమే వెతికి పట్టుకుని ప్రచారం చేస్తాడు.

పదాల అర్థాలు:
తనుమ్: అతి సూక్ష్మమైన / చిన్నదైన దోషము.

యూకామ్: పేనును.

శ్లోకం 151
శ్లోకం:

దోషావలోకననిపుణాః పరుషగిరో దుర్జనాశ్చ ఘూకాశ్చ ।

దర్శనమపి భయజననం యేషామనిమిత్తపిశునానామ్ ॥ 151 ॥
తాత్పర్యం:

రాత్రిపూట సంచరించడంలో నేర్పరులై, కర్ణకఠోరంగా అరుస్తూ, చూడగానే భయం కలిగించే గుడ్లగూబల వలె; ఇతరుల తప్పులను (దోషాలను) చూడటంలో నేర్పరులై, కఠినమైన మాటలు మాట్లాడుతూ, ఎటువంటి కారణం లేకుండానే కొండెములు చెప్పే దుర్జనులు కేవలం తమ దర్శనం చేతనే భయాన్ని కలిగిస్తారు.

పదాల అర్థాలు:
దోషావలోకననిపుణాః: రాత్రివేళల్లో చూడగలిగినవి (గుడ్లగూబలు); ఇతరుల లోపాలను/దోషాలను ఎంచడంలో నేర్పరులు (దుర్జనులు).

పరుషగిరః: కర్ణకఠోరమైన శబ్దాలు/మాటలు కలవారు.

ఘూకాః: గుడ్లగూబలు.

శ్లోకం 152
శ్లోకం:

పిశునత్వమేవ విద్యా పరదూషణమేవ భూషణం యేషామ్ ।

పరదుఃఖమేవ సౌఖ్యం శివ శివ తే కేన వేధసా సృష్ట్వాః ॥ 152 ॥
తాత్పర్యం:

కొండెములు చెప్పడమే విద్యగా, ఇతరులను నిందించడమే అలంకారంగా, పరుల దుఃఖాన్ని చూసి సంతోషించడమే సుఖంగా భావించే దుర్మార్గులను... శివ శివా! ఏ బ్రహ్మదేవుడు సృష్టించాడో కదా!

శ్లోకం 153
శ్లోకం:

హస్త ఇవ భూతిమలినో లంఘయతి యథా యథా ఖలః సుజనమ్ ।

దర్పణమివ తం కురుతే తథా తథా నిర్మలచ్ఛాయమ్ ॥ 153 ॥
తాత్పర్యం:

బూడిద అంటిన చెయ్యి అద్దాన్ని తాకి రుద్దినకొద్దీ ఆ అద్దం మరింత స్వచ్ఛమైన కాంతితో ఎలా ప్రకాశిస్తుందో; అలాగే మదగర్వంతో నిండిన దుర్జనుడు సజ్జనుడిని ఎంతగా అవమానించి నిందిస్తే, ఆ సజ్జనుడు అంతగా తన నిర్మలమైన సత్కీర్తితో ప్రకాశిస్తాడు.

పదాల అర్థాలు:
భూతిమలినః: విభూతి/బూడిద చేత మలినమైన చెయ్యి; ఐశ్వర్య మదంతో మలినమైన దుర్జనుడు.

నిర్మలచ్ఛాయమ్: స్వచ్ఛమైన కాంతిని/ప్రతిబింబాన్ని.

శ్లోకం 154
శ్లోకం:

అన్యస్య లగతి కర్ణే జీవితమన్యస్య హరతి బాణ ఇవ ।

హృదయం దునోతి పిశునః కంటక ఇవ పాదలగ్నోऽపి ॥ 154 ॥
తాత్పర్యం:

బాణం ఒకరి చెవి వరకు లాగి విడిస్తే వేరొకరి ప్రాణాలను తీస్తుంది. అలాగే దుర్మార్గుడైన పిశునుడు ఒకరి చెవిలో చాడీలు చెప్పి వేరొకరి జీవితాన్ని నాశనం చేస్తాడు. కాలికి గుచ్చుకున్న ముల్లు మొత్తం హృదయాన్ని/శరీరాన్ని బాధపెట్టినట్లే, పాదాల వద్ద పడి ఉన్నట్లు నటించే నీచుడు కూడా ఇతరుల హృదయాలకు తీవ్ర వేదనను కలిగిస్తాడు.

శ్లోకం 155
శ్లోకం:

ఖరసేన వదతా కరమాదానే కంటకోత్కరైస్తుదతామ్ ।

పిశునానాం పనసానాం కోశాభోగోऽప్యవిశ్వాస్యః ॥ 155 ॥
తాత్పర్యం:

పనసకాయ పైకి ముళ్ళతో కూడి చేతికి గుచ్చుకుంటూ, జిగురు కలిగి ఉన్నందున దాని లోపలి తొనలు (కోశం) ఎలాగో తెలియక నమ్మదగినది కాదు. అలాగే కఠినమైన మాటలు మాట్లాడుతూ, చేతులు చాచి ఇతరుల ధనాన్ని లాక్కుంటూ, ముళ్ళవంటి మాటలతో బాధించే దుర్మార్గుల అంతరంగం (కోశం/మనస్సు) ఎంత నిండుగా కనిపించినా ఏమాత్రం నమ్మదగినది కాదు (వెదురును లోపలి నుండి తినే పురుగు లాంటివారు).

పదాల అర్థాలు:
ఖరసేన: కఠినమైన రసము/జిగురు; రూక్షమైన సంభాషణ.

కంటకోత్కరైః: ముళ్ళ సమూహము చేత.

కోశాభోగః: లోపలి తొనల విస్తారము; అంతరంగము/మనస్సులోని రహస్య ఆలోచనలు.

ఘుణః: చెక్కను/వెదురును లోపల నుండి తొలిచే పురుగు (కాష్ఠక్రిమి).


సుభాషిత రత్న భాండాగారములోని శ్లోకాలను లేఖన దోషాలు సరిదిద్ది, స్పష్టమైన తెలుగు లిపిలో, సులభమైన తాత్పర్యం మరియు సంబంధిత పదాల అర్థాలతో క్రింద ఇవ్వడమైనది:

శ్లోకం 156
శ్లోకం:

వంశే ఘుణ ఇవ న విశతి దోషో రసభావితే సతాం మనసి ।

రసమపి తు న ప్రతీచ్ఛతి బహుదోషః సంనిపాతీవ ॥ 156 ॥
తాత్పర్యం:

రసవంతమైన (సద్భావాలతో కూడిన) సజ్జనుల మనస్సులో దోషం ప్రవేశించదు—పచ్చి వెదురులో చెక్క పురుగు ప్రవేశించలేనట్లు. కానీ తీవ్రమైన సన్నిపాత జ్వరం వచ్చిన రోగి ఔషధ రసాన్ని అంగీకరించనట్లే, పెక్కు దోషాలతో నిండిన దుర్జనుడు మంచి ఉపదేశ రసాన్ని ఏమాత్రం గ్రహించడు.

పదాల అర్థాలు:
ఘుణః: చెక్కను/వెదురును తొలిచే పురుగు (కాష్ఠక్రిమి).

సంనిపాతీ: సన్నిపాత జ్వరముతో బాధపడు రోగి.

శ్లోకం 157
శ్లోకం:

పరపరితాపనకుతుకీ గణయతి నాత్మీయమపి తాపమ్ ।

పరహతిహేతోః పిశునః సందంశ ఇవ స్వపీడనం సహతే ॥ 157 ॥
తాత్పర్యం:

పరులను బాధించడంలో ఉత్సాహం చూపే దుర్మార్గుడు తనకు కలిగే కష్టాన్ని లేదా తాపాన్ని ఏమాత్రం లెక్కచేయడు. ఇనుప పట్టుకారు (సందంశం/చిమటా) ఇతరులను పట్టుకుని కాల్చడం/నొక్కడం కోసం స్వయంగా అగ్ని తాపాన్ని మరియు ఒత్తిడిని భరించినట్లు, పిశునుడు ఇతరుల వినాశనం కోసం తన స్వంత బాధను కూడా భరిస్తాడు.

పదాల అర్థాలు:
సందంశః: పట్టుకారు / ఇనుప పట్టకారు (చిమటా/సాడసీ).

శ్లోకం 158
శ్లోకం:

సగుణాపి హన్త విగుణా భవతి ఖలాస్యాద్విచిత్రవర్ణాపి ।

ఆఖుముఖాదివ శాటీ పదపరిపాటీ కవేః కాపి ॥ 158 ॥
తాత్పర్యం:

మంచి దారాలతో నేయబడి, రంగురంగుల చిత్రాలతో కూడిన అందమైన పట్టువస్త్రం ఎలుక నోటికి చిక్కితే చిరిగి ముక్కలై పాడైపోయినట్లే; సమస్త ఛందోలంకార గుణాలతో కూడి, విచిత్ర వర్ణనలతో నిండిన కవి యొక్క ఉత్తమ కవితాపంక్తి దుర్జనుడి నోట పడితే వికృతమై, గుణహీనమై నాశనమవుతుంది.

పదాల అర్థాలు:
శాటీ: ధరించే అందమైన వస్త్రము / చీర.

ఆఖుః: ఎలుక.

శ్లోకం 159
శ్లోకం:

కతిపయదినపరమాయుషి మదకారిణి యౌవనే దురాత్మానః ।

విదధతి తథాపరాధం జన్మైవ యథా వృథా భవతి ॥ 159 ॥
తాత్పర్యం:

కేవలం కొద్ది రోజులు మాత్రమే ఉండేది, గర్వాన్ని/మత్తును పుట్టించేది అయిన యవ్వనంలో దుర్మార్గులు ఎటువంటి ఘోరమైన అపరాధాలు చేస్తారంటే—దానివల్ల వారి మానవ జన్మే నిష్ఫలమై, వృథాగా మారిపోతుంది.

శ్లోకం 160
శ్లోకం:

దుశ్చరితైరేవ నిజైర్భవతి దురాత్మా విశంకితో నిత్యమ్ ।

దర్శనపథమాపన్నం పన్నగకులమాకులీభవతి ॥ 160 ॥
తాత్పర్యం:

ఎదురుగా ఎవరైనా మనుషులు కనిపించగానే పాముల సమూహం భయంతో కలవరపడి దాక్కున్నట్లే, దుర్మార్గుడు తాను చేసిన దుష్కార్యాల భయం వల్ల నిరంతరం అందరినీ చూసి శంకిస్తూ, భయపడుతూ కలవరపడుతుంటాడు.

శ్లోకం 161
శ్లోకం:

స్వయమపి భూరిచ్ఛిద్రశ్చాపలమపి సర్వతోముఖం తన్వన్ ।

తితిఉస్తుషస్య పిశునో దోషస్య వివేచనేऽధికృతః ॥ 161 ॥
తాత్పర్యం:

జల్లెడ (చాలనీ) స్వయంగా ఎన్నో రంధ్రాలు కలిగి ఉండి, అంతటా కదులుతూ పొట్టును మాత్రం వేరు చేయడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. అలాగే స్వయంగా ఎన్నో దోషాలు/రంధ్రాలు కలిగి ఉండి, సర్వత్ర వాచాలత్వాన్ని (చంచలత్వాన్ని) ప్రదర్శించే దుర్మార్గుడు, ఇతరులలోని అతి చిన్న దోషాన్ని ఎత్తిచూపడానికి అధికారమున్న న్యాయాధికారిలా ప్రవర్తిస్తాడు.

పదాల అర్థాలు:
భూరిచ్ఛిద్రః: అనేక రంధ్రాలు కలది; అనేక లోపాలు/పాపాలు కలవాడు.

చాపలమ్: కదలిక; నోటి దురద / వాచాలత్వము.

తితిఉః: జల్లెడ (చాలనీ).

శ్లోకం 162
శ్లోకం:

పిశునః ఖలు సుజనానాం ఖలమేవ పురో నిధాయ జేతవ్యః ।

కృత్వా జ్వరమాత్మీయం జిగాయ బాణం రణే విష్ణుః ॥ 162 ॥
తాత్పర్యం:

సజ్జనులు దుర్మార్గుడైన పిశునుడిని జయించాలంటే వేరొక దుష్టుడినే ముందుంచి ఎదుర్కోవాలి (ముల్లును ముల్లుతోనే తీయాలి). పూర్వం బాణాసురునితో యుద్ధంలో శ్రీమహావిష్ణువు తన వైష్ణవ జ్వరాన్ని ప్రయోగించే కదా బాణాసురుని మహేశ్వర జ్వరాన్ని, బాణుడిని జయించాడు!

శ్లోకం 163
శ్లోకం:

వక్రాః కపటస్నిగ్ధా మలినాః కర్ణాంతికే ప్రసజ్జన్తః ।

కం న భేదయన్తి సఖే ఖలాశ్చ గణికాకటాక్షాశ్చ ॥ 163 ॥
తాత్పర్యం:

ఓ మిత్రమా! వంకరగా చూసేవి, కపట ప్రేమను ఒలకబోసేవి, కాటుకతో నల్లనైనవి, చెవుల వరకు సాగేవి అయిన వేశ్యల కడగంటి చూపులు; అలాగే కుటిలురై, కపట స్నేహం నటిస్తూ, పాపపు మనస్సు కలవారై, చెవి దగ్గరకు వచ్చి చాడీలు చెప్పే దుర్జనులు—ఈ ఇద్దరూ లోకంలో ఎవరి మనస్సును కలవరపరచరు? ఎవరి మధ్య భేదాలు సృష్టించరు?

శ్లోకం 164
శ్లోకం:

కస్తూరికామృగాణామండాద్గంధగుణమఖిలమాదాయ ।

యది పునరహం విధిః స్యాం ఖలజిహ్వాయాం నివేశయిష్యామి ॥ 164 ॥
తాత్పర్యం:

ఒకవేళ నేనే గనుక తిరిగి బ్రహ్మదేవుడినైతే, కస్తూరి మృగాల నాభి నుండి సమస్త సుగంధాన్ని తీసి దుర్జనుల నాలుకపై ఉంచుతాను (ఎందుకంటే వారి నాలుక నుంచి వచ్చే దుర్వాసన భరింపరానిది, కనీసం ఆ సుగంధమైనా వారి నోటి కంపును పోగొడుతుందని వ్యంగ్యం).

శ్లోకం 165
శ్లోకం:

ఆచరతి దుర్జనో యత్సహసా మనసోऽప్యగోచరానర్థాన్ ।

తన్న న జానే జానే స్పృశతి మనః కిం తు నైవ నిష్ఠురతామ్ ॥ 165 ॥
తాత్పర్యం:

మనస్సుకు కూడా ఊహించనలవికాని ఘోరమైన అనర్థాలను దుర్జనుడు అకస్మాత్తుగా ఎలా ఆచరిస్తాడో నాకు తెలియదు అనుకోకండి, తెలుసు! కానీ నా మనస్సు అంతటి కర్కశత్వాన్ని, కఠినత్వాన్ని కలలో కూడా ఊహించడానికి లేదా తాకడానికి ఇష్టపడదు.

శ్లోకం 166
శ్లోకం:

నష్టమపాత్రే దానం నష్టం హితమఫలబుద్ధ్యవజ్ఞానే ।

నష్టో గుణోऽగుణజ్ఞే నష్టం దాక్షిణ్యమకృతజ్ఞే ॥ 166 ॥
తాత్పర్యం:

అపాత్రుడికి చేసిన దానం వ్యర్థం. మేలు గ్రహించలేని మూర్ఖుడికి చెప్పిన హితబోధ వ్యర్థం. గుణాలను గుర్తించనివాని వద్ద ప్రదర్శించిన సద్గుణం వ్యర్థం. కృతఘ్నుడి పట్ల చూపిన దయాదాక్షిణ్యాలు పూర్తిగా వ్యర్థం.

శ్లోకం 167
శ్లోకం:

రోగోऽణ్డజోऽఙ్కురోऽగ్నిర్విషమశ్వతరో ఘుణాః కృమయః ।

ప్రకృతికృతఘ్నశ్చ నరః స్వాశ్రయమవినాశ్య నైధన్తే ॥ 167 ॥
తాత్పర్యం:

రోగం, పుట్టగానే తల్లిని చంపే కంచరగాడిద (అశ్వతరం), చెట్టును పగలదీసే విత్తనపు మొలక, అగ్ని, విషం, చెక్కను తొలిచే పురుగులు, క్రిములు, సహజంగానే కృతఘ్నుడైన మనుష్యుడు—వీరంతా తమకు ఆశ్రయమిచ్చిన మూలాన్నే నాశనం చేయకుండా వృద్ధి చెందలేరు.

పదాల అర్థాలు:
అశ్వతరః: కంచరగాడిద (పుట్టుకతోనే తల్లి ప్రాణం తీసే ప్రాణి విశేషం).

నైధన్తే: వృద్ధి చెందవు / పెరగవు.

శ్లోకం 168
శ్లోకం:

ఆదౌ లజ్జయతి కృతం మధ్యే పరిభవతి రిక్తమవసానే ।

ఖలసంగతస్య కథయత యది సుస్థితమస్తి కించిదపి ॥ 168 ॥
తాత్పర్యం:

దుర్జనుడితో సావాసం మొదట్లో (వాడు చేసే అతి వినయానికి) సిగ్గు కలిగిస్తుంది, మధ్యలో అవమానాలకు గురిచేస్తుంది, చివరకు ఏమీ మిగల్చకుండా శూన్యంగా ముగుస్తుంది. మరి దుర్జన సాంగత్యంలో బాగుపడేది లేదా స్థిరమైన సుఖం అనేది కొంచెమైనా ఉందేమో మీరే చెప్పండి!

శ్లోకం 169
శ్లోకం:

పరమర్మదివ్యదర్శిషు జాత్యైవోచితనిగూఢవైరేషు ।

కః ఖలు ఖలేషు శంకాం శ్లథయిష్యతి దంభనిరతేషు ॥ 169 ॥
తాత్పర్యం:

ఇతరుల రహస్య మర్మాలను కనిపెట్టడంలో దివ్యదృష్టి కలవారు, స్వభావసిద్ధంగానే దాగివున్న అంతర్గత శత్రుత్వం కలవారు, కపట నాటకాలు ఆడటంలో నిమగ్నమైనవారు అయిన దుర్జనుల పట్ల అనుమానాన్ని లేదా భయాన్ని ఎవడు మాత్రం వదిలిపెడతాడు? (ఎవరూ వారిని నమ్మరు).

శ్లోకం 170
శ్లోకం:

అస్థానాభినవేశీ ప్రాయో జడ ఏవ భవతి నో విద్వాన్ ।

బాలాదన్యః కోऽంభసి జిఘృక్షతీందోః స్ఫురద్బింబమ్ ॥ 170 ॥
తాత్పర్యం:

అనర్హమైన చోట్ల, తగని విషయాలలో మొండిపట్టు పట్టేవాడు సాధారణంగా మూర్ఖుడే అవుతాడు కానీ విద్వాంసుడు కాడు. నీటిలో మెరుస్తున్న చంద్రుని ప్రతిబింబాన్ని పట్టుకోవాలని పసిపిల్లవాడు తప్ప వివేకవంతుడెవరైనా ప్రయత్నిస్తారా?

శ్లోకం 171
శ్లోకం:

లబ్ధోదయోऽపి ద్విజః ఖలః ప్రథమం స్వజనే తనోతి పరితాపమ్ ।

ఉద్గచ్ఛన్దావదహనో జన్మభువం దారు నిర్దహతి ॥ 171 ॥
తాత్పర్యం:

ఎగసిపడే దావాగ్ని (అడవి మంట) మొట్టమొదట తనకు పుట్టుకనిచ్చిన చెక్కనే (చెట్టునే) ఎలా తగులబెడుతుందో; ఉన్నత స్థితిని పొందిన దుర్జనుడు కూడా మొట్టమొదట తన స్వజనులకే తీవ్ర తాపాన్ని, నాశనాన్ని కలిగిస్తాడు.

పదాల అర్థాలు:
దావదహనః: దావాగ్ని (అడవిలో పుట్టే అగ్ని).

దారు: చెక్క / కర్ర.

శ్లోకం 172
శ్లోకం:

అల్పశ్రుతలవ ఏవ ప్రాయః ప్రకటీకరోతి వాగ్విభవముచ్చైః ।

సర్వత్ర కునట ఏవ హి నాటకమధికం విడంబయతి ॥ 172 ॥
తాత్పర్యం:

రంగస్థలంపై నటన చేతగాని అసమర్థ నటుడే ఎక్కువ అరుపులు, అతి చేష్టలతో నాటకాన్ని అపహాస్యం చేస్తాడు. అలాగే అతి కొద్దిపాటి అరకొర జ్ఞానం మాత్రమే ఉన్న అల్పుడే సభల్లో తన పాండిత్యాన్ని గొప్పగా చాటుకుంటూ ఎక్కువగా వాగుతుంటాడు.

పదాల అర్థాలు:
కునటః: చెడ్డ నటుడు / నటన రానివాడు.

విడంబయతి: అపహాస్యం పాలుచేయును.

శ్లోకం 173
శ్లోకం:

ప్రఖలా ఏవ గుణవతామాక్రమ్య ధురం పురః ప్రకర్షన్తి ।

తృణకాష్ఠమేవ జలధేరుపరి ప్లవతే న రత్నాని ॥ 173 ॥
తాత్పర్యం:

సముద్రం మీద తేలికైన గడ్డిపరకలు, పనికిమాలిన కర్రలు మాత్రమే తేలుతాయి కానీ విలువైన రత్నాలు తేలవు (అవి అడుగునే ఉంటాయి). అలాగే సమాజంలో గుణవంతుల స్థానాన్ని దుర్మార్గులే ఆక్రమించి, తామే ముందుండి నడుపుతున్నట్లు డాంబికాలు ప్రదర్శిస్తుంటారు.

శ్లోకం 174
శ్లోకం:

మహతా యదేవ మూర్ధ్ను తదేవ నీచాస్తృణాయ మన్యన్తే ।

లింగం ప్రణమన్తి బుధాః కాకః పునరాసనీకురుతే ॥ 174 ॥
తాత్పర్యం:

మహాత్ములు దేనినైతే తలమీద పెట్టుకుని పూజిస్తారో, నీచులు దానినే గడ్డిపోచలా భావిస్తారు. జ్ఞానులైన పండితులు శివలింగాన్ని భక్తితో నమస్కరిస్తే, అజ్ఞానపు కాకి మాత్రం ఆ లింగం పైనే కూర్చుని దానిని పీఠంగా చేసుకుంటుంది.

శ్లోకం 175
శ్లోకం:

సహ వసతామప్యసతాం జలరుహజలవద్భవత్యసంశ్లేషః ।

దూరేऽపి సతాం వసతాం ప్రీతిః కుముదేందువద్భవతి ॥ 175 ॥
తాత్పర్యం:

నీరు మరియు తామరాకు కలిసి ఒకే చోట ఉన్నప్పటికీ ఒకదానికొకటి అంటనట్లే, దుర్జనులు పక్కపక్కనే నివసించినా వారి మధ్య నిజమైన ఆత్మీయ కలయిక ఉండదు. కానీ చంద్రుడు ఆకాశంలో, కలువ పువ్వు భూమిపై ఎంత దూరంలో ఉన్నా వికసించి ప్రేమను పంచుకున్నట్లే, సజ్జనులు ఎంత దూరంలో ఉన్నప్పటికీ వారి మధ్య పరస్పర ప్రీతి నిరంతరం వర్ధిల్లుతుంది.


సుభాషిత రత్న భాండాగారములోని శ్లోకాలను లేఖన దోషాలు సరిదిద్ది, స్పష్టమైన తెలుగు లిపిలో, సులభమైన తాత్పర్యం మరియు సంబంధిత పదాల అర్థాలతో క్రింద ఇవ్వడమైనది:

శ్లోకం 176
శ్లోకం:

సాధయతి యత్ప్రయోజనమజ్ఞస్తత్తస్య కాకతాలీయమ్ ।

దైవాత్కథమప్యక్షరముత్కిరతి ఘుణోऽపి కాష్ఠేషు ॥ 176 ॥
తాత్పర్యం:

అజ్ఞానుడైన మూర్ఖుడు ఏదైనా కార్యాన్ని సాధిస్తే, అది కేవలం 'కాకతాలీయ న్యాయం' వంటిదే (కాకి వాలడం, తాటిపండు రాలడం లాంటి యాదృచ్ఛికం). చెక్కను తొలిచే పురుగు (ఘుణం) చెక్కపై తిరుగుతూ దైవవశాత్తు ఏదో ఒక అక్షరం వంటి ఆకారాన్ని గీసినట్లుగా మాత్రమే అది జరుగుతుంది.

పదాల అర్థాలు:
కాకతాలీయమ్: యాదృచ్ఛికంగా జరిగినది.

ఘుణః: చెక్కను తొలిచే పురుగు.

శ్లోకం 177
శ్లోకం:

ప్రాయః ఖలప్రకృతయో నాపరిభూతా హితాయ కల్పన్తే ।

పుష్యత్యధికమశోకో గణికాచరణప్రహారేణ ॥ 177 ॥
తాత్పర్యం:

సాధారణంగా దుర్జన స్వభావం కలవారు దెబ్బ తిననంతవరకు లేదా తిరస్కారానికి/శిక్షకు గురి కానంతవరకు మంచి మార్గంలోకి రారు. సుందరి/వేశ్య తన పాదంతో తాడించినప్పుడే అశోక వృక్షం చక్కగా పూలు పూస్తుంది కదా!

శ్లోకం 178
శ్లోకం:

పరమర్మఘట్టనాదిషు ఖలస్య యత్కౌశలం న తత్కృత్యే ।

యత్సామర్థ్యముపహతౌ విషస్య తన్నోపకారాయ ॥ 178 ॥
తాత్పర్యం:

ఇతరుల రహస్య మర్మాలను దెబ్బతీయడంలో దుర్జనుడికి ఉన్న నైపుణ్యం ఏ మంచి పని చేయడంలోనూ ఉండదు. ప్రాణాలను హరించడంలో విషానికి ఉన్న శక్తి ఇతరులకు మేలు చేయడంలో ఎన్నడూ ఉపయోగపడదు కదా!

శ్లోకం 179
శ్లోకం:

అతిసత్కృతా అపి శఠాః సహభువముజ్ఝన్తి జాతు న ప్రకృతిమ్ ।

శిరసా మహేశ్వరేణాపి నను ధృతో వక్ర ఏవ శశీ ॥ 179 ॥
తాత్పర్యం:

మోసగాళ్ళైన దుర్మార్గులను ఎంతగా గౌరవించి పూజించినా వారు తమ పుట్టుకతో వచ్చిన చెడు స్వభావాన్ని ఎన్నడూ విడిచిపెట్టరు. సాక్షాత్తు పరమశివుడు తన తలమీద ధరించినప్పటికీ చంద్రవంక వంకరగానే ఉంది కదా!

శ్లోకం 180
శ్లోకం:

వాయురివ ఖలజనోऽయం ప్రాయః పరరూపమేతి సంపర్కాత్ ।

సన్తస్తు రవికరా ఇవ సదసద్యోగేऽప్యసంశ్లిష్టాః ॥ 180 ॥
తాత్పర్యం:

దుర్జనుడు గాలి వంటివాడు; సుగంధమైనా, దుర్గంధమైనా తాను తాకిన వస్తువు యొక్క రూపాన్నే పొందుతాడు (చెడు సాంగత్యంలో పూర్తిగా లీనమైపోతాడు). కానీ సజ్జనులు సూర్యకిరణాల వంటివారు; మంచి-చెడు రెండింటినీ తాకినప్పటికీ తాము మాత్రం దేని మాలిన్యం అంటకుండా నిర్లిప్తంగా ఉంటారు.

శ్లోకం 181
శ్లోకం:

దూరేऽపి పరస్యైవాగసి పటుర్జనో నాత్మనః సమీపేऽపి ।

స్వం వ్రణమక్షి న పశ్యతి శశిని కలంకం నిరూపయతి ॥ 181 ॥
తాత్పర్యం:

మనుషులు ఎంతో దూరంలో ఉన్న ఇతరుల తప్పులను కనిపెట్టడంలో చాలా సమర్థులు, కానీ తమ దగ్గరలోనే ఉన్న స్వంత తప్పులను మాత్రం చూడలేరు. మన కన్ను తనకే పక్కన ఉన్న పుండును తాను చూడలేదు కానీ, ఆకాశంలో ఎంతో దూరంలో ఉన్న చంద్రుని మచ్చను మాత్రం స్పష్టంగా చూపిస్తుంది కదా!

పదాల అర్థాలు:
ఆగసి: అపరాధము/దోషమునందు.

వ్రణమ్: పుండు.

శ్లోకం 182
శ్లోకం:

సాధుష్వేవాతితరామరుంతుదాః స్వాం వివృణ్వతే వృత్తిమ్ ।

వ్యాధా నిఘ్నన్తి మృగాన్మృతమపి న తు సింహమాదదతే ॥ 182 ॥
తాత్పర్యం:

క్రూరులైన దుర్మార్గులు సాధువులైన సజ్జనుల మీదే తమ ప్రతాపాన్ని, పీడించే స్వభావాన్ని తీవ్రంగా చూపిస్తారు. వేటగాళ్లు సాధు జంతువైన జింకను వేటాడి చంపుతారు కానీ, చనిపోయి పడి ఉన్న సింహాన్ని కూడా తాకడానికి భయపడతారు కదా!

పదాల అర్థాలు:
అరుంతుదాః: ఇతరుల మర్మాలను నొప్పించేవారు / బాధించేవారు.

వ్యాధాః: వేటగాళ్ళు.

శ్లోకం 183
శ్లోకం:

అవికారిణమపి సజ్జనమనిశమనార్యః ప్రబాధతేऽత్యర్థమ్ ।

కమలిన్యా కిమిహ కృతం హిమస్య యత్తాం సదా దహతి ॥ 183 ॥
తాత్పర్యం:

ఏ అపకారమూ తలపెట్టని శాంతస్వభావుడైన సజ్జనుడిని దుర్మార్గుడు నిరంతరం అత్యంత క్రూరంగా బాధిస్తుంటాడు. పద్మలత మంచుకు ఏం అపకారం చేసిందని, మంచు నిరంతరం ఆ తామరలను కాల్చివేసి నాశనం చేస్తుంది?

శ్లోకం 184
శ్లోకం:

స్వగుణానివ పరదోషాన్వక్తుం న సతోऽపి శక్నువన్తి బుధాః ।

స్వగుణానివ పరదోషానసతోऽపి ఖలాస్తు కథయన్తి ॥ 184 ॥
తాత్పర్యం:

విద్వాంసులైన సజ్జనులు తమ స్వంత గుణాలను ఎలాగైతే చెప్పుకోరో, అలాగే పరులలో నిజంగా ఉన్న దోషాలను కూడా బయటపెట్టి మాట్లాడటానికి ఇష్టపడరు. కానీ దుర్జనులు మాత్రం తమ గుణాలను తాము గొప్పగా చెప్పుకున్నట్లే, ఇతరులలో లేని తప్పులను (కల్పిత దోషాలను) కూడా ఉన్నట్లుగా నలుగురికీ చాటింపు వేస్తారు.

శ్లోకం 185
శ్లోకం:

కృత్వాపి యేన లజ్జాముపైతి సాధుః పరోదితేనాపి ।

తదకృత్వైవ ఖలజనః స్వయముద్గిరతీతి ధిగ్లఘుతామ్ ॥ 185 ॥
తాత్పర్యం:

ఒకవేళ పొరపాటున ఏదైనా తప్పు జరిగితే, ఇతరులు ఆ విషయాన్ని ఎత్తి చూపినప్పుడు సజ్జనుడు ఎంతో సిగ్గుపడి పశ్చాత్తాపపడతాడు. కానీ దుర్జనుడు తాను ఆ పనిని చేయకుండానే (లేదా గర్వంగా చేసి), నలుగురి ముందూ ఆ చెడు మాటలను తానే స్వయంగా వాంతి చేసుకుంటాడు (బాహాటంగా ప్రచారం చేస్తాడు). ఆహా! వారి నీచత్వానికి ధిక్కారము!

శ్లోకం 186
శ్లోకం:

ప్రకృతిఖలత్వాదసతాం దోష ఇవ గుణోऽపి బాధతే లోకాన్ ।

విషకుసుమానాం గంధః సురభిరపి మనాంసి మోహయతి ॥ 186 ॥
తాత్పర్యం:

స్వభావసిద్ధమైన దుష్టత్వం వల్ల దుర్జనుల దోషాలే కాకుండా వారి సద్గుణాలు కూడా లోకులకు బాధనే కలిగిస్తాయి. విషపుష్పాల సువాసన ఎంత పరిమళభరితంగా ఉన్నప్పటికీ అది మనుషుల మనస్సులకు మత్తును, భ్రాంతిని, వినాశనాన్ని కలిగిస్తుంది కదా!

శ్లోకం 187
శ్లోకం:

మృగమదకర్పూరాగురుచందనగంధాధివాసితో లశునః ।

న త్యజతి గంధమశుభం ప్రకృతిమివ సహోత్థితాం నీచః ॥ 187 ॥
తాత్పర్యం:

కస్తూరి, కర్పూరం, అగరు, చందనం వంటి దివ్య సుగంధాలలో నానబెట్టినా వెల్లుల్లి తన సహజ దుర్వాసనను ఎలాగైతే వదలదో; నీచుడు కూడా పుట్టుకతో వచ్చిన తన కుటిల స్వభావాన్ని ఎన్ని సత్సాంగత్యాలు చేసినా విడిచిపెట్టడు.

పదాల అర్థాలు:
మృగమద: కస్తూరి.

లశునః: వెల్లుల్లి.

శ్లోకం 188
శ్లోకం:

ఉపకృతిరేవ ఖలానాం దోషస్య గరీయసో భవతి హేతుః ।

అనుకూలాచరణేన హి కుప్యన్తి వ్యాధయోऽత్యర్థమ్ ॥ 188 ॥
తాత్పర్యం:

దుర్జనులకు చేసే మేలు లేదా ఉపకారమే వారు మరింత ఘోరమైన దోషాలను/అపకారాలను చేయడానికి కారణమవుతుంది. రోగానికి అనుకూలమైన ఆహారవిహారాలను సమకూర్చితే ఆ వ్యాధి మరింతగా ప్రకోపించి ప్రాణాల మీదికి వస్తుంది కదా!

శ్లోకం 189
శ్లోకం:

న పరం ఫలతి హి కించిత్ఖల ఏవానర్ధమావహతి యావత్ ।

మారయతి సపది విషతరురాశ్రయమాణః శ్రమాపనుదే ॥ 189 ॥
తాత్పర్యం:

దుర్జనుడి వల్ల ఎటువంటి మంచి ఫలమూ దక్కదు, పైగా అతను కేవలం అనర్థాలనే తెచ్చిపెడతాడు. అలసటను పోగొట్టుకోవడానికి నీడనిచ్చే విషవృక్షాన్ని ఆశ్రయిస్తే, అది సేదదీర్చకపోగా వెంటనే ప్రాణాలను హరిస్తుంది కదా!

శ్లోకం 190
శ్లోకం:

స్వార్థనిరపేక్ష ఏవ హి పరోపఘాతోऽసతాం వ్యసనమేవ ।

అశనాయోదన్యా వా బిభర్తి ఫణినో న సందశతః ॥ 190 ॥
తాత్పర్యం:

తనకు ఎటువంటి స్వార్థ ప్రయోజనమూ లేకపోయినా ఇతరులకు హాని తలపెట్టడమే దుర్మార్గులకు ఒక వ్యసనం. పాము ఎదుటివారిని కాటువేసేది తన ఆకలి తీర్చుకోవడానికో లేదా దాహం తీర్చుకోవడానికో కాదు కదా (తన క్రూర స్వభావంతోనే కాటువేస్తుంది).

పదాల అర్థాలు:
అశనాయా: ఆకలి.

ఉదన్యా: దాహము.

ఫణినః: పాము/సర్పము.

శ్లోకం 191
శ్లోకం:

ఏకీభావం గతయోర్జలపయసోర్మిత్రచేతసోశ్చైవ ।

వ్యతిరేకకృతౌ శక్తిర్హంసానాం దుర్జనానాం చ ॥ 191 ॥
తాత్పర్యం:

కలిసిపోయిన నీటిని మరియు పాలను వేరుచేసే శక్తి కేవలం హంసలకు మాత్రమే ఉంటుంది. అలాగే ఒకటై కలిసిపోయిన ఇద్దరు ప్రాణమిత్రుల మనస్సులను విడదీసి వారి మధ్య శత్రుత్వాన్ని పుట్టించే దుష్టశక్తి కేవలం దుర్జనులకు మాత్రమే ఉంటుంది.

పదాల అర్థాలు:
పయస్: పాలు.

వ్యతిరేకకృతౌ: వేరుచేయుటయందు / విభేదము సృష్టించుటయందు.

శ్లోకం 192
శ్లోకం:

శల్యమపి స్ఖలదంతః సోఢుం శక్యేత హాలాహలదిగ్ధమ్ ।

ధీరైర్న పునరకారణకుపితఖలాలీకదుర్వచనమ్ ॥ 192 ॥
తాత్పర్యం:

శరీరంలో దిగబడి గుచ్చుకున్న హాలాహల విషపు బాణపు ముల్లునైనా ధైర్యవంతులు సహించగలరు గానీ, ఎటువంటి కారణం లేకుండానే కోపగించుకుని దుర్జనుడు పలికే అబద్ధపు కటువైన నిందావాక్యాలను మాత్రం ఎప్పటికీ సహించలేరు.

పదాల అర్థాలు:
శల్యమ్: బాణపు ముల్లు.

హాలాహలదిగ్ధమ్: కాలకూట విషము పూయబడినది.

అలీకదుర్వచనమ్: అబద్ధపు చెడు మాటలు.

శ్లోకం 193
శ్లోకం:

ప్రారంభతోऽతివిపులం భృశకృశమంతే విభేదకృన్మలినమ్ ।

మహిషవిషాణమివామృజు పరుషం భయదం ఖలప్రేమ ॥ 193 ॥
తాత్పర్యం:

దుర్జనుడి ప్రేమ దున్నపోతు కొమ్ము వంటిది; మొదట్లో చాలా లావుగా (విపులంగా) ఉండి చివరకు వచ్చేసరికి సన్నబడిపోతుంది, వంకరగా ఉంటుంది, నల్లగా మలినమై, గరుగ్గా ఉండి భయాన్ని కలిగిస్తుంది. దుష్టుని స్నేహం కూడా ఆరంభంలో ఎంతో గొప్పగా కనిపించి చివరకు క్షీణించి, భేదాలు పుట్టించి భయాన్ని కలిగిస్తుంది.

పదాల అర్థాలు:
మహిషవిషాణమ్: దున్నపోతు కొమ్ము.

అమృజు: వంకరైనది / కుటిలమైనది.

శ్లోకం 194
శ్లోకం:

హ్రీపయతి ప్రియవచనైరాదరముపదర్శయన్ఖలీకురుతే ।

ఉత్కర్షయంశ్చ లఘయతి మూర్ఖః సుహృత్సర్వథా వర్జ్యః ॥ 194 ॥
తాత్పర్యం:

పైకి తీపి మాటలు చెబుతూనే లోలోపల సిగ్గుపడేలా చేస్తాడు, ఆదరణ నటిస్తూనే అవమానిస్తాడు, పొగుడుతున్నట్లు నటిస్తూనే చులకన చేస్తాడు. అటువంటి మూర్ఖుడైన కపట మిత్రుడు ఎల్లవేళలా సర్వవిధాలా విడిచిపెట్టదగినవాడు.

పదాల అర్థాలు:
హ్రీపయతి: లజ్జను/సిగ్గును కలిగిస్తాడు.

ఖలీకురుతే: నీచపరుస్తాడు / అవమానిస్తాడు.

శ్లోకం 195
శ్లోకం:

అగుణకణో గుణరాశిర్ద్వయమపి దైవేన ఖలముఖే పతితమ్ ।

ప్రసరతి తైలమివైకః సలిలే ఘృతవజ్జడత్వమేత్యన్యః ॥ 195 ॥
తాత్పర్యం:

దైవవశాత్తు దుర్జనుడి నోటిలో పడిన చిన్న దోషము మరియు పెద్ద గుణాల రాశి రెండింటిలో... దోషమనేది నీటిపై పడిన నూనె చుక్కలా వేగంగా నలుదిక్కులా వ్యాపిస్తుంది; కానీ పెద్ద సద్గుణాల సమూహం మాత్రం నీటిలో పడిన నెయ్యిలాగా స్తంభించిపోయి ఏమాత్రం బయటకు ప్రసరించదు.

శ్లోకం 196
శ్లోకం:

తస్మిన్గతార్థభావే వీతరసే శుంఠిశకల ఇవ పురుషే ।

అపి భూతిభాజి మలినే నాగారశబ్దో విడంబాయ ॥ 196 ॥
తాత్పర్యం:

సారము లేనిది, రసహీనమైనది అయిన ఎండిన శొంఠి ముక్కకు బూడిద పూసుకున్నట్లుగా; ఎటువంటి భావము, రసజ్ఞత, మానవత్వం లేని మలిన చిత్తుడైన దుర్జనుడు కేవలం సంపదను (భూతిని) పొందినంత మాత్రాన అతనిని 'నాగరికుడు' (సభ్యతా సంస్కారాలు కలవాడు) అని పిలవడం కేవలం పరిహాసానికి/అపహాస్యానికే కారణమవుతుంది.

పదాల అర్థాలు:
శుంఠిశకలః: శొంఠి ముక్క.

వీతరసే: సారము/రసము లేనిది.

భూతిభాజి: ఐశ్వర్యము కలవాడు / బూడిద అంటినది.

నాగారశబ్దః (నాగరశబ్దః): నాగరికుడు/పట్టణవాసి అనే పదం.

No comments:

Post a Comment

అరిపలాయనమ్, ప్రతాపవర్ణనమ్, కీర్తివర్ణనమ్

  అరిపలాయనమ్ శ్లోకము 1 సాలకాననయుక్తాపి సాలకాననవర్జితా | హారావరుద్ధకణ్ఠాపి విహారారివధూస్తవ || 1 || విశేషాలు (విరోధాభాస & శ్లేషాలంకారము): ...