Tuesday, August 18, 2026

ఛాందస ప్రశంసా మొదలయినవి( శ్లోకాల మొత్తం సంఖ్య 63)

 

  1. ఛాందస ప్రశంసా(01) ఛాందస నిందా(01) వైయాకరణ ప్రశంసా (8)వైయాకరణ నిందా(3)నైయాయిక ప్రశంసా(5)నైయాయిక నిందా(10)మీమాంసక ప్రశంసా (5)మీమాంసక నిందా(2)వైద్య ప్రశంసా(6)కువైద్య నిందా(9)గణక ప్రశంసా(6)  కుగణక నిందా(6)పౌరాణికనిందా( 1)
  2. శ్లోకాల మొత్తం సంఖ్య 63.

1. ఛాందస ప్రశంసా (వేదపండితుల ప్రశంస)

శ్లోకము: నాధ్యాపయిష్యన్నిగమాన్ శ్రమేణోపాధ్యాయలోకా యది శిష్యవర్గాన్ ।

నిర్వేదవాదైః కిల నిర్వితానముర్వీతలం హన్త తదాభవిష్యత్ ॥ 1 ॥

  • తాత్పర్యము:

ఉపాధ్యాయులు గనుక ఎంతో శ్రమకోర్చి తమ శిష్యులకు వేదాలను బోధించకపోయి ఉండినట్లయితే, అయ్యో! ఈ భూమండలమంతా యజ్ఞయాగాదులు (వితానములు) లేనిదై, కేవలం వేదాంత విరక్తి లేదా నాస్తిక/శూన్య వాదాలతో నిండిపోయి ఉండేది కదా!

  • సంబంధిత పదాల అర్థాలు:
    • నిగమాన్ (శ్లోకంలో దోషనివారణ) – వేదములను

2. ఛాందస నిందా (జీవనోపాధిగా మార్చుకున్న ఛాందసుల నింద)

శ్లోకము: ఆః కష్టమప్రహృష్టాః శిష్టా అపి విత్తచాపలాద్విష్టాః ।

అధ్యాపయన్తి వేదానాదాయ చిరాయ మాసి మాసి భృతిమ్ ॥ 1 ॥

  • తాత్పర్యము:

అయ్యో! ఎంత కష్టము! సత్పురుషులు, పండితులైనప్పటికీ ధనాశతో చెడిపోయినవారై, అంతఃకరణ శుద్ధి లేదా సంతోషము లేకుండా కేవలం ప్రతి నెలా జీతం (భృతి) తీసుకుంటూ ఎక్కువ కాలం పాటు వేదాలను బోధిస్తున్నారు.

  • సంబంధిత పదాల అర్థాలు:
    • వేదాన్ – వేదములను (4)
    • భృతిమ్ – జీతము/వేతనము (5)
    • విష్టాః – చెడిపోయినవారు / నీచమైన స్థితికి దిగజారినవారు (13)

3. వైయాకరణ ప్రశంసా (వ్యాకరణ పండితుల ప్రశంస)

శ్లోకము 1:

వైయాకరణకిరాతాదపశబ్దమృగాః క్వ యాన్తి సంత్రస్తాః ।

జ్యోతిర్నటే విటభిషగాననగహ్వరాణి యది న స్యుః ॥ 1 ॥

  • తాత్పర్యము:

జ్యోతిష్కుడు, నటుడు, విటుడు, వైద్యుడు అనేవారి ముఖాలనే గుహలు గనుక లేకపోతే... వ్యాకరణవేత్త అనే వేటగాడిని చూసి భయపడిన ‘అపశబ్దములు’ (వ్యాకరణ దోషాలు గల పదాలు) అనే మృగాలు భయపడి ఎక్కడికి పారిపోగలవు? (అనగా వ్యాకరణజ్ఞానం లేని జ్యోతిష్కులు, నటులు, వైద్యులు మున్నగువారి నోటినుంచే అపశబ్దాలు వస్తుంటాయి).

  • సంబంధిత పదాల అర్థాలు:
    • కిరాత – కిరాతుడు/బోయవాడు/వేటగాడు (6)
    • సంత్రస్తాః – భయపడినవి (7)
    • జ్యోతిః – జ్యోతిష్కులు/గణకులు (8)
    • నటే – నటులు/నాట్యకారులు (9)
    • విట – జారుడు/విటుడు (10)
    • భిషక్ (గానన...) – వైద్యులు (11)
    • గహ్వరాణి – గుహలు/బిలములు (12)

శ్లోకము 2:

యద్యపి బహు నాధీషే తథాపి పఠ పుత్ర వ్యాకరణమ్ ।

స్వజనో శ్వజనో మా భూత్సకలం శకలం సకృచ్ఛకృత్ ॥ 2 ॥

  • తాత్పర్యము:

ఓ కుమారా! నీవు అనేక శాస్త్రాలు చదవకపోయినా కనీసం వ్యాకరణాన్ని చదువుకో. లేకపోతే ఉచ్చారణ దోషం వల్ల 'స్వజనుడు' (మన బంధువు) కాస్తా 'శ్వజనుడు' (కుక్క వంటివాడు) అవుతాడు; 'సకలము' (సమస్తము) 'శకలము' (ముక్క) అవుతుంది; 'సకృత్' (ఒక్కసారి) 'శకృత్' (రెట్ట/మలము) గా మారిపోతుంది!

శ్లోకము 3:

కృతదురితనిరాకరణం వ్యాకరణం చతురధీరధీయానః ।

బుధగణగణనావసరే కనిష్ఠికాయాః పరం జయతి ॥ 3 ॥

  • తాత్పర్యము:

పాపాలను/దోషాలను పోగొట్టే వ్యాకరణాన్ని నేర్చుకున్న తెలివైన విద్వాంసుడు, పండితులను లెక్కించే సమయంలో అందరికంటే అగ్రస్థానంలో (చిటికెన వేలుతో లెక్కించబడే ప్రథమ స్థానంలో) నిలిచి శ్రేష్ఠుడిగా ప్రకాశిస్తాడు.

శ్లోకము 4:

సూత్రం పాణినిబద్ధం కలయన్పురుషః సముద్వహతి సుదృశమ్ ।

వర్ణాదీనాం ధర్మాన్బుద్ధ్వా విధివత్ప్రయుఙ్క్తేఽసౌ ॥ 4 ॥

  • తాత్పర్యము (శ్లేషార్థం – వ్యాకరణము / వివాహము):
    • వ్యాకరణ పరంగా: పాణిని మహర్షి రచించిన సూత్రములను అర్థసహితంగా విచారించే పురుషుడు ఉత్తమమైన దృష్టిని (శుద్ధాశుద్ధ వివేచనను) పొందుతాడు. అతడు 'అ'కారము మున్నగు వర్ణాల లక్షణాలను తెలుసుకొని శాస్త్రోక్తంగా పదాలను ప్రయోగిస్తాడు.
    • వివాహ/లౌకిక పరంగా: చేతియందు కంకణ సూత్రమును ధరించిన వరుడు చక్కని నేత్రాలు కలిగిన స్త్రీని శాస్త్రోక్తంగా వివాహం చేసుకుంటాడు. అతడు బ్రాహ్మణ మున్నగు వర్ణాల ధర్మాలను తెలుసుకొని ధర్మకార్యాలలో ఆమెను కలుపుకొని ప్రవర్తిస్తాడు.
  • సంబంధిత పదాల అర్థాలు:
    • సూత్రమ్ – వ్యాకరణ సూత్రము; (పక్షాంతరమున: మంగళసూత్రము / కంకణము) (14)
    • పాణినిబద్ధమ్ – పాణిని చేత రచింపబడినది; (పక్షాంతరమున: చేతియందు కట్టబడినది) (15)
    • కలయన్ – అర్థజ్ఞానపూర్వకంగా విచారించుచూ; (పక్షాంతరమున: ధరించుచూ) (16)
    • సముద్వహతి – చక్కగా ధరించును / పొందును; (పక్షాంతరమున: పాణిగ్రహణం చేసుకుని వివాహమాడును) (17)
    • సుదృశమ్ – శ్రేష్ఠమైన వివేచన దృష్టిని; (పక్షాంతరమున: అందమైన కన్నులు గల స్త్రీని) (18)
    • వర్ణాదీనామ్ – అకారము మొదలగు వర్ణముల యొక్క; (పక్షాంతరమున: బ్రాహ్మణ క్షత్రియాది వర్ణముల యొక్క) (19)
    • బుద్ధ్వా – తెలుసుకొని (20)
    • విధివత్ – శాస్త్రానుసారముగా (21)
    • ప్రయుఙ్క్తే – ప్రయోగించును; (పక్షాంతరమున: నియమించును/జతపరచును) (22)

శ్లోకము 5:

పాతం జలే విష్ణుపదాపగాయాః పాతఞ్జలే చాపి నయేఽవగాహమ్ ।

చక్షతే శుద్ధిమా ప్రసూతేరా చ క్షతే రాగమధోక్షజే చ ॥ 5 ॥

  • తాత్పర్యము:

గంగా నది జలాలలో మునక వేయడం, పతంజలి మహర్షి రచించిన మహాభాష్యములో ప్రవేశించి అధ్యయనం చేయడం అనే ఈ రెండింటినీ పెద్దలు – జన్మించినప్పటి నుండి మరణించేంత వరకు శరీరానికి, మనస్సునకు శుద్ధిని చేకూర్చేవిగా మరియు శ్రీ మహావిష్ణువు నందు భక్తిని కలిగించేవిగా చెబుతారు.

  • సంబంధిత పదాల అర్థాలు:
    • పాతమ్ – మునుగుట / ప్రవేశించుట (23)
    • విష్ణుపదాపగాయాః – గంగా నది యందు (24)
    • పాతఞ్జలే – పతంజలి రచించిన (మహాభాష్యము) నందు (25)
    • నయే – వ్యాకరణ శాస్త్రము / నీతి నందు (26)
    • అవగాహమ్ – స్నానము / లోతైన అధ్యయనము (27)
    • చక్షతే – చెప్పుదురు / పేర్కొందురు (28)
    • ఆ ప్రసూతేః – జన్మించినది మొదలుకొని (29)
    • ఆ చ క్షతేః – మరణము వరకు (30)
    • (అనధీతమహాభాష్యాణామ్ – పతంజలి మహాభాష్యము చదవనివారికి ఇది తెలియదు) (31)

శ్లోకము 6:

నృణామనభ్యస్తఫణాభృదీశగిరాం దురాపా బుధరాజగోష్ఠీ ।

అబుద్ధచాపశ్రుతిపద్ధతీనాం యుద్ధక్షమేవోద్ధృతయోధసార్థా ॥ 6 ॥

  • తాత్పర్యము:

ధనుర్వేద మార్గము తెలియనివారికి యుద్ధరంగంలో పరాక్రమవంతులైన శత్రు సైన్యములతో పోరాడటం ఎంత అసాధ్యమో, అదే విధంగా ఆదిశేషుని (పతంజలి మహర్షి) వ్యాకరణ శాస్త్రాన్ని అభ్యసించని వారికి విద్వాంసులు, రాజపండితులతో కూడిన సభలలో నిలబడి మాట్లాడటం అంత దుర్లభము (అసాధ్యము).

  • సంబంధిత పదాల అర్థాలు:
    • దురాపా – పొందరానిది / దుర్లభము (1)
    • బుధరాజగోష్ఠీ – పండితరాజ సభ (2)
    • అబుద్ధచాపశ్రుతిపద్ధతీనామ్ – ధనుర్వేద మార్గములు తెలియనివారికి (3)

శ్లోకము 7:

నాఙ్గీకృతవ్యాకరణౌషధానామపాటవం వాచి సుగాఢమాస్తే ।

కస్మింశ్చిదుక్తే తు పదే కథంచిత్స్వేదం వపుర్విద్యతి వేపతే చ ॥ 7 ॥

  • తాత్పర్యము:

వ్యాకరణము అనే ఔషధాన్ని సేవించని (నేర్వని) వారి వాక్కులో ఎంతో అసమర్థత, లోపము ఉంటాయి. సభలో ఏదైనా ఒక పదాన్ని పలకవలసి వచ్చినప్పుడు, వారి శరీరమంతా భయంతో చెమటలు పట్టి వణికిపోతుంది.

  • సంబంధిత పదాల అర్థాలు:
    • వేపతే – వణుకును / కంపించును (4)

శ్లోకము 8:

శబ్దశాస్త్రమనధీత్య యః పుమాన్ వక్తుమిచ్ఛతి వచః సభాన్తరే ।

బన్ధుమిచ్ఛతి వనే మదోత్కటం హస్తినం కమలనాలతన్తునా ॥ 8 ॥

  • తాత్పర్యము:

వ్యాకరణ శాస్త్రాన్ని అధ్యయనం చేయకుండా పండిత సభలో మాట్లాడాలని ఆశించే మానవుడు... అడవిలో మదించిన ఏనుగును తామరతూడు యొక్క సన్నని దారంతో బంధించాలని ప్రయత్నించినట్లే అవుతుంది.

  • సంబంధిత పదాల అర్థాలు:
    • శబ్దశాస్త్రమ్ – వ్యాకరణము (5)
    • అనధీత్య – చదవకుండా / అధ్యయనం చేయకుండా (6)
    • కమలనాలతన్తునా – తామరతూడు దారముతో (7)

2. వైయాకరణ నిందా (శుష్క వ్యాకరణవేత్తల నింద)

శ్లోకము 1:

టిడ్ఢాణఞ్ద్వయసఞ్దఘఞ్మాత్రచ్ తిప్తస్ఝి సిప్థస్థ మిబ్వస్మస్తాఙ్ హశి చ టునా ష్టురత ఇఞ్ శశ్ఛోఽట్యచోఽన్త్యాది టి ।

లోపో వ్యోర్వలి వృద్ధిరేచి యచి భం దాధా ఘ్వదాప్ ఛే చ టేరిత్యబ్దాన్ నిలయన్నియన్తి కతిచిచ్ఛబ్దాన్ పఠన్తః కటూన్ ॥ 1 ॥

  • తాత్పర్యము:

"టిడ్ఢాణఞ్...", "తిప్తస్ఝి...", "వృద్ధిరేచి...", "యచి భమ్..." వంటి కఠినమైన పాణిని వ్యాకరణ సూత్రాలను, కర్ణకఠోరమైన శబ్దాలను వల్లెవేస్తూ కొందరు కేవలం శబ్దాల వెంటే పరుగెడుతూ తమ జీవిత కాలాన్నంతా (సంవత్సరాలను) వృథాగా గడిపేస్తున్నారు.

  • సంబంధిత పదాల అర్థాలు:
    • అబ్దాన్ – సంవత్సరములను (8)
    • నియన్తి (యాపయన్తి) – గడుపుచున్నారు (9)
    • కటూన్ – వినడానికి కఠినమైన (కర్ణకఠోరమైన) (10)

శ్లోకము 2:

సూత్రైః పాణినినిర్మితైర్బహుతరైర్నిష్పాద్య శబ్దావలీం వైకుణ్ఠస్తవమక్షమా రచయితుం మిథ్యాశ్రమాః శాబ్దికః ।

పక్వాన్నం వివిధశ్రమేణ వివిధాపూపాజ్యసూపాన్వితం మన్దాగ్నీననురున్ధతే మితబలానాఘ్రాతుమప్యక్షమాన్ ॥ 2 ॥

  • తాత్పర్యము:

పాణిని సూత్రాల ఆధారంగా ఎన్నో శబ్దాలను సాధించి కూడా శ్రీమహావిష్ణువును స్తుతించలేని వ్యాకరణవేత్తల శ్రమ అంతా వ్యర్థమే. ఎంతో శ్రమపడి నేతితో, పిండివంటలతో, పప్పుతో పంచభక్ష్య పరమాన్నాలు వండిన తర్వాత... వాటిని తినడం అటుంచి కనీసం వాసన కూడా చూడలేని అగ్నిమాంద్యం (జీర్ణశక్తి లేని), రోగగ్రస్తులైన బలహీనులకు వడ్డించినట్లు ఉంటుంది వీరి పరిస్థితి.

  • సంబంధిత పదాల అర్థాలు:
    • వైకుణ్ఠస్తవమ్ – విష్ణు స్తోత్రము (11)
    • శ్రమేణ (కృత్వేతి శేషః) – ఎంతో శ్రమతో సిద్ధం చేసి (12)
    • అనురున్ధతే – అనుకరిస్తున్నారు / బలవంతంగా వడ్డిస్తున్నారు (13)

శ్లోకము 3:

కుప్వోః కపౌ చ శేషో ఘ్యసఖి ససజుషో రుర్విరామోఽవసానం శశ్ఛోఽటీత్యాదిశబ్దైః సదసి యది శఠాః శాబ్దికాః పణ్డితాః స్యుః ।

తేషాం కో వాపరాధః కథయత సతతం యే పఠన్తీహ తోన్తత్తాథయ్యాతైయ్యాతైయ్యాధిగ్ధిగ్ధిగ్ధిక్థయ్యథయ్యేతి శబ్దాన్ ॥ 3 ॥

  • తాత్పర్యము:

సభలో "కుప్వోః...", "శేషో ఘ్యసఖి...", "ససజుషో రుః..." వంటి అర్థరహితమైన శబ్దాలను పలికినంత మాత్రాన ఆ మోసకారులైన వైయాకరణులు పండితులు అయిపోతే... ఇక "తోన్-తత్తా-థయ్య-థయ్య-ధిగ్ధిగ్-థయ్య" అంటూ తాళశబ్దాలను నిరంతరం పలికే నాట్యకారులు, గాయకులు చేసిన నేరమేమిటి? (వారినీ పండితులుగా అంగీకరించాలి కదా!).

  • సంబంధిత పదాల అర్థాలు:
    • శఠాః – మోసగాళ్లు / ధూర్తులు (14)
    • తోన్తత్తా... – గాయకుల, నర్తకుల తాళ శబ్దాల అనుకరణ (15)

3. నైయాయిక ప్రశంసా (న్యాయ/తర్కశాస్త్ర పండితుల ప్రశంస)

శ్లోకము 1:

అద్భుతస్తర్కపాథోధిరగాధో యస్య వర్ధకః ।

అక్షపాదాఽతమఃస్పృష్టస్త్వకలఙ్కః కళానిధిః ॥ 1 ॥

  • తాత్పర్యము (శ్లేషార్థం – గౌతమ మహర్షి / చంద్రుడు):
    • గౌతముని పరంగా: అగాధమైన తర్కశాస్త్రమనే సముద్రాన్ని విస్తరింపజేసినవాడు, అజ్ఞానమనే చీకటి లేనివాడు, నిష్కళంకుడైనవాడు, సమస్త విద్యాకళలకు నిలయమైన అక్షపాదుడు (గౌతమ మహర్షి) ఆశ్చర్యకరమైనవాడు.
    • చంద్రుని పరంగా: లోతైన క్షీరసముద్రము వలన వృద్ధి పొందువాడు, చీకటిని పోగొట్టువాడు, మచ్చలేని కళలకు నిలయమైన చంద్రుడు అద్భుతమైనవాడు.
  • సంబంధిత పదాల అర్థాలు:
    • తర్కపాథోధిః – తర్కము అనే సముద్రము (16)
    • అక్షపాదః – గౌతముడు; (పక్షాంతరమున: క్షపను అనగా రాత్రిని ఇవ్వని చంద్రుడు) (17)
    • అతమఃస్పృష్టః – అజ్ఞానము తాకనివాడు; (పక్షాంతరమున: రాహువు చేత పట్టబడనివాడు) (18)
    • కళానిధిః – సమస్త కళలకు నిధి / విద్వాంసుడు; (పక్షాంతరమున: షోడశ కళల చంద్రుడు) (19)

శ్లోకము 2:

అపరీక్షితలక్షణప్రమాణైరపరామృష్టపదార్థసార్థతత్త్వైః ।

అవశీకృతజైత్రయుక్తిజాలైరలమేతైరనధీతతర్కవిద్యైః ॥ 2 ॥

  • తాత్పర్యము:

లక్షణ ప్రమాణాలను పరీక్షించనివారు, పదార్థముల యొక్క యథార్థ తత్త్వాన్ని శోధించనివారు, ఎదుటివారిని జయించగల యుక్తులను సాధన చేయనివారు, తర్క విద్యను అభ్యసించని అటువంటి వ్యక్తులతో మనకేమి ప్రయోజనము? వారు వ్యర్థులు.

  • సంబంధిత పదాల అర్థాలు:
    • అపరామృష్టపదార్థసార్థతత్త్వైః – పదార్థ సమూహముల యథార్థ తత్త్వము తెలియనివారిచేత (20)
    • జైత్రయుక్తి – విజయాన్ని చేకూర్చే తర్క యుక్తులు (21)

శ్లోకము 3:

మోహం రుణద్ధి విమలీకురుతే చ బుద్ధిం సూతే చ సంస్కృతపదవ్యవహారశక్తిమ్ ।

శాస్త్రాన్తరాభ్యసనయోగ్యతయా యునక్తి తర్కశ్రమో న తనుతే కిమిహోపకారమ్ ॥ 3 ॥

  • తాత్పర్యము:

తర్కశాస్త్ర సాధన అనేది అజ్ఞానాన్ని పోగొడుతుంది, బుద్ధిని నిర్మలం చేస్తుంది, సంస్కారవంతమైన/వ్యాకరణశుద్ధమైన పదాలను ప్రయోగించే సామర్థ్యాన్ని ఇస్తుంది, ఇతర శాస్త్రాలను చదవడానికి అవసరమైన యోగ్యతను చేకూరుస్తుంది. అటువంటప్పుడు తర్కశాస్త్ర శ్రమ మానవునికి ఏ ఉపకారాన్ని చేయదు? (సమస్త ఉపకారాలనూ చేస్తుంది).

  • సంబంధిత పదాల అర్థాలు:
    • మోహమ్ – అజ్ఞానమును (22)
    • రుణద్ధి – పోగొట్టును / నివారించును (23)
    • సూతే – పుట్టించును / కలిగించును (24)
    • యునక్తి – సమకూర్చును / జోడించును (25)

శ్లోకము 4:

జ్ఞానాబ్ధిరక్షిచరణః కర్ణభక్షకశ్చ శ్రీపక్షిలోఽప్యుదయానః స చ వర్ధమానః ।

గఙ్గేశ్వరః శశధరో బహవశ్చ నవ్యా గ్రన్థైర్వ్యరున్ధత ఇమే హృదయాన్ధకారమ్ ॥ 4 ॥

  • తాత్పర్యము:

జ్ఞానసముద్రుడైన అక్షపాదుడు (గౌతముడు), కణాదుడు, వాత్సాయనుడు (శ్రీపక్షిలుడు), ఉదయనాచార్యుడు, వర్ధమానోపాధ్యాయుడు, గంగేశోపాధ్యాయుడు, శశధరుడు మరియు ఎందరో నవ్య న్యాయ పండితులు తమ ఉద్గ్రంథముల ద్వారా మానవుల హృదయాల్లోని అజ్ఞానమనే అంధకారాన్ని పటాపంచలు చేశారు.

  • సంబంధిత పదాల అర్థాలు:
    • అక్షిచరణః – గౌతమ మహర్షి (26)
    • కర్ణభక్షకః (కణాదః) – కణాద మహర్షి (27)
    • హృదయాన్ధకారమ్ – బుద్ధియందలి అజ్ఞానమును (1 - కింద ఇచ్చిన అంకె)

శ్లోకము 5:

ప్రాయః కావ్యైర్గమితవయసః పాణినీయామ్బురాశేః

సారజ్ఞస్యాప్యపరికలితన్యాయశాస్త్రస్య పుంసః।

వాదారమ్భే వదితుమనసో వాక్యమేకం సభాయాం

జడా జిహ్వా భవతి కియతీం పశ్య కష్టామవస్థామ్ ॥ 5 ॥

  • తాత్పర్యము:

తన జీవిత కాలాన్నంతా కావ్యాల అధ్యయనంలో గడిపి, పాణిని వ్యాకరణ సముద్రపు సారమంతా తెలిసినవాడైనప్పటికీ... తర్క/న్యాయశాస్త్రాన్ని అభ్యసించని వ్యక్తికి పండిత సభలో వాదం ప్రారంభించేటప్పుడు ఒక్క వాక్యం మాట్లాడాలన్నా నాలుక మొద్దుబారి (జడమై) పోతుంది. అతడి కష్టమైన పరిస్థితిని చూడండి! (అనగా సభలలో వాదించడానికి తర్కశాస్త్ర పరిజ్ఞానం ఎంతైనా అవసరం).

  • సంబంధిత పదాల అర్థాలు:
    • అపరికల్పిత (అనభ్యస్త) – అభ్యసించని / నేర్చుకోని (2)
    • జడా (వక్రా) – మొద్దుబారినది / సరిగా పలకలేనిది (3)

2. నైయాయిక నిందా (శుష్క తార్కికుల నింద)

శ్లోకము 1:

పరామృశన్తో లిఙ్గాని వ్యభిచారవిచారకాః ।

తార్కికా యది విద్వాంసో విటైః కిమపరాధ్యతే ॥ 1 ॥

  • తాత్పర్యము (శ్లేషార్థం – తార్కికులు / విటులు):
    • లింగాలను పరామర్శిస్తూ, వ్యభిచారాన్ని విచారించే వారినే 'విద్వాంసులు/పండితులు' అని పిలిచే పక్షంలో... అదే పనిని (అంగాలను స్పృశిస్తూ, వ్యభిచారం చేస్తూ) నిరంతరం చేసే విటులు (జారులు) చేసిన తప్పేముంది? వారికీ పండితులనే బిరుదు ఇవ్వాలి కదా!
    • తార్కికులు చేసే పని: "లింగ పరామర్శ చేయడము (హేతువును విచారించడం) మరియు వ్యభిచారాన్ని విచారించడము (హేతుదోషాలను శోధించడం)".
    • విటులు (జారులు) చేసే పని: "లింగాలను పరామర్శించడము (అంగాలను స్పృశించడం) మరియు వ్యభిచారము చేయడము (కామకలాపాలు సాగించడం)".

శ్లోకము 2:

గురోర్గిరః పఞ్చదినాన్యధీత్య వేదాన్తశాస్త్రాణి దినత్రయం చ ।

అమీ సమాఘ్రాతవితర్కవాదాః సమాగతాః కుక్కుటపాదమిశ్రాః ॥ 2 ॥

  • తాత్పర్యము:

గురువుగారి వద్ద ఐదు రోజులు మాత్రమే శాస్త్రాలు విని, కేవలం మూడు రోజులు వేదాంత శాస్త్రాలను తిరగేసి, కుతర్కపు వాసనను మాత్రమే చూసిన కొందరు అల్పజ్ఞులు పెద్ద పండితులలాగా (కుక్కుటపాద మిశ్రుల వలె) సభకు దిగిపోతున్నారు!

శ్లోకము 3:

కర్కశతర్కవిచారవ్యగ్రః కిం వేత్తి కావ్యహృదయాని ।

గ్రామ్య ఇవ కృషివిలగ్నశ్చఞ్చలనయనావచోరహస్యాని ॥ 3 ॥

  • తాత్పర్యము:

ఎల్లప్పుడూ పొలం పనుల్లోనే మునిగి తేలే మోటు గ్రామీణుడు చంచలమైన కన్నులు గల సుందరాంగి యొక్క శృంగారపు మాటలలోని అంతరార్థాన్ని ఎలా తెలుసుకోలేడో... అలాగే కఠినమైన, కర్కశమైన తర్క విచారాల్లోనే తలమునకలయ్యే తార్కికుడు కావ్యాల యొక్క మృదువైన రసాత్మక హృదయాన్ని అర్థం చేసుకోలేడు.

శ్లోకము 4:

నైయాయికానాం మలినామ్బరాణాం జనుర్గతం రాసభచిన్తయైవ ।

తథాపి వేశ్యాస్తనసన్నివేశస్తోతుః కవేః కోఽపి విశేష ఏవ ॥ 4 ॥

  • తాత్పర్యము:

ఈ శ్లోకంలో కవి నైయాయికుల (తార్కికుల) పద్ధతిని, శృంగార కవుల వర్ణనా శైలిని పక్కపక్కన పెట్టి చేసిన అద్భుతమైన హాస్య వ్యంగ్య సమన్వయం  ఇది:

1. తార్కికుల పరంగా — "రాసభ చింతన" (గాడిద ప్రసక్తి ఎందుకు వచ్చింది?):

న్యాయ/తర్క శాస్త్రంలో కారణ-కార్య సంబంధాన్ని నిరూపించేటప్పుడు 'అన్యథాసిద్ధి' (అనవసరమైన కారణం అనే సిద్ధాంతాన్ని చర్చిస్తారు.

  • దృష్టాంతం: ఒక కుమ్మరి కుండ (ఘటము) తయారు చేస్తున్నాడు. ఆ సమయంలో అక్కడ పక్కనే ఒక గాడిద (రాసభః) నిలబడి ఉంది.

  • కుండ తయారైన తర్వాత ఎవడైనా "గాడిద అక్కడే ఉంది కాబట్టి, ఆ గాడిదే కుండకు కారణం" అంటే ఒప్పుకోరు. అది సంబంధం లేనిది (రాసభస్య అన్యథాసిద్ధత్వమ్).

  • ఈ సిద్ధాంతం కోసం నైయాయికులు గ్రంథాలలో, సభలలో నిరంతరం "రాసభః... రాసభః..." (గాడిద, గాడిద) అంటూ తీవ్రంగా వాదోపవాదాలు చేస్తుంటారు.

  • దీన్ని ఎత్తిచూపుతూ కవి: "పాండిత్యం అంటే మట్టి కుండలు, గాడిదల గురించేనా జీవితాంతం ఆలోచించేది?" అని ఎద్దేవా చేశాడు.

2. శృంగార కవుల పరంగా — "వేశ్యాస్తన వర్ణన":

  • మరొకవైపు శృంగార కావ్యాలు రాసే కవులు స్త్రీల లేదా వేశ్యల అవయవ సౌందర్యాన్ని, స్తన విన్యాసాలను వర్ణిస్తూ రసాత్మకమైన పదాలను వాడుతుంటారు.

  • లౌకిక నీతి ప్రకారం ఇది కాస్త నింద్యమైన విషయమే అయినప్పటికీ, అందులో కనీసం కావ్య రసము, శబ్ద మాధుర్యము, ఆనందము ఉంటాయి.

సమన్వయ ముగింపు (కవి వ్యంగ్య చమత్కారం):

"సారహీనమైన శాస్త్ర చర్చలతో మురికి బట్టలు వేసుకుని, జీవితమంతా 'గాడిద' గురించి ఆలోచిస్తూ గడిపే తార్కికుల కంటే... కనీసం కావ్య రసాస్వాదన కలిగిస్తూ 'సుందరీ స్తన సౌందర్యాన్ని' వర్ణించే శృంగార కవి ఎన్నో రెట్లు నయం!"

శాస్త్ర శుష్కత్వాన్నితిరస్కరిస్తూ, కావ్య రస ప్రాధాన్యాన్ని  సమర్థించడానికి సంస్కృత లాక్షణికులు ఈ విధమైన పరిహాస శ్లోకాలను వాడారు.



శ్లోకము 5:

న జిఘ్రత్యామ్నాయం స్పృశతి న తదఙ్గాన్యపి సకృత్పురాణం నాదత్తే న గణయతి కిం చ స్మృతిగణమ్ ।

పఠన్ఛుష్కంతర్కం పరపరిభవార్థోక్తిభిరసౌ నయత్యాయుః సర్వం నిహతపరలోకార్థయతనః ॥ 5 ॥

  • తాత్పర్యము:

వేదాల జోలికి వెళ్లడు, ఒక్కసారైనా వేదాంగాలను ముట్టడు, పురాణాలను స్వీకరించడు, స్మృతులను లెక్కచేయడు; కేవలం ఇతరులను అవమానించడానికే పనికివచ్చే మాటలతో శుష్క తర్కాన్ని చదువుతూ, పరలోక సాధనను నాశనం చేసుకుంటూ తన జీవిత కాలాన్నంతా వృథాగా గడిపేస్తున్నాడు ఈ తార్కికుడు.

  • సంబంధిత పదాల అర్థాలు:
    • ఆమ్నాయమ్ – వేదమును (4)
    • తదఙ్గాని – వేదాంగములను (5)
    • శుష్కమ్ – నీరసమైన / సారములేని (6)

శ్లోకము 6:

ప్రయత్నైరస్తోకైః పరిచితకుతర్కప్రకరణాః పరం వాచోవశ్యాన్కతిపయపదౌఘాన్విదధతః ।

సభాయాం వాచాటాః శ్రుతికటు రటన్తో ఘటపటాన్న లజ్జన్తే మన్దాః స్వయమపి తు జిహ్రేతి విబుధః ॥ 6 ॥

  • తాత్పర్యము:

ఎంతో శ్రమపడి కుతర్కాలను నేర్చుకొని, నోటికి వచ్చిన ఏవో కొన్ని మాటలను మాత్రమే వల్లెవేస్తూ, సభలో చెవులకు కఠోరంగా "ఘటము... పటము..." (కుండ, గుడ్డ) అంటూ వాగడం చూసి ఆ మూర్ఖులు ఏమాత్రం సిగ్గుపడరు; కానీ వారి మాటలు వినే జ్ఞానులే వారి తరఫున సిగ్గుతో తలదించుకుంటారు.

  • సంబంధిత పదాల అర్థాలు:
    • అస్తోకైః – బహుళమైన / అనేకమైన శ్రమతో (7)
    • మన్దాః – మూర్ఖులు (8)
    • జిహ్రేతి – సిగ్గుపడును (9)

శ్లోకము 7:

కర్మబ్రహ్మవిచారణాం విజహతో భోగాపవర్గప్రదాం ఘోషం కంచన కణ్ఠశోషఫలకం కుర్వన్త్యమీ తార్కికాః ।

ప్రత్యక్షం న పునాతి నాపహరతే పాపాని పీలుచ్ఛటా వ్యాప్తిర్నావతి నైవ పాతి హ్యనుమితిర్నో పక్షతా రక్షతి ॥ 7 ॥

  • తాత్పర్యము:

భోగాలను, మోక్షాన్ని ప్రసాదించే కర్మ-బ్రహ్మ విచారణలను విడిచిపెట్టి, ఈ తార్కికులు కేవలం గొంతు ఎండిపోయేటట్లు వ్యర్థమైన గోల చేస్తారు. వారు వాదించే ప్రత్యక్ష ప్రమాణము పవిత్రతను చేకూర్చదు; పరమాణు సమూహాలు (పీలుచ్ఛట) పాపాలను పోగొట్టవు; వ్యాప్తి జ్ఞానం రక్షించదు; అనుమితి జ్ఞానంగానీ, పక్షతగానీ కాపాడవు (మోక్షాన్ని ఇవ్వలేవు).

  • సంబంధిత పదాల అర్థాలు:
    • కర్మబ్రహ్మవిచారణామ్ – కర్మ చింతన, బ్రహ్మ చింతనలను (10)
    • పీలుచ్ఛటా – పరమాణు సమూహము (11)
    • పక్షతా – వ్యాప్తి విశిష్ట పక్షధర్మతా జ్ఞానము (12)

శ్లోకము 8:

హేతుః కోఽపి విశిష్టధీరనుమితౌ న జ్ఞానయుగ్మం మేరుత్త్వాచో నేతి చ మోఘవాదముఖరా నైయాయికాశ్చేద్బుధాః ।

మేషస్యాణ్డమియత్పలం బలిభుజో దన్తాః కియన్తస్తథేత్యేవం సంతతచిన్తనైః శ్రమజుషో న స్యుః కథం పణ్డితాః ॥ 8 ॥

  • తాత్పర్యము:

ఈ శ్లోకంలో కవి నవ్య న్యాయశాస్త్రంలోని అత్యంత సూక్ష్మమైన, లోకవ్యవహారానికి దూరమైన పారిభాషిక వాదాలను లౌకికమైన పనికిమాలిన ప్రశ్నలతో పోలుస్తూ తీవ్రమైన వ్యంగ్యాన్ని ప్రదర్శించాడు.

ఆ రెండు వాదాల నేపథ్యం మరియు కవి సమన్వయం:

1. నైయాయికుల శుష్క వాదాలు (శాస్త్ర నేపథ్యం):

  • "అనుమితౌ విశిష్టధీః హేతుః, న జ్ఞానయుగ్మమ్":

    • అనుమితి జ్ఞానం (inference) కలగడానికి 'వ్యాప్తి జ్ఞానము' (పొగ ఉన్నచోట నిప్పు ఉంటుంది), 'పక్షధర్మతా జ్ఞానము' (కొండపై పొగ ఉంది) అనే రెండు వేర్వేరు జ్ఞానాలు చాలవని, ఆ రెండూ కలిసి ఏకకాలంలో ఉండే "విశిష్ట జ్ఞానమే" హేతువని నవ్య నైయాయికులు గంటల తరబడి గొంతు చించుకుని వాదిస్తారు.

  • "మేరుత్త్వాచో న":

    • మేరు పర్వతం ఎక్కడో స్వర్గంలో/సుదూరంలో ఉంటుంది. దాన్ని మనం కంటితో చూడలేము, చర్మంతో తాకలేము. "మేరు పర్వతం మన చర్మ స్పర్శ ప్రత్యక్షానికి (త్వగింద్రియ ప్రత్యక్షం) గోచరిస్తుందా లేదా?" అనే అసంబద్ధమైన అంశంపై తార్కికులు సూక్ష్మాతిసూక్ష్మ వాదాలు రాస్తారు.

2. లౌకిక వ్యర్థ ప్రశ్నలు (సామాన్య అల్పబుద్ధుల ఆలోచనలు):

  • "మేషస్య అణ్డమ్ ఇయత్పలమ్":

    • పొట్టేలు వృషణం ఎన్ని పలాలు (తులాల) బరువుంటుంది?

  • "బలిభుజో దన్తాః కియన్తః":

    • అసలు పళ్లే లేని కాకికి (బలిభుక్) ఎన్ని దంతాలు ఉంటాయో లెక్కబెట్టడం.

సమన్వయ ముగింపు (కవి వ్యంగ్య చమత్కారం):

ఒకవైపు ఆచరణకు, మోక్షానికి ఏమాత్రం ఉపయోగపడని "మేరు పర్వతానికి చర్మ స్పర్శ ప్రత్యక్షం ఉందా?", "విశిష్ట జ్ఞానమా? జ్ఞాన యుగ్మమా?" వంటి శుష్క వాదాలతో జీవితమంతా కాలక్షేపం చేసే తార్కికులను పండితులు అంటున్నప్పుడు...

మరోవైపు అంతే నిష్ప్రయోజనమైన "కాకికి ఎన్ని పళ్లు?", "గొర్రె వృషణం ఎంత బరువు?" అని శ్రమపడి ఆలోచించే మూర్ఖులను మాత్రం 'పండితులు' అని ఎందుకు అనకూడదు? (వారూ వీరూ సమానమే కదా!)

  • సంబంధిత పదాల అర్థాలు:
    • జ్ఞానయుగ్మమ్ – పూర్వోక్తమైన రెండు అంశాల జ్ఞానము (13)
    • మేరుత్త్వాచః – మేరు పర్వతం యొక్క త్వగింద్రియ (స్పర్శ) ప్రత్యక్షము (14)
    • మేషస్య – పొట్టేలు / గొర్రె యొక్క (15)
    • బలిభుజః – కాకి యొక్క (16)

శ్లోకము 9:

సాధు వ్యాకరణం హితాయ విశదం కావ్యం పికీగీతవన్మీమాంసా శ్రుతితత్పరా తదనుగం సాంఖ్యం సపాతఞ్జలమ్ ।

త్వం తు న్యాయ విశుద్ధవైదికవిధివ్యాకోపబౌద్ధాగమవ్యాఘాతాయ నిగూఢతర్కగహనం క్వామోదమాధాస్యసి ॥ 9 ॥

  • తాత్పర్యము:

వ్యాకరణం శ్రేయస్సును చేకూరుస్తుంది; కావ్యం కోకిల గానం వలె ఆనందాన్నిస్తుంది; మీమాంసా శాస్త్రం వేదార్థాలను స్పష్టం చేస్తుంది; సాంఖ్య, పాతంజల (యోగ) దర్శనాలు వేదానికి అనుకూలంగా ఉంటాయి. కానీ, ఓ న్యాయశాస్త్రమా! పరిశుద్ధమైన వైదిక విధులను విమర్శించే బౌద్ధాగమాలను ఖండించడం కోసమైనా సరే, నీ ఇంతటి నిగూఢమైన, కఠినమైన తర్కారణ్యంలో ఏవిధమైన ఆనందాన్ని చేకూరుస్తావు? (అనగా ఇది కేవలం వాదోపవాదాలకే తప్ప ఆనందాన్ని ఇవ్వదు).

శ్లోకము 10:

హే హే మిత్ర జితా మయాతిబలినో విప్రా ధనం చార్జితం శిష్యేభ్యః శరయన్త్రదానమపి సత్సంపాదితం భూరిశః ।

గ్రన్థాశ్చాపి కృతాః సుతర్కఘటకాః శాస్త్రాణి సందూష్య వై సోఽహం తర్కవిభూషణోఽత్ర గహనే ధాత్రా శృగాలః కృతః ॥ 10 ॥

  • తాత్పర్యము:

"ఓ మిత్రమా! బలవంతులైన బ్రాహ్మణులను, పండితులను వాదంలో ఓడించాను, అపారమైన ధనాన్ని సంపాదించాను, శిష్యులకు విద్యాదానాలు చేశాను, ఇతర శాస్త్రాలను దూషిస్తూ ఎన్నో తర్క గ్రంథాలను రచించాను. అటువంటి తర్కశాస్త్ర విభూషణుడనైన నన్ను ఆ బ్రహ్మదేవుడు ఇతరులను వంచించిన పాపానికి గాను ఈ దట్టమైన అరణ్యంలో 'నక్క'గా పుట్టించాడు చూడు!" (పర దూషణ చేసి కుతర్కాలు పలికినందుకు ఫలితం ఇదేనని భావం).


1. మీమాంసక ప్రశంసా (మీమాంసా దర్శన పండితుల ప్రశంస)

శ్లోకము 1:

భగవదనభ్యుపగమో దైవతచైతన్యనిహ్నవశ్చైషామ్ ।

కర్మశ్రద్ధావర్ధకతత్ప్రాధాన్యప్రదర్శనాయైవ ॥ 1 ॥

  • తాత్పర్యము:

మీమాంసకులు సృష్టికర్తయైన ఈశ్వరుడిని ప్రత్యక్షంగా అంగీకరించకపోవడం మరియు దేవతలకు ప్రత్యేక చైతన్యాన్ని తిరస్కరించడం అనేది నాస్తికత్వంతో చేసినది కాదు; వేదోక్త యజ్ఞయాగాది కర్మల యందు ప్రజలకు శ్రద్ధను పెంచడానికి, కర్మ ప్రాధాన్యాన్ని నిరూపించడానికే వారు అలా ప్రతిపాదించారు.

పూర్వ మీమాంసా దర్శనంలో ఈశ్వర నిరాకరణ మరియు దేవతా విగ్రహ/చైతన్య నిరాకరణ వెనుక ఉన్న తాత్విక సమన్వయం ఇది.

మీమాంసకులు ఈ సిద్ధాంతాన్ని ఎందుకు ప్రతిపాదించారో మూడు ముఖ్యమైన కారణాలు వివరిస్తాయి:

  • కర్మ ఫలదాత కర్మయే (అపూర్వ సిద్ధాంతం):

    యజ్ఞయాగాదులు చేసినప్పుడు ఆ కర్మల ద్వారా "అపూర్వము" (ఒక అదృశ్య శక్తి) పుడుతుందని, అదే సరైన సమయంలో కర్తకు స్వర్గాది ఫలాలను ఇస్తుందని మీమాంసకుల వాదం. ఫలాన్ని ఇచ్చేది మనం చేసిన కర్మయే తప్ప, ప్రత్యేకంగా ఏ ఈశ్వరుడో లేదా దేవతో ప్రసన్నులై ఇవ్వరని వారు ప్రతిపాదించారు. దేవుడి దయ మీద ఆధారపడితే మనుషులు కర్మలను విడిచిపెడతారనేది వారి ఆందోళన.

  • దేవతలు "శబ్ద రూపాలు" మాత్రమే (విగ్రహరాహిత్యం):

    మీమాంస ప్రకారం దేవతలకు మాంసమయ శరీరాలు, ఆకలిదప్పులు లేదా ప్రత్యేక చేతనాశక్తి ఉండవు. వేద మంత్రాల్లో ఏ శబ్దంతో దేవతను సంబోధిస్తామో ఆ శబ్దమే (మంత్రమే) దేవత. "ఇంద్రాయ స్వాహా" అన్నప్పుడు ఆ మంత్రోచ్చారణే ప్రధానం తప్ప, ఇంద్రుడు స్వయంగా దిగివచ్చి హవిస్సును స్వీకరించడు.

  • వేద నిత్యత్వ రక్షణ:

    జగత్తుకు సృష్టి-లయలు లేవని, ఇది అనాదిగా ఇలాగే ప్రవహిస్తోందని (ప్రవాహ నిత్యత) మీమాంస అంగీకరిస్తుంది. ఒకవేళ ఈశ్వరుడే సృష్టికర్త అయితే, వేదాలను కూడా ఈశ్వరుడే రచించాడనాల్సి వస్తుంది (పౌరుషేయత). అలా కాకుండా వేదాలు అపౌరుషేయాలు (కర్త లేనివి), నిత్యాలు అని నిరూపించడానికే వారు ఈశ్వర కర్తృత్వాన్ని నిరాకరించారు.

ఈ కారణాల వల్లనే శ్రీమద్రామానుజులు, కుమారిలభట్టు వంటి ఆచార్యులు సైతం మీమాంసకులది "నాస్తికత్వం కాదు, ధర్మ/కర్మ నిష్ఠను నిలబెట్టే వ్యూహాత్మక ప్రతిపాదన" అని సమర్థించారు.
  • సంబంధిత పదాల అర్థాలు:
    • నిహ్నవః – అపలాపము / తోసిపుచ్చుట / కాదనడం (1)

శ్లోకము 2:

ఆగమరూపవిచారిణ్యధికరణసహస్రశిక్షితవిపక్షే ।

స్వామిని జైమినియోగిన్యుపరజ్యతి హృద్యమస్మదీయమిదమ్ ॥ 2 ॥

  • తాత్పర్యము:

వేద ప్రతిపాదితమైన ధర్మాన్ని విచారిస్తూ, వేయికి పైగా అధికరణాలతో ప్రత్యర్థుల (విపక్షుల) వాదనలను ఖండించి శిక్షించిన సమర్థుడైన జైమిని మహర్షి యందు మా మనస్సు మిక్కిలి అనురాగంతో, భక్తితో నిమగ్నమవుతున్నది.

శ్లోకము 3:

శబరకుమారిలగురవో మణ్డనభవదేవపార్థసారథయః ।

అన్యే చ విశ్వమాన్యా జయన్తి సత్రాయమాణతన్త్రాస్తే ॥ 3 ॥

  • తాత్పర్యము:

శబరస్వామి, కుమారిలభట్టు, ప్రభాకర గురువు, మండనమిశ్రుడు, భవదేవుడు, పార్థసారథి మిశ్రుడు వంటి లోకపూజ్యులైన ఆచార్యులు మరియు నిరంతరం యజ్ఞం వలె విజ్ఞానాన్ని విస్తరింపజేసే మీమాంసక తంత్ర ప్రవర్తకులందరూ సర్వోత్కృష్టంగా జయిస్తున్నారు.

  • సంబంధిత పదాల అర్థాలు:
    • పార్థసారథయః – 'శాస్త్రదీపిక' గ్రంథకర్తయైన పార్థసారథిమిశ్ర పండితుడు మున్నగువారు (2)

శ్లోకము 4:

నైయాయికా వా నను శాబ్దికా వా త్రయీశిరఃసు శ్రమశాలినో వా ।

బౌద్ధాహవే బిభ్రతి జైమినీయన్యాయోపరోధే సతి మౌనముద్రామ్ ॥ 4 ॥

  • తాత్పర్యము:

నైయాయికులు గానీ, వ్యాకరణవేత్తలు గానీ, ఉపనిషత్తులను (వేదాంతాన్ని) శ్రమపడి చదివినవారు గానీ... బౌద్ధులతో జరిగే శాస్త్ర వాద యుద్ధంలో జైమిని ప్రతిపాదించిన మీమాంసా న్యాయాలు అడ్డుపడినప్పుడు (లేదా మీమాంసా న్యాయాల సహాయం లేకపోతే) కేవలం మౌనముద్రను మాత్రమే వహించగలరు (వారిని జయించలేరు).

  • సంబంధిత పదాల అర్థాలు:
    • త్రయీ – ఋక్, యజుస్, సామ వేదములు; త్రయీశిరఃసు – ఉపనిషత్తుల యందు (3)
    • బౌద్ధాహవే – బౌద్ధులతో వాద యుద్ధము నందు (4)
    • ఉపరోధే – న్యాయరూపమైన ప్రతిబంధకము / ఆటంకము కలిగినపుడు (5)

శ్లోకము 5:

ఆదౌ ధర్మే ప్రమాణం వివిధవిధిభిదాశేషతా చ ప్రయుక్తిః

పౌర్వాపర్యాధికారౌ తదను బహువిధం చాతిదేశం తథోహమ్ ।

బాధం తంత్రం ప్రసంగం నయమనయశతైః సమ్యగాలోచయన్త్యో

భిన్నా మీమాంసకేభ్యో విదధతి భువి కే సాదరం వేదరక్షామ్ ॥ 5 ॥

  • తాత్పర్యము:

ధర్మ ప్రమాణాలు, విధిభేదాలు, శేషత్వము, ప్రయుక్తి, పౌర్వాపర్యము, అధికారము, అతిదేశము, ఊహము, బాధము, తంత్రము, ప్రసంగము వంటి ద్వాదశ లక్షణ విచారాలతో, వందలాది న్యాయాలతో వేదార్థాలను చక్కగా విచారించే మీమాంసకులు కాకుండా... ఈ భూమిపై వేదాలను అంత ఆదరంతో రక్షించేవారు వేరెవరు ఉన్నారు?

  • సంబంధిత పదాల అర్థాలు:
    • విధిభిదా – సామాన్య, విశేష భేదముల చేత విధులు (6)
    • బాధం... తంత్రం – తెలిసిన పదార్థములను మార్చకుండా స్థిరపరచు విచారణ పద్ధతులు (7)

2. మీమాంసక నిందా (శుష్క కర్మవాద మీమాంసకుల నింద)

శ్లోకము 1:

తే మీమాంసాశాస్త్రలోకప్రసిద్ధాః సర్వర్షీణాం సేహిరే నైవ సత్తామ్ ।

చైతన్యస్యాపహ్నవం దేవతానాం చక్రుర్విశ్వం నశ్వరం మన్యమానాః ॥ 1 ॥

  • తాత్పర్యము:

మీమాంసా శాస్త్రంలో ప్రసిద్ధులైన ఆ పండితులు ఏ మహర్షుల ఉనికినీ (సత్తాను) ఒప్పుకోలేదు. జగత్తును కేవలం కర్మప్రవాహంగా, నశ్వరమైనదిగా భావిస్తూ చివరకు ఆ దేవతల చైతన్యాన్ని కూడా తోసిపుచ్చారు.

శ్లోకము 2:

మీమాంసకాః కతిచిదత్ర మిలన్తి వేదప్రామాణ్యసాధనకృతోఽపి న తేఽభివన్ద్యాః ।

ఉద్ఘోషితోఽప్యుపనిషద్భిరశేషశేషీ బ్రహ్మైవ నాభ్యుపగతః పురుషోత్తమో యైః ॥ 2 ॥

  • తాత్పర్యము:

వేద ప్రామాణ్యాన్ని స్థాపించినప్పటికీ కొందరు మీమాంసకులు నమస్కరించడానికి యోగ్యులు కారు. ఎందుకంటే ఉపనిషత్తులన్నీ ముక్తకంఠంతో చాటిచెప్పిన సర్వాంతర్యామి, సమస్త జగత్తుకు ఆధారభూతుడైన ఆ పరబ్రహ్మమును, పురుషోత్తముడిని వారు అంగీకరించలేదు.

3. వైద్య ప్రశంసా (వైద్యుల / ఆయుర్వేద పండితుల ప్రశంస)

శ్లోకము 1:

గురోరధీతాఖిలవైద్యవిద్యః పీయూషపాణిః కుశలః క్రియాసు ।

గతస్పృహో ధైర్యధరః కృపాలుః శుద్ధోఽధికారీ భిషగీదృశః స్యాత్ ॥ 1 ॥

  • తాత్పర్యము:

సద్గురువు వద్ద సమస్త వైద్య విద్యలను నేర్చుకున్నవాడు, అమృతహస్తుడు (చేతి స్పర్శతోనే స్వస్థత చేకూర్చేవాడు), చికిత్సా కర్మలలో నేర్పరి, ధనాశ లేనివాడు, ధైర్యవంతుడు, దయామయుడు, అంతఃకరణ శుద్ధి గలవాడైన వైద్యుడే అసలైన ఉత్తమ చికిత్సాధికారి.

  • సంబంధిత పదాల అర్థాలు:
    • పీయూషపాణిః – చేతిలో అమృతం కలవాడు / అమృతం వలె తప్పక ఆరోగ్యాన్ని ప్రసాదించువాడు (8)

శ్లోకము 2:

రాగాదిరోగాన్సతతానుషక్తాన్ అశేషకాయప్రసృతానశేషాన్ ।

ఔత్సుక్యమోహారతిదాంజఘాన యోఽపూర్వవైద్యాయ నమోఽస్తు తస్మై ॥ 2 ॥

  • తాత్పర్యము:

శరీరమంతా వ్యాపించి, నిరంతరం అంటిపెట్టుకుని ఉంటూ అత్యాశ (ఔత్సుక్యము), అజ్ఞానము (మోహము), అశాంతిని (అరతిని) కలిగించే రాగద్వేషాది సమస్త సంసార రోగాలను సమూలంగా సంహరించిన ఆ అపూర్వ వైద్యుడైన ధన్వంతరి/పరమాత్మునికి నమస్కారములు.

  • సంబంధిత పదాల అర్థాలు:
    • ఔత్సుక్య – ఆలోచన లేకుండా తొందరపడి పనులలో ప్రవర్తించుట (9)
    • మోహ – బుద్ధి లోపము / విచారశక్తి లేకపోవుట (10)
    • అరతి – అసంతృప్తి / అశాంతి (11)

శ్లోకము 3:

అన్యాని శాస్త్రాణి వినోదమాత్రం ప్రాప్తేషు వా తేషు న తైశ్చ కిఞ్చిత్ ।

చికిత్సితజ్యోతిషమన్త్రవాదాః పదే పదే ప్రత్యయమావహన్తి ॥ 3 ॥

  • తాత్పర్యము:

మిగిలిన శాస్త్రాలు కేవలం వినోదం లేదా మేధోవికాసం కోసమే; ఆపదలు, వ్యాధులు సంభవించినప్పుడు వాటివల్ల పెద్దగా ప్రయోజనం ఉండదు. కానీ వైద్యము, జ్యోతిషము, మంత్ర శాస్త్రములు మాత్రమే అడుగడుగునా ప్రత్యక్ష ఫలితాలను, అనుభూతిపూర్వకమైన నమ్మకాన్ని కలిగిస్తాయి.

శ్లోకము 4:

మా బోధి వైద్యకమథాపి మహామయేషు ప్రాప్తేషు యో భిషగితి ప్రథితస్తమేవ ।

ఓకారయత్యఖిల ఏవ విశేషదర్శీ లోకోఽపి తేన భిషగేష న దూషణీయః ॥ 4 ॥

  • తాత్పర్యము:

సామాన్య ప్రజలకు వైద్యశాస్త్రం అర్థం కాకపోవచ్చు; కానీ భయంకరమైన మహారోగాలు సంభవించినప్పుడు, ఎంతో వివేకవంతులైన వారైనా సరే "వైద్యుడిగా ప్రసిద్ధి చెందినవాడినే" పిలిపించి ఆశ్రయిస్తారు. అందువల్ల వైద్యుడిని ఎన్నడూ నిందించకూడదు.

  • సంబంధిత పదాల అర్థాలు:
    • ఓకారయతి – ఆదరముతో పిలుచును / ఆహ్వానించును (12)

శ్లోకము 5:

మస్తకే దుఃసహవేదనాకవలితే మగ్నే స్వరేఽన్తర్గలం తప్తాయాం జ్వరపావకేన చ తనౌ తాన్తే హృషీకవ్రజే ।

దీనే బన్ధుజనే కృతప్రలపనే ధైర్యం విధాతుం పునః కః శక్తః కలితామయప్రశమనో వైద్యాత్పరో విద్యతే ॥ 5 ॥

  • తాత్పర్యము:

తల భరించరాని నొప్పితో పీడింపబడుతున్నప్పుడు, గొంతులో స్వరం మూగబోయినప్పుడు, జ్వరమనే అగ్నితో శరీరం కాలిపోతూ ఇంద్రియాలన్నీ బలహీనమైపోయినప్పుడు, బంధువులంతా దుఃఖంతో రోదిస్తున్నప్పుడు... రోగికి ధైర్యం చెప్పి ఆ భయంకరమైన రోగాన్ని నివారించగల సమర్థుడు వైద్యునికంటే వేరే ఎవరున్నారు?

  • సంబంధిత పదాల అర్థాలు:
    • మస్తకే – శిరస్సునందు (13)
    • తాన్తే – అలసిపోయిన / నశించిన / మ్లానమైన (1)
    • హృషీకవ్రజే – ఇంద్రియ సమూహము నందు (2)
    • దీనే – దుఃఖితులైన (3)


శ్లోకము 6:

శ్రాన్తా వేదాన్తినః కిం పఠథ శఠతయాద్యాపి చాద్వైతవిద్యాం

పృథ్వీతత్త్వే లుఠన్తో విమృశథ సతతం కర్కశాస్తార్కికాః కిమ్ ।

వేదైర్నానాగమైః కిం గ్లపయథ హృదయం శ్రోత్రియాః శ్రోత్రశూలైః

వైద్యం సర్వానవద్యం విచినుత శరణం ప్రాణసంప్రీణనాయ ॥ 6 ॥

  • తాత్పర్యము:

అలసిపోయిన ఓ వేదాంతులారా! ఇప్పటికీ కపటంతో అద్వైత విద్యను ఎందుకు వల్లెవేస్తున్నారు? ఓ కర్కశులైన తార్కికులారా! మట్టిలో దొర్లుతూ ఎల్లప్పుడూ ఆ పృథ్వీ తత్త్వాన్ని ఎందుకు పరిశోధిస్తున్నారు? ఓ వేదపండితులారా! చెవులకు శూలాల్లా గుచ్చుకునే నానా విధ వేదాలతో, ఆగమాలతో హృదయాన్ని ఎందుకు శోషింపజేసుకుంటున్నారు? మీ ప్రాణాలను కాపాడుకోవడానికి సమస్త దోషాలు లేని నిర్దోషమైన వైద్యశాస్త్రాన్ని/వైద్యుడిని శరణు వేడండి!

  • సంబంధిత పదాల అర్థాలు:
    • శ్రోత్రియాః – వేదాధ్యయనం చేసే పండితులు (4)
    • శ్రోత్రశూలైః – చెవులకు కఠోరమైన / బాధాకరమైన వాటితో (5)
    • సర్వానవద్యమ్ – అందరిలో దోషం లేనివాడు / సర్వవిధాలా నిర్దోషమైనది (6)

2. కువైద్య నిందా (దొంగ వైద్యుల / అసమర్థ వైద్యుల నింద)

శ్లోకము 1:

వైద్యరాజ నమస్తుభ్యం యమరాజసహోదర ।

యమస్తు హరతి ప్రాణాన్వైద్యః ప్రాణాన్ధనాని చ ॥ 1 ॥

  • తాత్పర్యము:

యమధర్మరాజుకు సొంత సోదరుడవైన ఓ వైద్యరాజా! నీకు నమస్కారము. యముడైతే కేవలం ప్రాణాలను మాత్రమే హరిస్తాడు; కానీ నీవైతే ప్రాణాలతో పాటు ధనాన్ని కూడా పూర్తిగా దోచుకుంటావు!

శ్లోకము 2:

వైద్యరాజ నమస్తుభ్యం క్షపితాశేషమానవ ।

త్వయి విన్యస్తభారోఽయం కృతాన్తః సుఖమేధతే ॥ 2 ॥

  • తాత్పర్యము:

మానవులనందరినీ అంతమొందించే ఓ వైద్యరాజా! నీకు నమస్కారము. ప్రాణాలు తీసే భారాన్నంతా నీపైనే మోపడం వల్ల యముడు (కృతాంతుడు) ఏ శ్రమా లేకుండా హాయిగా సుఖపడుతున్నాడు.

శ్లోకము 3:

చితాం ప్రజ్వలితాం దృష్ట్వా వైద్యో విస్మయమాగతః ।

నాహం గతో న మే భ్రాతా కస్యేదం హస్తలాఘవమ్ ॥ 3 ॥

  • తాత్పర్యము:

దహనమవుతున్న శవపు చితాగ్నిని చూసి ఒక వైద్యుడు ఆశ్చర్యపోయి ఇలా అనుకున్నాడు: "అయ్యో! ఇక్కడికి నేనూ రాలేదు, నా సోదరుడైన యముడూ రాలేదు; మరి ఇంత త్వరగా ప్రాణాలు తీసిన ఈ చేతివాటం ఎవరిదో కదా!"

ఈ శ్లోకంలో కవి దొంగ వైద్యుల (కువైద్యుల) వల్ల జరిగే అనర్థాలను అత్యంత తీవ్రమైన వ్యంగ్యంతో,   చిత్రించాడు.

మూడు ముఖ్యమైన అంతరార్థాలు:

  • కువైద్యుల ప్రాణాంతక నైపుణ్యం:

    ప్రాణాలు తీయడంలో యముడు ప్రసిద్ధుడు; తప్పుడు మందులతో మనుషులను చంపడంలో ఈ వైద్యుడు ప్రసిద్ధుడు. కానీ శ్మశానంలో కాలుతున్న శవాన్ని చూసి, "ఇతడికి నేను మందు ఇవ్వలేదు, యముడి కాలపరిమితి కూడా ఇంకా రాలేదు; నాకంటే వేగంగా ప్రాణాలు తీసిన ఆ ఘనుడు (మరొక కువైద్యుడు) ఎవరా?" అని వైద్యుడు ఆశ్చర్యపోతాడు. అంటే సమాజంలో ఒకరిని మించిన దొంగ వైద్యులు ఇంకొకరు ఉన్నారని కవి ఎత్తిచూపుతున్నాడు.

  • బాధ్యతారాహిత్యం మరియు నిర్లజ్జ:

    ఒక మనిషి అకాల మరణం చెంది చితపై కాలుతుంటే... వైద్యుడికి జాలి, బాధ కలగాల్సింది పోయి, ప్రాణం తీయడాన్ని ఒక "చేతివాటం" (Skill / Art) గా భావించి చూస్తున్నాడు. ఇది అసమర్థ వైద్యులలో ఉండే కర్కశత్వాన్ని, స్పందనలేని తత్వాన్ని సూచిస్తుంది.

  • యముని కంటే ప్రమాదకరమైన వైద్యం:

    యముడైనా ఆయుష్షు తీరిన తర్వాతే వస్తాడు. కానీ అపరిపక్వ వైద్యం వల్ల నిండు నూరేళ్లు బతకాల్సిన మనిషి ఆయుష్షు తీరకుండానే, అకాలంలోనే చితాగ్ని పాలవుతున్నాడని కవి హెచ్చరిస్తున్నాడు.

శ్లోకము 4:

కషాయైరుపవాసైశ్చ కృతాముల్లాఘతాం నృణామ్ ।

నిజౌషధకృతాం వైద్యో నివేద్య హరతే ధనమ్ ॥ 4 ॥

  • తాత్పర్యము:

లంఖణాలు (ఉపవాసాలు), సహజ సిద్ధమైన కషాయాల వల్లే రోగికి వ్యాధి తగ్గి ఆరోగ్యం చేకూరినప్పటికీ... దొంగ వైద్యుడు మాత్రం అది తన మందుల వల్లే తగ్గిందని నమ్మబలికి రోగి వద్ద నుండి ధనాన్ని లాక్కుంటాడు.

  • సంబంధిత పదాల అర్థాలు:
    • ఉల్లాఘతామ్ – రోగం నయమగుట / నిరోగ స్థితి (7)

శ్లోకము 5:

అజ్ఞాతశాస్త్రసద్భావాఞ్ఛస్త్రమాత్రపరాయణాన్ ।

త్యజేద్దూరాద్భిషక్పాశాన్పాశాన్వైవస్వతానివ ॥ 5 ॥

  • తాత్పర్యము:

శాస్త్రం యొక్క అసలైన మర్మం తెలియకుండా, కేవలం శస్త్రచికిత్సా పరికరాలను (కత్తులను) పట్టుకుని తిరిగే కువైద్యులను... యముని పాశాలను వదిలించుకున్నట్లే చాలా దూరం నుంచే విడిచిపెట్టాలి.

  • సంబంధిత పదాల అర్థాలు:
    • సద్భావాన్ – శాస్త్రం యొక్క యథార్థ రహస్యాలు (8)
    • భిషక్పాశాన్ – నీచులైన / కుత్సిత వైద్యులను (9)
    • వైవస్వతాన్ – యమునికి సంబంధించిన పాశములను (10)

శ్లోకము 6:

మిథ్యౌషధైర్హన్త మృషాకషాయైరసహ్యలేహైరయథార్థతైలైః ।

వైద్యా ఇమే వఞ్చితరుగ్ణవర్గాః పిచణ్డభాణ్డం పరిపూరయన్తి ॥ 6 ॥

  • తాత్పర్యము:

అయ్యో! ఈ కువైద్యులు నకిలీ మందులతో, పనికిమాలిన కషాయాలతో, తినడానికి అసహ్యమైన లేహ్యాలతో, కల్తీ నూనెలతో అమాయకులైన రోగులను మోసగించి తమ బొజ్జ అనే కుండను (పొట్టను) నింపుకుంటున్నారు.

  • సంబంధిత పదాల అర్థాలు:
    • రుగ్ణవర్గాః – రోగుల సమూహము (11)
    • పిచణ్డభాణ్డమ్ – కుండ వంటి పొట్ట / ఉదరభాండము (12)

శ్లోకము 7:

నటోఽపి దద్యాద్గణకోఽపి దద్యాత్సంప్రార్థితః పాశుపతోఽపి దద్యాత్ ।

వైద్యః కథం దాస్యతి యాచమానో యో మర్తుకామాదపి హర్తుకామః ॥ 7 ॥

  • తాత్పర్యము:

యాచిస్తే నటుడైనా దానం ఇస్తాడు, జ్యోతిష్కుడైనా ఇస్తాడు, చివరకు పాశుపత శైవుడైనా ఇస్తాడు; కానీ చావుబతుకుల మధ్య ఉన్నవాడి దగ్గర నుండి కూడా ధనాన్ని లాక్కోవాలని చూసే వైద్యుడు... తాను యాచింపబడినప్పుడు ఇతరులకు ఎలా దానం ఇవ్వగలడు? (ఎన్నటికీ ఇవ్వడు).

కువైద్యుడి లక్షణం ఏమిటంటే—సాధారణ స్థితిలో ఉన్నవారి సంగతి పక్కన పెడితే, చివరకు ప్రాణాలు పోయే స్థితిలో (చావుబతుకుల మధ్య) ఉన్న రోగి వద్ద నుంచి కూడా ఉన్నదంతా పిండుకుని లాక్కోవాలని చూస్తాడు (హర్తుకామః). అంతటి పిసినారితనం, కటిక దయాహీనత ఉన్నవాడు... ఎవరైనా వచ్చి "నాకు దానం పెట్టు" అని అడిగితే ఎలా ఇస్తాడు? ఎప్పటికీ ఇవ్వడు కదా! అనేది కవి ఆక్షేపణ.

శ్లోకము 8:

న ధాతోర్విజ్ఞానం న చ పరిచయో వైద్యకనయే

న రోగాణాం తత్త్వావగతిరపి నో వస్తుగుణధీః ।

తథాప్యేతే వైద్యా ఇతి తైర్లయన్తో జడజనానసూన్మృత్యోర్మృత్యా

ఇవ వసు హరన్తే గదజుషామ్ ॥ 8 ॥

  • తాత్పర్యము:

రసవాద ధాతువుల (పాదరసాది) పరిజ్ఞానం లేదు, వైద్యశాస్త్ర పద్ధతులతో పరిచయం లేదు, రోగాల స్వభావం తెలియదు, మూలికల గుణాల పట్ల జ్ఞానం లేదు; అయినా సరే "మేము గొప్ప వైద్యులం" అని చెప్పుకుంటూ మూఢజనులను భ్రమింపజేస్తూ... యమునికి బానిసలైన ఈ కువైద్యులు రోగుల ప్రాణాలను, ధనాన్ని ఏకకాలంలో హరిస్తున్నారు.

  • సంబంధిత పదాల అర్థాలు:
    • ధాతోః – పాదరసము మున్నగు ధాతువుల యొక్క (13)
    • తరలయన్తః (లేఖన సరిదిద్దుబాటు: భ్రమయన్తః) – భ్రమింపజేయుచూ (14)
    • అసూన్ – ప్రాణములను (15)
    • మృత్యోః – యముని యొక్క (16)
    • వసు – ధనమును / ద్రవ్యమును (17)
    • గదజుషామ్ – రోగగ్రస్తుల / రోగుల యొక్క (18)

శ్లోకము 9:

సత్కోణం లోలనేత్రం కులయువతిముఖం దృశ్యతే సానుకమ్పైః

రణ్డానామర్ధలజ్జాఞ్చితమధిపులకం స్పృశ్యతే పీనమఙ్గమ్ ।

క్లీబానాం ఖాద్యతేఽన్తశ్చిరనిహితధనం కాష్ఠమూలానితోయైః

పూర్వా సిద్ధా కళానాం సకలగుణనిధిర్వైద్యవిద్యాభివన్ద్యా ॥ 9 ॥

  • తాత్పర్యము:

వైద్యం పేరుతో దయ చూపుతున్నట్లు నటిస్తూ కులీన స్త్రీల సుందర ముఖాలను పరిశీలిస్తారు; రోగ పరీక్ష మిషతో విధవలు, ఇతర స్త్రీల స్థూల శరీరాలను తాకుతారు; అసమర్థులైన పిరికివారికి ఏవో వేర్లు, పుల్లల నీళ్లు తాగిస్తూ వారు దాచుకున్న ధనాన్ని కొల్లగొడతారు. ఇన్ని కపట విద్యలకూ నిలయమైన ఈ కువైద్య విద్య నిజంగా అన్ని కళల కంటే ప్రాచీనమైనది, నమస్కరించదగినది! (వ్యంగ్య స్తుతి).

3. గణక ప్రశంసా (జ్యోతిష్కుల ప్రశంస)

శ్లోకము 1:

చతురఙ్గబలో రాజా జగతీం వశమానయేత్ ।

అహం పఞ్చాఙ్గబలవానాకాశం వశమానయే ॥ 1 ॥

  • తాత్పర్యము:

రథ, గజ, తురగ, పదాతి దళాలు అనే చతురంగ బలములు గల రాజు ఈ భూమండలాన్ని తన వశం చేసుకుంటాడు. కానీ తిథి, వార, నక్షత్ర, యోగ, కరణాలు అనే పంచాంగ బలము కలిగిన నేను (జ్యోతిష్కుడను) సమస్త ఆకాశాన్ని, గ్రహ మండలాలను నా వశంలోకి తెచ్చుకుంటాను.

శ్లోకము 2:

ఏకాసనస్థా జలవాయుభక్షా ముముక్షవస్త్యక్తపరిగ్రహాశ్చ ।

పృచ్ఛన్తి తేఽప్యమ్బరచారిచారం దైవజ్ఞమన్యే కిముతార్థచిత్తాః ॥ 2 ॥

  • తాత్పర్యము:

ఒకే ఆసనంపై కూర్చొని, కేవలం నీరు గాలిని మాత్రమే ఆహారంగా తీసుకుంటూ, సంసారాన్ని, సమస్త పరిగ్రహాలను త్యజించిన మోక్షగాములు (సన్న్యాసులు) సైతం ఆకాశంలోని గ్రహగతులను తెలుసుకోవడానికి జ్యోతిష్కుడిని ఆశ్రయించి అడుగుతారు. ఇక ధనార్జన, సంసార చింతల్లో మునిగి తేలే సామాన్య మానవులు జ్యోతిష్కుడిని ఆశ్రయించడంలో ఆశ్చర్యమేముంది?

  • సంబంధిత పదాల అర్థాలు:
    • ముముక్షవః – మోక్షమును కోరువారు (19)
    • త్యక్తపరిగ్రహాః – సంసారమును / భార్యాది బంధములను త్యజించినవారు (20)
    • అమ్బరచారిచారమ్ – ఆకాశములో సంచరించే గ్రహముల గతులను (21)


న దైవం న పిత్ర్యం చ కర్మావసిద్ధ్యేన్న యత్రాస్తి దేశే నను జ్యోతిషజ్ఞః ।

న తారా న చారా నవానాం గ్రహాణాం న తిథ్యాదయో వా యతస్తత్ర బుద్ధాః ॥ 3 ॥

  • తాత్పర్యము:

జ్యోతిషశాస్త్రం తెలిసిన పండితుడు లేని ప్రదేశంలో దేవతా కార్యాలు గానీ, పితృ కార్యాలు గానీ సిద్ధింపవు (ఫలించవు). ఎందుకంటే అక్కడ నక్షత్ర బలం, నవగ్రహాల సంచారం, తిథి-వారాల శుద్ధాశుద్ధ నిర్ణయం ఎవరికీ తెలియదు కదా!

శ్లోకము 4:

దూతో న సంచరతి ఖే న చలేచ్చ వార్తా పూర్వం న జల్పితమిదం న చ సంగమోఽస్తి ।

వ్యోమ్ని స్థితం రవిశశిగ్రహణం ప్రశస్తం జానాతి యో ద్విజవరః స కథం న విద్వాన్ ॥ 4 ॥

  • తాత్పర్యము:

ఆకాశంలో ఏ వార్తాహరుడూ (దూత) తిరగడు, అక్కడి నుంచి ఏ సమాచారమూ రాదు, మునుపెన్నడూ ఎవరూ చెప్పలేదు, గ్రహాలతో ప్రత్యక్ష కలయికా లేదు; అయినా సరే అంతరిక్షంలో జరగబోయే సూర్య చంద్ర గ్రహణాలను ఖచ్చితంగా ముందే తెలుసుకోగల ఆ ఉత్తమ జ్యోతిష్కుడు విద్వాంసుడు కాకుండా ఎలా ఉంటాడు? (ఆయన నిస్సందేహంగా గొప్ప విద్వాంసుడే).

శ్లోకము 5:

వృద్ధిహ్రాసౌ కుముదసుహృదః పుష్పవన్తోరుపరాగః

శుక్రాదీనాముదయవిలయావిత్యమీ సర్వదృష్టాః ।

ఆవిష్కుర్వన్త్యఖిలవచనేష్వత్ర కుమ్భీపులాకన్యాయాజ్జ్యోతిర్నయగతివిదాం నిశ్చలం మానభావమ్ ॥ 5 ॥

  • తాత్పర్యము:

చంద్రుని వృద్ధి-క్షయాలు, సూర్యచంద్రుల గ్రహణాలు, శుక్ర-గురు మున్నగు గ్రహాల ఉదయాస్తమయాలు అందరికీ ప్రత్యక్షంగా కనిపించేవే. ఈ ప్రత్యక్ష విషయాలను బట్టి 'స్థాలీపులాక న్యాయం' (కుండలోని అన్నం ఉడికిందో లేదో ఒక మెతుకును పట్టి చూసినట్లు) ప్రకారం, జ్యోతిషశాస్త్రజ్ఞులు చెప్పే సమస్త గగన విషయాలు, భవిష్యత్ వాక్కులు తిరుగులేని ప్రామాణికత కలిగినవని స్పష్టమవుతుంది.

  • సంబంధిత పదాల అర్థాలు:
    • వృద్ధిహ్రాసౌ – క్షయవృద్ధి / పెరుగుట, తగ్గుటలు (1)
    • కుముదసుహృదః – చంద్రుని యొక్క (2)
    • పుష్పవన్తోః – సూర్యచంద్రుల యొక్క (3)
    • ఉపరాగః – గ్రహణము (4)
    • కుమ్భీపులాకన్యాయాత్ – స్థాలీపులాక న్యాయము చేత (5)

శ్లోకము 6:

భానోః శీతకరస్య వాపి భుజగగ్రాసే పురో నిశ్చితే

తీర్థానామటనం జనస్య ఘటతే తాపత్రయోచ్చాటనమ్ ।

ఇష్టే ప్రాగవధారితే సతి ధృతేస్తుష్టేశ్చ లాభో భవేత్

దృష్టే తు వ్యసనేఽత్ర తత్పరిహృతిః కర్తుం జపాద్యైః క్షమా ॥ 6 ॥

  • తాత్పర్యము:

సూర్యచంద్రులకు రాహుకేతువుల వల్ల గ్రహణం పడుతుందని ముందే తెలియడం వల్ల మానవులు తీర్థస్నానాలు చేసి ఆధ్యాత్మిక, ఆధిభౌతిక, ఆధిదైవిక తాపత్రయాలను పోగొట్టుకుంటారు. అలాగే జ్యోతిషం ద్వారా రాబోయే శుభాలు ముందే తెలిస్తే సంతోషం, ధైర్యం కలుగుతాయి; ఏదైనా ఆపద/కష్టం ముందే తెలిస్తే జపహోమాదుల ద్వారా ఆ కష్టాన్ని నివారించుకునే అవకాశం దక్కుతుంది.

  • సంబంధిత పదాల అర్థాలు:
    • భుజగగ్రాసే – గ్రహణము నందు (6)
    • వ్యసనే – దుఃఖము / ఆపద సంభవించినపుడు (7)
    • తత్పరిహృతిః – పరిహారము / నివారణ (8)

2. కుగణక నిందా (అల్పజ్ఞులైన/దొంగ జ్యోతిష్కుల నింద)

శ్లోకము 1:

గణయతి గగనే గణకశ్చన్ద్రేణ సమాగమం విశాఖాయాః ।

వివిధభుజఙ్గక్రీడాసక్తాం గృహిణీం న జానాతి ॥ 1 ॥

  • తాత్పర్యము:

జ్యోతిష్కుడు ఆకాశంలో చంద్రుడు విశాఖా నక్షత్రంతో ఎప్పుడు కలుస్తాడో లెక్కలు వేస్తూ ఉంటాడు; కానీ తన ఇంట్లో తన భార్య పరపురుషులతో (విటులతో/భుజంగులతో) కలిసి చేసే క్రీడలను మాత్రం ఏమీ తెలుసుకోలేడు!

శ్లోకము 2:

గణికాగణకౌ సమానధర్మా నిజ్పఞ్చాఙ్గనిదర్శకావుభౌ ।

జనమానసమోహకారిణౌ తౌ విధినా విత్తహరౌ వినిర్మితౌ ॥ 2 ॥

  • తాత్పర్యము (శ్లేషార్థం – వేశ్య / జ్యోతిష్కుడు):
    • గణిక (వేశ్య): తన శరీరంలోని పంచాంగాలను  ప్రదర్శిస్తూ, మనుషుల మనస్సును భ్రమింపజేస్తూ వారి ధనాన్ని హరిస్తుంది.
    • గణకుడు (జ్యోతిష్కుడు): తన తిథి-వారాది పంచాంగాన్ని చూపిస్తూ, ప్రజల మనస్సులను భయభ్రాంతులకు గురిచేస్తూ వారి ధనాన్ని దోచుకుంటాడు.

ఈ విధంగా వీరిద్దరికీ ఒకే విధమైన ధర్మాలను ఇచ్చి బ్రహ్మదేవుడు ధనాపహరణం కోసమే సృష్టించాడు.

ఇక్కడ "పంచాంగము" అనే పదం గణిక (వేశ్య) పరంగా కేవలం ఒకే ఒక రహస్యాంగాన్ని సూచించదు. సంస్కృత కామశాస్త్రం, అలంకార శాస్త్రాలలో శృంగార భావనను రేకెత్తించే ఐదు అంగాల సముదాయాన్ని "పంచాంగములు" అంటారు.

ఈ శ్లేషను ప్రాచీన వ్యాఖ్యాతలు రెండు ముఖ్యమైన పద్ధతుల్లో సమన్వయించారు:

1. కామశాస్త్ర/సాముద్రిక శాస్త్రోక్త పంచాంగాలు:

కామశాస్త్రం మరియు శృంగార వర్ణనలలో స్త్రీ శరీర సౌందర్యాన్ని, ఆకర్షణను ప్రదర్శించే ఐదు ప్రధాన అంగాలు:

  1. నేత్రములు / ముఖము (చూపుల విలాసం)

  2. కుచములు / స్తనములు (వక్షోజాలు)

  3. జఘనము / కటిప్రదేశము (నడుము, పిరుదులు)

  4. ఊరువులు (తొడలు)

  5. హస్త/పాదములు (చేతులు, పాదాల లలిత విన్యాసం)

గణిక పురుషులను ఆకర్షించడానికి తన ఈ ఐదు శృంగారాంగాల అందాలను (పంచ-అంగాలను) నర్మగర్భంగా లేదా బహిరంగంగా ప్రదర్శిస్తుంది (నిదర్శనము చేస్తుంది).

2. నాట్యశాస్త్రోక్త పంచాంగాలు (హావభావ విన్యాసాలు):

నాట్యకళా ప్రవీణురాలైన గణిక పురుషుల మనస్సును మోహింపజేయడానికి ఉపయోగించే ఐదు అంగ విన్యాసాలు:

  1. శిరస్సు (తలతిప్పు చూపులు)

  2. వక్షస్సు (ఎద భాగం)

  3. కటి (నడుము ఒంపులు)

  4. బాహువులు (చేతుల హావభావాలు)

  5. చరణములు (పాదాల కదలికలు)

శ్లేష చమత్కారం:

  • జ్యోతిష్కుని పరంగా: తిథి, వారము, నక్షత్రము, యోగము, కరణము అనే 5 కాల విభాగాల పత్రిక (పంచాంగం) చూపిస్తాడు.

  • గణిక పరంగా: ముఖము, స్తనములు, నడుము, తొడలు, నేత్రాలు వంటి 5 సౌందర్యాంగాల విన్యాసాన్ని (పంచాంగాలు) చూపిస్తుంది.

కాబట్టి ఇక్కడ "పంచాంగం" అంటే ఏదో ఒక అవయవం కాదు; "ఐదు ఆకర్షణీయమైన అంగాల సముదాయం" అనేదే అసలైన వ్యుత్పత్తి అర్థం.

శ్లోకము 3:

అసుఖమథ సుఖం వా కర్మణాం పఙ్క్తివేలాం

అహహ నియతమేతే భుఞ్జతే దేహభాజః ।

తదిహ పురత ఏవ ప్రాహ మౌహూర్తికశ్చేత్

కథయ ఫలమమీషామన్తతః కిం తతః స్యాత్ ॥ 3 ॥

  • తాత్పర్యము:

మానవులందరూ తమ పూర్వజన్మ కర్మల ఫలితాలు పక్వానికి వచ్చే సమయాల్లో సుఖదుఃఖాలను అనుభవించక తప్పదు. అటువంటప్పుడు ఈ ముహూర్తాలు చూసే జ్యోతిష్కుడు దాన్ని ముందే చెప్పినంత మాత్రాన వచ్చే లాభమేముంది? కర్మఫలాన్ని ఎవరూ తప్పించలేరు కదా!

శాస్త్ర సంప్రదాయంలో ఈ ప్రశ్నకు చాలా స్పష్టమైన, తార్కికమైన సమాధానాలు ఉన్నాయి. కర్మ సిద్ధాంతాన్ని, జ్యోతిషశాస్త్ర ప్రయోజనాన్ని సమన్వయం చేస్తూ భారతీయ తాత్వికులు ఇచ్చే ముఖ్యమైన జవాబులు:

  • వర్షం – గొడుగు దృష్టాంతం (తీవ్రతను తగ్గించుకోవడం):

    కర్మఫలం అనేది ఆకాశం నుండి కురిసే వర్షం లాంటిది. వర్షం పడటాన్ని మనం ఆపలేకపోవచ్చు, కానీ జ్యోతిషం ద్వారా "వర్షం పడబోతోంది" అని ముందే తెలిస్తే గొడుగు వేసుకోవడం (శాంతి, జపహోమాలు, మానసిక సిద్ధత) ద్వారా పూర్తిగా తడవకుండా మనల్ని మనం కాపాడుకోవచ్చు. కష్టం తప్పకపోయినా దాని తీవ్రతను తగ్గించుకోవచ్చు.

  • కర్మల విభజన (దృఢ, అదృఢ కర్మలు):

    ప్రారబ్ధ కర్మలన్నీ ఒకేలా ఉండవు:

    • అదృఢ కర్మలు: చిన్నపాటి దోషాలు. ప్రాయశ్చిత్తాలు, దానధర్మాలు, ఔషధాల ద్వారా వీటి ప్రభావాన్ని దాదాపు తొలగించవచ్చు.

    • దృఢాదృఢ కర్మలు: మధ్యస్థమైనవి. తీవ్రమైన సాధన, శాంతుల ద్వారా వీటి తీవ్రతను తగ్గించవచ్చు.

    • దృఢ కర్మలు: అనుభవించి తీరాల్సినవి. వీటికి ముందస్తు సమాచారం ద్వారా మానసిక స్థైర్యాన్ని తెచ్చుకోవచ్చు.

  • దీప దృష్టాంతం (చీకటిలో మార్గం చూపడం):

    జ్యోతిషశాస్త్రాన్ని "జ్యోతిః" (దీపం) అంటారు. చీకటి గదిలో ఉన్న గులకరాళ్లను లేదా బండరాళ్లను దీపం తొలగించలేదు. కానీ ఆ రాళ్లు ఎక్కడ ఉన్నాయో చూపిస్తుంది, తద్వారా చూసుకుని అడుగు వేసి కింద పడకుండా తప్పించుకోవచ్చు.

  • గీతోపదేశం – సమత్వ భావన:

    రాబోయేది మంచిదైనా, చెడ్డదైనా ముందుగానే తెలిసినప్పుడు మానవుడు విజయానికి మితిమీరి పొంగిపోకుండా, ఆపదకు కుంగిపోకుండా స్థితప్రజ్ఞతతో స్వీకరించే మనోధైర్యాన్ని పొందుతాడు.

అందుకే శాస్త్రం అంటుంది: "పూర్వజన్మార్జితం కర్మ ప్రాణినాం శుభాశుభమ్ | తస్య వ్యంజకమిదం శాస్త్రం ప్రదీప ఇవ తమసి" — చీకట్లో దీపం వస్తువులను ఎలా చూపిస్తుందో, జ్యోతిషం కూడా పూర్వజన్మ కర్మలను మాత్రమే వ్యక్తం చేస్తుంది; తగిన ఉపాయాల ద్వారా ఆత్మరక్షణ చేసుకోవడమే దీని పరమ ప్రయోజనం.

  • సంబంధిత పదాల అర్థాలు:
    • పఙ్క్తివేలామ్ (పరిపాకకాలేషు) – కర్మలు ఫలించే సమయాలు (9)

శ్లోకము 4:

విలిఖతి సదసద్వా జన్మపత్రం జనానాం

ఫలతి యది తదానీం దర్శయత్యాత్మదాక్ష్యమ్ ।

న ఫలతి యది లగ్నద్రష్టురేవాహ మోహం

హరతి ధనమిహైవం హన్త దైవజ్ఞపాశః ॥ 4 ॥

  • తాత్పర్యము:

ఈ కుత్సిత జ్యోతిష్కుడు మనుషులకు ఏదో ఒక మంచి-చెడు జాతక చక్రాన్ని రాసిస్తాడు. తాను చెప్పినది అనుకోకుండా నిజమైతే "అది నా నైపుణ్యం!" అని గొప్పలు చెప్పుకుంటాడు; ఒకవేళ జరగకపోతే "జాతకం రాసినవాడు లగ్నాన్ని సరిగా చూడలేదు (గ్రహదోషం/అజ్ఞానం)" అని తప్పించుకుంటాడు. ఇలా ప్రజలను మోసం చేస్తూ ధనాన్ని దోచుకుంటున్నాడు!

  • సంబంధిత పదాల అర్థాలు:
    • ఆత్మదాక్ష్యమ్ – తన సామర్థ్యమును / చాతుర్యమును (10)
    • దైవజ్ఞపాశః – కుత్సిత జ్యోతిష్కుడు / దొంగ జోస్యుడు (11)

శ్లోకము 5:

ప్రమోదే ఖేదే వాప్యుపనమతి పుంసాం విధివశాన్

మయైవం ప్రాగేవాభిహితమితి మిథ్యా కథయతి ।

జనానిష్టానిష్టాకలనపరిహారైకనిరతానసౌ

మేషాదీనాం పరిగణనయైవ భ్రమయతి ॥ 5 ॥

  • తాత్పర్యము:

విధివశాత్తు మానవులకు సుఖం గానీ, దుఃఖం గానీ కలిగినప్పుడు "ఇది నేనే ముందే చెప్పాను కదా!" అని అబద్ధాలు చెప్తాడు. కష్టాలు రాకుండా, సుఖాలు దక్కాలని నిరంతరం తాపత్రయపడే అమాయక ప్రజలను మేషాది రాశుల లెక్కల పేరుతో ఎప్పుడూ భ్రమింపజేస్తూనే ఉంటాడు.

  • సంబంధిత పదాల అర్థాలు:
    • ప్రమోదే – సంతోషము / హర్షము కలిగినపుడు (12)
    • భ్రమయతి – భ్రాంతిని కలిగించును / మోసగించును (13)

శ్లోకము 6:

జ్యోతిఃశాస్త్రమహోదధౌ బహుతరైరుత్సర్గాపవాదాత్మభిః

కల్లోలైర్నిబిడే కణాన్కతిపయాంల్లబ్ధ్వా కృతార్థా ఇవ ।

దీర్ఘాయుఃసుతసంపదాదికథనైర్దైవజ్ఞపాశా ఇమే

గేహం గేహమనుప్రవిశ్య ధనినాం మోహం ముహుః కుర్వతే ॥ 6 ॥

  • తాత్పర్యము:

సామాన్య, విశేష (ఉత్సర్గ-అపవాద) తరంగాలతో కూడిన మహా సముద్రం వంటి జ్యోతిషశాస్త్రం నుండి ఏవో కొన్ని నీటి తుంపర్లను మాత్రమే నేర్చుకుని, తామేదో సర్వజ్ఞులైనట్లు విర్రవీగుతూ... ఈ కుజ్యోతిష్కులు ధనవంతుల ఇళ్లలోకి ప్రవేశించి "మీకు దీర్ఘాయుష్షు ఉంది, పుత్రసంతానం కలుగుతుంది, సంపదలు వస్తాయి" అని పొగుడుతూ వారిని నిరంతరం భ్రమింపజేస్తుంటారు.

  • సంబంధిత పదాల అర్థాలు:
    • ఉత్సర్గాపవాద – సామాన్య నియమములు, ప్రసిద్ధమైన అపవాదములు (14)
    • దైవజ్ఞపాశాః – కుత్సిత జ్యోతిష్కులు (15)


3. పౌరాణిక నిందా (పౌరాణికుల నింద)

శ్లోకము 1:

పౌరాణికానాం వ్యభిచారదోషో నాశఙ్కనీయః కృతిభిః కదాచిత్ ।

పురాణకర్తా వ్యభిచారజాతస్తస్యాపి పుత్రో వ్యభిచారజాతః ॥ 1 ॥

  • తాత్పర్యము:

పౌరాణికుల (పురాణాలు చెప్పేవారి) యొక్క వ్యభిచార దోషాన్ని చూసి పండితులెవరూ ఆశ్చర్యపడనక్కరలేదు; ఎందుకంటే పురాణాలను రచించిన వ్యాస మహర్షి (పరాశరుడు-మత్స్యగంధిల వివాహపూర్వ సమాగమం వలన), ఆయన కుమారుడైన శుక మహర్షి (అరణి/ఘృతాచీ ప్రసంగం వలన) కూడా శాస్త్రోక్త సంప్రదాయ రీతికి భిన్నమైన స్థితిలోనే జన్మించారు కదా! (వ్యంగ్య నింద).

  • సంబంధిత పదాల అర్థాలు:
    • పురాణకర్తా – వ్యాస మహర్షి (16)

 

 

No comments:

Post a Comment

అరిపలాయనమ్, ప్రతాపవర్ణనమ్, కీర్తివర్ణనమ్

  అరిపలాయనమ్ శ్లోకము 1 సాలకాననయుక్తాపి సాలకాననవర్జితా | హారావరుద్ధకణ్ఠాపి విహారారివధూస్తవ || 1 || విశేషాలు (విరోధాభాస & శ్లేషాలంకారము): ...