Saturday, August 22, 2026

సజ్జన ప్రశంస (239 నుండి 278)



శ్లోకం 239

న సాధుః కుత్రా౽ పి వ్రజతి ఖలు దోషం న గుణతాం

ఖలానాం సంసర్గైరపి కృతనివాసోఽపి నిపుణః ।

యథా పక్షివ్యాలైరపిహితతనుశ్చన్దనతరుర్-

న వైకృత్యం యాతి క్షపయతి చ తాపం సుమనసామ్ ॥ 239 ॥

  • పదార్థాలు:

    • సంసర్గైః = సంబన్ధే (సహవాసము చేత / సంబంధము వలన)

    • వ్యాలైః = సర్పస్య (పాముల చేత)

  • తాత్పర్యం:

    పక్షులు, విషసర్పాలు చుట్టుముట్టి ఉన్నప్పటికీ చందన వృక్షం తన సహజ శీతలత్వాన్ని, సుగంధాన్ని కోల్పోకుండా, పండితుల / సజ్జనుల తాపాన్ని ఎలా పోగొడుతుందో; అలాగే గుణవంతుడైన వివేకి దుష్టుల మధ్య నివసించినప్పటికీ ఏనాడూ చెడు మార్గాన్ని పట్టడు, తన సద్గుణాలను విడిచిపెట్టడు.

శ్లోకం 240

కరే శ్లాఘ్యస్త్యాగః శిరసి గురుపాదప్రణయితా

ముఖే సత్యా వాణీ విజయి భుజయోర్వీర్యమతులమ్ ।

హృది స్వస్థా వృత్తిః శ్రుతమధిగతైకవ్రతఫలం

వినాప్యైశ్వర్యేణ ప్రకృతిమహతాం మణ్డనమిదమ్ ॥ 240 ॥

  • పదార్థాలు:

    • త్యాగః = దానమ్ (దానగుణము)

    • అతులమ్ = నిస్తులమ్ (సాటిలేనిది / అసమానమైనది)

    • మణ్డనమ్ = భూషణమ్ (అలంకారము)

  • తాత్పర్యం:

    చేతులకు దానగుణము, శిరస్సుపై గురుపాదుకల భక్తిప్రపత్తులు, ముఖమునందు సత్యవాక్కు, భుజములయందు తిరుగులేని అసమాన పరాక్రమము, హృదయమునందు నిర్మలమైన నిశ్చల ప్రవర్తన, శాస్త్ర విజ్ఞానమును ఉత్తమ నియమంతో అభ్యసించుట – ఇవన్నీ సహజంగానే ఉత్తములైన మహాపురుషులకు ధనైశ్వర్యాలు లేకపోయినా సహజ ఆభరణాలుగా శోభిల్లుతాయి.

శ్లోకం 241

అచిన్త్యాః పన్థానః కిమపి మహతామన్ధకరిపోర్-

యదక్ష్ణోఽభూత్తేజస్తదకృత కథామప్యమదనామ్ ।

మునేర్నేత్రాదత్రేర్యదజని పునర్జ్యోతిరహహ

ప్రతేనే తేనేదం మదనమయమేవ త్రిభువనమ్ ॥ 241 ॥

  • పదార్థాలు:

    • అన్ధకరిపోః = శంకరస్య (శివుని యొక్క)

    • అకృత = అకరోత్ (చేసెను)

    • కథామప్యమదనామ్ = వార్తావశిష్టో మదనో యస్మింస్తత్తథావిధమ్ (మన్మథుని కథ మాత్రమే మిగిలేలా / మన్మథుని రూపం లేకుండా భస్మం చేసెను)

  • తాత్పర్యం:

    మహాత్ముల ప్రభావం, వారి అచింత్యమైన (ఊహకందని) మహిమ ఎంత వైవిధ్యంగా ఉంటుందో కవి ఇక్కడ శివుడు మరియు అత్రి మహర్షుల ఉదాహరణతో అద్భుతమైన విరోధాభాస అలంకారంలో వివరించారు.

    పౌరాణిక నేపథ్యం & అంతరార్థం

    • శివుని నేత్ర తేజస్సు (మన్మథ దహనం):

      పరమశివుడు అంధకాసురుని సంహరించిన పరమయోగి. ఆయన తన తపస్సుకు భంగం కలిగించడానికి వచ్చిన కామదేవుడిని (మన్మథుడిని) తన మూడవ కంటి నుంచి వెలువడిన అగ్నిజ్వాలతో క్షణాల్లో భస్మం చేశాడు. ఆ ప్రభావం వల్ల మన్మథుడు శరీరము లేనివాడై 'అనంగుడు'గా, కేవలం కథల్లో మాత్రమే మిగిలిపోయాడు (అమదనామ్). ఇక్కడ ఒక మహాత్ముని కంటి చూపు కామాన్ని పూర్తిగా నాశనం చేసి నిర్మూలించింది.

    • అత్రి మహర్షి నేత్ర జ్యోతి (చంద్రోద్భవం):

      సప్తర్షులలో ఒకరైన అత్రి మహర్షి తపస్సు చేస్తున్నప్పుడు ఆయన నేత్రాల నుంచి వెలువడిన తేజోమయ బిందువుల నుండి చంద్రుడు జన్మించాడు (చంద్రుడికి 'అత్రినేత్రప్రసూతుడు' అని పేరు). అదే చంద్రుడు రాత్రివేళల్లో అమృత కిరణాలను కురిపిస్తూ, విరహాన్ని, శృంగార భావనలను మేల్కొల్పి ఈ ముల్లోకాలను మళ్లీ మన్మథమయంగా (కామోద్దీపనంగా) మార్చివేశాడు.

    ముఖ్యమైన విశేషం

    ఒకే రకమైన అవయవం (కన్ను), ఇద్దరూ మహోన్నతులైన తపోధనులే (శివుడు & అత్రి మహర్షి). కానీ:

    • ఒకరి కంటి చూపు కామాన్ని సమూలంగా దహించివేస్తే,

    • మరొకరి కంటి నుండి పుట్టిన వెలుగు కామాన్ని లోకమంతా వ్యాపింపజేసింది.

    ఈ పరస్పర విరుద్ధమైన ఫలితాలను చూపుతూ, "మహాత్ముల రీతులు, వారి సంకల్పాలు లేదా కార్యాచరణ ఫలితాలు సామాన్య మానవ బుద్ధికి అందవు (అచిన్త్యాః పన్థానః కిమపి మహతామ్)" అని కవి చమత్కారంగా వివరించారు.


శ్లోకం 242

ఇహానేకే సన్తః సతతముపకారిణ్యుపకృతిం

కృతజ్ఞాః కుర్వన్తో జగతి నివసన్తోఽపి సుధియః ।

కియన్తస్తే సన్తః సుకృతపరిపాకప్రణయినో

వినా స్వార్థం యేషాం భవతి పరకృత్యవ్యసనితా ॥ 242 ॥

  • తాత్పర్యం:

    ఈ లోకంలో తమకు మేలు చేసినవారికి కృతజ్ఞతతో తిరిగి ప్రత్యుపకారం చేసే సజ్జనులు, బుద్ధిమంతులు ఎందరో ఉన్నారు. కానీ, ఎటువంటి స్వార్థం ఆశించకుండా, పుణ్యఫలాన్ని మాత్రమే కాంక్షిస్తూ నిరంతరం ఇతరుల పనులు చేయడమే వ్యసనంగా (ఆనందంగా) భావించే నిస్వార్థ ఉత్తములు మాత్రం చాలా అరుదుగా ఉంటారు.

శ్లోకం 243

అభేదేనోపాస్తే కుముదముదరే వా స్థితవతో

విపక్షాదమ్భోజాదుపగతవతో వా మధులిహః ।

అపర్యాప్తః కోఽపి స్వపరపరిచర్యాపరిచయ-

ప్రబన్ధః సాధూనామయమనభిసన్ధానమధురః ॥ 243 ॥

  • తాత్పర్యం:

    కలువ పూవు తనలోని తుమ్మెదనైనా, లేదా తనకు విరుద్ధమైన తామర పూవు నుండి వచ్చిన తుమ్మెదనైనా ఏ భేదభావం లేకుండా సమానంగానే ఆదరిస్తుంది. అలాగే సజ్జనులు కూడా తమవారు, పరాయివారు అనే తారతమ్యం లేకుండా అందరినీ సమానంగా, నిష్కపటమైన ప్రేమతో సేవిస్తారు. వారి ఈ మధుర స్వభావం ఎంతో అద్భుతమైనది.

శ్లోకం 244

తృషార్తైః సారఙ్గైః ప్రతి జలధరం భూరి విరుతం

ఘనైర్ముక్తా ధారాః సపది పయసస్తాన్ప్రతి ముహుః ।

ఖగానాం కే మేఘాః క ఇహ విహగా వా జలముచా-

మయాచ్యో నార్తానామనుపకరణీయో న మహతామ్ ॥ 244 ॥

  • తాత్పర్యం:

    దాహంతో బాధపడుతున్న చాతక పక్షులు మేఘాన్ని చూసి పెద్దగా కూశాయి; మేఘాలు కూడా వెంటనే వాటిపై మాటిమాటికీ వర్షధారలను కురిపించాయి. పక్షులకు మేఘాలేమి బంధువులు? మేఘాలకు ఈ పక్షులేమి బంధువులు? ఎవరూ కారు! ఆపదలో ఉన్నవారు సహాయం కోసం అడగడంలో తప్పులేదు, అలాగే ఆపన్నులను ఆదుకోవడం మహాత్ములకు సహజ కర్తవ్యం.

శ్లోకం 245

శిలా బాలా జాతా చరణరజసా యత్కులశిశోః

స ఏవాయం సూర్యః సపది నిజపాదైర్గిరిశిలామ్ ।

స్పృశన్భూయో భూయో న ఖలు కురుతే కామపి వధూం

కులే కశ్చిద్ధన్యః ప్రభవతి నరః శ్లాఘ్యమహిమా ॥ 245 ॥

  • తాత్పర్యం:

    తన వంశంలో జన్మించిన చిన్న బాలుని (శ్రీరాముని) పాదధూళి తాకి రాయి సైతం స్త్రీగా (అహల్యగా) మారింది. కానీ అదే వంశానికి మూలపురుషుడైన సూర్యుడు ప్రతిరోజూ తన కిరణాలతో (పాదాలతో) కొండరాళ్లను తాకుతున్నా ఒక్క రాయిని కూడా స్త్రీగా మార్చలేకపోతున్నాడు! కాబట్టి, ఒక వంశంలో అపరిమిత మహిమ కలిగిన ధన్యుడైన మహాపురుషుడు ఎప్పుడో ఒకరే జన్మిస్తారు.

శ్లోకం 246

పరార్థవ్యాసఙ్గాదుపజహదపి స్వార్థపరతామ్

అభేదైకత్వం యో వహతి గురు భూతేషు సతతమ్ ।

స్వభావాద్యస్యాన్తః స్ఫురతి లలితోదాత్తమహిమా

సమర్థో యో నిత్యం స జయతితరః కోఽపి పురుషః ॥ 246 ॥

  • తాత్పర్యం:

    ఇతరుల మేలు కోసమే నిరంతరం తపిస్తూ తన స్వార్థాన్ని పూర్తిగా విడిచిపెట్టేవాడు, సమస్త ప్రాణులయందు సర్వదా అభేదభావాన్ని (ఏకత్వాన్ని) చూసేవాడు, స్వభావసిద్ధంగానే అంతరంగంలో ఉదాత్తమైన మహిమతో ప్రకాశించేవాడు మరియు నిత్య సమర్థుడైన అటువంటి అపురూప ఉత్తమ పురుషుడు ఎల్లప్పుడూ సర్వోత్కృష్టంగా జయం పొందుతాడు.

శ్లోకం 247

తమాంసి ధ్వంసన్తే పరిణమతి భూయానుపశయః

సకృత్సంవాదేఽపి ప్రథత ఇహ చాముత్ర చ శుభమ్ ।

అథ ప్రత్యాసఙ్గః కమపి మహిమానం వితరతి

ప్రసన్నానాం వాచః ఫలమపరిమేయం ప్రసువతే ॥ 247 ॥

  • తాత్పర్యం:

    శాంతచిత్తులైన సజ్జనుల వాక్కులు అజ్ఞానమనే అంధకారాన్ని నశింపజేస్తాయి, గొప్ప మనశ్శాంతిని ప్రసాదిస్తాయి; ఒక్కసారి వారితో సంభాషించినా ఇహపరాలలో శుభం కలుగుతుంది; వారితో సాహచర్యం వర్ణించలేని గొప్పతనాన్ని ఇస్తుంది. ప్రసన్నమైన వారి మాటలు అపరిమితమైన శుభఫలాలను అందిస్తాయి.

శ్లోకం 248

ప్రియా న్యాయ్యా వృత్తిర్మలినమసుభఙ్గేఽప్యసుకరం

త్వసన్తో నాభ్యర్థ్యాః సుహృదపి న యాచ్యః కృశధనః ।

విపద్యుచ్చైః స్థేయం పదమనువిధేయం చ మహతాం

సతాం కేనోద్దిష్టం విషమమసిధారావ్రతమిదమ్ ॥ 248 ॥

  • పదార్థాలు:

    • న్యాయ్యా = న్యాయానుసారిణీ (న్యాయబద్ధమైన)

    • వృత్తిః = వర్తనమ్ (ప్రవర్తన / జీవన విధానము)

    • మలినమ్ = పాతకమ్ (పాపకార్యము / నింద్యమైన పని)

    • అసుభఙ్గేఽపి = ప్రాణవ్యయే (ప్రాణాలు పోయే పరిస్థితి వచ్చినా)

    • నాభ్యర్థ్యాః = న యాచితవ్యాః (యాచించకూడదు / ప్రార్థించరాదు)

    • కృశధనః = క్షీణధనః (ధనహీనుడు / పేదవాడు)

    • అనువిధేయమ్ = అనుసర్తవ్యమ్ (అనుసరించవలసినది)

    • ఉద్దిష్టమ్ = ఉపదిష్టమ్ (ఉపదేశించబడినది)

    • విషమమ్ = అతికఠినమ్ (మిక్కిలి కష్టమైనది)

    • అసిధారావ్రతమిదమ్ = ఖడ్గధారాతాణ్డవరూపమ్ (కత్తివాదరపై నడచుటవంటి కఠిన నియమము)

  • తాత్పర్యం:

    న్యాయమైన ప్రవర్తనను ఇష్టపడటం; ప్రాణాలు పోయే పరిస్థితి వచ్చినా పాపకార్యాలకు ఒడిగట్టకపోవడం; దుష్టులను ఏమీ యాచించకపోవడం; పేదవాడైన మిత్రుడిని సాయం కోరకపోవడం; ఆపదలలో ధైర్యంగా నిలబడటం; మహాపురుషుల అడుగుజాడలను అనుసరించడం – సజ్జనులకు కత్తివాదరపై నడవడం వంటి ఈ అత్యంత కఠినమైన నియమాన్ని (వ్రతాన్ని) ఎవరు ఉపదేశించారో కదా!


శ్లోకం 249

ప్రదానం ప్రచ్ఛన్నం గృహముపగతే సంభ్రమవిధిః

ప్రియం కృత్వా మౌనం సదసి కథనం నాప్యుపకృతేః ।

అనుత్సేకో లక్ష్మ్యా నిరభిభవసారా పరకథా

సతాం కేనోద్దిష్టం విషమమసిధారావ్రతమిదమ్ ॥ 249 ॥

  • పదార్థాలు:

    • ప్రచ్ఛన్నమ్ = గుప్తమ్ (గుప్తంగా / రహస్యంగా ఇచ్చే దానం)

    • గృహముపగతే = అతిథౌ (అతిథి ఇంటికి వచ్చినప్పుడు)

    • మౌనమ్ = అనుద్ఘాటనమ్ (బయటపెట్టకపోవడం / మౌనంగా ఉండటం)

    • ఉపకృతేః = ఉపకారస్య (తాము చేసిన ఉపకారాన్ని సభలో చెప్పుకోకపోవడం)

    • అనుత్సేకః = గర్వాభావః (సంపద ఉన్నా గర్వం లేకపోవడం)

    • నిరభిభవసారా పరకథా = నిందా (ఇతరులను నిందించని / కించపరచని ప్రసంగం)

  • తాత్పర్యం:

    గుప్తంగా దానం చేయడం; ఇంటికి అతిథి వచ్చినప్పుడు ఆదరంతో సంభ్రమపడటం; ఇతరులకు మంచి చేసి మౌనంగా ఉండటం (సభలో తాము చేసిన ఉపకారాన్ని గొప్పగా చెప్పుకోకపోవడం); సంపద ఉన్నప్పటికీ గర్వపడకపోవడం; ఇతరులను కించపరచకుండా గౌరవంగా మాట్లాడటం – సజ్జనులకు కత్తివాదరపై నడవడం వంటి ఈ అత్యంత కఠినమైన నియమాన్ని ఎవరు ఉపదేశించారో కదా!

శ్లోకం 250

విజేతవ్యా లఙ్కా చరణతరణీయో జలనిధిర్-

విపక్షః పౌలస్త్యో రణభువి సహాయాశ్చ కపయః ।

తథాప్యేకో రామః సకలమవధీద్రాక్షసకులం

క్రియాసిద్ధిః సత్త్వే వసతి మహతాం నోపకరణే ॥ 250 ॥

  • పదార్థాలు:

    • పౌలస్త్యః = రావణః (రావణాసురుడు)

    • క్రియాసిద్ధిః = కార్యసిద్ధిః (కార్యసాఫల్యత)

    • నోపకరణే = సామగ్ర్యామ్ (బాహ్య సాధన సంపత్తి / వనరులపై కాదు)

  • తాత్పర్యం:

    జయించవలసినది అజేయమైన లంకానగరం; దాటవలసినది అగాధమైన సముద్రం; ఎదుర్కొనే శత్రువు బలవంతుడైన రావణాసురుడు; యుద్ధంలో తోడుగా ఉన్నది వానర సైన్యం. అయినప్పటికీ ఒక్కడైన శ్రీరాముడు సమస్త రాక్షస కులాన్ని సంహరించాడు. మహాత్ముల కార్యసిద్ధి వారి ఆత్మబలం (సామర్థ్యం) మీదే ఆధారపడి ఉంటుంది కానీ, బాహ్య పరికరాలు లేదా సాధనాలపై కాదు.

శ్లోకం 251

రథస్యైకం చక్రం భుజగయమితాః సప్త తురగా

నిరాలమ్బో మార్గశ్చరణరహితః సారథిరపి ।

రవిర్గచ్ఛత్యన్తం ప్రతిదినమపారస్య నభసః

క్రియాసిద్ధిః సత్త్వే వసతి మహతాం నోపకరణే ॥ 251 ॥

  • పదార్థాలు:

    • చరణరహితః సారథిః = అనూరుః (కాళ్లు లేని సారథి / అనూరుడు)

  • తాత్పర్యం:

    రథానికి ఉన్నది ఒకే చక్రం; పూన్చిన ఏడు గుఱ్ఱాలకు సర్పాలే కళ్లెం తాళ్లు; వెళ్ళే మార్గం ఎటువంటి ఆధారం లేని ఆకాశం; సారథి అయిన అనూరుడికి కాళ్లే లేవు. అయినప్పటికీ సూర్యుడు ప్రతిరోజూ అంతులేని ఆకాశపు చివరివరకు ప్రయాణిస్తున్నాడు. మహాత్ముల కార్యసిద్ధి వారి ఆత్మశక్తిపైనే ఆధారపడుతుంది తప్ప పరికరాలపై కాదు.

శ్లోకం 252

ధనుః పౌష్పం మౌర్వీ మధుకరమయీ చఞ్చలదృశాం

దృగాకోణో బాణః సుహృదపి జడాత్మా హిమకరః ।

తథాప్యేకోఽనఙ్గస్త్రిభువనమపి వ్యాకులయతి

క్రియాసిద్ధిః సత్త్వే వసతి మహతాం నోపకరణే ॥ 252 ॥

  • పదార్థాలు:

    • పౌష్పమ్ = పుష్పమయమ్ (పూల రూపమైనది)

    • మౌర్వీ = జ్యా (వింటినారి)

    • మధుకరమయీ = భ్రమరరూపా (తుమ్మెదల సమూహంతో కూడినది)

    • జడాత్మా = బుద్ధిరహితః / జలరూపః (చేతనత్వము లేనివాడు / శీతల స్వభావం కలవాడు)

    • అనఙ్గః = శరీరరహితుడైన మన్మథుడు

  • తాత్పర్యం:

    ధనుస్సు పూలతో చేసినది; వింటినారి తుమ్మెదల వరుస; బాణాలు స్త్రీల చంచలమైన కడకంటి చూపులు; మిత్రుడేమో జడస్వభావుడైన (శీతలమైన) చంద్రుడు. అయినా కూడా శరీరమే లేని ఒక్క మన్మథుడు సమస్త ముల్లోకాలను వ్యాకులపరుస్తున్నాడు. మహాత్ముల కార్యసాధన వారి అంతర్గత శక్తిపై ఆధారపడి ఉంటుంది కానీ సాధనాలపై కాదు.

శ్లోకం 253

విపక్షః శ్రీకణ్ఠో జడతనురమాత్యః శశధరో

వసన్తః సామन्तః కుసుమమిషవః సైన్యమబలాః ।

తథాపి త్రైలోక్యం జయతి మదనో దేహరహితః

క్రియాసిద్ధిః సత్త్వే వసతి మహతాం నోపకరణే ॥ 253 ॥

  • తాత్పర్యం:

    ఎదిరించే శత్రువు సాక్షాత్తు పరమశివుడు; మంత్రి చల్లని దేహం గల చంద్రుడు; సామంతుడు వసంతఋతువు; బాణాలు పూలు; సైన్యం అబలలైన స్త్రీలు. అయినప్పటికీ నిరాకారుడైన మన్మథుడు ముల్లోకాలను జయిస్తున్నాడు. నిజమైన సమర్థుల కార్యసిద్ధి వారి ఆత్మబలం మీదే నిలుస్తుంది కానీ బాహ్య సామగ్రిపై కాదు.

శ్లోకం 254

ఘటో జన్మస్థానం మృగపరిజనో భూర్జవసనో

వనే వాసః కన్దాశనమపి చ దుఃస్థం వపురిదమ్ ।

తథాప్యేకోఽగస్త్యః సకలమపిబద్వారిధిజలం

క్రియాసిద్ధిః సత్త్వే వసతి మహతాం నోపకరణే ॥ 254 ॥

  • పదార్థాలు:

    • ఘటః జన్మస్థానమ్ = ఉత్పత్తిస్థానమ్ (కుండలో జన్మించుట)

    • మృగపరిజనః = మృగా ఏవ పరిజనాః (అడవి జంతువులే సేవకులుగా కలవాడు)

    • వారిధిజలమ్ = సముద్రమ్ (సముద్రపు నీరు)

  • తాత్పర్యం:

    పుట్టిన స్థలం కుండ; పరివారం అడవి జంతువులు; ధరించేది చెట్ల బెరడుల వస్త్రాలు; నివాసం అడవి; ఆహారం దుంపలు; శరీరం పొట్టిదిగా బలహీనమైనది. అయినా ఒక్క అగస్త్య మహర్షి సమస్త సముద్ర జలాలను ఆపోశన పట్టాడు (తాగేశాడు). మహాత్ముల కార్యసిద్ధి వారి మనోబలంలోనే ఉంటుంది కానీ పరికరాలలో కాదు.

శ్లోకం 255

జయన్తి జితమత్సరాః పరహితార్థమభ్యుద్యతాః

పరాభ్యుదయసుస్థితాః పరవిపత్తిఖేదాకులాః ।

మహాపురుషసత్కథాశ్రవణజాతకౌతూహలాః

సమస్తదురితార్ణవప్రకటసేతవః సాధవః ॥ 255 ॥

  • పదార్థాలు:

    • ఖేదాకులాః = వ్యగ్రచిత్తాః (దుఃఖముతో కలత చెందిన మనస్సు కలవారు)

  • తాత్పర్యం:

    అసూయను జయించినవారు, ఇతరుల మేలు కోసమే నిరంతరం పాటుపడేవారు, ఇతరుల ఉన్నతిని చూసి సంతోషించేవారు, ఇతరుల ఆపదలను చూసి కలతచెందేవారు, మహాపురుషుల దివ్యచరిత్రలను వినడంలో అమితమైన ఆసక్తి కలవారు, సంసార పాపసముద్రాన్ని దాటించడానికి ప్రత్యక్ష వారధుల వంటివారైన సజ్జనులు సర్వోత్కృష్టంగా జయం పొందుతారు.

శ్లోకం 256

యే జాతే వ్యసనే నిరాకులధియః సమ్పత్సు నాభ్యున్నతాః

ప్రాప్తే నైవ పరాఙ్ముఖాః ప్రణయిని ప్రాణోపయోగైరపి ।

హ్రీమన్తః స్వగుణప్రకాశనవిధావన్యస్తుతౌ పణ్డితాః

తే భూమణ్డలమణ్డనైకతిలకాః సన్తః కియన్తో జనాః ॥ 256 ॥

  • పదార్థాలు:

    • వ్యసనే = సంకటే (ఆపద వచ్చినపుడు)

    • నిరాకులధియః = అవ్యాకులచిత్తాః (కలతచెందని బుద్ధి కలవారు)

    • హ్రీమన్తః = లజ్జావన్తః (స్వీయ గుణాలను పొగుడుకోవడానికి సిగ్గుపడేవారు)

  • తాత్పర్యం:

    ఆపదలు వచ్చినప్పుడు చలించని మనస్సు కలవారు; సంపదలు కలిగినప్పుడు గర్వపడనివారు; ఆత్మీయులు ఆశ్రయించినపుడు ప్రాణాలను అర్పించడానికైనా వెనుకాడనివారు; తమ గుణాలను తాము చెప్పుకోవడానికి సిగ్గుపడేవారు, ఇతరుల గుణాలను కొనియాడడంలో దిట్టలైనవారు – భూమండలానికి తిలకం వంటి అటువంటి ఉత్తమ సజ్జనులు ఈ లోకంలో ఎంతమంది ఉంటారు? (చాలా అరుదుగా ఉంటారు).

శ్లోకం 257

క్షుద్రాః సన్తి సహస్రశః స్వభరణవ్యాపారమాత్రోద్యతాః

స్వార్థో యస్య పరార్థ ఏవ స పుమానేకః సతామగ్రణీః ।

దుష్పూరోదరపూరణాయ పిబతి స్రోతఃపతిం వాడవో

జీమూతైస్తు నిదాఘతాపితజగత్సన్తాపవిచ్ఛిత్తయే ॥ 257 ॥

  • పదార్థాలు:

    • క్షుద్రాః = నీచాః (నీచులు / స్వార్థపరులు)

    • అగ్రణీః = అగ్రేసరః (శ్రేష్ఠుడు / అగ్రగణ్యుడు)

    • స్రోతఃపతిమ్ = సముద్రమ్ (సముద్రాన్ని)

    • వాడవః = వాడవాగ్నిః (సముద్రంలోని అగ్ని)

    • జీమూతైః = మేఘైః (మేఘాల చేత)

    • నిదాఘ = గ్రీష్మ (వేసవి కాలపు ఎండ)

  • తాత్పర్యం:

    తమ పొట్ట పోషించుకోవడమే పనిగా బతికే అల్పులు వేలకొద్దీ ఉంటారు. కానీ పరోపకారమే తన స్వార్థంగా భావించేవాడు ఒక్కడే సజ్జనులలో అగ్రగణ్యుడు. వాడవాగ్ని తన తీరని ఆకలి కోసం మాత్రమే సముద్రపు నీటిని తాగుతుంది; కానీ మేఘాలు మాత్రం గ్రీష్మతాపంతో అల్లాడిపోయే సమస్త లోకానికి ఉపశమనం కలిగించడానికే సముద్ర జలాలను గ్రహిస్తాయి.

శ్లోకం 258

మజ్జన్తోఽపి విపత్పయోధిగహనే నిఃశఙ్కధైర్యావృతాః

కుర్వన్త్యేవ పరోపకారమనిశం సన్తో యథాశక్తి వై ।

రాహోరుగ్రకరాలవక్త్రకుహరగ్రాసాభిభూతోఽప్యలం

చన్ద్రః కిం న జనం కరోతి సుఖినం గ్రాసావశేషైః కరైః ॥ 258 ॥

  • పదార్థాలు:

    • విపత్పయోధి = విపదేవ విపదాం వా పయోధిః సముద్రః (ఆపదలనే సముద్రం)

    • కరాల = భయఙ్కరమ్ (భయంకరమైన)

  • తాత్పర్యం:

    ఆపదలనే అగాధ సముద్రంలో మునిగిపోతున్నప్పటికీ, నిశ్చలమైన ధైర్యంతో సజ్జనులు తమ శక్తిమేరకు నిరంతరం పరోపకారం చేస్తూనే ఉంటారు. రాహువు యొక్క భయంకరమైన నోటి గుహలో చిక్కుకొని గ్రహణానికి గురైనప్పటికీ, చంద్రుడు మిగిలివున్న తన కిరణాలతో లోకానికి వెన్నెల సుఖాన్ని అందించడం లేదా! అలాగే ఉత్తములు కూడా కష్టాల్లోనూ పరులకు మేలు చేస్తారు.


శ్లోకం 259

వాంఛా సజ్జనసఙ్గమే పరగుణే ప్రీతిర్గురౌ నమ్రతా

విద్యాయాం వ్యసనం స్వయోషితి రతిర్లోకాపవాదాద్భయమ్ ।

భక్తిః శూలిని శక్తిరాత్మదమనే సంసర్గముక్తిః ఖలేష్వ్-

ఏతే యేషు వసన్తి నిర్మలగుణాస్తేభ్యో నరేభ్యో నమః ॥ 259 ॥

  • పదార్థాలు:

    • స్వయోషితి = స్వస్త్రియామ్ (తన భార్యయందు మాత్రమే)

    • శూలిని = శంకరే (పరమశివునియందు)

    • ఆత్మదమనే = మనోజయే (ఇంద్రియ/మనో నిగ్రహమునందు)

  • తాత్పర్యం:

    సజ్జనుల సాంగత్యం కోరడం; ఇతరుల సుగుణాలను ప్రేమించడం; గురువుల పట్ల వినయంతో మెలగడం; విద్యపై అమితమైన ఆసక్తి (వ్యసనం) కలిగి ఉండటం; స్వధర్మపత్నియందే అనురాగం కలిగి ఉండటం; లోకాపవాదానికి భయపడటం; శివునియందు భక్తి; ఇంద్రియ నిగ్రహం; దుర్జనుల సహవాసానికి దూరంగా ఉండటం – ఇటువంటి నిర్మలమైన సద్గుణాలు కలిగిన ఉత్తమ మానవులకు నమస్కారములు.

శ్లోకం 260

దృశ్యన్తే భువి భూరి నిమ్బతరవః కుత్రాపి తే చన్దనాః

పాషాణైః పరిపూరితా వసుమతీ వజ్రో మణిర్దుర్లభః ।

శ్రూయన్తే కరటారవాశ్చ సతతం చైత్రే కుహూకూజితం

తన్మన్యే ఖలసంకులం జగదిదం ద్వివ్రాః క్షితౌ సజ్జనాః ॥ 260 ॥

  • పదార్థాలు:

    • వజ్రః = హీరకమణిః (వజ్రము)

    • కరటారవాః = కాకశబ్దాః (కాకుల అరుపులు)

    • కుహూకూజితమ్ = కోకిలశబ్దాః (కోకిలల మధుర గానం)

  • తాత్పర్యం:

    ఈ భూమిపై వేపచెట్లు లెక్కలేనన్ని కనిపిస్తాయి కానీ, చందన వృక్షాలు ఎక్కడో కొన్నే ఉంటాయి. భూమి రాళ్లతో నిండి ఉంటుంది కానీ, విలువైన వజ్రం లభించడం చాలా అరుదు. నిరంతరం కాకుల అరుపులే వినిపిస్తాయి కానీ, వసంతకాలంలో మాత్రమే కోకిల కూతలు వినిపిస్తాయి. అందువల్ల ఈ లోకం దుర్జనులతో నిండి ఉందని, సజ్జనులు ఈ భూమిపై అక్కడక్కడా ఇద్దరో ముగ్గురో మాత్రమే ఉంటారని నేను భావిస్తున్నాను.

శ్లోకం 261

ఘర్మార్తం న తథా సుశీతలజలైః స్నానం న ముక్తావలిర్-

న శ్రీఖణ్డవిలేపనం సుఖయతి ప్రత్యఙ్గమప్యర్పితమ్ ।

ప్రీత్యా సజ్జనభాషితం ప్రభవతి ప్రాయో యథా చేతసః

సద్యుక్త్యా చ పురస్కృతం సుకృతినామాకృష్తిమన్త్రోపమమ్ ॥ 261 ॥

  • పదార్థాలు:

    • ముక్తావలిః = ముక్తాసరః (ముత్యాల హారము)

  • తాత్పర్యం:

    ఎండవేడిమితో అలమటించే వ్యక్తికి చల్లని నీటి స్నానంగానీ, ముత్యాల హారంగానీ, శరీరం నిండా పూసిన చందన లేపనంగానీ అంతటి సుఖాన్ని ఇవ్వలేవు. సజ్జనులు ప్రేమతో, మంచి యుక్తులతో, ఆకర్షణ మంత్రంలా పలికే మధురమైన హితవాక్కులు పుణ్యాత్ముల చిత్తానికి కలిగించేంత ఆనందాన్ని, శాంతిని మరేవీ కలిగించలేవు.

శ్లోకం 262

ధర్మే తత్పరతా ముఖే మధురతా దానే సముత్సాహితా

మిత్రేఽవఞ్చకతా గురౌ వినమితా చిత్తేఽతిగమ్భీరతా ।

ఆచారే శుచితా గుణే రసికతా శాస్త్రేఽతివిజ్ఞానితా

రూపే సున్దరతా హరౌ భజనితా సత్స్వేవ సందృశ్యతే ॥ 262 ॥

  • తాత్పర్యం:

    ధర్మం పట్ల శ్రద్ధ, ముఖంలో మధురమైన మాటలు, దానమివ్వడంలో ఉత్సాహం, మిత్రుడిని మోసం చేయని గుణం, గురువు పట్ల వినయం, హృదయంలో గంభీరత, ప్రవర్తనలో పవిత్రత, సద్గుణాల పట్ల రసజ్ఞత, శాస్త్రాలలో విశేష విజ్ఞానం, రూపంలో సౌందర్యం, పరమేశ్వరుని యందు భక్తి – ఈ సకల సద్గుణాలు కేవలం సజ్జనులయందే కనిపిస్తాయి.

శ్లోకం 263

సౌజన్యామృతసిన్ధవః పరహితప్రారబ్ధవీరవ్రతా

వాచాలాః పరవర్ణనే నిజగుణాలాపే చ మౌనవ్రతాః ।

విపత్స్వప్యవిలుప్తధైర్యనిచయాః సమ్పత్స్వనుత్సేకినో

మా భూవన్ఖలవక్త్రనిర్గతవిషజ్వాలాతతాః సజ్జనాః ॥ 263 ॥

  • పదార్థాలు:

    • సౌజన్యామృతసిన్ధవః = సుజనతామృతసముద్రాః (సౌజన్యమనే అమృతానికి సముద్రాల వంటివారు)

    • విపత్సు = విపత్తికాలేషు (కష్టకాలాలలో)

    • అనుత్సేకినః = గర్వరహితాః (గర్వం లేనివారు)

  • తాత్పర్యం:

    సౌజన్యమనే అమృతానికి సముద్రాల వంటివారు, పరోపకారమనే వీరవ్రతాన్ని పూనినవారు, ఇతరుల గుణాలను పొగడడంలో వాచాలురు (ఎక్కువగా మాట్లాడేవారు), తమ సొంత గుణాల ప్రస్తావన వచ్చినప్పుడు మౌనం వహించేవారు, ఆపదల్లోనూ ధైర్యాన్ని కోల్పోనివారు, సంపదలు ఉన్నా గర్వపడనివారైన ఇటువంటి ఉత్తమ సజ్జనులు దుష్టుల నోటినుండి వెలువడే విషజ్వాలల బారిన పడకుందురు గాక!

శ్లోకం 264

యే దీనేషు దయాలవః స్పృశతి యానల్పోఽపి న శ్రీమదో

వ్యగ్రా యే చ పరోపకారకరణే హృష్యన్తి యే యాచితాః ।

స్వస్థాః సన్తి చ యౌవనోన్మదమహావ్యాధిప్రకోపేఽపి యే

తైః స్తమ్భైరివ సుస్థితైః కలిభరక్లాన్తా ధరా ధార్యతే ॥ 264 ॥

  • పదార్థాలు:

    • హృష్యన్తి = హర్షయుక్తాః భవన్తి (సంతోషిస్తారు)

    • ధరా = పృథ్వీ (భూమి)

  • తాత్పర్యం:

    దీనుల పట్ల దయ గలవారు; కొద్దిపాటి సంపద గర్వం కూడా తాకనివారు; పరోపకారం చేయడంలోనే నిరంతరం నిమగ్నమయ్యేవారు; ఇతరులు వచ్చి యాచించినప్పుడు ఎంతో సంతోషించేవారు; యౌవనం అనే మదోన్మాద మహావ్యాధి ప్రకోపించినా నిర్మలంగా, స్థిరంగా ఉండేవారు – దృఢమైన స్తంభాల వంటి అటువంటి మహాత్ముల వల్లనే కలియుగ పాపభారంతో అలసిపోయిన ఈ భూమి నేటికీ నిలబడి భరింపబడుతోంది.

శ్లోకం 265

క్షారో వారినిధిః కలఙ్కకలుషశ్చన్ద్రో రవిస్తాపకృత్-

పర్జన్యశ్చపలాశ్రయోఽభ్రపటలాదృశ్యః సువర్ణాచలః ।

శూన్యం వ్యోమ రసా ద్విజిహ్వవిధృతా స్వర్ధేనురప్యేకపశూః

కాష్ఠం కల్పతరుర్దృషత్సురమణిస్తత్కేన సామ్యం సతామ్ ॥ 265 ॥

  • పదార్థాలు:

    • చపలా = విద్యుత్ (మెరుపు)

    • రసా = పృథ్వీ (భూమి)

  • తాత్పర్యం:

    సముద్రం ఉప్పునీటితో కూడినది; చంద్రుడు మచ్చతో కూడినవాడు; సూర్యుడు తాపాన్ని కలిగిస్తాడు; మేఘం చంచలమైన మెరుపుకు నిలయం; మేరుపర్వతం మేఘాల వెనుక దాగి కనిపించనిది; ఆకాశం శూన్యమైనది; భూమి పాముల చేత మోయబడుతున్నది; కామధేనువు పశువే; కల్పవృక్షం కేవలం చెక్క మాత్రమే; చింతామణి రాతి ముక్క మాత్రమే. ఇలా ప్రతిదానిలోనూ ఏదో ఒక లోపం ఉన్నప్పుడు, నిర్మల గుణవంతులైన సజ్జనులతో పోల్చడానికి ఈ లోకంలో సాటివచ్చే వస్తువు ఏమున్నది?

శ్లోకం 266

కస్మాదిన్దురసౌ ధినోతి జగతీం పీయూషగర్భైః కరైః

కస్మాద్వా జలధారయైవ ధరణీం ధారాధరః సిఞ్చతి ।

ఆత్మభ్రమమయం చ నన్దయతి వా కస్మాత్త్రిలోకీం రవిః

సాధూనాం హి పరోపకారకరణే నోపాధ్యపేక్షం మనః ॥ 266 ॥

  • తాత్పర్యం:

    ఈ చంద్రుడు అమృతాన్ని చిలికే తన కిరణాలతో జగత్తును ఎందుకు సంతృప్తిపరుస్తున్నాడు? మేఘం వర్షధారలతో భూమిని ఎందుకు తడుపుతున్నది? సూర్యుడు తన ఉదయభ్రమణాలతో ముల్లోకాలకూ ఎందుకు ఆనందాన్ని కలిగిస్తున్నాడు? (ఎవరి నుంచీ ఏ ప్రయోజనాన్ని ఆశించి కాదు). ఎందుకంటే సజ్జనుల మనస్సు పరోపకారం చేయడానికి ఎటువంటి షరతులు, కారణాలు లేదా ప్రత్యుపకారాలను ఆశించదు.

శ్లోకం 267

అద్వైతం సుఖదుఃఖయోరనుగతం సర్వాస్వవస్థాసు యద్-

విశ్రామో హృదయస్య యత్ర జరసా యస్మిన్నహార్యో రసః ।

కాలేనావరణాత్యయాత్పరిణతే యత్స్నేహసారే స్థితం

భద్రం తస్య సుమానుషస్య కథమప్యేకం హి తత్ప్రార్థ్యతే ॥ 267 ॥

  • తాత్పర్యం:

    సుఖదుఃఖాలలో ఏకరూపంగా నిలిచేది, అన్ని అవస్థలలోనూ అనుసరించేది, హృదయానికి నిజమైన విశ్రాంతినిచ్చేది, వృద్ధాప్యం వచ్చినా చెక్కుచెదరని ప్రేమానురాగాలు కలది, కాలక్రమేణా పైపై మొహమాటాలు తొలగిపోయి గాఢమైన స్నేహసారంగా పరిణమించేది అయిన అటువంటి ఒక్క ఉత్తమ మిత్రుని సాహచర్యం లభించడమే ఒక మానవుడికి సర్వోత్తమమైన శుభప్రదమైన భాగ్యం.

శ్లోకం 268

గర్వం నోద్వహతే న నిన్దతి పరాన్నో భాషతే నిష్ఠురం

ప్రోక్తం కేనచిదప్రియం చ సహతే క్రోధం చ నాలమ్బతే ।

శ్రుత్వా కావ్యమలక్షణం పరకృతం సంతిష్ఠతే మూకవద్-

దోషాంశ్ఛాదయతే స్వయం న కురుతే హ్యేతత్సతాం లక్షణమ్ ॥ 268 ॥

  • తాత్పర్యం:

    గర్వపడకపోవడం; ఇతరులను నిందించకపోవడం; కఠినమైన మాటలు మాట్లాడకపోవడం; ఎవరైనా అప్రియంగా మాట్లాడినా ఓర్చుకోవడం; కోపం తెచ్చుకోకపోవడం; ఇతరులు చెప్పిన దోషభూయిష్టమైన కావ్యాన్ని విన్నా మౌనంగా ఉండిపోవడం; ఇతరుల తప్పులను కప్పిపుచ్చుతూ, తాను మాత్రం ఎలాంటి దోషాలూ చేయకపోవడం – ఇవియే ఉత్తమ సజ్జనుల సహజ లక్షణాలు.



శ్లోకం 269

కిం కూర్మస్య భరవ్యథా న వపుషి క్ష్మాం న క్షిపత్యేష యత్-

కిం వా నాస్తి పరిశ్రమో దినపతేరాస్తే న యన్నిశ్చలః ।

కిం చాఙ్గీకృతముత్సృజన్హి మనసా శ్లాఘ్యో జనో లజ్జతే

నిర్వాహః ప్రతిపన్నవస్తుషు సతామేతద్ధి గోత్రవ్రతమ్ ॥ 269 ॥

  • తాత్పర్యం:

    ఆదికూర్మానికి శరీరంలో మోయలేని బరువు యొక్క బాధ లేదా? భూమిని ఎందుకు క్రింద పడేయడం లేదు? సూర్యుడికి అలసట లేదా? రోజూ ఆకాశంలో ఎందుకు ఆగకుండా తిరుగుతున్నాడు? ఎందుకంటే, ప్రశంసనీయులైన మహాత్ములు ఒకసారి ఒప్పుకున్న పనిని మధ్యలో వదిలివేయడానికి మనస్సులోనే ఎంతో సిగ్గుపడతారు. ఇచ్చిన మాటను, చేపట్టిన కార్యాన్ని చివరివరకు నిలబెట్టుకోవడమే సజ్జనుల కులధర్మం (సహజ వ్రతం).

శ్లోకం 270

సేతూపక్రమకౌతుకాహృతగిరిప్రక్షేపవేగోచ్ఛలన్-

నిఃశేషామ్బుపరిస్ఫుటోదరదరీగమ్భీరిమా సాగరః ।

చక్రే గోష్పదవద్విలఙ్ఘితవతోఽప్యన్తర్భయం మారుతేః

పూర్ణత్వాదతిరిచ్యతే హి మహతస్తుచ్ఛస్య దుర్లఙ్ఘ్యతా ॥ 270 ॥

  • తాత్పర్యం:

    • హనుమంతుని లంఘనం:

      సీతాన్వేషణ సమయంలో హనుమంతుడు సముద్రం మీదుగా ఒక్క దూకు దూకి లంకను చేరుకున్నాడు. అప్పుడు అతనికి ఆ మహా సముద్రం ఒక ఆవు గిట్టలో ఇమిడే చిన్న గుంటంత సులభంగా (గోష్పదవత్) అనిపించింది. ఉపరితలం నుంచి చూసినప్పుడు లేదా కేవలం దాటడమే లక్ష్యమైనప్పుడు సముద్ర విస్తృతి అతడికి పెద్ద విషయంగా తోచలేదు.

    • సేతు నిర్మాణ సమయం:

      కానీ రాములవారి వానర సైన్యం సేతువు కట్టే సమయంలో భారీ కొండలను, పర్వత శిఖరాలను పెల్లగించి వేగంగా సముద్రంలో విసిరేశారు. ఆ ప్రచండ వేగానికి నీరంతా ఎగిరిపడి, సముద్రపు అడుగుభాగంలోని అగాధమైన లోతులు, భయంకరమైన గుహలు, కొండచరియలు కళ్లకు కట్టాయి. ఆ గంభీరమైన లోతులను, నిశ్చల పూర్ణత్వాన్ని ప్రత్యక్షంగా చూసినప్పుడు – సాక్షాత్తు అంతకుముందు సునాయాసంగా దాటేసిన హనుమంతుడి మనస్సులో సైతం ఒక క్షణం భయం/అబ్బురం (అన్తర్భయం) కలిగింది.

    లోతైన తాత్విక అంతరార్థం

    • పరిపూర్ణత లోతుల్లో ఉంటుంది:

      పైపైకి చూస్తే ఎవరినైనా తేలికగా అంచనా వేయవచ్చు లేదా దాటవచ్చు. కానీ ఒక మహావ్యక్తి అంతరంగాన్ని, అతని జ్ఞాన గాంభీర్యాన్ని, నిశ్చల పూర్ణత్వాన్ని నిశితంగా పరిశీలించినప్పుడు మాత్రమే అతని నిజమైన మహత్యం అర్థమై గౌరవంతో కూడిన భయభక్తులు కలుగుతాయి.

    • మహతస్తుచ్ఛస్య దుర్లఙ్ఘ్యతా (మహాత్ములను అధిగమించడం అసాధ్యం):

      లోతులేని తుచ్ఛమైనవాడిని, పైపై మాటల మనిషిని ఎవరైనా సులభంగా దాటిపోవచ్చు (జయించవచ్చు). కానీ నిండుకుండలాంటి గాంభీర్యం, అపారమైన గుణసంపద ఉన్న మహాత్ముని లోతులను కొలవడం, అతనిని ధిక్కరించి అధిగమించడం సాక్షాత్తు వాయుపుత్రుడి వంటి పరాక్రమవంతులకైనా సాధ్యం కాదు.

    సారాంశం:

    పైపై రూపం చూసి చేసే నిర్ణయం కంటే, అంతరంగాన్ని చూసినప్పుడే మహాత్ముల అసలైన గాంభీర్యం బోధపడుతుంది. లోతు తెలియని నాడు చులకనగా తోచేదే, నిజమైన పరిపూర్ణత తెలిసిననాడు అత్యున్నత భక్తిభావానికి కారణమవుతుంది.


శ్లోకం 271

శూరాః సన్తి సహస్రశః ప్రతిపదం విద్యావిదోఽనేకశః

సన్తి శ్రీపతయో నిరస్తధనదాస్తేఽపి క్షితౌ భూరిశః ।

యే కర్మణ్యనిరీక్ష్య వాఽన్యమనుజం దుఃఖార్దితం యన్మనస్-

తాద్రూప్యం ప్రతిపద్యతే జగతి తే సత్పురుషాః పఞ్చషాః ॥ 271 ॥

  • తాత్పర్యం:

    ఈ లోకంలో అడుగడుగునా వేలకొద్దీ వీరులు ఉన్నారు; అనేకమంది విద్యావేత్తలు ఉన్నారు; కుబేరుడిని మించిన శ్రీమంతులూ లెక్కలేనంతమంది ఉన్నారు. కానీ ఇతరుల కష్టాలను చూసినప్పుడు తమ కర్మల ఫలితం అని ఉపేక్షించకుండా, దుఃఖితుల బాధను చూసి తమ హృదయం కూడా అదే బాధను అనుభవించి ద్రవించే సత్పురుషులు మాత్రం జగత్తులో ఐదారుగురు మాత్రమే ఉంటారు (అత్యంత అరుదుగా ఉంటారు).

శ్లోకం 272

ఖ్యాతిం యత్ర గుణా న యాన్తి గుణినస్తత్రాదరః స్యాత్కుతః

కిం కుర్యాద్బహుశిక్షితోఽపి పురుషః పాషాణభూతే జనే ।

ప్రేమారూఢవిలాసినీమదవశవ్యావృత్తకణ్ఠస్వనః

సీత్కారో హి మనోహరోఽపి బధిరే కిం నామ కుర్యాద్గుణమ్ ॥ 272 ॥

  • తాత్పర్యం:

    సద్గుణాలకు ఎక్కడ గుర్తింపు ఉండదో అక్కడ గుణవంతులకు ఆదరణ ఎలా లభిస్తుంది? బండరాళ్ల వంటి జనుల మధ్య ఎంతటి విద్వాంసుడైనా ఏమి చేయగలడు? అమితానురాగంతో ఉన్న సుందరి మధురంగా చేసే శృంగార సీత్కార ధ్వని ఎంత మనోహరమైనదైనా చెవిటివాని ముందు ఏ విధంగా వ్యర్థమో, వివేకం లేనివారి వద్ద పాండిత్యమూ అంతే వ్యర్థం.

శ్లోకం 273

తృష్ణా ఛిన్ద్ధి భజ క్షమాం జహి మదం పాపే రతిం మా కృథాః

సత్యం బ్రూహ్యనుయాహి సాధుపదవీం సేవస్వ విద్వజ్జనాన్ ।

మాన్యాన్మానయ విద్విషోఽప్యనునయ హ్యాచ్ఛాదయ స్వాన్గుణాన్-

కీర్తిం పాలయ దుఃఖితే కురు దయామేతత్సతాం లక్షణమ్ ॥ 273 ॥

  • తాత్పర్యం:

    దురాశను వదులుము; ఓర్పును అలవర్చుకొనుము; గర్వాన్ని నశింపజేయుము; పాపకార్యాల యందు ఆసక్తి చూపవద్దు; సత్యాన్ని పలుకుము; సజ్జనుల మార్గాన్ని అనుసరించుము; విద్వాంసులను సేవించుము; పూజ్యులను గౌరవించుము; శత్రువులనైనా శాంతింపజేయుము; నీ గొప్పతనాన్ని నీవే చాటుకోకుము; కీర్తిని కాపాడుకొనుము; దుఃఖితులపై దయ చూపుము – ఇవియే సజ్జనుల ఉత్తమ లక్షణాలు.

శ్లోకం 274

స్వామ్యే పేశలతా గుణే ప్రణయితా హర్షే నిరుత్సేకతా

పాత్రే సంవృతతా శ్రుతే సుమతితా విత్తోఽయే త్యాగితా ।

సాధౌ సాదరతా ఖలే విముఖతా పాపే పరం భీరుతా

దుఃఖే క్లేశసహిష్ణుతా చ మహతాం కల్యాణమాకాఙ్క్షతి ॥ 274 ॥

  • తాత్పర్యం:

    అధికారంలో సౌమ్యత, సుగుణాల పట్ల అనురాగం, సంతోషంలో నిగర్వం, యోగ్యుల విషయంలో గోప్యత, శాస్త్రజ్ఞానంలో సద్బుద్ధి, ధన సంపాదనలో దానగుణం, సజ్జనుల పట్ల ఆదరణ, దుర్జనుల పట్ల విముఖత, పాపం పట్ల తీవ్రమైన భయం, కష్టాలలో సహనశీలత – ఇవన్నీ మహాత్ములకు సకల శుభాలను చేకూరుస్తాయి.

శ్లోకం 275

గేహం దుర్గతబన్ధుభిర్గురుగుృహం ఛాత్రైరహంకారిభిర్-

హట్టం పత్తనవఞ్చకైర్మునిజనైః శాపోన్ముఖైరాశ్రమాన్ ।

సింహాద్యైశ్చ వనం ఖలైర్నృపసభాం చౌరైర్దిగన్తానపి

సంకీర్ణానవలోక్య సత్యసరలః సాధుః క్వ విశ్రామ్యతి ॥ 275 ॥

  • తాత్పర్యం:

    ఇల్లు దురహంకారులైన బంధువులతో, గురుకులం అహంకార పూరితులైన శిష్యులతో, సంత మోసగాళ్లతో, ఆశ్రమాలు శాపాలిచ్చే మునులతో, అడవి క్రూరమృగాలతో, రాజసభ దుష్టులతో, దిక్కులన్నీ దొంగలతో నిండి ఉండటం చూసి – సత్యవంతుడు, నిష్కపటి అయిన సజ్జనుడు మనశ్శాంతికై ఎక్కడ విశ్రాంతి పొందగలడు?

శ్లోకం 276

దీనానాం కల్పవృక్షః సుగుణఫలనतः సజ్జనానాం కుటుమ్బీ

హ్యాదర్శః శిక్షితానాం సుచరితనికషః శీలవేలాసముద్రః ।

సత్కర్తా నావమన్తా పురుషగుణనిధిర్దక్షిణోదారసత్త్వో

హ్యేకః శ్లాఘ్యః స జీవత్యధికగుణతయా చోచ్ఛ్వసన్తీవ చాన్యే ॥ 276 ॥

  • తాత్పర్యం:

    దీనులకు కల్పవృక్షం, సద్గుణాలనే పండ్లతో వినయంగా వంగినవాడు, సజ్జనులందరినీ కుటుంబంగా భావించేవాడు, విద్యావంతులకు ఆదర్శప్రాయుడు, సత్ప్రవర్తనకు గీటురాయి, సదాచారమనే తీరం దాటని సముద్రం, అందరినీ సత్కరిస్తూ ఎవరినీ అవమానించనివాడు, ఉదార గుణనిధి అయిన ఆ ఒక్క ఉత్తముడు మాత్రమే నిజంగా జీవిస్తున్నాడు; మిగిలిన సాధారణ జనులు కేవలం ఊపిరి పీలుస్తూ బతుకుతున్నారంతే!

శ్లోకం 277

నమ్రత్వేనోన్నమన్తః పరగుణకథనైః స్వాన్గుణాన్ఖ్యాపయన్తః

స్వార్థాన్సంపాదయన్తో వితతబహుతరారమ్భయత్నాః పరార్థే ।

క్షాన్త్యైవాక్షేపరూక్షాక్షరముఖరముఖాన్దుర్ముఖాన్దుఃఖయన్తః

సన్తః సాశ్చర్యచర్యా జగతి బహుమతాః కస్య నాభ్యర్థనీయాః ॥ 277 ॥

  • పదార్థాలు:

    • ఖ్యాపయన్తః = ప్రకటీకుర్వన్తః (తాము చెప్పుకోకుండా ఇతరులను పొగడటం ద్వారానే తమ గుణాలను లోకానికి వెల్లడించేవారు)

  • తాత్పర్యం:

    వినయంతోనే ఉన్నత శిఖరాలను అధిరోహించేవారు; ఇతరుల సుగుణాలను కొనియాడడం ద్వారానే తమ సద్గుణాలను తెలియజేసేవారు; పరోపకారార్థం చేసే మహత్తర ప్రయత్నాల ద్వారానే తమ ధన్యతను (స్వార్థాన్ని) సాధించుకునేవారు; నిందించే కఠిన వాక్కులు పలికే దుష్టులను తమ అపారమైన ఓర్పుతోనే సిగ్గుపడేలా చేసేవారు – ఇటువంటి ఆశ్చర్యకరమైన ఉత్తమ నడవడిక గల సజ్జనులు లోకంలో ఎవరి చేత గౌరవింపబడరు? అందరికీ పూజనీయులే!

శ్లోకం 278

వక్త్రే వల్గాప్రకర్షః సమరభువి తవ ప్రాణరక్షాపి దైవాత్-

స్వేచ్ఛాచారో న చాస్తే నహి భవతి తథా భారవాహో నితాన్తమ్ ।

ఇత్యుక్తోఽశ్వః ఖరేణ ప్రహసితవదనో మూక ఏవావతస్థే

తస్మాజ్జాత్యా మహాన్తోఽధమజనవిషయే మౌనమేవాశ్రయన్తే ॥ 278 ॥

  • పదార్థాలు:

    • వల్గాప్రకర్షః = ముఖబన్ధన (లగామ్) సౌష్ఠవమ్ (నోటికి బిగించిన కళ్లెం యొక్క బంధనం)

    • సమరభువి = సంగ్రామాఙ్గణే (యుద్ధభూమిలో)

  • తాత్పర్యం:

    గాడిద గుర్రంతో ఇలా అన్నది: "నీ నోటికి ఎప్పుడూ కళ్లెం బిగించి ఉంటుంది, యుద్ధభూమిలో నీ ప్రాణాలు దక్కడం కేవలం దైవాధీనం, నీకు స్వేచ్ఛగా తిరిగే భాగ్యం లేదు, అలాగని నాలాగ బరువులు మోసే ఓపికా నీకు లేదు!" అని ఎగతాళి చేసింది. దానికి ఆ గుర్రం నవ్వుతూ మౌనంగా ఉండిపోయింది. అలాగే, ఉత్తమ జాతికి చెందిన మహాత్ములు అల్పులైన నీచులు మాట్లాడే వ్యర్థపు మాటలకు బదులివ్వకుండా మౌనాన్నే ఆశ్రయిస్తారు.

గాడిద దృష్టికోణం (అల్పుల ఆలోచనా విధానం)

గాడిద  లోపాలుగా భావించిన అంశాలు:

  • కళ్లెం (శిక్షణ & క్రమశిక్షణ): గుర్రానికి నోటికి కళ్లెం ఉంటుంది, స్వేచ్ఛగా ఎక్కడపడితే అక్కడ మేయలేదు.

  • యుద్ధ ప్రమాదం (ఉన్నత లక్ష్యం): యుద్ధభూమికి వెళ్లి ప్రాణాలను సైతం పణంగా పెట్టాలి.

  • భారం మోయలేకపోవడం (శారీరక శ్రమ): తనలా రోజంతా మూటలు మోసే బానిసత్వం గుర్రానికి చేతకాదు.

గాడిద తన స్థితిని 'స్వేచ్ఛ' అని, మోసే బరువులను 'గొప్పతనం' అని భ్రమపడింది. క్రమశిక్షణ, రాజోచితమైన కర్తవ్యం, యుద్ధంలో వీరత్వం అనే ఉన్నత విలువలు అల్పబుద్ధి కలదానికి అర్థం కావు.

గుర్రం మౌనం (మహాత్ముల ఔన్నత్యం)

  • మౌనమే సమాధానం:

    గాడిద చేసిన ఎగతాళికి గుర్రం కోపగించుకోలేదు, ఎలాంటి వాదనలకూ దిగలేదు; కేవలం చిరునవ్వు నవ్వి మౌనంగా ఉండిపోయింది (మూక ఏవావతస్థే).

  • స్థాయి భేదం:

    గాడిద స్థాయి కేవలం తిండి, బరువులు మోయడం మాత్రమే. గుర్రం స్థాయి రాజుల రథాలను నడపడం, రాజ్యాధికారాన్ని నిర్ణయించే యుద్ధరంగంలో పరాక్రమం చూపడం. తన స్థాయిని తగ్గించుకుని గాడిదకు సమాధానం చెప్పడం తన ఔన్నత్యానికే అవమానమని గుర్రం గ్రహించింది.

జీవన సత్యం & అంతరార్థం

  • అధమజనవిషయే మౌనమేవాశ్రయన్తే:

    ఉన్నత సంస్కారం, గొప్ప ఆశయాలు ఉన్న మహాత్ములు నీచుల అసూయాద్వేషాలతో కూడిన మాటలకు, విమర్శలకు ఎప్పుడూ స్పందించరు.

  • తమ క్రమశిక్షణను 'బానిసత్వం' అనీ, త్యాగాన్ని 'మూర్ఖత్వం' అనీ అల్పులు ఎగతాళి చేసినప్పుడు, వారితో వాదించి సమయాన్ని, శక్తిని వృథా చేసుకోకుండా మౌనంగా ఉండటమే శ్రేష్ఠమైన ప్రవర్తన.

సారాంశం:

సింహం అరుపులకు అడవి స్పందిస్తుంది కానీ, కుక్కల మొరుగుడుకు కాదు. అలాగే అల్పుల అజ్ఞానపు మాటలకు ఉత్తములు ఇచ్చే అత్యంత గౌరవప్రదమైన, శక్తిమంతమైన సమాధానం "మౌనం" మాత్రమే.



No comments:

Post a Comment

అరిపలాయనమ్, ప్రతాపవర్ణనమ్, కీర్తివర్ణనమ్

  అరిపలాయనమ్ శ్లోకము 1 సాలకాననయుక్తాపి సాలకాననవర్జితా | హారావరుద్ధకణ్ఠాపి విహారారివధూస్తవ || 1 || విశేషాలు (విరోధాభాస & శ్లేషాలంకారము): ...