బుద్ధః (మునీంద్రః)
బధ్ధ్వా పద్మాసనం యో నయనయుగమిదం న్యస్య నాసాగ్రదేశే
ధృత్వా మూర్ధం చ శాంతౌ సమరసమిలితౌ చంద్రసూర్యాఖ్యవాతౌ ।
పశ్యన్నంతర్విశుద్ధం కిమపి చ పరమం జ్యోతిరాకారహీనం
సౌఖ్యాంభోధౌ నిమగ్నః స దిశతు భవతాం జ్ఞానబోధం బుధోऽయమ్ ॥ 207 ॥
తాత్పర్యము:
పద్మాసనంలో కూర్చొని, తన రెండు నేత్రాలను నాసాగ్రం (ముక్కు కొన) పై నిలిపి, శిరస్సును తిన్నగా ఉంచి, చంద్ర-సూర్యులనే ఇడా-పింగళ నాడులలోని శ్వాసలను శాంత స్థితిలో సమానం చేసి, తన అంతరంగంలో నిరాకారమైన, అత్యంత పవిత్రమైన పరమజ్యోతిని దర్శిస్తూ, ఆత్మానంద సముద్రంలో మునిగి తేలుతున్న ఆ బుద్ధుడు (మునీంద్రుడు) మీకు దివ్యమైన జ్ఞానబోధను ప్రసాదించుగాక!
కామేనాకృష్య చాపం హతపటుపటహైర్వల్గుభిర్మారవీరైః
భ్రూభంగోత్క్షేపజృంభాస్మితలలితదృశా దివ్యనారీజనేన ।
సిద్ధైః ప్రహ్వోత్తమాంగైః పులకితవపుషా విస్మయాద్వాసవేన
ధ్యాయన్యో యోగపీఠాదచలిత ఇతి వః పాతు దృష్టో మునీంద్రః ॥ 208 ॥
తాత్పర్యము:
మన్మథుడు ధనుస్సు ఎక్కుపెట్టినా, భయంకరంగా దండోరా మోగిస్తున్న మన్మథుని వీరుల దండయాత్రలకూ, కంటిసైగలు, చిరునవ్వులు, సొగసైన చూపులతో ప్రలోభపెడుతున్న దేవకాంతల ఆటపాటలకూ చలించనివాడు; తలలు వంచి నమస్కరిస్తున్న సిద్ధులచేత, పులకించిన శరీరంతో ఆశ్చర్యంతో చూస్తున్న దేవేంద్రునిచేత దర్శించబడి కూడా యోగపీఠం నుండి కొంచెం కూడా విచలితుడు కాకుండా ధ్యానంలోనే ఉన్న ఆ మునీంద్రుడు మిమ్ములను కాపాడుగాక!
కిం ఖాద్భావాన్న భాన్వమృతఘనరసస్యంది న సంతి పాదాః
కిం వా రాకాశశాంకో నహి తుహినరుచిః కుత్రచిన్నిష్కళంకః ।
సాక్షాచ్చింతామణిః కిం విపులఫలమణేః సౌకుమార్యం కుతస్త్యమ్
సదేహామృదుధీభిః ప్రథమమితి మునేః పాతు దృష్ట వపుర్వః ॥ 209 ॥
తాత్పర్యము:
"ఆకాశంలో లేడు కాబట్టి ఈయన సూర్యుడు కాడు, కానీ అమృత రసాన్ని కురిపించే కిరణాలు ఉన్నాయి! చంద్రుడేమో అంటే కలంకం లేని పూర్ణచంద్రుడు ఎక్కడైనా ఉంటాడా? సాక్షాత్తు చింతామణేమో అంటే రత్నానికి ఇంతటి సౌకుమార్యం ఎక్కడ వస్తుంది?" అని నిశిత బుద్ధి గల దేవతలు/జ్ఞానులు సందేహిస్తూ ప్రథమంలో దర్శించిన ఆ బుద్ధ భగవానుని దివ్య శరీరం మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!
కల్కిః
ఉద్యత్కరకరవాలః శోకతిమిరధ్వంసనే మహానిపుణః ।
కల్కీ హరిర్వః పాయాద్ధాయతః కలినిశాంతోత్థః ॥ 210 ॥
తాత్పర్యము:
చేతిలో ఎత్తబడిన ప్రకాశవంతమైన ఖడ్గము కలవాడు, శోకమనే చీకటిని నశింపజేయడంలో మహానిపుణుడు, కలియుగాంతంలో అవతరించే శ్రీమహావిష్ణువు స్వరూపమైన ఆ 'కల్కి' భగవానుడు మిమ్మల్ని కాపాడుగాక!
యవనీనయనాంబుధోరణీభిః ధరిణీనామపనీయ తాపవహ్నిమ్ ।
సుకృతద్రుమసేకమాచరన్ ధృతకల్కం ప్రణమామి నిర్వికల్పమ్ ॥ 211 ॥
తాత్పర్యము:
దుష్టులైన యవనుల (శత్రువుల) స్త్రీల కంటినీటి ధారలతో భూదేవి యొక్క తాపాన్ని/సంతాపమనే అగ్నిని ఆర్పివేస్తూ, పుణ్యమనే వృక్షానికి నీరు పోస్తూ సమర్థవంతంగా పరిపాలిస్తున్నట్టి, నిర్వికల్పుడైన ఆ కల్కి భగవానునికి నేను నమస్కరిస్తున్నాను.
ప్రేంఖద్వాజితరంగమున్మదగజగ్రాహ్యాకులం భట-
వ్యావల్గత్స్ఫుటపుండరీకనిలయం డిండీరపిండావళిమ్ ।
మ్లేచ్ఛానీకమహార్ణవం సువిపులం సంగ్రామకల్పావధౌ
యశ్చౌర్వాగ్నిరివాభవద్దహతు వః కల్పాన్ కల్కీ హరిః ॥ 212 ॥
తాత్పర్యము:
కలియుగాంతమనే ప్రళయ కాలంలో... ఎగిరిపడే గుర్రాలు తరంగాలు ( అలలు) గా, మదపుటేనుగులు మొసళ్ళుగా, కదిలే సైనికులు కలువ పూలుగా, నురుగు ముద్దలుగా ఉన్న మ్లేచ్ఛ సైన్యమనే మహా సముద్రాన్ని బడబాగ్నిలాగా దహించివేసిన కల్కి భగవానుడు మీ పాపాలను/కష్టాలను దహించివేయుగాక!
సంబంధిత పదాల అర్థాలు (వ్యాఖ్యానం):
డిండీరపిండావళిమ్: ఫేనపిండ (నురుగు ముద్దల సమూహం).
దహతు: ఖండయతు / నాశనం చేయుగాక.
కల్పాన్: పాపాని / పాపములను.
సూర్యః
ఖండితానేత్రకంజాలిమంజురంజనపండితాః ।
మండితాఖిలదిక్ప్రాంతాశ్చండాంశోః పాంతు భానవః ॥ 1 ॥
తాత్పర్యము:
కలువ పూల సముదాయాల శోభను కండించి (సూర్యోదయాన మూతపడేలా చేసి), తామరలను మనోహరంగా వికసింపజేయడంలో సమర్థమైనవి, సమస్త దిక్కుల అంచులను కాంతులతో అలంకరించేవి అయిన సూర్యభగవానుని కిరణాలు మిమ్ములను కాపాడుగాక!
శుకతుండచ్ఛవి సవితుశ్చండరుచేః పుండరీకవనబంధోః ।
మండలముదితం వందే కుండలమాఖండలాశాయాః ॥ 2 ॥
తాత్పర్యము:
చిలుక ముక్కు వంటి ఎర్రని/పచ్చని కాంతి కలది, ఉగ్రమైన తేజస్సు గలది, తామర వనాలకు ప్రాణబంధువు మరియు తూర్పు దిక్కుకు కర్ణాభరణం (పోగు) లాగా ఉదయించిన సూర్యభగవానుని బింబానికి నేను నమస్కరిస్తున్నాను.
అతివితతగగనసరణిప్రసరణపరిముక్తవిశ్రమానందః ।
మరుదుల్లాసితసౌరభకమలాకరహాసకృద్రవిర్జయతి ॥ 3 ॥
తాత్పర్యము:
అత్యంత విశాలమైన ఆకాశ వీధిలో నిరంతరం పయనిస్తూ విశ్రాంతిని కూడా త్యజించినవాడు, చల్లని గాలిచే సువాసనలు వెదజల్లే కమలాకరాలను (పద్మసరోవరాలను) వికసింపజేసేవాడైన సూర్యభగవానుడు జయించుగాక!
ప్రాచీకుంకుమతిలకం పూర్వాచలరోహణేకమాణిక్యమ్ ।
త్రిభువనగృహైకదీపం వందే లోకైకలోచనం దేవమ్ ॥ 4 ॥
తాత్పర్యము:
తూర్పు దిక్కు అనే కాంతకు కుంకుమ తిలకం వంటివాడు, ఉదయాద్రి అనే పర్వతానికి శ్రేష్ఠమైన మాణిక్యం వంటివాడు, ముల్లోకాలనే గృహానికి ఏకైక దివ్వె మరియు ఈ లోకానికే ఏకైక నేత్రమైన సూర్యభగవానునికి నమస్కరిస్తున్నాను.
కటుభిరపి కఠోరచక్రవాకోత్కరవిరహజ్వరశాంతిశీతవీర్యైః ।
తిమిరహతమయమహోభిరంజంజజయి జగన్నయనౌఘముష్ణభానుః ॥ 5 ॥
తాత్పర్యము:
తీవ్రమైనవి అయినప్పటికీ చక్రవాక పక్షుల విరహజ్వరాన్ని శాంతింపజేసే శీతల గుణం కలవి, చీకటిని పారద్రోలి జగత్తు యొక్క నేత్రాలకు ఆనందాన్ని, కాంతిని ఇచ్చే కిరణాలు గల సూర్యభగవానుడు జయించుగాక!
యద్బింబమంబరమణిర్యదపాం ప్రసూతిః
నక్తం నిషించతి యదగ్నిశిఖాసు భాసః ।
జ్యోత్స్నా నిశాసు హిమధామ్ని చ యన్మయూఖాః
పూషా పురాణపురుషః స నమోऽస్తు తస్మై ॥ 6 ॥
తాత్పర్యము:
ఎవరి బింబం ఆకాశానికి రత్నం లాంటిదో, ఎవరు వర్షానికి కారణమో, ఎవరు రాత్రివేళల్లో అగ్నిశిఖలలో తన తేజస్సును ఉంచుతాడో, ఎవరి కిరణాలే రాత్రివేళ చంద్రునిలో వెన్నెలగా ప్రకాశిస్తున్నాయో, పురాణపురుషుడైన ఆ సూర్యభగవానునికి నమస్కారములు!
యో రక్తతామతితరామతులాం దధానో
దిక్ప్రౌఢదారపరిమోహనవాప్తవాసః ।
యోషిద్ద్వయీపతివిడంబనభృత్స శశ్వత్-
పాయాదపాయసముదాయహరో రవిర్నః ॥ 7 ॥
తాత్పర్యము:
ఉదయకాలంలో సాటిలేని ఎర్రదనాన్ని (అనురాగాన్ని) ధరించి, దిక్కులనే నాయికలను మోహింపజేస్తూ, ఇద్దరు భార్యలు గల భర్త ఎదుర్కొనే అవస్థను పోలి ఉంటూ (ఉష, ఛాయల పతిగా), సకల ఆపదలను హరించే ఆ సూర్యభగవానుడు ఎల్లప్పుడూ మనలను రక్షించుగాక!
సంబంధిత పదాల అర్థాలు (వ్యాఖ్యానం):
4. దిక్ప్రౌఢదార: నాయికా విశేషాః (పూర్వాది దిక్కులనే ప్రౌఢ నాయికలు).
5. కంజ: కమలమ్ (తామర పువ్వు).
6. ప్రాచీ: పూర్వదిశా (తూర్పు దిక్కు).
సూర్యః
బ్రహ్మాండసంపుటకలేవరమధ్యవర్తి
చైతన్యపిండమివ మండలమస్తి యస్య ।
ఆలోకితోऽపి దురితాని నిహంతి యస్తం
మార్తాండమాదిపురుషం ప్రణమామి నిత్యమ్ ॥ 8 ॥
తాత్పర్యము:
బ్రహ్మాండమనే శరీర మధ్యంలో ప్రాణచైతన్య పిండం లాగా ఎవరి దివ్య బింబం ప్రకాశిస్తుందో, ఎవరిని దర్శించినంత మాత్రముచేతనే సమస్త పాపాలు నశించిపోతాయో, ఆదిపురుషుడైన ఆ మార్తాండునికి (సూర్యభగవానునికి) నేను నిత్యం ప్రణమిల్లుతున్నాను.
సిందూరస్పృహయా స్పృశంతి కరిణాం కుంభస్థలమాధోరణాః
భిల్లీ పల్లవశంకయా విచినుతే సాంద్రద్రుమాసు ద్రోణిషు ।
కాంతాః కుంకుమశంకయా కరతలే మృద్నంతి లబ్ధం చ యత్-
తత్తేజః ప్రథమోద్భవం భ్రమకరం సౌరం చిరం పాతు వః ॥ 9 ॥
తాత్పర్యము:
ఉదయభానుని అరుణ కాంతి పడటం వల్ల... మావటీలు (ఆధోరణాః) సిందూరం అనుకుని ఏనుగుల కుంభస్థలాలను తాకుతున్నారు; శబర కాంతలు (భిల్లీ) దట్టమైన చెట్లున్న లోయల్లో చిగురుటాకులు అనుకుని ఆ కాంతిని ఏరుకుంటున్నారు; కాంతలు తమ చేతిలో పడిన సూర్యకాంతిని కుంకుమ అనుకుని హృదయానికి/చేతులకు అలముకుంటున్నారు. ఇటువంటి సుందర భ్రమలను కలిగించే సూర్యుని ప్రథమోదయ ప్రకాశం మిమ్మల్ని చిరకాలం రక్షించుగాక!
ఏకస్మిన్నయనే భృశం తపతి యః కాలే స దాహక్రమో
యేనాతన్యత యత్ప్రకాశసమయేనైషా పదం దుర్లభమ్ ।
సా వ్యోమావయవస్య యన్న విదితా లోకే గతిః శాశ్వతీ
శ్రీసూర్యః సురసేవిటోऽపి హి మహాదేవః స నస్త్రాయతామ్ ॥ 10 ॥
తాత్పర్యము:
త్రిలోచనుడైన శివుని ఒక నేత్రంగా వెలుగుతూ, సమయానుకూలంగా జగత్తుకు దాహాన్ని/తపాన్ని, ప్రకాశాన్ని ఇస్తూ, ఆకాశంలో నిరంతరం శాశ్వతమైన గతితో పయనించేవాడు, సురులచేత సేవించబడేవాడు మరియు మహాదేవ స్వరూపుడైన ఆ శ్రీసూర్యభగవానుడు మనలను కాపాడుగాక!
జృంభారాతీభకుంభోద్భవమివ దధతః సాంద్రసిందూరరేణుం
రక్తైః సిక్తా ఇవౌఘైరుదయగిరితటీధాతుధారాద్రవస్య ।
ఆయాంత్యా తుల్యకాలం కమలవనరుచేవారుణా వో విభూత్యై
భూయాసుర్భాసయంతో భువనమభినవా భానవో భానవీయాః ॥ 11 ॥
తాత్పర్యము:
దేవేంద్రుని ఐరావతం కుంభస్థలం నుండి చిమ్మబడిన సిందూర రేణువుల లాగా, ఉదయాద్రి పర్వత లోయలలో కారే ఎర్రని ధాతు రసం చేత తడిసినట్లుగా, పద్మవనాల కాంతితో సరిసమానమైన అరుణిమతో లోకాన్ని ప్రకాశింపజేసే సూర్యుని నూతన కిరణాలు మీకు సకల ఐశ్వర్యాలను ప్రసాదించుగాక!
భక్తిప్రహ్వాయ దాతుం ముకులపుటకుటీకోటరకోడలీనాం
లక్ష్మీమాక్రష్టుకామా ఇవ కమలవనోద్ఘాటనం కుర్వతే యే ।
కాలాకారాంధకారాసనపతితజగత్సాధ్వసధ్వంసకల్యాః
కల్యాణం వః క్రియాసుః కిసలయరుచయస్తే కరా భాస్కరస్య ॥ 12 ॥
తాత్పర్యము:
భక్తితో నమస్కరించే భక్తులకు ఇవ్వడం కోసం, తామరమొగ్గలనే ఇంట్లో దాగి ఉన్న లక్ష్మీదేవిని బయటకు తీయడానికనో అన్నట్లు తామరలను వికసింపజేసేవి; కాలమనే గాఢాంధకారంలో చిక్కుకున్న జగత్తు యొక్క భయాన్ని పోగొట్టేవి మరియు లేత చిగురుటాకుల కాంతి గలవి అయిన సూర్యభగవానుని కిరణాలు (కరములు) మీకు శుభాలను చేకూర్చుగాక!
సాటోపవ్యోమహట్టోత్సితరజనివణిజ్నాయకోన్ముక్తనారా-
ముక్తాహారాపహారాత్తరలఖగరవప్రోత్థితాకీర్తిశాంత్యై ।
కర్షన్నంభోజకుంభోదరకుహరబహిర్నిఃసరత్పట్పదాలీం
కాలవ్యాలీం కరేణాకలయతు దినకృత్కల్మషోన్మూలనం వః ॥ 13 ॥
తాత్పర్యము:
ఆకాశమనే అంగడివీధిలో రాత్రి అనే వర్తకుడు చెల్లచెదరుగా వదిలివెళ్లిన నక్షత్రాలనే ముత్యాలహారాన్ని దొంగిలించాడనే అపకీర్తిని తొలగించుకోవడానికై... తామర పూల కడుపుల నుండి బయటకు వస్తున్న తుమ్మెదల వరుసలనే నల్లని పాములను తన కిరణాలనే చేతులతో పట్టుకుని లాగుతున్నట్లుగా ఉన్న సూర్యభగవానుడు మీ పాపాలను సమూలంగా నిర్మూలించుగాక!
జృంభారాతీభపంక్తిర్హేరిరపి చ హరీన్ధూర్జటిర్ఘస్మరాక్షం
నక్షత్రనాథోऽరుణమపి వరుణః కూబరాయ కుబేరః ।
రంహోऽంఘః సురాణాం జగదుపకృతయే నిత్యయుక్తస్య యస్య
స్తౌతి ప్రీతిప్రసన్నోऽన్వహమహిమరుచేః సో౽వతాత్స్యందనో వః ॥ 14 ॥
తాత్పర్యము:
లోకోపకారం కోసం నిత్యం ప్రయాణించే ఎవరి రథాన్ని చూసి... దేవేంద్రుడు తన ఐరావతాన్ని, విష్ణుమూర్తి తన గుర్రాలను (హరి), శివుడు తన త్రినేత్రాన్ని, రాత్రికి ప్రభువైన చంద్రుడు, వరుణుడు, కుబేరుడు మున్నగు సురులందరూ సంతోషంతో ప్రశంసిస్తున్నారో, సూర్యభగవానుని యొక్క ఆ దివ్య రథం మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!
కిం ఛత్రం కిం ను రత్నం తిలకమథ తథా కుండలం కౌస్తుభో వా
చక్రం వా వారిజం వేత్యమరయువతిభిర్యద్బలిద్వేషిదేహే ।
ఊర్ధ్వం మౌలౌ లలాటే శ్రవసి హృది కరే నాభిదేశే చ దృష్టమ్
పాయాత్తద్వోऽర్కబింబం స చ దనుజరిపుర్వర్ధమానః క్రమేణ ॥ 15 ॥
తాత్పర్యము:
వామనావతారంలో ఉన్న త్రివిక్రముడు త్రివిక్రమ రూపాన్ని పెంచుకుంటూ ఆకాశానికి ఎదిగినప్పుడు... దేవతా స్త్రీలు ఆ దివ్య దేహాన్ని చూసి, సూర్యబింబాన్ని శిరస్సు పైన ఛత్రం (గొడుగు) లాగా, నొసట రత్న తిలకం లాగా, చెవికి కుండలం లాగా, హృదయాన కౌస్తుభమణి లాగా, చేతిలో చక్రం లాగా, నాభిలో పద్మం లాగా భావించి దర్శించారు. అటువంటి సూర్యబింబం మరియు ఆ విష్ణుమూర్తి మిమ్ములను కాపాడుగాక!
శీర్ణానాసాంఘ్రిపాణీన్వ్రణిభిరపఘనైర్ఘర్ఘరావ్యక్తఘోషాన్స్-
దీర్ఘాతాంస్తానఘౌఘైః పునరపి ఘటయత్యేక ఉల్లాఘయన్యః ।
ఘర్మాంశోస్తస్య వోऽంతర్ద్విగుణఘనఘృణానిఘ్ననిర్విఘ్నవృత్తేర్-
దత్తార్థాః ఘృణయః శీఘ్రమంహోవిఘాతమ్ ॥ 16 ॥
తాత్పర్యము:
కుష్ఠువ్యాధి చేత ముక్కులు, చేతులు, కాళ్ళు విరిగిపోయినవారిని, శరీరాలపై రసికారే గాయాలు ఉన్నవారిని, స్పష్టంగా మాట్లాడలేనివారిని సూర్యభగవానుడు తన కరుణతో ఆరోగ్యవంతులుగా పునర్జన్మ నిస్తున్నాడు. అత్యంత దయాగుణంతో విఘ్నాలు లేక ప్రసరించే ఆ భాస్కరుని కిరణాలు మీ పాపాలను శీఘ్రంగా నాశనం చేయుగాక!
సిద్ధసంఘైర్విదధతు కిరణాః
కరజాలమపూర్వచేష్టితం వస్తదభీష్టప్రదమస్తు తిగ్మభాసః ।
క్రియతే భవబంధనాద్విముక్తిః
ప్రణతానాముపసేవితేన యేన ॥ 17 ॥
తాత్పర్యము:
సిద్ధ పురుషుల సమూహాల చేత స్తుతించబడే సూర్యుని కిరణజాలం మీ కోరికలను నెరవేర్చుగాక! ఎవరి కిరణాలను సేవించడం వల్ల భక్తులకు సంసార బంధనాల నుండి విముక్తి (మోక్షం) లభిస్తుందో, అటువంటి భాస్కరుని కాంతులు మీకు అభీష్టాలను ప్రసాదించుగాక!
సంబంధిత పదాల అర్థాలు (వ్యాఖ్యానం):
జృంభారాతి: ఇంద్రః (దేవేంద్రుడు).
హట్ట: క్రయవిక్రయస్థానమ్ (అంగడి వీధి / మార్కెట్).
బలిద్వేషి: విష్ణుః (బలిచక్రవర్తి శత్రువైన విష్ణుమూర్తి).
కూబరాయ: కీలకః / యానముఖమ్ (రథం ముందు భాగం/ఇరుసు).
జృంభారాతీభ: ఇంద్రుని ఏనుగు (ఐరావతం).
హరీన్: అశ్వాన్ (గుర్రాలను).
కూంబరాయ: రథము యొక్క ముందు భాగం.
చక్రం: విష్ణువు సుదర్శన చక్రము.
యుగధర: బరువు మోసే భాగం / రథాంగం.
రホーム/రoహః: వేగః (వేగము).
మౌలౌ: చూడారత్నమ్ (శిరస్సు).
నాభిదేశే చ: విష్ణువు నాభి యందు పద్మం ఉన్నందున.
వర్ధమానః: వామనాకృత్యా (వామనుడై పెరుగుతున్నవాడు).
శీర్ణనాసాంఘ్రిపాణీన్: కుష్ఠరోగం వల్ల ముక్కు, చేతులు, కాళ్ళు క్షీణించినవారు.
వ్రణిభిః: క్షతవిశిష్టైః (గాయాలు గలవారు).
అపఘనైః: శరీరైః (శరీరములతో).
దీర్ఘాతాన్: చిరకాల గ్రస్తాన్ (చాలా కాలంగా రోగంతో బాధపడుతున్నవారు).
ఘర్మాంశోః: సూర్యస్య (సూర్యుని యొక్క).
ఘనఘృణా: సతతకృపా (ఎల్లప్పుడూ ఉండే దయ).
ఘృణయః: రశ్మయః (కిరణములు).
అంహోవిఘాతమ్: పాపనాశమ్ (పాపాలను నాశనం చేయడం).
సూర్యః (సూర్యుని కిరణాలు)
యుష్మాకమంబరమణేః ప్రథమే మయూఖాః
తే మంగళం విదధతూదయరాగభాజః ।
కుర్వంతి యే దివసజన్మమహోత్సవేషు
సిందూరపాటలముఖీరివ దిక్పురంధ్రీః ॥ 18 ॥
తాత్పర్యము:
ఉదయకాలపు అరుణ కాంతితో ప్రకాశిస్తూ, పగలు అనబడే దినజన్మ మహోత్సవ సమయాన దిక్కులనే పురంధ్రులకు (స్త్రీలకు) సిందూరం దిద్దినట్లు ఎర్రని ముఖాలు గలవారిగా తీర్చిదిద్దే ఆ ఆకాశమణి (సూర్యుని) ప్రథమ కిరణాలు మీకు మంగళములను, శుభాలను చేకూర్చుగాక!
సిందూరాణీవ సీదత్కృపణకుగ్వధూమూర్ధ్ని యే సంచరంతః
ప్రేక్ష్యంతే దిక్షు శైలాశిఖరభువి లసత్పద్మరాగాంకురా యైః ।
ధున్వంతే ధ్వాంతధారాః సహ దురితచయైర్దురదృశ్యాః సుదృశ్యాః
పాంతు త్వాం పద్మబంధోరకరుణకిరణాః పూరణాః పద్మబంధోః ॥ 19 ॥
తాత్పర్యము:
దీనులైన స్త్రీల పాపిటలో సిందూరం లాగా, పర్వత శిఖరాలపై వికసించే పద్మరాగమణుల అంకురాల లాగా దిక్కులందు కానవచ్చేవి; పాపపు రాశులతో పాటు చీకట్లను పారద్రోలేవి; చూడటానికి శక్యము కానివైనా చూడముచ్చటగా భాసించేవి మరియు పద్మాల సముదాయాన్ని వికసింపజేసే ఆ సూర్యుని తీవ్రమైన కిరణాలు నిన్ను రక్షించుగాక!
తురగాః (సూర్యుని గుర్రాలు)
అవతు నః సవితుస్తురగావలీ
సమతిలంఘితతుంగపయోధరా ।
స్ఫురితమధ్యగతారుణనాయకా
మరకతైకలతేవ నభశ్రియః ॥ 20 ॥
తాత్పర్యము:
ఉన్నతమైన మేఘాలను దాటుకొని వెళ్లేది (లేదా ఎత్తైన స్తనాలను దాటి ప్రవహించేది), కాంతివంతంగా మధ్యన ఉన్న అరుణుడనే సారథి కలది (లేదా మధ్యలో ఎర్రని రత్నం/నాయకమణి కలిగినది) మరియు ఆకాశలక్ష్మి ధరించిన పచ్చల దండ (మరకత హారం) లాగా శోభిల్లే సూర్య భగవానుని పచ్చని గుర్రాల పంక్తి మనలను రక్షించుగాక!
చంద్రః
లాలయంతమరవిందవనాని
క్షాలయంతమభితో భువనాని ।
పాలయంతమథ కోకకులాని
జ్యోతిషాం పతిమహం మహయామి ॥ 1 ॥
తాత్పర్యము:
కలువ పూల వనాలను అలరింపజేసేవాడు, తన వెన్నెల కాంతులతో భువనాలన్నింటినీ కడిగివేసేవాడు (స్నానం చేయించేవాడు), చక్రవాక పక్షుల జంటలను కాపాడేవాడు మరియు సమస్త నక్షత్ర గ్రహ జ్యోతులకు ప్రభువైన ఆ సూర్యుడిని/చంద్రుడిని నేను పూజిస్తున్నాను.
సంబంధిత పదాల అర్థాలు (వ్యాఖ్యానం):
పయోధరాః: మేఘాః (మేఘములు); పక్షే: స్తనౌ (రెండవ అర్థంలో: స్తనములు).
అరుణనాయకా: అరుణరూపో నాయకః సారథిర్యస్యాః (అరుణుడనే నాయకుడు సారథిగా గలది); పక్షే: అరుణః ఆరక్తో నాయకో హారమధ్యమణిః (రెండవ అర్థంలో: హారము మధ్యలో ఉండే ఎర్రని మణి/నాయకమణి).
మరకతైకలతా: సూర్యతురంగమాణాం హరితవర్ణత్వాత్ (సూర్యుని గుర్రాలు పచ్చని/హరిత వర్ణంలో ఉంటాయి కాబట్టి మరకత మణుల హారంతో పోల్చబడ్డాయి).
చంద్రః (సంతతి)
రవిమావసతే సదా క్రియాయై
సుధయా తర్పయతే సురాన్ పితౄంశ్చ ।
తమసా నిశి మూర్ఛతా నిహంత్రే
హరచూడానిహితాత్మనే నమస్తే ॥ 2 ॥
తాత్పర్యము:
సత్కార్యాలు సాధించడం కోసం నిత్యం సూర్యుని ఆశ్రయించి ఉండేవాడు, తన అమృతంతో దేవతలను, పితృదేవతలను తృప్తి పరిచేవాడు, రాత్రివేళల్లో వ్యాపించే చీకట్లను పారద్రోలేవాడు మరియు పరమశివుని శిరస్సు (జటాజూటం) పై ధరించబడిన ఆ చంద్రభగవానునికి నమస్కారములు!
స్వర్భానుప్రతివారపారణమిలద్దంతౌఘయంత్రోద్భవ-
శ్వభ్రాలీపతయాలుదీధితిసుధాసారస్తుషారద్యుతిః ।
పుష్పేష్వాసనతత్ప్రియాపరిణయానందాభిషేకోత్సవే
దేవ ప్రాప్తసహస్రధారకలశశ్రీరస్తు నస్తుష్టయే ॥ 3 ॥
తాత్పర్యము:
ప్రతి గ్రహణ సమయంలోనూ రాహువు (స్వర్భానుడు) దంతాలనే యంత్రం ద్వారా మింగినప్పుడు ఏర్పడే రంధ్రాల నుండి అమృత కిరణాల ధారలను కురిపించేవాడు, మన్మథునికి అతని ప్రియురాలైన రతీదేవికి జరిగిన వివాహానంద అభిషేకోత్సవంలో సహస్రధారల దివ్య కలశం లాగా శోభించే ఆ చంద్రదేవుడు మనకు పరిపూర్ణ సంతోషాన్ని, ఆనందాన్ని ప్రసాదించుగాక!
పృథివీ (భూదేవి)
స్వాంకైరదోనివాసిపురుషారబ్ధాతిశుద్ధాధ్వర-
స్వాహాకారవపాక్రియోత్థమమృతం స్వాదీయ ఆదీయతే ।
ఆమ్నాయప్రవణైరలంకృతిజుషే౽ ముష్యై మనుష్యైః శుభైః
దివ్యక్షేత్రసరిత్పవిత్రవపుషే దేవ్యై పృథివ్యై నమః ॥ 1 ॥
తాత్పర్యము:
తన ఒడిలో నివసించే మనుష్యులు ఆచరించే పవిత్రమైన యజ్ఞయాగాదుల స్వాహాకారాల నుండి ఉద్భవించే అత్యంత రుచికరమైన అమృతాన్ని స్వీకరించేది, వేదాలను అభ్యసించే ఉత్తములైన మనుష్యులచే అలంకరించబడేది, మరియు దివ్యమైన పుణ్యక్షేత్రాలు, నదీజలాలతో పవిత్రమైన శరీరం కలదైన ఆ భూదేవికి నమస్కారములు!
సంబంధిత పదాల అర్థాలు (వ్యాఖ్యానం):
పారణ: గిలనం (మింగడం).
యంత్ర: ఛిద్రకరణ సాధనం (రంధ్రాలు చేసే సాధనం).
శ్వభ్రాలీ: దంత దశన కృత వివర పరంపరా (పళ్ళ ఘాతాల వల్ల ఏర్పడిన వరుస రంధ్రాలు).
పతయాలు: పతనశీలా (కిందకు జారే / ప్రవహించే స్వభావం గలది).
పుష్పేష్వాసన: మదన (మన్మథుడు).
పరిణయ: వివాహ (పెండ్లి).
దేవైః: దేవతలచే / దివ్యమైన.
ఇతి శ్రీసుభాషితరత్నభాండాగాారే ప్రథమం మంగళాచరణప్రకరణం సమాప్తమ్
(శ్రీ సుభాషిత రత్న భాండాగారము నందలి మొదటి మంగళాచరణ ప్రకరణము సమాప్తమైనది)
No comments:
Post a Comment