Thursday, August 13, 2026

02. 01. సుభాషిత ప్రశంస (23)

 సామాన్య ప్రకరణము

01. సుభాషిత ప్రశంస

శ్లోకము 1

భాషాసు ముఖ్యా మధురా దివ్యా గీర్వాణభారతీ ।
తస్మాద్ధి కావ్య మధురం తస్మాదపి సుభాషితమ్ ॥ 1 ॥

తాత్పర్యం:
భాషలన్నింటిలో దేవభాషయైన సంస్కృతము (గీర్వాణభారతీ) ముఖ్యమైనది, తీయనైనది మరియు దివ్యమైనది. దానికంటే కావ్యము మధురమైనది. ఆ కావ్యము కంటే కూడా దానిలోని సుభాషితము (మంచి మాట) మరింత మధురమైనది.

శ్లోకము 2

సుభాషితేన గీతేన యువతీనాం చ లీలయా ।
మనో న భిద్యతే యస్య స యోగీ శ్వాపదోః అథవా పశుః ॥ 2 ॥

తాత్పర్యం:
మంచి సుభాషితము చేత, తియ్యని సంగీతము (పాట) చేత మరియు యువతుల విలాసముల చేత ఎవరి మనస్సు ఆకర్షించబడదో (ద్రవించదో), అతడు పరమ యోగి యైనా అయి ఉండాలి లేదా క్రూర మృగము / పశువైనా అయి ఉండాలి.

శ్లోకము 3

సుభాషితమయైర్ద్రవ్యైః సంగ్రహం న కరోతి యః ।
సోఽపి ప్రస్తావయజ్ఞేషు కాం ప్రదాస్యతి దక్షిణామ్ ॥ 3 ॥

తాత్పర్యం:
సుభాషితములనే ద్రవ్యాలను (సంపదను) కూడబెట్టుకోనివాడు, పండితుల సభలలో సంభాషణలు అనే యజ్ఞాలు జరుగునప్పుడు (చర్చల్లో పాల్గొన్నప్పుడు) ఎలాంటి దక్షిణా రూపమైన జ్ఞానాన్ని అందించగలడు? (అంటే ఏమీ మాట్లాడలేడు).

శ్లోకము 4

సంసారకటువృక్షస్య ద్వే ఫలే హ్యమృతోపమే ।
సుభాషితరసాస్వాదః సంగతిః సుజనే జనే ॥ 4 ॥

తాత్పర్యం:
సంసారమనే ఈ చేదు వృక్షానికి అమృతంతో సమానమైన రెండు పండ్లు ఉన్నాయి. ఒకటి — సుభాషితాలలోని రసామృతాన్ని ఆస్వాదించడం; రెండు — మంచి వ్యక్తులతో (సజ్జనులతో) సాంగత్యం కలిగి ఉండడం.

శ్లోకము 5

సుభాషితరసాస్వాదవద్ధరోమాఞ్చకఞ్చుకాః ।
వినాపి కామినీమత్ర కవయః సుఖమాసతే ॥ 5 ॥

తాత్పర్యం:
సుభాషితాలలోని రసామృతాన్ని ఆస్వాదించడం వల్ల కలిగే పులకింతలనే చొక్కాలు (కవచాలు) ధరించిన కవులు, ఈ లోకంలో కామిని (స్త్రీ) తోడు లేకపోయినా నిత్యం ఆనందంగా ఉంటారు.

శ్లోకము 6

పృథివ్యాం త్రీణి రత్నాని జలమన్నం సుభాషితమ్ ।
మూఢైః పాషాణఖండేషు రత్నసంజ్ఞా విధీయతే ॥ 6 ॥

తాత్పర్యం:
ఈ భూమిపై నీరు, అన్నము మరియు సుభాషితము అనేవి మాత్రమే నిజమైన మూడు రత్నాలు. కానీ వివేకం లేని అజ్ఞానులు రాతి ముక్కలకు (వజ్రాలు, వైడూర్యాలకు) 'రత్నములు' అని పేరు పెట్టారు.

  • పదార్థ వివరణ:

    • పాషాణఖండేషు: రాతి ముక్కలందు (రాతి నామము కలదానియందు).

శ్లోకము 7

ధర్మో యశో నయో దాక్ష్యం మనోహారి సుభాషితమ్ ।
ఇత్యాది గుణరత్నానాం సంగ్రహీ నావసీదతి ॥ 7 ॥

తాత్పర్యం:
ధర్మము, కీర్తి, నీతి, సామర్థ్యము మరియు మనస్సును ఆకట్టుకునే సుభాషితము వంటి గుణరత్నాలను సమకూర్చుకున్నవాడు ఎన్నటికీ కష్టాలపాలు కాడు (కృశించిపోడు).

  • పదార్థ వివరణ:

    • నావసీదతి: నశించడు / నష్టపోడు / కష్టపడడు.

శ్లోకము 8

సంగీతమపి సాహిత్యం సరస్వత్యాః స్తనద్వయమ్ ।
ఏకమాపాతమధురమన్యదాలోచనామృతమ్ ॥ 8 ॥

తాత్పర్యం:
సంగీతము మరియు సాహిత్యము అనేవి సరస్వతీ దేవి యొక్క రెండు స్తనముల వంటివి. అందులో ఒకటి (సంగీతం) వినగానే మధురంగా ఉంటుంది; మరొకటి (సాహిత్యం) ఆలోచించేకొద్దీ అమృతంలా ఆనందాన్నిస్తుంది.

శ్లోకము 9

శిశుర్వేత్తి పశుర్వేత్తి వేత్తి గానరసం ఫణీ ।
సాహిత్యరసమాధుర్యం శంకరో వేత్తి వా న వా ॥ 9 ॥

తాత్పర్యం:
గాన రసాన్ని పసిపాప తెలుసుకోగలడు, పశువు ఆస్వాదించగలదు, పాము కూడా ఆనందించగలదు. కానీ సాహిత్య రసంలోని మాధుర్యాన్ని ఆ ఈశ్వరుడు (శంకరుడు) మాత్రమే తెలుసుకోగలడో లేదో! (సాహిత్య రసాస్వాదన అంత దుర్లభమైనది).

శ్లోకము 10

ద్రాక్షా మ్లానముఖీ జాతా శర్కరా చౌరతాం గతా ।
సుభాషితరసాస్వాదే సుధా భీతా దివం గతా ॥ 10 ॥

తాత్పర్యం:
సుభాషితము లోని రసమాధుర్యాన్ని చూసి, దాని ముందు తమ తీపి నిలబడదేమోనని ద్రాక్ష పండు ముఖం చిన్నబోసుకుంది (వాడిపోయింది); చక్కెర దొంగతనంగా పారిపోయింది; అమృతం భయపడి ఆకాశంలోకి (దేవలోకానికి) పారిపోయింది.

శ్లోకము 11

సన్మసది తదేవ భూషణమభ్యుపకారకమవసరే ధనం ముఖ్యమ్ ।
సూక్తం దధతి సువర్ణం కల్యాణమనర్థమిహ ధన్యాః ॥ 11 ॥

తాత్పర్యం:
సజ్జనుల సభలో అలంకారమైనది, సమయం వచ్చినప్పుడు మహోపకారం చేసే ముఖ్యాతిముఖ్యమైన ధనమైనది, శ్రేష్ఠమైనది మరియు అమూల్యమైనది అయిన సుభాషితమును (సూక్తిని/బంగారాన్ని) ధరించినవారే ఈ లోకంలో ధన్యులు.

  • పదార్థ వివరణ:

    • సువర్ణమ్: బంగారం, (పక్షంలో: స్పష్టమైన చక్కని అక్షరములతో కూడినది).

శ్లోకము 12

కథమిహ మనుష్యజన్మా సంప్రవిశతి సదసి విబుధగమితాయామ్ ।
యేన న సుభాషితామృతమాహ్లాది నిపీతమాతృప్తేః ॥ 12 ॥

తాత్పర్యం:
సంతోషాన్నిచ్చే సుభాషితమనే అమృతాన్ని తృప్తి తీరా గ్రోలనివాడు మనుష్యుడై ఉండి పండితులతో నిండిన సభలలోకి ఎలా ప్రవేశించగలడు? (ప్రవేశించలేడు).

  • పదార్థ వివరణ:

    • విబుధగమితాయామ్: పండితులతో నిండినట్టి లేదా దేవతలతో కూడుకున్నట్టి.

శ్లోకము 13

అకలితశబ్దాలంకృతిరనుకూలా స్ఖలితసన్నివేశాపి ।
అభిసారికేవ రమయతి సూక్తిః సోత్కైర్భూషితా శృంగారైః ॥ 13 ॥

తాత్పర్యం:
బాహ్యమైన శబ్దాలంకారాలు లేకపోయినా, కొన్ని దోషాలు ఉన్నప్పటికీ, శృంగారాది రసములతో ఉత్సుకత కలిగి అనుకూలమైన సూక్తి (మంచి మాట) — అలంకారాలు లేకపోయినా ప్రియుడిని కలవడానికి వెళ్లే అభిసారిక వలె పండితుల మనస్సును అలరిస్తుంది.

  • పదార్థ వివరణ:

    • అకలితశబ్దాలంకృతిః: శబ్దాలంకారాలు లేనిది (పక్షంలో: ఆభరణాల శబ్దం లేనిది).

    • అనుకూలా: మనస్సుకు అనుకూలమైనది (పక్షంలో: ప్రియుని చిత్తానికి అనుకూలమైనది).

    • స్ఖలితసన్నివేశా: అక్షరాల అమరికలో కొద్దిపాటి పొరపాట్లు ఉన్నది (పక్షంలో: తొందరలో అడుగులు తడబడుతూ నడుస్తున్నది).

    • సూక్తిః: సుభాషితము (పక్షంలో: మంచి మాటలు మాట్లాడే స్త్రీ).

    • సోత్కైః భూషితా శృంగారైః: శృంగార రసంతో నిండి ఉత్సుకత కలిగించునది (పక్షంలో: తీవ్రమైన అనురాగం/శృంగారంతో ప్రియుడిని చేరాలనే కాంక్ష ఉన్నది).

శ్లోకము 14

ఆస్వాదితదయితాధరసుధారసస్యేవ సూక్తయో మధురాః ।
అకలితరసాలముకులో న కోకిలః కలముదంచయతి ॥ 14 ॥

తాత్పర్యం:
ప్రియురాలి పెదవుల అమృతాన్ని రుచి చూసిన ప్రియుని మాటల వలె, కవి యొక్క సూక్తులు అత్యంత మధురంగా ఉంటాయి. మామిడి చిగుళ్లను రుచి చూడని కోకిల మధురంగా కూయలేనట్లే, రసాస్వాదన లేని కవి కూడా మధురమైన కావ్యాలను చెప్పలేడు.

  • పదార్థ వివరణ:

    • మధురమ్: తియ్యనైనది / మధురమైనది.

    • ఉదంచయతి: పలుకును / గానం చేయును.


శ్లోకము 15

అవసరపఠితం సర్వం సుభాషితత్వమ్ ప్రయాత్యసూక్తమపి ।
క్షుధి కదశనమపి నితరాం భోక్తుః సపద్యతే స్వాదు ॥ 15 ॥

తాత్పర్యం:
సమయానికి తగినట్లుగా పఠించినప్పుడు (మాట్లాడినప్పుడు) సందర్భోచితమైనది కాకపోయినా (అసందర్భమైనా) ప్రశస్తమైనదిగా మారిపోతుంది. ఆకలిగా ఉన్నప్పుడు పెట్టిన రూక్షమైన (రుచిలేని) అన్నమైనా తినేవాడికి అత్యంత రుచికరంగా అనిపిస్తుంది కదా!

శ్లోకము 16

యస్య వక్త్రకుహరే సుభాషితం నాస్తి నాప్యవసరే ప్రజల్పతి ।
ఆగతః స దివి ధీమతామసౌ లేప్యనిర్మిత ఇవావభాసతే ॥ 16 ॥

తాత్పర్యం:
ఎవని నోటియందు సుభాషితము ఉండదో, అలాగే సమయం వచ్చినప్పుడు మాట్లాడడో, అటువంటివాడు విద్వాంసుల (పండితుల) సభకు వచ్చినప్పటికీ, సున్నముతో లేదా మట్టితో చేసిన బొమ్మవలె (చేతన లేని విగ్రహంలా) కనిపిస్తాడు.

  • పదార్థ వివరణ:

    • వక్త్రకుహరే: నోటియను బిలమునందు (గుహ యందు).

    • లేప్యనిర్మితః: సున్నం లేదా మట్టిచే బొమ్మగా చెక్కబడినవాడు.

శ్లోకము 17

సుభాషితం హారి విశత్యధో గలాన్న దుర్జనస్యార్కరిపోరివామృతమ్ ।
తదేవ ధత్తే హృదయేన సజ్జనో హరిర్మహారత్నమివాతినిర్మలమ్ ॥ 17 ॥

తాత్పర్యం:
అత్యంత మనోహరమైన సుభాషితము దుర్జనుడి (చెడ్డవాని) గొంతు దిగి పొట్టలోకి వెళ్లదు — సూర్యునికి శత్రువైన రాహువు మింగిన అమృతం అతని పొట్టలో నిలవనట్లు! కానీ అదే సుభాషితాన్ని సజ్జనుడు విష్ణుమూర్తి అత్యంత నిర్మలమైన కౌస్తుభ మనే మహారత్నాన్ని తన రొమ్మున ధరించినట్లుగా తన హృదయమున ధరిస్తాడు.

  • పదార్థ వివరణ:

    • ఆర్కరిపోః: రాహువునకు (సూర్యుని శత్రువైన రాహువునకు).

    • మహారత్నమ్: కౌస్తుభ మణిని.

శ్లోకము 18

నాయం ప్రయాతి వికృతిం విరసో న యః స్యాన్న క్షీయతే బహుజనైర్నితరాం నిపీతః ।
జాడ్యం నిహంతి రుచిమేతి కరోతి తృప్తిం నూనం సుభాషితరసోఽన్యరసాతిశాయీ ॥ 18 ॥

తాత్పర్యం:
ఈ సుభాషిత రసము వికారము చెందదు (పాడైపోదు), రుచి తగ్గదు, ఎంతమంది జనులు ఎంత తాగినా (విన్నా) తరగిపోదు. ఇది అజ్ఞానమనే జడత్వాన్ని తొలగిస్తుంది, నిత్యం రుచిని కలిగిస్తుంది, మనస్సుకు సంపూర్ణ తృప్తిని ఇస్తుంది. నిశ్చయముగా ఈ సుభాషిత రసము ఇతర రసాలన్నింటికంటే ఎంతో శ్రేష్ఠమైనది!

  • పదార్థ వివరణ:

    • అన్యరసాతిశాయీ: ఇతర రసాలన్నింటినీ దాటి ప్రవర్తించునది (ఇతర రసాలకంటే శ్రేష్ఠమైనది).

శ్లోకము 19

ధన్యాః శుచీని సురభీణి గుణోజ్జ్వలాని వాగ్వీరుధః స్వవదనోపవనోద్గతాయాః ।
ఉచిత్య సూక్తికుసుమాని సతాం వివిక్తవర్ణాని కర్ణపులినేష్వవతంసయంతి ॥ 19 ॥

తాత్పర్యం:
నోరనే నందనవనము (ఉద్యానవనము) లో మొలచిన 'వాక్కు' అనే తీగ నుండి పరిశుభ్రమైనవి, సువాసనగలవి, గుణవంతమైనవి, స్పష్టమైన అక్షరాలు కలిగినవి అయిన సూక్తి-పుష్పాలను (సుభాషితాలనే పూలను) కోసి, సజ్జనుల చెవులనే ఇసుక తిన్నెలపై అలంకరించే ధన్యాత్ములు ఈ లోకంలో పూజ్యులు.

  • పదార్థ వివరణ:

    • కర్ణపులినేష్వవతంసయంతి: చెవులందు అలంకారములుగా చేసెదరు.

శ్లోకము 20

కిం హారైః కిము కంకణైః కిమసమైః కర్ణావతంసైరలం కేయూర్తెర్మణికుండలైరలమలం సాడంబరైరంబరైః ।
పుంసామేకమఖండితం పునరిదం మన్యామహే మండనం యన్నిష్పీడితపార్వణామృతకరస్యందోపమాః సూక్తయః ॥ 20 ॥

తాత్పర్యం:
హారాలెందుకు? కంకణాలెందుకు? అసమానమైన చెవి దిద్దులెందుకు? భుజకీర్తులు, రత్నాల కుండలాలు, ఆడంబరమైన వస్త్రాల వల్ల ఉపయోగం ఏమిటి? పిండి పిండిన పూర్ణిమ చంద్రుని నుండి స్రవించే అమృతం వంటి మధురమైన సూక్తులే మానవులకు ఏనాటికీ నశించని, ఖండించలేని ఏకైక నిజమైన అలంకారమని మేము భావిస్తున్నాము.

  • పదార్థ వివరణ:

    • కర్ణావతంసైః: చెవి అలంకారములచేత.

    • అంబరైః: వస్త్రములచేత.

    • అమృతకర: పూర్ణ చంద్రుడు.

    • స్యంద: కిరణములు / స్రవించు అమృతధారలు.

శ్లోకము 21

ఖిన్నం చాపి సుభాషితేన రమతే స్వీయం మనః సర్వదా శ్రుత్వాన్యస్య సుభాషితం ఖలు మనః శ్రోతుం పునర్వాంఛతి ।
అజ్ఞోజ్ఞానవతోఽప్యనేన హి వశీకర్తుం సమర్థో భవేత్ కర్తవ్యో హి సుభాషితస్య మనుజైరావశ్యకః సంగ్రహః ॥ 21 ॥

తాత్పర్యం:
బాధలో (అలసటలో) ఉన్నప్పటికీ మనుష్యుని మనస్సు సుభాషితం వినడం వల్ల ఎల్లప్పుడూ ఆనందిస్తుంది. ఒకరి సుభాషితం విన్న తర్వాత, మనస్సు మరిన్ని సుభాషితాలు వినాలని కోరుకుంటుంది. జ్ఞానవంతుడైన పండితుడిని సైతం అజ్ఞాని ఈ సుభాషితం చేత వశపరుచుకోగలడు. కాబట్టి మనుష్యులందరూ సుభాషితాలను తప్పనిసరిగా కూడబెట్టుకోవాలి (సేకరించాలి).

శ్లోకము 22

సువ్యాహృతాని ధీరాణాం ఫలతః పరిచింత్య యః ।
అధ్యవస్యతి కార్యేషు చిరం యశసి తిష్ఠతి ॥ 22 ॥

తాత్పర్యం:
జ్ఞానులైన పండితుల యొక్క మంచి మాటల సారాంశాన్ని, దాని ఫలితాన్ని బాగా ఆలోచించి, ఏ వ్యక్తి పనులను ప్రారంభిస్తాడో, అతడు ఈ లోకంలో సుదీర్ఘకాలం కీర్తి ప్రతిష్ఠలతో విరాజిల్లుతాడు.

శ్లోకము 23

సువ్యాహృతాని సూక్తాని సుకృతాని తతస్తతః ।
సంచిన్వన్ ధీర ఆసీత శిలాహారీ ఉంఛం యథా ॥ 23 ॥

తాత్పర్యం:
వరిచేను కోత కోసిన తర్వాత నేలపై రాలిన ఒక్కొక్క ధాన్యపు గింజను (ఉంఛవృత్తి ద్వారా) ఏరుకునే ముని/రైతు వలె, ధైర్యవంతుడైన విద్వాంసుడు ఎక్కడెక్కడి నుండో లభించే మంచి మాటలను, సూక్తులను, పుణ్యకార్యాలను కొద్దికొద్దిగా సేకరిస్తూ ఉండాలి.

 

No comments:

Post a Comment

అరిపలాయనమ్, ప్రతాపవర్ణనమ్, కీర్తివర్ణనమ్

  అరిపలాయనమ్ శ్లోకము 1 సాలకాననయుక్తాపి సాలకాననవర్జితా | హారావరుద్ధకణ్ఠాపి విహారారివధూస్తవ || 1 || విశేషాలు (విరోధాభాస & శ్లేషాలంకారము): ...