Wednesday, August 5, 2026

09. శ్రీ హరి మంగళాచరణ శ్లోకాలు(49)

 

1. శ్లోకము:

నమస్త్రిభువనోత్పత్తిస్థితిసంహారహేతవే ।

విష్ణవేఽపారసంసారపారోత్తరణసేతవే ॥ ౧ ॥

  • తాత్పర్యము: మూడడుగులచే ముల్లోకాలను వ్యాపించి ఉన్నవాడు, ఈ పదునాలుగు భువనాల ఉత్పత్తి, స్థితి (పోషణ), సంహారాలకు మూలకారణమైనవాడు, దాటడానికి వీలుకాని ఈ సంసార సాగరాన్ని దాటించడానికి వంతెన (సేతువు) లాంటివాడైన విష్ణుమూర్తికి నమస్కారములు.

2. శ్లోకము:

ఆదిమధ్యాన్తరహితమదేశీహీనమురాతనమ్ ।

అద్వితీయమహం వన్దే మద్వక్త్రసదృశం హరిమ్ ॥ ౨ ॥

  • తాత్పర్యము: ఆది, మధ్య, అంతములు లేనివాడు, దేశ-కాల నియమాలకు అతీతుడు, అత్యంత పురాతనుడు (అనాది), రెండవది లేని ఏకైక పరమాత్మ స్వరూపుడైన శ్రీహరికి నేను నమస్కరిస్తున్నాను.

3. శ్లోకము:

లక్ష్మీకపోలసంక్రాన్తకాన్తిపత్రచలతోజ్జ్వలాః ।

దోర్ద్రుమాః పాన్తు వః శౌరేర్ధనచ్ఛాయా మహాఫలాః ॥ ౩ ॥

  • తాత్పర్యము: లక్ష్మీదేవి చెక్కిళ్ల కాంతి, అలంకరణ చిత్రాల వెలుగులతో ప్రకాశించేవి, కోరిన కోరికలనే మహా ఫలాలను ప్రసాదించేవి, దట్టమైన నీడను ఇచ్చే వృక్షాల వంటివైన శ్రీవిష్ణుమూర్తి యొక్క బాహువులు (చేతులు) మిమ్మల్ని కాపాడుగాక!

4. శ్లోకము:

జయతి స భగవాన్కృష్ణః శేతే యః శేషభోగశయ్యాయామ్ ।

మధ్యేపయః పయోధేరపర ఇవామ్భోనిధిః కృష్ణః ॥ ౪ ॥

  • తాత్పర్యము: పాలకడలి (క్షీరసాగరం) మధ్యలో ఆదిశేషుని పడగలనే శయ్యపై శయనించి ఉన్న శ్రీకృష్ణ భగవానుడు జయించుగాక! ఆయన నీలమేఘ శ్యామల శరీర కాంతితో క్షీరసాగరంలో మరొక నల్లటి సముద్రంలా ప్రకాశిస్తున్నాడు.

5. శ్లోకము:

అతివిపులకుచయుగళం రహసి కరైరామృశన్ముహుర్లక్ష్మ్యాః ।

తదపహృతనిజహృదయో జయతి హరిర్మృగయమాణ ఇవ ॥ ః ॥

  • తాత్పర్యము: ఏకాంతంలో లక్ష్మీదేవి యొక్క సుందరమైన వక్షఃస్థలాన్ని స్పర్శిస్తూ, ఆ లక్ష్మీదేవిచే అపహరించబడిన తన హృదయాన్ని అక్కడ వెతుక్కుంటున్నాడా అన్నట్లుగా లీలలు ఒలకబోసే శ్రీహరి జయించుగాక!

6. శ్లోకము:

జయతి స నాభిజగతో జనాభ్యాన్తరోద్భవజ్జగద్బీజః ।

దామోదరో నిజోదరగ్గహ్వరనిర్విష్టజగదణ్డః ॥ ౬ ॥

  • తాత్పర్యము: తన నాభి (బొడ్డు) నుండి ఉద్భవించిన పద్మం ద్వారా సకల జగత్తుకు బీజమైన బ్రహ్మదేవుడిని సృష్టించినవాడు, సకల బ్రహ్మాండాలను తన కుక్షిలో (కడుపులో) భద్రపరుచుకున్నవాడు అయిన దామోదరుడు (శ్రీమహావిష్ణువు) జయించుగాక!

7. శ్లోకము:

శ్రీకరపిహితచక్షుః సుఖయతు వః పుణ్డరీకనయనస్య ।

జఘనమివేక్షితుమాగతమబ్జనిభం నాభిముపరిష్టాత్ ॥ ఱ ॥

  • తాత్పర్యము: లక్ష్మీదేవి తన చేతులతో కళ్ళు మూసినప్పుడు, పైకి కనిపిస్తున్న పద్మం వంటి తన నాభిని కమలాక్షుడైన విష్ణుమూర్తి సంతోషంతో చూడటం మిమ్మల్ని ఆనందింపచేయుగాక!

8. శ్లోకము:

శ్యామం శ్రీకుచకుఙ్కుమపిఞ్జరితమురో సురద్విషో జయతి ।

దినముఖనభ ఇవ కౌస్తుభవిభాకరో యద్విభూషయతి ॥ ౮ ॥

  • తాత్పర్యము: రాక్షస సంహారియైన శ్రీహరి యొక్క నీలమేఘచ్ఛాయగల వక్షఃస్థలం లక్ష్మీదేవి వక్షఃస్థలానికి అంటిన కుంకుమ పూతచేత దోరగా ప్రకాశిస్తోంది. సూర్యుడు ఉదయకాలపు ఆకాశాన్ని అలంకరించినట్లుగా, ఆయన రొమ్ముపై ఉన్న కౌస్తుభమణి ఎంతో శోభిల్లుతోంది. అటువంటి శ్రీహరి వక్షఃస్థలం జయించుగాక!

9. శ్లోకము:

ప్రతిబిమ్బితప్రియాతను సకౌస్తుభం జయతి మధుభిదో వక్షః ।

పురుషాయితమభ్యస్యతి లక్ష్మీర్యద్వీక్ష్య ముకురమివ ॥ ౯ ॥

  • తాత్పర్యము: మధువనే రాక్షసుడిని సంహరించిన శ్రీవిష్ణుమూర్తి వక్షఃస్థలంలో కౌస్తుభమణి ప్రకాశిస్తోంది. అందులో ప్రియురాలైన లక్ష్మీదేవి ప్రతిబింబం స్పష్టంగా కనిపిస్తోంది. ఆ ప్రతిబింబాన్ని చూసి లక్ష్మీదేవి అద్దంలో చూసుకుంటున్నట్లు భ్రమపడుతోంది. అటువంటి శ్రీహరి వక్షఃస్థలం జయించుగాక!

10. శ్లోకము:

కేలిచలాఙ్గులిలమ్భితలక్ష్మీనాభిర్మురద్విషశ్చరణః ।

స జయతి యేన కృతా శ్రీరనురూపా పద్మనాభస్య ॥ ౧౦ ॥

  • తాత్పర్యము: రాసక్రీడల సమయంలో లక్ష్మీదేవి నాభిని అనురాగంతో తాకిన మురాంతకుడైన శ్రీహరి పాదపద్మం జయించుగాక! ఆ పాద పద్మం పద్మనాభుడైన విష్ణుమూర్తికి తగినంత శోభను, లక్ష్మీదేవికి అనురూపమైన సౌందర్యాన్ని కలిగిస్తోంది.

11. శ్లోకము:

రోమావళీ మురారేః శ్రీవత్సనివేశితాగ్రభాగా వః ।

ఉన్నాలనాభినలినచ్ఛాయేవోత్తాపమపహరతు ॥ ౧౧ ॥

  • తాత్పర్యము: శ్రీవత్సము ఉన్న శ్రీహరి రొమ్ము భాగం నుండి నాభి పద్మం వైపు సాగిన నల్లని రోమావళి (నూనూగు మీసాల వంటి వెంట్రుకల వరుస), తామర తూడు నీడలా ప్రకాశిస్తూ మీ సంసార తాపాలను, దుఃఖాలను దూరం చేయుగాక!

12. శ్లోకము:

కమలాకుచకనకాచలజలధరమాభీరసున్దరీమదనమ్ ।

అధితతశేషఫణావళిసత్కమలవనభృఙ్గమచ్యుతం వన్దే ॥ ౧౨ ॥

  • తాత్పర్యము: లక్ష్మీదేవి వక్షఃస్థలమనే బంగారు పర్వతానికి మేఘం వంటివాడు, గోపకాంతలకు మన్మథుని వంటి ప్రియుడు, ఆదిశేషుని పడగలనే తామర తోటకు తుమ్మెద వంటివాడైన అచ్యుతునికి (శ్రీకృష్ణునికి) నమస్కరిస్తున్నాను.

13. శ్లోకము:

జీయాదమ్బుధితనయాధరరసమాస్వాదయన్మురారిరయమ్ ।

అమ్బుధిమథనక్లేశం కలయన్విఫలం చ సఫలం చ ॥ ౧౩ ॥

  • తాత్పర్యము: క్షీరసాగర మథనం వల్ల కలిగిన శ్రమను, ఆ సముద్రం నుండి ఉద్భవించిన లక్ష్మీదేవి పెదవుల అమృత రసాన్ని ఆస్వాదిస్తూ మర్చిపోయిన శ్రీహరి జయించుగాక! ఆ అమృతాస్వాదన ద్వారా ఆయన పడ్డ కష్టమంతా సఫలమైంది.

14. శ్లోకము:

శ్రీధామ్ని దుగ్ధోదధౌ పుణ్డరీకే యశ్చఞ్చరీకద్యుతిమాతనోతి ।

నీలోత్పలశ్యామలదేహకాన్తిః స వోఽస్తు భూత్యై భగవాన్ముకున్దః ॥ ౧౪ ॥

  • తాత్పర్యము: లక్ష్మీదేవికి నివాస స్థానమైన క్షీరసాగరంలో, తెల్లటి తామరపూవుపై తుమ్మెదవలె నీలమేఘ శ్యామల దేహకాంతితో ప్రకాశించే భగవంతుడైన ముకుందుడు మీకు సకల శుభాలను, ఐశ్వర్యాలను ప్రసాదించుగాక!

15. శ్లోకము:

వక్షఃస్థలీ రక్షతు సా జగన్తి జగత్ప్రసూతేర్గరుడధ్వజస్య ।

ధియోఽఙ్గరాగేణ విభావ్యతే యా సౌభాగ్యహేతోః కషపట్టికేవ ॥ ౧౫ ॥

  • తాత్పర్యము: సకల లోకాలకు తండ్రి, గరుడధ్వజుడైన శ్రీవిష్ణుమూర్తి వక్షఃస్థలం సకల జగత్తును కాపాడుగాక! లక్ష్మీదేవి వక్షఃస్థలానికి పూసుకున్న కుంకుమ పూత శ్రీహరి రొమ్ముపై అంటి, ఆయన సౌభాగ్యాన్ని పరీక్షించే కరషపట్టిక (ఒరపిడి రాయి) లాగా శోభిల్లుతోంది.

16. శ్లోకము:

వృన్దారకా యస్య భవన్తి భృఙ్గా మన్దాకినీ యన్మకరన్దబిన్దుః ।

తదరవిన్దాక్షపదారవిన్దం వన్దే చతుర్వర్గచతుష్పదం తత్ ॥ ౧౬ ॥

  • తాత్పర్యము: దేవతలే తుమ్మెదలై కొలిచేది, పవిత్ర గంగానది ఏ పాదాల మకరంద బిందువో, ధర్మార్థకామమోక్షాలనే చతుర్విధ పురుషార్థాలను ఇచ్చేది అయిన ఆ పుండరీకాక్షుని (శ్రీవిష్ణువు) పాదపద్మాలకు నమస్కరిస్తున్నాను.

17. శ్లోకము:

జయత్యుపేన్ద్రః స చకార దూరతో విభిత్సయా యః క్షణలబ్ధలక్ష్యయా ।

దృశైవ కోపారుణయా రిపోరురో భయాద్భిన్నమివాస్రపాటలమ్ ॥ ౧౭ ॥

  • తాత్పర్యము: క్షణకాలంలో శత్రువును లక్ష్యంగా చేసుకుని, కేవలం తన కోపంతో ఎర్రబడిన చూపులతోనే శత్రువు గుండెలను భయంతో నీరుగారిపోయేలా చేసి చీల్చివేసిన ఉపేంద్రుడు (నరసింహమూర్తి/విష్ణుమూర్తి) జయించుగాక!

18. శ్లోకము:

పద్మాపయోధరతటీపరిరమ్భలగ్నకాశ్మీరముద్రితమురో మధుసూదనస్య ।

వ్యక్తానురాగమివ ఖేలదనుజ్ఞఖేదస్వేదామ్బుపూరమనుపూరయతు ప్రియం వః ॥ ౧౮ ॥

  • తాత్పర్యము: లక్ష్మీదేవి వక్షఃస్థల ఆలింగనం వల్ల అంటిన కుంకుమ తిలకంతో ముద్రించబడినట్టిది, ప్రేమతో కూడిన శ్రమస్వేదం ( చెమట బిందువులు) చేత తడిసినట్టిది అయిన మధుసూదనుని వక్షఃస్థలం మీకు సమస్త ప్రియమైన శుభాలను కలిగించుగాక!


19. శ్లోకము:

శ్రేయః సదా దిశతు మాలమపక్ష్మపాతే

నిద్రాయితే అపి దృశౌ భృశమున్నమయ్య ।

సంవాహ్యమానచరణాంబురుజాతహర్షో

లక్ష్మీముఖేక్షణపరః పరమేశ్వరో వః ॥ ౧౯ ॥

  • తాత్పర్యము: లక్ష్మీదేవి తన పాదాలను ఒత్తుతుండగా (సేవిస్తుండగా) కలిగిన ఆనందంతో, కంటిరెప్పలు పడకుండా అరమోడ్పులుగా ఉన్న తన నేత్రాలను పైకెత్తి, లక్ష్మీదేవి ముఖాన్ని తన్మయత్వంతో చూస్తున్న పరమేశ్వరుడైన శ్రీమహావిష్ణువు మీకు ఎల్లప్పుడూ శ్రేయస్సును (శుభాలను) ప్రసాదించుగాక!

20. శ్లోకము:

సకలభువనబంధోర్వైరమిందోః సరోజై-

రనుచితమితి మత్వా యః స్వపాదారవిందం ।

ఘటయితుమివ మాయీ యోజయత్యాననేందోః

వటదలపుటశాయీ మంగళం వః కృషీష్ట ॥ ౨౦ ॥

  • తాత్పర్యము: సకల లోకాలకు బంధువైన చంద్రుడికి, పద్మాలకు మధ్య వైరం ఉండటం ఉచితం కాదని భావించి ఏ మాయావియైన శ్రీహరి తన పద్మసమానమైన పాదాలను చంద్రకాంతి వంటి తన ముఖానికి దగ్గరగా చేర్చి ఆ రెంటినీ అనుసంధానిస్తున్నాడో, ఆ  ఆకు (వటపత్రం) పై శయనించిన బాలకృష్ణుడు మీకు మంగళములను కలిగించుగాక!

21. శ్లోకము:

కచకుచచుబుకాగ్రైః పాణిషు వ్యాపృతేషు

ప్రథమజలధిపుత్రీసంగమేఽనంగధామ్ని ।

గ్రథితనిబిడనీవీబంధనిర్మోచనార్థం

చతురధికకరాశః పాతు వశ్చక్రపాణిః ॥ ౨౧ ॥

  • తాత్పర్యము: సముద్ర తనయయైన లక్ష్మీదేవితో తొలి సమాగమ వేళ కామోద్రేకంలో తన నాలుగు చేతులూ ఆమె శిరోజాలు, వక్షఃస్థలం, గడ్డం తాకడంలో నిమగ్నమై ఉండగా, ముడిపడి ఉన్న ఆమె నీవీబంధాన్ని (పావడా ముడిని) విప్పడానికి ఇంకా అదనపు చేతులు ఉంటే బాగుణ్ణు అని ఆశించిన చతుర్భుజుడైన చక్రపాణి మిమ్మల్ని కాపాడుగాక!

22. శ్లోకము:

విరమతి మహాకల్పే నాభీపథైకనికేతనః

త్రిభువనపురఃశిల్పీ యస్య ప్రతిక్షణమాత్మభూః ।

కిమధికరణః కీదృక్చాస్య వ్యవస్థితిరిత్యమూమ్

ఉదరమవిశద్రష్టుం తస్మై జగన్నిధయే నమః ॥ ౨౨ ॥

  • తాత్పర్యము: మహాకల్పము అంతమయ్యే సమయంలో శ్రీహరి నాభికమలమే నివాసంగా కలిగిన త్రిభువన శిల్పియైన బ్రహ్మదేవుడు, "ఈ సకల జగత్తుకు ఆధారమేమిటి? దీని స్థితి ఎలాంటిది?" అని తెలుసుకోవాలనే కుతూహలంతో ఏ పరమాత్మ కడుపులోకి (కుక్షిలోకి) ప్రవేశించాడో, సకల జగత్తుకు నిధియైన ఆ పరమేశ్వరునికి నమస్కారములు.

23. శ్లోకము:

లక్ష్మీపాణిద్వయవిరచితమూలమూర్ధశ్రుతీనాం

వ్యక్తం వందే చరణకమలద్వంద్వమాద్యస్య పుంసః ।

యత్రైకస్య వ్యధిత బలినా పాద్యతోయైర్వితీర్ణై-

రార్ద్రస్యైవ ప్రణతితతిభిః క్షాలనం పద్మయోనిః ॥ ౨౩ ॥

  • తాత్పర్యము: లక్ష్మీదేవి తన రెండు చేతులతో సేవించేవి, వేదాలకు శిరోభూషణమైనవి అయిన ఆదిపురుషుడైన శ్రీహరి చరణకమలాలకు నమస్కరిస్తున్నాను. బలిచక్రవర్తి సమర్పించిన పాద్యజలంచే తడిసిన ఆ పాదాన్ని బ్రహ్మదేవుడు తన నమస్కార పరంపరల చేత పవిత్రంగా ప్రక్షాళన చేశాడు.

24. శ్లోకము:

అనాదృతచమూపతిప్రహితహస్తమస్వీకృత-

ప్రణీతమణిపాదుకం కిమితి విస్మితాంతఃపురమ్ ।

అవాహనపరిష్క్రియమ్ పతగరాజమారోహతో

గజవరబృంహితే భగవతస్త్వరాయై నమః ॥ ౨౪ ॥

  • తాత్పర్యము: గజేంద్రుని ఆర్తనాదం (గజవర బృంహితం) వినగానే, సేనాధిపతి అందించిన చేతిని నిరాకరించి, రత్నఖచిత పాదుకలను కూడా ధరించకుండా, పూజలు అలంకారాలు కూడా పూర్తికాకముందే గరుత్మంతునిపై అత్యంత త్వరితంగా అధిరోహించి వెళ్లిన భగవంతుని శ్రీహరి యొక్క ఆ త్వరకు (ఆతురతకు) నమస్కారములు.


25. శ్లోకము:

దృక్పాతః కమలాసనేఽస్తు భవతో జ్ఞానం వినాప్యాచరన్

శ్రీకంఠోఽయమితః సురా ఇతి నతైః క్షీరోదధిజ్ఞాపితః ।

ప్రేయస్యాః క్వ తదాసనం క్వ చ రుజా కంఠః క్వ చేత్యుల్బణం

లక్ష్మ్యా వాసితమానసో విజయతే సుప్తప్రబుద్ధో హరిః ॥ ౨౫ ॥

  • తాత్పర్యము: నిద్ర నుండి మేల్కొన్న శ్రీహరికి దేవతలు నమస్కరిస్తూ— "హే ప్రభూ! నీ దృష్టి పద్మాసనుడైన బ్రహ్మదేవునిపై పడుగాక, జ్ఞానం లేకుండా ప్రవర్తిస్తున్న శివుడు ('శ్రీకంఠుడు') ఇక్కడే ఉన్నాడు చూడండి" అని విన్నవించారు. అయితే, నిద్రావస్థలో లక్ష్మీదేవిపైనే ధ్యాస ఉన్న శ్రీహరి, "నా ప్రియురాలైన లక్ష్మి ఆసనం ఎక్కడ? ఆమె గొంతులో నొప్పులు (రుజ) ఉన్నాయా? ఆమె కంఠం ఎక్కడ ఉంది?" అని లక్ష్మీమయమైన మనస్సుతో భ్రమపడ్డాడు. అటువంటి సుప్త-ప్రబుద్ధుడైన (మేల్కొన్న) శ్రీహరి జయించుగాక!

26. శ్లోకము:

నిర్మగ్నేన మయాంభసి స్మరభరాదాలిః మమాలింగితా

కేనాలీకమిదం తవాద్య కథితం ముగ్ధే ముధా తామ్యసి ।

ఇత్యుత్స్వప్నపరంపరాసు శయనే శ్రుత్వా వచః శార్ఙ్గిణః

సవ్యాజం శిథిలీకృతః కమలయా కంఠగ్రహః పాతు వః ॥ ౨౬ ॥

  • తాత్పర్యము: శయనంలో నిద్రపోతూ కలవరిస్తూ శ్రీహరి— "నేను నీటిలో మునిగి మన్మథుని ప్రేరణచే చెలికత్తెను ఆలింగనం చేసుకున్నాను. నీకు ఈ అబద్ధం ఎవరు చెప్పారు? ఓ ముగ్ధా! ఊరికే ఎందుకు బాధపడతావు?" అని శ్రీమతి లక్ష్మీదేవి పేరు కాకుండా వేరొక మాట అన్నాడు. అది విన్న లక్ష్మీదేవి, శ్రీహరి కంఠాన్ని పట్టుకున్న తన చేతులను ఉపాయంగా వదులు చేసింది. ఆ శ్రీహరి లీలలు మిమ్మల్ని కాపాడుగాక!

27. శ్లోకము:

యం శైవాః సముపాసతే శివ ఇతి బ్రహ్మేతి వేదాంతినో

బౌద్ధా బుద్ధ ఇతి ప్రమాణపటవః కర్తేతి నైయాయికాః ।

అర్హన్నిత్యథ జైనశాసనరతాః కర్మేతి మీమాంసకాః

సోఽయం వో విదధాతు వాంఛితఫలం త్రైలోక్యనాథో హరిః ॥ ౨౭ ॥

  • తాత్పర్యము: శైవులు ఏ పరమాత్మను 'శివుడు' అని, వేదాంతులు 'బ్రహ్మ' అని, బౌద్ధులు 'బుద్ధుడు' అని, తర్కశాస్త్రకోవిదులైన నైయాయికులు 'కర్త' అని, జైనులు 'అర్హన్' అని, మీమాంసకులు 'కర్మ' అని ఉపాసిస్తారో— ఆ ముల్లోకాలకు నాథుడైన శ్రీహరి మీకు కోరిన కోరికలన్నీ ప్రసాదించుగాక!

28. శ్లోకము:

యేనోత్థాప్య సమూలమందరగిరిశ్ఛత్రీకృతో గోకులే

రాహుర్యేన మహాబలః సురరిపుః కార్యాదశేషీకృతః ।

కృత్వా త్రీణి పదాని యేన వసుధా బద్ధో బలిర్లీలయా

సోఽయం పాతు యుగే యుగే యుగపతిస్త్రైలోక్యనాథో హరిః ॥ ౨౮ ॥

  • తాత్పర్యము: గోకులంలో వర్షం కురిసినప్పుడు మందర/గోవర్ధన గిరిని పెకిలించి గొడుగుగా పట్టినవాడు, దేవతల శత్రువైన మహాబలుడైన రాహువు శిరస్సును ఖండించి కార్యం ముగించినవాడు, మూడడుగుల నేలతో బలిచక్రవర్తిని లీలగా బంధించినవాడు, ప్రతి యుగంలోనూ యుగకర్తగా ప్రకాశించే ముల్లోకాల నాథుడైన ఆ శ్రీహరి మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

29. శ్లోకము:

ముగ్ధే ముంచ విషాదమత్ర బహుళం కంపో గురుస్త్యజ్యతాం

సద్భావం భజ పుండరీకనయనే మాన్యానిమాన్మానయ ।

ఇత్థం శిక్షయతః స్వయంవరవిధౌ ధన్వంతరేర్భగవతః

వాక్ఛలాదన్యత్ర ప్రతిషేధమాత్మని విధిం శృణ్వన్హరిః పాతు వః ॥ ౨౯ ॥

  • తాత్పర్యము: సమద్రమథనం సమయంలో లక్ష్మీదేవి స్వయంవరంలో, ధన్వంతరి భగవానుడు లక్ష్మీదేవితో— "ఓ ముగ్ధా! భయాన్ని, వణుకును వదిలిపెట్టు, ధైర్యాన్ని పూని ఇక్కడున్న పూజ్యులను గౌరవించు" అని ఉపదేశిస్తున్నాడు. కానీ ఆ మాటల వంకతో తనకే అదృష్టం దక్కుతుందని, తన్నే వరిస్తుందని భావించిన శ్రీహరి సంతోషంతో ఆలకించాడు. ఆ శ్రీహరి మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

30. శ్లోకము:

నాభీపద్మవసచ్చతుర్ముఖముఖోద్గీతస్తవాకర్ణన-

ప్రోన్మీలత్కమనీయలోచనకలాఖేలన్ముఖేందుద్యుతిః ।

సక్రోధం మధుకైటభౌ సకరుణస్నేహం సుతామంభోధేః

సోత్ప్రాసప్రణయం సరోజవసతిం పశ్యన్హరిః పాతు వః ॥ ౩౦ ॥

  • తాత్పర్యము: నాభికమలంలో ఉన్న బ్రహ్మదేవుని స్తుతులను వింటూ కళ్ళు తెరిచిన శ్రీహరి— మధుకైటభుల వైపు 'కోపం'తోను, లక్ష్మీదేవి వైపు 'దయా-స్నేహాల'తోను, బ్రహ్మదేవుని వైపు 'పరిహాస-ప్రేమల'తోను ఒకే సమయంలో చూశాడు. ఆ శ్రీహరి కాంతిమయ నేత్రాలు మిమ్మల్ని కాపాడుగాక!

31. శ్లోకము:

నిష్ప్రత్యూహముపాస్మహే కౌమోదకీలక్ష్మణః

కోకప్రీతిచకోరపారణపటు జ్యోతిష్మతీ లోచనే ।

యాభ్యామర్థవిబోధముగ్ధమధురశ్రీరర్ధనిద్రాయితో

నాభీపల్వలపుండరీకముకులః కంబోః సపత్నీకృతః ॥ ౩౧ ॥

  • తాత్పర్యము: కౌమోదకి (గద) చేతిలో ఉన్న శ్రీహరి యొక్క రెండు కాంతివంతమైన నేత్రాలను మేము నిరంతరం ఉపాసిస్తున్నాము. ఆ కళ్ళు చక్రవాక పక్షులకు సంతోషాన్ని, చకోర పక్షులకు పండుగను కలిగిస్తాయి; నాభికమలాన్ని, శంఖాన్ని తమ కాంతితో సమానం చేస్తూ అర్ధనిద్రావస్థలోని లక్ష్మీదేవికి ఆనందాన్ని కలిగిస్తాయి.

32. శ్లోకము:

భక్తిప్రహ్వవిలోకనప్రణయినీ నీలోత్పలస్పర్ధినీ

ధ్యానాలంబనతాం సమాధిషు రతానాం తేహితప్రాప్తయే ।

లావణ్యైకమహానిధిః రసికతాం లక్ష్మీదృశోస్తన్వతీ

యుష్మాకం కురుతాం భవార్తిశమనం నేత్రే తనుర్వా హరేః ॥ ౩౨ ॥

  • తాత్పర్యము: భక్తుల వంక ప్రేమతో చూచేవి, నల్ల కలువ పూలతో పోటీపడేవి, యోగుల ధ్యానానికి ఆలంబనమైనవి, లక్ష్మీదేవి కన్నులకు సౌందర్య నిధిగా తోచేవి అయిన శ్రీహరి నేత్రాలు (లేదా ఆయన దివ్య మంగళ విగ్రహం) మీ సంసార దుఃఖాలను శమింపచేయుగాక!

33. శ్లోకము:

చత్వారః ప్రథయంతు విద్రుమలతారక్తాంగుళిశ్రేణయః

శ్రేయః శోణసరోజకోరకరూచస్తే శార్ఙ్గిణః పాణయః ।

భాలేష్వబ్జభువో లిఖంతి యుగపద్యే పుణ్యవర్ణావలీః

కస్తూరీమకరీం పయోధరయుగే గండద్వయే చ శ్రియః ॥ ౩౩ ॥

  • తాత్పర్యము: ఎర్రని పగడపు తీగల వంటి వ్రేళ్ళు కలిగి, ఎర్ర తామరమొగ్గల కాంతితో వెలిగిపోయే శ్రీహరి యొక్క నాలుగు చేతులు మీకు శ్రేయస్సును కలిగింతుగాక! ఆ చేతులు ఒకే సమయంలో బ్రహ్మదేవుని లలాటంపై పుణ్య అక్షరాలను రాస్తూ, లక్ష్మీదేవి చెక్కిళ్ళపై, వక్షఃస్థలంపై కస్తూరీ మకరికా పత్రాలను (అలంకార తిలకాలను) చిత్రిస్తున్నాయి.


34. శ్లోకము:

ఆకల్పం మురజిన్ముఖేన్దుమధురోన్మీలన్మరున్మాధురీ-

ధీరోదాత్తమనోహరః సుఖయతు త్వాం పాంచజన్యధ్వనిః ।

లీలాలంఘితమేఘనాదవిభవో యః కుంభకర్ణవ్యథా-

దాయీ దానవదంతినాం దశముఖం దిక్చక్రమాక్రామతి ॥ ౩౪ ॥

  • తాత్పర్యము: మురాంతకుడైన శ్రీహరి ముఖచంద్రుని నుండి వచ్చే శ్వాస వాయువుతో మధురంగా ధ్వనించేది, మేఘనాదుని గర్జనను సైతం అణచివేసేది, కుంభకర్ణుడిలాంటి దానవులకు భయాన్ని గొలిపేది, పది దిక్కుల్లోనూ వ్యాపించేది అయిన పాంచజన్యం (శ్రీహరి శంఖం) యొక్క దివ్యధ్వని మిమ్మల్ని ఎల్లప్పుడూ ఆనందింపజేయుగాక!

35. శ్లోకము:

భ్రామ్యన్మందరకందరోదరదరీవ్యావర్తిభిర్వారిధేః

కల్లోలైరలమాకులం కలయతో లక్ష్మ్యా ముఖాంభోరుహమ్ ।

ఔత్సుక్యాత్తరలా స్మరాద్వికసితా భీత్యా సమాకుంచితాః

క్రోధేన జ్వలితా ముదా ముకులితాః శౌరేర్దృశః పాంతు వః ॥ ౩౫ ॥

  • తాత్పర్యము: క్షీరసాగర మథన సమయంలో మందర పర్వతం తిరుగుతుండగా లేచిన పెద్ద అలల మధ్య లక్ష్మీదేవి ముఖాన్ని చూస్తున్న శ్రీహరి కళ్ళు— ఉత్సుకతతో చలించాయి, మన్మథ వికారంతో వికసించాయి, భయంతో సంకోచించాయి, కోపంతో జ్వలించాయి, ఆనందంతో అరమోడ్పులయ్యాయి. అటువంటి శ్రీహరి యొక్క వివిధ భావాలతో కూడిన నేత్రాలు మిమ్మల్ని కాపాడుగాక!

36. శ్లోకము:

పర్యస్కీకృతనాగనాయకఫణాశ్రేణీమణీనాం గణే

సక్రాన్తప్రతిబింబసంవలనయా బిభ్రద్వపుర్విక్రియామ్ ।

పాదాంభోరుహధారిణి వారిధిసుతామక్ష్ణాం దిదృక్షుః శతైః

కాయవ్యూహమివాచరన్నుపచితాకూతో హరిః పాతు వః ॥ ౩౬ ॥

  • తాత్పర్యము: ఆదిశేషుని పడగలపై ఉన్న మణుల కాంతిలో ప్రతిబింబిస్తూ, తన పాదాలను సేవించే లక్ష్మీదేవిని వందలాది కళ్ళతో చూడాలనే కోరికతో అనేక రూపాలను (కాయవ్యూహం) ధరించినట్లు ప్రకాశిస్తున్న శ్రీహరి మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

37. శ్లోకము:

మంథక్ష్మాధరఘూర్ణితార్ణవపయఃపూరాంతరాలోల్లసత్-

లక్ష్మీకందలకోమలాంగదలనప్రాదుర్భవత్సభ్రమాః ।

హర్షోత్కంటికితత్వచో మధురిపోర్దేవాసురాకర్షణ-

వ్యాపారోపరగాయ పాంతు జగతీమాబద్ధవీప్సా గిరః ॥ ౩౭ ॥

  • తాత్పర్యము: అమృత మథనంలో లక్ష్మీదేవి ఉద్భవించినప్పుడు ఆమె దివ్య సౌందర్యాన్ని చూసి, తను పడుతున్న శ్రమను మరచి పులకించిపోయిన శ్రీహరి మాటలు సకల జగత్తును కాపాడుగాక!

38. శ్లోకము:

చక్ర బ్రూహి విభో గదే జయ హరే కంబో సమాజ్ఞాపయ

భో భో నందక జీవ పన్నగరిపో కిం నాథ భిన్నో మయా ।

కో దైత్యః కతమో హిరణ్యకశిపుః సత్యం భవద్భ్యః శపే

కేనాస్త్రేణ నఖైరితి ప్రవదతో విష్ణోర్ముఖం పాతు వః ॥ ౩౮ ॥

  • తాత్పర్యము: "చక్రమా! చెప్పు, గదా! జయించు, శంఖమా! ఆజ్ఞాపించు, నందక ఖడ్గమా! చిరంజీవిగా ఉండు, గరుత్మంతుడా! ఏమైంది?" అంటూ తన ఆయుధాలతో సంభాషిస్తూ, "హిరణ్యకశిపుడనే దైత్యుడు ఏడి ? వాడిని ఆయుధంతో కాకుండా గోళ్ళతోనే సంహరిస్తాను" అని పలికిన శ్రీనరసింహ/విష్ణుమూర్తి దివ్య ముఖమండలం మిమ్మల్ని కాపాడుగాక!

39. శ్లోకము:

ప్రత్యగ్రోన్మేషజిహ్మాం క్షణమనభిముఖీం రత్నదీపప్రభాణామ్

ఆత్మవ్యాపారగుర్వీం జనితజలలవాజృంభితైః సాంగభంగైః ।

నాగాంకే భోక్తుమిచ్ఛోః శయనమురుఫణాచక్రవాలోపధానం

నిద్రాచ్ఛేదాభితామ్రాం చిరమవతు హరేర్దృష్టిరీషత్కేకరా వః ॥ ౩౯ ॥

  • తాత్పర్యము: యోగనిద్ర నుండి లేచిన వెంటనే రత్నదీపాల కాంతికి ఈషత్-మోడ్పుగా మారి, బద్ధకంతో ఆవులింతలు ఇస్తూ, నిద్రాభంగం వల్ల ఎర్రబడినట్టి శ్రీహరి యోగనేత్రాల చూపులు మిమ్మల్ని ఎల్లప్పుడూ రక్షించుగాక!

40. శ్లోకము:

శ్రీరాజీవాక్షవక్షఃస్థలనిలయమధురమధుఝరీ

రమాహస్తవాస్తవ్యలోలల్లీలాబ్జాన్నిఃసరంతీ ।

నాభీపద్మ మురారేః అస్తోక లోకమాత్రా ద్విర్యుగముఖశిశోరా-

ననేష్వర్ప్యమాణా శంఖప్రాంతేన దివ్య పయ ఇతి విబుధైః శంక్యమానా పునాతు ॥ ౪౦ ॥

  • తాత్పర్యము: శ్రీహరి వక్షఃస్థలంలో వెలిగే లక్ష్మీదేవి చేతి కమలం నుండి, నాభికమలంలో ఉన్న బ్రహ్మదేవుని నాలుగు ముఖాల్లోకి ప్రవహించే పవిత్ర తేనె ధార— దేవతలచే దివ్య పాలధారగా భావించబడుతూ మిమ్మల్ని పవిత్రులను చేయుగాక!

41. శ్లోకము:

కించిత్నిర్ముచ్యమానే గగన ఇవ ముఖే శాఠ్యనిద్రాపయోదైః

న్యక్కుర్వాణే స్వభాసా ఫణిపతిశిరసాం రత్నదీపాంశుజాలమ్ ।

పాయాస్తాం వో మురారేః శశితపనమయే లోచనే యద్విభాసా

లక్ష్మ్యా హస్తస్థమర్ధం వికసతి కమలస్యార్ధమభ్యేతి నిద్రామ్ ॥ ౪౧ ॥

  • తాత్పర్యము: సూర్యచంద్రుల స్వరూపాలైన శ్రీహరి రెండు నేత్రాల కాంతి వల్ల లక్ష్మీదేవి చేతిలోని పద్మం ఒకవైపు వికసిస్తూ, మరొకవైపు ముడుచుకుంటోంది (సూర్యుడికి వికసించడం, చంద్రుడికి ముడుచుకోవడం సహజం). అటువంటి శ్రీహరి కాంతిమయ నేత్రాలు మిమ్మల్ని కాపాడుగాక!

42. శ్లోకము:

ఏకస్థం జీవితేశే త్వయి సకలజగత్సారమాలోకయామః

శ్యామే చక్షుస్తవాస్మిన్వపుషి నివిశతే నాన్యత్పుణ్యస్య పుంసః ।

కస్యాన్యత్రామృతేఽస్మిన్నతిరతివిపులా దృష్టిరేవామృతం తే

దైత్యైరిత్యుచ్యమానో మునిభిరపి హరిః శ్రేయో రూపోఽవతాద్వః ॥ ౪౨ ॥

  • తాత్పర్యము: మోహిని అవతారంలో ఉన్న శ్రీహరి అద్భుత సౌందర్యాన్ని చూసి అసురులు మరియు మునులు— "నీలోనే సకల జగత్సారం ఉంది, నీ దివ్యరూపమే మాకు అమృతం" అని స్తుతించారు. అటువంటి అత్యంత సుందర మోహినీయ స్వరూపుడైన శ్రీహరి మీకు శ్రేయస్సును ప్రసాదించుగాక!

43. శ్లోకము:

యస్యోద్యద్బాహుద్రుమగహనవనచ్ఛేదగోష్ఠీకుఠారం

చక్రం నిష్క్రాంత తీవ్రానలబహలకణాకీర్ణధారమ్ ।

విచింత్య జాతగ్రాసావసాయో దివసకృతి లసన్మాంసలాంశుప్రవాహే

ముహ్యత్యద్యాపి రాహుః స దహతు దురితాన్యాశు దైత్యాంతకో వః ॥ ౪౩ ॥

  • తాత్పర్యము: ఏ శ్రీహరి యొక్క సుదర్శన చక్రం తీవ్రమైన అగ్నిజ్వాలలను చిమ్ముతూ రాక్షసుల బాహువులనే అడవులను నరికివేస్తుందో, ఆ చక్రం యొక్క తీక్షణతను తలచుకుని రాహువు సూర్యుడిని మింగడానికి కూడా భయపడి మోహంలో పడిపోతాడో— అటువంటి దైత్య సంహారియైన శ్రీహరి మీ పాపాలను, దురితాలను తక్షణమే దహించివేయుగాక!


శంఖః (శ్రీహరి పాంచజన్య శంఖము)

44. శ్లోకము:
భిందన్నరాతిహృదయాని హరేః పునాతు
నిఃశ్వాసవాతముఖరీకృతకోటరో వః ।
సంగ్రాంతకుక్షికుహరాస్పదసప్తసింధు-
సంగట్టఘోరతరఘోష ఇవాశు శంఖః ॥ ౪౪ ॥

  • తాత్పర్యము: శ్రీహరి ఊపిరి గాలిచే ధ్వనించే లోపలి రంధ్రం కలది, సప్త సముద్రాల ఘోష ఒక్కసారిగా కలిస్తే ఎలాంటి భయంకర శబ్దం వస్తుందో అటువంటి తీవ్ర నాదంతో శత్రువుల హృదయాలను బద్ధలు చేసే శ్రీహరి యొక్క పాంచజన్య శంఖం మిమ్మల్ని తక్షణమే పవిత్రులను చేయుగాక!

45. శ్లోకము:
పాయాత్స వః కుముదమృణాలగౌరః
శంఖో హరేః కరతలాంబరపూర్ణచంద్రః ।
నాదేన యస్య సురశత్రువిలాసినీనాం
కాంచ్యో భవంతి శిథిలా జఘనస్థలీషు ॥ ౪౫ ॥

  • తాత్పర్యము: కలువ పువ్వు మరియు తామర తూడువలె తెల్లనైనది, శ్రీహరి కరతలమనే ఆకాశంలో నిండిన నిండు చంద్రునిలా ప్రకాశించేది, తన భయంకరమైన శంఖనాదంతో అసుర (రాక్షస) స్త్రీల ఒడ్డాణాలను (మొలనూలు) భయంతో జారిపోయేలా చేసేది అయిన శ్రీహరి శంఖము మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

చక్రమ్ (సుదర్శన చక్రము)

46. శ్లోకము:
దృష్టస్య యస్య హరిణా రణమూర్ధ్ని మూర్తిః
రుద్భూతదుఃసహమహః ప్రసరా సమంతాత్ ।
తంలోచనస్థితరవిప్రతిబింబగర్భా
భాతి చక్రమరిచక్రనుదేఽస్తు తద్వః ॥ ౪౬ ॥

  • తాత్పర్యము: యుద్ధభూమిలో శ్రీహరిచే ప్రయోగించబడినప్పుడు నలువైపులా భరించరాని తీవ్రమైన అగ్నిజ్వాలలను చిమ్మేది, శ్రీహరి నేత్రాల్లోని సూర్య ప్రతిబింబ కాంతితో వెలిగిపోతూ శత్రు సమూహాలను నాశనం చేసే సుదర్శన చక్రము మీ శత్రువులను తొలగించి శుభాలను కలిగించుగాక!

47. శ్లోకము:
ఉద్ధృత్తదైత్యపృతనాపతికంఠపీఠ-
చ్ఛేదోచ్ఛలద్బహలశోణితశోణధారమ్ ।
చక్రం క్రియాదభిమతాని హరేరుదార-
దిగ్దాహదారుణనభః శ్రియముద్వహద్వః ॥ ౪౭ ॥

  • తాత్పర్యము: గర్వించిన దైత్య సేనాపతుల కంఠాలను నరికివేసినప్పుడు ఎగసిపడే రక్త ధారలచే ఎర్రబడిన అంచులు కలిగి, దిక్కులను దహించే అగ్నిజ్వాలలతో ఆకాశానికి భయంకరమైన ఎర్రటి శోభను ఇచ్చే శ్రీహరి చక్రం మీకు కోరిన కోరికలన్నీ నెరవేర్చుగాక!

గరుడః (గరుత్మంతుడు)

48. శ్లోకము:
సౌవర్ణాంకితపత్రమారుతహృతా హిబ్రాంతకాంతాకుచ-
స్ఫూర్జన్మౌక్తికభూషణః ఖగపతిః పూర్ణేందుబింబాననః ।
పద్మాధీశ్వరపాత్పద్మయుగళస్పర్శామలాంగానతః
పాయాద్వో వినతాసుతో హరికృపాలోకైకపాత్రీకృతః ॥ ౪౮ ॥

  • తాత్పర్యము: కుండలాల ప్రకాశంతో, వినతాదేవి పుత్రుడై, బంగారు కాంతులతో ప్రకాశించే రెక్కల గాలితో దేవతాస్త్రీల ముత్యాల హారాలను కదిలించేవాడు, నిండు చంద్రుని వంటి ముఖము కలవాడు, లక్ష్మీపతియైన శ్రీహరి పాదపద్మాల స్పర్శచే పరిశుద్ధమైన శరీరము కలవాడు, శ్రీహరి కృపాకటాక్షాలకు ఏకైక పాత్రుడైన గరుత్మంతుడు మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

శేషః (ఆదిశేషుడు)

49. శ్లోకము:
బ్రహ్మాండకుంభకారం భుజగాకారం జనార్దనం నౌమి ।
స్ఫారే యత్పణచక్రే ధరా శరావశ్రియః వహతి ॥ ౪౯ ॥

  • తాత్పర్యము: సర్ప రూపంలో ఉంటూ బ్రహ్మాండమనే కుండను చేసే కుమ్మరి లాంటివాడు, ఏ విస్తారమైన పడగల చక్రం మీద ఈ సమస్త భూమండలం ఒక చిన్న మూకుడు (చిన్న ప్రమిద/ పాత్ర) లాగా తేలికగా శోభిల్లుతుందో— అటువంటి ఆదిశేషుని రూపంలో ఉన్న జనార్ధనునికి (శ్రీమహావిష్ణువునకు) నమస్కరిస్తున్నాను.

1 comment:

  1. నమస్తే. I know తెలుగు. Not sanskrit. Each slokam meaning తాత్పర్యం is read first. Then i read Slokam. Each word of sanskrit split. Continued reading. Again full slokam fast. Fully easy. Blessed
    Amazing your efforts. PRANAAM.

    Anothrr plus point is that selective Slokam of dear God can be chosen too.
    Thanks a lot.

    ReplyDelete

అరిపలాయనమ్, ప్రతాపవర్ణనమ్, కీర్తివర్ణనమ్

  అరిపలాయనమ్ శ్లోకము 1 సాలకాననయుక్తాపి సాలకాననవర్జితా | హారావరుద్ధకణ్ఠాపి విహారారివధూస్తవ || 1 || విశేషాలు (విరోధాభాస & శ్లేషాలంకారము): ...