Tuesday, August 11, 2026

15. కృష్ణ మంగళాచరణ శ్లోకాలు (63)


శ్లోకము 132

శ్లోకము:
లలితగమనా నార్యో రాజన్మనోజనితాన్తభాః |

సురతిసదృశస్తాః సేన్ముఖ్యా భవానపి తద్భువే ॥

వనముపమితో గేహాదేకో న గచ్ఛతు మా వినా ।

ఇత్యసకృదుదితః పిత్రా జయత్యనఘో హరిః ॥ 132 ॥

అర్థాలు:

  • గోపీపక్షంలో: లలితగమనాః (సుందరమైన నడక గల గోపికలు), నా (నరసదృశీ - స్త్రీలు), ఆర్యాః (శ్రేష్ఠురాండ్రు), రాజన్మనోజనితాన్తభాః (శోభిల్లుతున్న మన్మథునిచేత మిక్కిలి కాంతి పొందినవారు), సురతీః (సుష్ఠు రతౌ యోగ్యాః - రమణకు యోగ్యులైనవారు), సేన్ముఖ్యాః (శోభనమైన ముఖములు గలవారు).

  • కృష్ణపక్షంలో (పితృవాక్యము/విష్ణుపక్షం): లలితమైన గానమునందు మనస్సు గలవాడు), నా (నరోత్తమ/శ్రేష్ఠుడు - యాని కంటే శ్రేష్ఠుడు లేడో అతడు), రాజన్మనోజని (శోభాయమానమైన మదనుని కాంతిని క్షీణింపజేసే కాంతి గలవాడు), సుష్ఠు రతౌ (క్రీడ యందు మిక్కిలి సమర్థుడు), సత్సు ప్రశస్తేషు కేలిచతురేషు ముఖ్యః (సజ్జనులలో, లీలల్లో చతురులైనవారిలో ముఖ్యుడైనవాడు).

తాత్పర్యము:

తండ్రి (వసుదేవుడు లేదా నందుడు) శ్రీకృష్ణునితో — "నాయనా! లలితమైన గాన ప్రియుడవు, జగచ్ఛ్రేష్ఠుడవు, సమస్త క్రీడలలో ప్రావీణ్యుడవు అయిన నీవు, ఇంటి నుండి ఒంటరిగా నన్ను విడిచి అడవికి వెళ్ళవద్దు" అని పదే పదే పలికిన పితృవాక్యములను పొందిన నిష్పాపుడైన శ్రీకృష్ణుడు జయించుగాక!

శ్లోకము 133

శ్లోకము:
దేవః పాయాత్పయసి విమలే యామునే మజ్జతీనాం

యాచన్తీనామనునయపదైర్వఞ్చితాన్యంశుకాని ।

లజ్జాలోలైరలసవిలసైరున్మిషత్పఞ్చబాణై-

ర్గోపస్త్రీణాం నయనకుసుమైరర్చితః కేశవో నః ॥ 133 ॥

అర్థాలు:

  • స్వచ్ఛే: నిర్మలమైన నీటిలో.

  • స్నానం కుర్వంతీనామ్: స్నానము చేయుచున్నట్టి గోపికల యొక్క.

  • భీక్షితైః / నిరీక్షితైః (ఈక్షితైః): చూపుల చేత, నయనములనే పుష్పముల చేత.

  • పూజితః: పూజింపబడినవాడు (అర్చించబడినవాడు).

తాత్పర్యము:

స్వచ్ఛమైన యమునా నది నీటిలో స్నానము చేయుచు, కృష్ణుడు ఎత్తుకెళ్లిన తమ దుస్తులను తిరిగి ఇవ్వమని వినయపూర్వకమైన మాటలతో వేడుకొంటున్న గోపికల చేత శ్రీకృష్ణుడు అర్చించబడ్డాడు. సిగ్గుచేత చలించునవి, అలసత్వముతో శోభిల్లునవి, మన్మథ వికారాలను ఉద్భవింపజేయునవి అయిన గోపకాంతల కంటిచూపులనే పుష్పములతో అర్చింపబడిన ఆ కేశవుడు మనలను రక్షించుగాక!

శ్లోకము 134

శ్లోకము:
వృన్దారణ్యే తపనతనయాతీరవానీరకుఞ్జే

గుఞ్జన్మంజుభ్రమరపటలీకాకలీకేలిభాజి ।

ఆభీరాణాం మధురమురలీనాదసమ్మోహితానాం

మధ్యే క్రీడన్నవతు నియతం నన్దగోపాలబాలః ॥ 134 ॥

అర్థాలు:

  • తపనతనయా: సూర్యపుత్రిక (యమున).

  • వానీరకుఞ్జే: ప్రవాహతీరంలోని పొదరిండ్లలో.

  • ఆభీరాణామ్: గోపికల / గోపాలుర యొక్క.

తాత్పర్యము:

వృందావనంలో, యమునా నది తీరాన ఉన్న వెదురు పొదరిండ్లలో, అందంగా రొద చేయు తేనెటీగల సమూహం యొక్క మధుర నాదాలు నిండియున్న చోట, తన మురళీ గానానికి మైమరచిపోయిన గోపికల నడుమ క్రీడించే నందగోపాలుని కుమారుడైన శ్రీకృష్ణుడు మనలను సదా రక్షించుగాక!

శ్లోకము 135

శ్లోకము:
శిరశ్ఛాయాం కృష్ణః క్షణమకృత రాధాచరణయో-

ర్భుజావల్లీచ్ఛాయామియమపి తదీయప్రతికృతౌ ।

ఇతి క్రీడాకోపే నిభృతముభయోరప్యనునయ-

ప్రసాదౌ జీయాస్తామపి గురుసమక్షం స్థితవతోః ॥ 135 ॥

అర్థాలు:

  • ప్రతికృతౌ: ప్రతిబింబమునందు / చిత్రమునందు.

  • గురుసమక్షమ్: పెద్దల ఎదుట.

తాత్పర్యము:

ప్రణయ కోపంలో ఉన్నపుడు, శ్రీకృష్ణుడు క్షణకాలం తన శిరస్సును రాధ యొక్క పాదముల వద్ద ఉంచి (శిరస్సును ఆమె పాదనడక నీడలో ఉంచి) ప్రసన్నం చేసుకున్నాడు; రాధ కూడా కృష్ణుని ప్రతిబింబము పై తన బాహువుల నీడను పరిచి అనునయించింది. పెద్దల (గురువుల) ఎదుట నిలిచియున్న ఆ ఇద్దరి రహస్య అనునయ ప్రసాద లీలలు జయించుగాక!

శ్లోకము 136

శ్లోకము:
అవేమవ్యాపారాకలనమేతురీస్పర్శమచిరాత్

అనున్మీలత్తన్తుప్రకరఘటనాపాసమసకృత్ ।

విషీదత్పాఞ్చాలీవిపదపనయైకప్రణయినః

పటానాం నిర్మాణైర్విహగపతికేతోరవతు నః ॥ 136 ॥

అర్థాలు:

  • అవేమవ్యాపార: మగ్గము (వ్యాపార) యొక్క సహాయం లేకుండా.

  • ఎతురీస్పర్శమ్: నేతగాళ్ల రాట/కండె (తురీ) యొక్క స్పర్శ లేకుండా.

  • పక్షీ/విహగపతికేతోః: గరుడధ్వజుడైన శ్రీకృష్ణుని యొక్క.

తాత్పర్యము:

కౌరవ సభలో దుఃఖిస్తున్న ద్రౌపది (పాంచాలి) యొక్క ఆపదను తొలగించడానికి శ్రీకృష్ణుడు తత్క్షణమే వస్త్రాలను సృష్టించాడు. ఆ వస్త్రములు మగ్గముతో పనిలేకుండా, నేతగాని పరికరముల (తురీ) స్పర్శ లేకుండా, నూలుపోగులు అల్లే శ్రమ లేకుండానే అనంతంగా వెలువడినాయి. అటువంటి శ్రీకృష్ణుడు మనలను ఆపదల నుండి రక్షించుగాక!

శ్లోకము 137

శ్లోకము:
కపోలే పత్రాలీం పులకిని విధాతుం వ్యవసితః

స్వయం శ్రీరాధాయాః కరకలితవర్తిర్మధురిపుః ।

అభూద్వక్త్రేన్దౌ యన్నిహితనయనః కమ్పితభుజః

తదేతత్సామర్థ్యం తదభినవరూపస్య జయతి ॥ 137 ॥

అర్థాలు:

  • పత్రాలీమ్: చెంపల పైన వేసే పత్రభంగ ముగ్గులు (చిత్రలేఖనము).

  • కరకలితవర్తిః: చేతిలో రంగుల కుంచెను పట్టుకున్నవాడు.

  • వక్త్రేన్దౌ: చంద్రుని వంటి ముఖమునందు.

తాత్పర్యము:

శ్రీరాధ యొక్క పులకరించిన చెంపలపై పత్రలేఖనము (ముగ్గులు) తీర్చడానికి, చేతిలో కుంచెను పట్టుకున్న శ్రీకృష్ణుడు (మధురిపుః) ఆమె చంద్రబింబము వంటి ముఖమును చూస్తూ మైమరచిపోగా ఆయన చేతులు వణికిపోయాయి. రాధయొక్క ఆ అభినవ సౌందర్యమునకు ఉన్న సామర్థ్యము/ప్రభావము జయించుగాక!

శ్లోకము 138

శ్లోకము:
జయశ్రీవిన్యాసైర్మహిత ఇవ మన్దారకుసుమైః

క్షయాత్సిన్దూరేణ ద్విపరదముదా ముద్రిత ఇవ ।

సుజాపీడక్రీడాహతకువలయాపీడకరిణః

ప్రకీర్ణాసృగ్బిన్దుర్జయతి భుజదణ్డో మురజితః ॥ 138 ॥

అర్థాలు:

  • మహితః: పూజించబడినది.

  • చిత్రితః: చిత్రీకరించబడినది / అలంకరించబడినది.

  • రక్తబిన్దుః: రక్తం యొక్క బొట్లు.

  • వ్యాప్తమిత్యర్థః: వ్యాపించియున్నది అని అర్థము.

తాత్పర్యము:

కువలయాపీడమను ఏనుగును క్రీడగా సంహరించిన శ్రీకృష్ణుని భుజదండముపై ఆ ఏనుగు యొక్క రక్తపు బొట్లు చిందిపడ్డాయి. ఆ రక్తపు బొట్లు విజయాధిదేవత పూజించిన మందార పుష్పముల వలెను, ఏనుగు కుంభస్థలం నుండి చిిందిన సిందూరపు ముద్రల వలెను ప్రకాశిస్తున్న మురాసుర సంహారియైన శ్రీకృష్ణుని భుజదండము జయించుగాక!

శ్లోకము 139

శ్లోకము:
సుపర్ణః స్వర్ణాద్రౌ రచితమణిశృఙ్గే జలధిజా-

ముఖామ్భోజే భృఙ్గో నిగమవిలసత్పఞ్జరశుకః ।

త్రిలోకీకస్తూరీతిలకకమనీయో వ్రజవధూ-

విహారీ శ్రీకృష్ణో దిశతు భవతాం శర్మ సతతమ్ ॥ 139 ॥

అర్థాలు:

  • సుపర్ణః: గరుత్మంతుడు / అందమైన రెక్కలు గలవాడు.

  • జలధిజా: లక్ష్మీదేవి (సముద్రుని పుత్రిక).

  • భృఙ్గః: తుమ్మెద.

  • శుకః: చిలుక.

తాత్పర్యము:

రత్నమయమైన మేరుపర్వత శిఖరంపై గరుత్మంతుని వలె ప్రకాశించువాడు, లక్ష్మీదేవి ముఖపద్మముపై భ్రమరము (తుమ్మెద) వంటివాడు, వేదములనెడి పంజరములో విహరించే చిలుక వంటివాడు, ముల్లోకాలకు కస్తూరి తిలకము వలె శోభిల్లువాడు, గోపికలతో విహరించువాడు అయిన శ్రీకృష్ణుడు మీకు ఎల్లప్పుడూ శుభములను/సుఖములను ప్రసాదించుగాక!

శ్లోకము 140

శ్లోకము:
క్వా యాసి ఖలు చౌరికే ప్రముషితం స్ఫుటం దృశ్యతే

ద్వితీయమిహ మామకం వహసి కన్దుకం కంచుకే ।

త్యజేతి నవగోపికాకుచయుగం పరామృశన్బలాల-

సత్పులకపఞ్జరో జయతి గోకులే కేశవః ॥ 140 ॥

అర్థాలు:

  • చౌరికే: దొంగిలించే దానా! / దొంగపిల్లా!

  • ప్రముషితమ్: దొంగిలించబడినది.

  • కన్దుకమ్: బంతి.

  • రాత్రిః: రాత్రి సమయము (లేదా అనుభవించు సమయము).

తాత్పర్యము:

"ఓ దొంగపిల్లా! ఎక్కడికి వెళ్తున్నావు? నా రెండవ బంతిని నీ రవికె (కంచుకము) లో దాచి తీసుకెళ్తున్నట్లు స్పష్టంగా కనిపిస్తోంది, దానిని ఇక్కడ వదిలేయి!" అని నెపంతో నవ గోపిక యొక్క స్తనద్వయాన్ని తాకుతూ, అమాయకత్వంతో నటిస్తూ పులకరించిపోతున్న గోకులంలోని శ్రీకృష్ణుడు జయించుగాక!

.

శ్లోకము 141

శ్లోకము:
మేఘైర్మేదురమంబరం వనభువః శ్యామాస్తమాలద్రుమై-

ర్నక్తం భీరురయం త్వమేవ తదిమం రాధే గృహం ప్రాపయ ।

ఇత్థం నందనిదేశతశ్చలితయోః ప్రత్యధ్వకుంజద్రుమం

రాధామాధవయోర్జయంతి యమునాకూలే రహఃకేలయః ॥ 141 ॥

అర్థాలు:

  • రహః కేలయః: ఏకాంత క్రీడలు (గుప్తకేళులు).

తాత్పర్యము:

"ఆకాశం మేఘావృతమై మబ్బుపట్టి ఉంది; తమాల వృక్షాల వలన అడవి ప్రదేశమంతా శ్యామలంగా, చీకటిగా మారింది; రాత్రివేళ ఈ చిన్నవాడు (కృష్ణుడు) భయపడతాడు, కాబట్టి ఓ రాధా! నీవే ఇతడిని ఇంట దింపుము" అని నందుని ఆజ్ఞ పొంది బయలుదేరిన రాధామాధవులు, దారిలోని ప్రతి కుంజము (పొదరిల్లు), వృక్షముల నీడన, యమునా తీరంలో సాగించిన ఏకాంత క్రీడలు జయించుగాక!

శ్లోకము 142

శ్లోకము:
కౌంతేయస్య సహాయతాం కరుణయా గత్వా వినీతాత్మనో

యేనోల్లంఘితసత్పథః కురుపతిశ్చక్రే కృతాంతాతిథిః ।

త్రైలోక్యస్థితిసూత్రధారతిలకో దేవః సదా సంపదే

సాధూనామసురాధినాథమథనః స్తాద్దేవకీనందనః ॥ 142 ॥

అర్థాలు:

  • కౌంతేయస్య: యుధిష్ఠిరుని యొక్క (ధర్మరాజు యొక్క).

  • కృతాంతాతిథిః: సంహరించబడినవాడు / యముని వద్దకు అతిథిగా పంపబడినవాడు (మారితః).

తాత్పర్యము:

వినయశీలుడైన ధర్మరాజు (కౌంతేయుడు) కి కరుణతో సహాయకుడిగా నిలిచి, సన్మార్గాన్ని తప్పిన కురుపతి అయిన దుర్యోధనుడిని యమపురికి అతిథిగా పంపినవాడు, త్రిలోక పరిపాలనా సూత్రధారులలో శ్రేష్ఠుడు, అసురనాయకులను మర్దించువాడు అయిన ఆ దేవకీనందనుడు సాధుజనుల సంపదల కొరకు సదా అనుగ్రహించుగాక!

శ్లోకము 143

శ్లోకము:
ఆర్ద్రే నయనే స్ఫురత్కుచభరం శ్వాసో న విశ్రామ్యతి

ఖేదాంభఃకణదంతూరం తవ ముఖం హేతుస్తు నో లక్ష్యతే ।

కో వేద మనః ప్రియాః (స్త్రియాః) ఇతి గిరా రుష్టాం భీషయంస్-

తస్యాస్తత్క్షణకాతరేక్షణపరిష్వక్తో హరిః పాతు వః ॥ 143 ॥

అర్థాలు:

  • ఖేదాంభఃకణ: శ్రమ వలన కలిగిన చెమట బొట్లు.

తాత్పర్యము:

"నీ కళ్ళు తడిగా ఉన్నాయి, ఎదపై శ్వాస వేగంగా సాగుతోంది, ముఖమంతా చెమట బిందువులతో నిండి ఉంది, కానీ దీనికి కారణమేమిటో బోధపడటం లేదు; స్త్రీల మనస్సు ఎవరికి తెలుస్తుంది?" అని పలుకుతూ కోపంతో ఉన్న ప్రియురాలిని భయపెడుతూ, ఆ క్షణంలోనే భయంతో చలించిన ఆమె చూపులతో ఆశ్లేషించబడిన శ్రీకృష్ణుడు మిమ్ములను రక్షించుగాక!

శ్లోకము 144

శ్లోకము:
ససక్తానివ పాతుమౌపనిషదద్వ్యాహారమాధ్వీరసాన్

ఉన్మార్ష్టుం వ్రజసుందరీకుచతటీపాటీరరేణూనివ ।

ఉన్మీలన్మురలీనినాదబహులామోదోపసీదద్భవీ

జిహ్వాలీఢమలీకవల్లవశిశోః పాదాంబుజం పాతు వః ॥ 144 ॥

అర్థాలు:

  • పాటీరరేణు: చందనపు పొడి / గంధపు పొడి.

  • అలీకవల్లవశిశోః: కపట గోపబాలుని యొక్క (వృషభాల/మాయా గోపాలుని).

తాత్పర్యము:

ఉపనిషత్తులనే మధురమైన మకరంద రసాలను పానము చేయడానికానో, లేదా వ్రజసుందరీమణుల వక్షఃస్థలములకు అలదిన శ్రీగంధపు పొడులను తుడిచివేయనో అన్నట్లు, తన మురళీ గాన మధురిమతో అలరిస్తూ, కపట గోపబాలుని రూపంలో ఉండి తన పాదపద్మాన్ని నాలుకతో నాకే శ్రీకృష్ణుని చరణకమలములు మిమ్ములను రక్షించుగాక!

శ్లోకము 145

శ్లోకము:
కృష్ణో గోరసచౌర్యమంబ కురుతే కిం కృష్ణ మాతః సురా-

పానం న ప్రకరోమి రామ కిమిదం నాహం పరస్త్రీరతః ।

కిం గోవింద వదత్యసౌ బలధరో మిధ్యేతి తా వ్యాహరన్

గోపీగోపకదంబకం విహసయన్ముగ్ధో ముకుందో౽వతు ॥ 145 ॥

తాత్పర్యము:

"అమ్మా! కృష్ణుడు పాలు, పెరుగు దొంగిలిస్తున్నాడు" అని గోపికలు చెప్పగా, కృష్ణుడు అమాయకంగా — "అమ్మా! నేను సురాపానం (మద్యపానం) చేయట్లేదు" అన్నాడు (గోరస అనగా పాలు అని గోపికల ఉద్దేశం, మద్యం అని కృష్ణుని నటన). బలరాముడు "కృష్ణా! ఇదేమిటి?" అనగా "అన్నా! నేను పరస్త్రీ లోలుడను కాను" అన్నాడు. "గోవిందా! ఈ బలరాముడు ఏమి చెబుతున్నాడు?" అని తల్లి అడుగగా "అదంతా అబద్ధం" అని పలికి, గోపగోపికా సమూహాన్ని నవ్వింపజేసిన ఆ ముగ్ధ రూప ముకుందుడు మనలను రక్షించుగాక!

శ్లోకము 146

శ్లోకము:
మాతస్తర్ణకరక్షణాయ యమునాకచ్ఛం న గచ్ఛామ్యహం

కస్మాద్వత్స పినిష్టి పీవరకుచద్వంద్వేన గోపీజనః ।

బ్రూసంజ్ఞావినివారితో౽పి బహుశో జల్పన్యశోదాగ్రతో

గోపీపాణిసరోజముద్రితముఖో గోపీపతిః పాతు వః ॥ 146 ॥

తాత్పర్యము:

"అమ్మా! లేగదూడలను కాయడానికి నేను యమునా తీరానికి వెళ్ళను" అని కృష్ణుడు అనగా, "ఎందుకు నాయనా?" అని యశోద అడిగింది. "అక్కడ గోపికలు నన్ను తమ నిండిన స్తనముల నడుమ నలిపేస్తున్నారు" అని కృష్ణుడు యశోదతో చెబుతుంటే, గోపికలు కంటిసైగలతో వద్దని వారించినా వినకుండా పలుకుతున్న కృష్ణుని నోటిని గోపిక తన పద్మం వంటి చేతితో మూసివేసింది. అటువంటి గోపీపతియైన శ్రీకృష్ణుడు మిమ్ము రక్షించుగాక!

శ్లోకము 147

శ్లోకము:
కాసి త్వం వద చౌర్యకారిణి కుతః కస్త్వ పురో యామికః

కిం బ్రూషే ముషితౌ సువర్ణకలశౌ భూపస్య కేన త్వయా ।

కుత్ర స్తః ప్రకటౌ తవాక్షవలయే కుత్రేతి తత్పశ్యతామ్

ఇత్యుక్త్వా ధృతబల్లవీకుచయుగస్త్వాం పాతు పీతాంబరః ॥ 147 ॥

అర్థాలు:

  • యామికః: నగర రక్షకుడు / కావలివాడు (పహారాదారు).

తాత్పర్యము:

"దొంగిలించే దానా! నీవెవరవు? ఎక్కడి నుండి వస్తున్నావు?" అని కృష్ణుడు అడుగగా, గోపిక "నీవెవరవు?" అంది. కృష్ణుడు "నేను నగర రక్షకుడిని (పహారాదారుని). రాజుగారి రెండు బంగారు కలశాలను నీవు దొంగిలించావంట నిజమేనా?" అనగా, గోపిక "అవి ఎక్కడున్నాయి?" అంది. "ఇదిగో నీ పక్షస్థలమున స్పష్టంగా కనిపిస్తున్నాయి, చూసుకో!" అని నెపంతో గోపిక కుచయుగాన్ని స్పృశించిన పీతాంబరధారియైన శ్రీకృష్ణుడు మిమ్ములను రక్షించుగాక!

శ్లోకము 148

శ్లోకము:
కృష్ణ త్వం పఠ కిం పఠామి నను రే శాస్త్రం కిము జ్ఞాయతే

తత్త్వం కస్య విభోః స కస్త్రిభువనాధీశశ్చ తేనాపి కిమ్ ।

జ్ఞానం భక్తిరథో విరక్తిరనయా కిం ముక్తిరేవాస్తు తే

దృశ్యాదీని భజామి మాతురుదితం వాక్యం హరేః పాతు వః ॥ 148 ॥

తాత్పర్యము:

తల్లి యశోద: "కృష్ణా! చదువుకో."

కృష్ణుడు: "ఏమి చదువుకోవాలి?"

యశోద: "శాస్త్రము."

కృష్ణుడు: "దానివల్ల ఏమి తెలుస్తుంది?"

యశోద: "పరమాత్మ తత్త్వము."

కృష్ణుడు: "ఆ ప్రభువు ఎవరు?"

యశోద: "త్రిభువనాధీశుడు."

కృష్ణుడు: "ఆయన వల్ల ఏమి ప్రయోజనము?"

యశోద: "జ్ఞానము, భక్తి, విరక్తి కలుగుతాయి."

కృష్ణుడు: "వాటివల్ల ఏమి వస్తుంది?"

యశోద: "నీకు ముక్తి లభిస్తుంది."

కృష్ణుడు: "అయితే నేను నేరుగా కంటికి కనిపించే తల్లి మాటలను (నీ మాటలనే) సేవించి పాటిస్తాను!" అని పలికిన హరి వాక్యము మిమ్ములను రక్షించుగాక!

శ్లోకము 149

శ్లోకము:
కృష్ణ త్వం నవయౌవనో౽సి చపలాః ప్రాయేణ గోపాంగనాః

కంసో భూపతిరబ్జనాలమృదులగ్రీవా వయం గోదుహః ।

తద్యాచేऽంజలినా భవంతమధునా బృందావనం మహదో-

ర్మా యాసీరితి నందగోపవచసా నమ్రో హరిః పాతు వః ॥ 149 ॥

తాత్పర్యము:

"నాయనా కృష్ణా! నీవు నవయౌవనంలో ఉన్నావు, గోపికలు చంచల మనస్కులు; కంసుడు క్రూరుడైన రాజు, మనం తామరకాడంత మెత్తని మెడలు గల పశువులను కాచే అమాయకులము. కాబట్టి దోసిలి యొగ్గి వేడుకుంటున్నాను, అర్ధరాత్రి వేళ దట్టమైన బృందావనంలోనికి ఒంటరిగా వెళ్ళవద్దు" అని నందగోపుడు చెప్పిన హితవాక్యములకు శిరస్సు వంచిన శ్రీకృష్ణుడు మిమ్ములను రక్షించుగాక!

శ్లోకము 150

శ్లోకము:
కస్త్వం కృష్ణమవేహి మాం కిమిహ తే మన్మందిరాశంకయా

యుక్తం తన్నవనీతభాజనపుటే న్యస్తః కిమర్థం కరః ।

కర్తుం తత్ర పిపీలికాపనయనం సుప్తాః కిముద్బోధితా

బాలా వత్సగతిం వివేక్తుమితి సంజల్పన్హరిః పాతు వః ॥ 150 ॥

తాత్పర్యము:

గోపిక: "ఎవరది?"

కృష్ణుడు: "నేను కృష్ణుడిని తెలుసుకో."

గోపిక: "నా ఇంట్లో నీకేం పని?"

కృష్ణుడు: "ఇది నా ఇల్లనుకొని పొరబడ్డాను."

గోపిక: "సరే, మరి ఆ వెన్న కుండలో నీ చెయ్యి ఎందుకు పెట్టావు?"

కృష్ణుడు: "అందులో ఉన్న చీమలను తోసివేయడానికి."

గోపిక: "మరి నిద్రపోతున్న నా పిల్లలను ఎందుకు లేపావు?"

కృష్ణుడు: "తప్పిపోయిన లేగదూడ ఏమైనా ఇక్కడకు వచ్చిందేమో అడిగి తెలుసుకోవడానికి!"

— ఇలా గోపికతో విచిత్రంగా సంభాషిస్తూ నెపం చెప్పిన శ్రీకృష్ణుడు మిమ్ములను రక్షించుగాక!



శ్లోకము 151

శ్లోకము:
స్వామీ ముగ్ధతరో వనం ధనమిదం బాలాహమేకాకినీ
క్షోణీమావృణుతే తమాలమలినచ్ఛాయా తమఃసంతతిః ।
తన్మే సుందర కృష్ణ ముంచ సహసా వర్త్మ్యేతి గోప్యా గిరః
శ్రుత్వా తాం పరిరభ్య మన్మథకలాసక్తో హరిః పాతు వః ॥ 151 ॥

తాత్పర్యము:
"ఓ సుందర కృష్ణా! ఈ అడవి చాలా భయంకరమైనది (లేదా దట్టమైనది). నేను ఒంటరిగా ఉన్న బాలికను. చీకటి చీకటి తమాల వృక్షాల వలె నల్లనై నేలనంతా కమ్మేస్తోంది. కాబట్టి వెంటనే నా దారి వదులు!" అని గోపిక పలికిన మాటలను విని, మన్మథ కళలయందు ఆసక్తుడైన శ్రీకృష్ణుడు ఆమెను గౌగిలించుకున్నాడు. అటువంటి శ్రీహరి మిమ్మల్ని కాపాడుగాక!

శ్లోకము 152

శ్లోకము:
మాతః కిం? యదునాథ! దేహి చషకమ్, కిం తేన? పాతుం పయః,
తన్నాస్త్యద్య, కదాస్తి? నిశి, నిశా కా? వాంధకారోదయే ।
ఆమీల్యాక్షియుగం నిశాప్యుపగతా దేహీతి మాతుః పునర్-
వక్షోజాంబరకర్షణోద్యతకరః కృష్ణః స పుష్ణాతు నః ॥ 152 ॥

తాత్పర్యము:
"అమ్మా!" "ఏమిటి యదునాథా?" "గ్లాసు ఇవ్వు." "దానితో నీకేమి పని?" "పాలు తాగడానికి." "ఈ రోజు పాలు లేవు." "ఎప్పుడు ఉంటాయి?" "రాత్రివేళ." "రాత్రి అంటే ఏమిటి?" "చీకటి పడినప్పుడు."
మాతా యశోద మాటలు విని, వెంటనే చిన్నారి కృష్ణుడు తన రెండు కళ్ళు మూసుకుని "ఇదిగో రాత్రి వచ్చేసింది, పాలు ఇవ్వు" అని తల్లి పయోధరాల (రొమ్ముల) పై ఉన్న వస్త్రాన్ని లాగడానికి చేయి చాపాడు. అటువంటి శ్రీకృష్ణుడు మనలను పోషించుగాక!

శ్లోకము 153

శ్లోకము:
అర్ధోన్మీలితలోచనస్య పిబతః పర్యాప్తమేకం స్తనం
సద్యః ప్రస్రుతదుగ్ధదిగ్ధమపరం హస్తేన సమార్జతః ।
మాత్రా చాంగులిలాలితస్య చిబుకే మేరాయమాణే ముఖే
విష్ణోః క్షీరకణాంబుధామధవళా దంతద్యుతిః పాతు వః ॥ 153 ॥

తాత్పర్యము:
సగం తెరిచిన కళ్లతో ఒక చంటి పాలు తాగుతూ, మరొక వైపున వెంటనే స్రవిస్తున్న పాలతో తడిసిన రెండవ చన్నును చేతితో పట్టుకుంటున్నవాడు; తల్లి గడ్డాన్ని వేలితో నిమురుతుండగా 'మే' అని మేక వలె ముద్దుగా అరిచే ముఖము కలవాడు అయిన శ్రీవిష్ణువు (బాలకృష్ణుని) యొక్క క్షీర బిందువుల వంటి, క్షీరసాగర కాంతి వంటి తెల్లనైన దంతాల కాంతి మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

శ్లోకము 154

శ్లోకము:
గచ్ఛామ్యచ్యుత! దర్శనేన భవతః కిం తృప్తిరుత్పద్యతే?
కిం త్వేవం విజనస్థయోర్హతజనః సంభావయత్యన్యథా ।
ఇత్యామంత్రణమైంగిసూచితవృథాప్రస్థానఖేదాలసామ్
ఆశ్లిష్యన్ పులకాంకురాంచితవపుర్గోపీం హరిః పాతు వః ॥ 154 ॥

తాత్పర్యము:
"ఓ అచ్యుతా! నేను వెళ్తున్నాను. నిన్ను చూడటంతో తృప్తి కలుగుతుందా? కానీ ఇలా జనసంచారం లేని ప్రదేశంలో మనమిద్దరం ఉండటం చూస్తే జనులు చెడుగా అనుకుంటారు" అని వీడ్కోలు పలుకుతూ, నటన ద్వారా ఊరకే వెళ్ళిపోతున్నట్లు చూపిస్తూ విచారంగా ఉన్న గోపికను, రోమాంచిత శరీరంతో కౌగిలించుకున్న శ్రీకృష్ణుడు మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

వ్యాఖ్యానాంశాలు:

  • 1 ఐంగి: ఆంగిక అభినయము లేదా సంకేతము/నటన.

శ్లోకము 155

శ్లోకము:
రామో నామ బభూవ హుం, తదబలా సీతేతి హుం, తౌ పితుర్-
వాచా పంచవటీవనే నివసతస్తామారహద్రావణః ।
కృష్ణేనేతి పురాతనీం నిజకథామాల కర్ణ్య మాత్రేరితాం
సౌమిత్రే! క్వ ధనుర్ధనుర్ధనురితి ప్రోక్తా గిరః పాంతు వః ॥ 155 ॥

తాత్పర్యము:
తల్లి యశోద కథ చెప్తోంది: "పూర్వం రాముడు అనే రాజు ఉండేవాడు" (కృష్ణుడు: 'హుం' అన్నాడు). "ఆయన భార్య సీత" ('హుం'). "వారద్దరూ తండ్రి మాట ప్రకారం పంచవటి అడవిలో నివసిస్తుండగా, ఆ సీతను రావణుడు అపహరించాడు."
తల్లి చెబుతున్న ఈ తన పూర్వ జన్మ (రామావతార) కథను వింటూనే శ్రీకృష్ణుడు పరవశించిపోయి, "లక్ష్మణా! నా ధనుస్సు ఎక్కడ? నా ధనుస్సు ఎక్కడ? ధనుస్సు ఎక్కడ?" అని గట్టిగా అరిచాడు. ఆ శ్రీకృష్ణుని మాటలు మిమ్మల్ని కాపాడుగాక!

వ్యాఖ్యానాంశాలు:

  • 1 పురాతనీ కథా: తల్లి తన బిడ్డను నిద్రపుచ్చడానికి పూర్వపు కథలు చెప్పినట్లుగా, ఇక్కడ యశోద రాముడి కథ చెబుతుంటే, కృష్ణుడు ఉలిక్కిపడి తన పూర్వావతార జ్ఞాపకంలోకి వెళ్లి లక్ష్మణుడిని ధనుస్సు అడిగాడు.

శ్లోకము 156

శ్లోకము:
కోఽయం ద్వారి? హరిః, ప్రయాహి ఉపవనం శాఖామృగః కిం ఇహ?
కృష్ణోఽహం దయితే!, బిభేమి సుతరాం కృష్ణాదహం వానరాత్ ।
రాధేఽహం మధుసూదనః, వ్రజ లతాం తామేవ పుష్పాన్వితామ్
ఇత్థం నిర్వచనీకృతో దయితయా హ్రీణో హరిః పాతు వః ॥ 156 ॥

తాత్పర్యము:
రాధ తలుపు మూసుకుని ఉండగా కృష్ణుడు వచ్చాడు:
రాధ: "ద్వారం దగ్గర ఉన్నది ఎవరు?"
కృష్ణుడు: "నేను హరిని" (హరి అనగా విష్ణువు లేదా కోతి).
రాధ: "అయితే తోటకు వెళ్ళు, ఇక్కడ కోతితో పనేమిటి?"
కృష్ణుడు: "ఓ ప్రియతమా! నేను కృష్ణుడిని."
రాధ: "నల్లటి (కృష్ణ) కోతి అంటే నాకు చాలా భయం."
కృష్ణుడు: "రాధా! నేను మధుసూదనుడిని" (మధుసూదనుడు అనగా రాక్షస సంహారకుడు లేదా తుమ్మెద).
రాధ: "అయితే పువ్వులు ఉన్న తీగ దగ్గరకు వెళ్ళు."
ఈ విధంగా ప్రియురాలైన రాధ మాటల దాటికి సమాధానం చెప్పలేక సిగ్గుపడిన శ్రీకృష్ణుడు మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

వ్యాఖ్యానాంశాలు:

  • 1 హరిః: విష్ణువు; (రెండవ అర్థం: 'శాఖామృగః' - కోతి).

  • 2 కృష్ణః: కృష్ణుడు; (రెండవ అర్థం: 'కృష్ణవర్ణః వానరః' - నల్లటి కోతి).

  • 3 మధుసూదనః: శ్రీకృష్ణుడు; (రెండవ అర్థం: 'భ్రమరః' - తుమ్మెద).

శ్లోకము 157

శ్లోకము:
పీఠే పీఠనిషణ్ణబాలకగలే తిష్ఠన్ సగోపాలకః
యంత్రాంతః స్థితదుగ్ధభాండమవభిద్యాచ్ఛాద్య ఘంటారవమ్ ।
వక్త్రోపాంతకృతాంజలిః కృతశిరఃకంపం పిబన్ యః పయః
పాయాదాగతగోపికానయనయోగండూషఫూత్కారకృత్ ॥ 157 ॥

తాత్పర్యము:
ఒక పీట వేసి, దానిపై కూర్చున్న మరొక గోప బాలుని భుజాలపై నిలబడి, గంటల చప్పుడు బయటకు రాకుండా చేతులతో మూసివేసి, ఉట్టిపై ఉన్న పాల కుండను పగలగొట్టి, నోటి చుట్టూ దోసిలి పట్టి, తల ఊపుతూ పాలు తాగుతున్నవాడు; అకస్మాత్తుగా వచ్చిన గోపిక తన కళ్లతో చూసేసరికి భయపడి ఆ పాలను నోటితో ఆమెపైకి 'ఫూ' అని ఉమ్మేసిన శ్రీకృష్ణుడు మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

వ్యాఖ్యానాంశాలు:

  • 1 యంత్ర: ఉట్టి (పాల కుండలను వేలాడదీసే శిక్యము).

శ్లోకము 158

శ్లోకము:
గోపే త్వయ్యనురాగవంత్యపి సదా భావో భవత్కుంతలే
నీలే ముగ్ధతి కిం కరోమి మహితే క్రితోఽస్మి తే విభ్రమైః ।
ఇత్యుక్త్వామవచో నిశమ్య సరుషా నిర్భర్త్సితో రాధయా
కృష్ణస్తత్పరమేవ తద్వ్యపదిశన్ క్రీడావిటః పాతు వః ॥ 158 ॥

తాత్పర్యము:
"ఓ సుందరీ! నీ పట్ల నాకూ అనురాగం ఉంది, కానీ నా మనస్సు నీ నల్లని కురులపైనే చిక్కుకుంది. నీ విభ్రమాలకు నేను అమ్ముడుపోయాను" అని కృష్ణుడు రాధతో చాటుగా దొంగ మాటలు పలికాడు. అది విని కోపంతో రాధ నిందించగా, వెంటనే మాట మార్చి సమర్థించుకున్న శృంగార ప్రియుడైన శ్రీకృష్ణుడు మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

వ్యాఖ్యానాంశాలు:

  • 1 రమే: ఓ లక్ష్మీరూపిణి! / ఓ రమణీ!

  • 2 మహితే: పూజ్యురాలా!

  • 3 గోపే త్వయి యో రాగః: గోపికవైన నీపై ఉన్న అనురాగము / కాంతి.

శ్లోకము 159

శ్లోకము:
దృష్ట్యా కేశవ గోరజోధృతయా కించిన్న దృష్టం మయా
తేనాత్ర స్ఖలితాస్మి నాథ పతితాం కిం నామ నాలంబసే ।
ఏకస్త్వం విషమేషు ఖిన్నమనసాం సర్వాబలానాం గతిః
గోప్యైవం గదితః సశైలమవతాద్ గోష్ఠే హరిర్వశ్చిరమ్ ॥ 159 ॥

తాత్పర్యము:
"ఓ కేశవా! ఆవుల ధూళి (గోరజస్సు) కళ్లలో పడటం వల్ల నాకు ఏమీ కనిపించలేదు, అందుకే ఇక్కడ కాలు జారి పడిపోయాను. నాథా! పడిపోయిన నన్ను ఎందుకు పట్టుకోవు? కష్టాల్లో ఉన్న అబలలందరికీ నువ్వే కదా దిక్కు!" అని గోపిక శ్లేషార్థంలో (ద్వ్యర్థిలో) పలికిన మాటలు విని, (ఆవుల గుంపు మధ్యలో లేదా గోవర్ధన గిరిని ఎత్తి గోకులంలో గోపికలను రక్షించినట్లు) ఆ గోపికను ఆదుకున్న శ్రీహరి మిమ్మల్ని చిరకాలం కాపాడుగాక!

వ్యాఖ్యానాంశాలు:

  • 1 గోరజః: ఆవుల గిట్టల వలన లేచిన ధూళి / గోపికల యందు ఉన్న అనురాగము.

  • 2 విషమేషు: ఎగుడు దిగుడుగా ఉన్న నేల / కష్ట సమయములు.

  • 3 అబలానామ్: స్త్రీలకు / బలహీనులకు.

  • 4 గోష్ఠే: గోశాల యందు / గోకులమునందు.



శ్లోకము 160

శ్లోకము:
"కేయం భాగ్యవతీ తవోరసి?" "మణీ." "బ్రూషేఽనవర్ణా వినా
కృత్వాస్థాః ప్రథమాం, వినా క్వ సహజో వర్ణో మణేస్తాదృశః?" ।
"స్త్రీరూపా కథమస్య లింగనియమాత్?" "పృచ్ఛామి బద్ధ్వాకృతిమ్"
"ముగ్ధే! త్వత్ప్రతిబింబమ్" ఇత్యపలపన్ రాధాం హరిః పాతు వః ॥ 160 ॥

తాత్పర్యము:
రాధా-కృష్ణుల సంభాషణ:
రాధ: "నీ వక్షఃస్థలంలో ఉన్న ఈ భాగ్యవంతురాలైన స్త్రీ ఎవరు?"
కృష్ణుడు: "అది మణి (కౌస్తుభమణి)."
రాధ: "తొలి అక్షరమైన 'మ'ను తీసివేస్తే 'ణి' (వ్యాకరణంలో స్త్రీలింగ ప్రత్యయం) మిగులుతుంది కదా! అక్షరం లేకపోతే మణికి అంతటి వర్ణచ్ఛాయ ఎక్కడిది?"
రాధ: "పోనీ, లింగ నియమం ప్రకారం ఇది స్త్రీ రూపంలో ఎందుకు కనిపిస్తోంది?"
కృష్ణుడు: "రూపాన్ని బట్టి నేను నిన్ను అడుగుతున్నాను అనుకున్నావా? ఓ అమాయకురాలా! అది మరేదో కాదు, నీ యొక్క ప్రతిబింబమే!"
ఈ విధంగా రాధతో చాకచక్యంగా మాట దాటేసిన శ్రీకృష్ణుడు మిమ్మల్ని కాపాడుగాక!

శ్లోకము 161

శ్లోకము:
యాం దృష్ట్వా యమునా పిపాసురనిశం వ్యూహో గవాం గాహతే
విద్యుత్త్వాన్ ఇతి నీలకంఠనివహో యాం ద్రష్టుముత్కంఠతే ।
ఉత్తాపాయ తమాలపల్లవమితిచ్ఛిందంతి యాం గోపికాః
కాంతిః కాళియశమనస్య వపుషః సా పావనీ పాతు వః ॥ 161 ॥

తాత్పర్యము:
ఆవుల మంద దాహంతో యమునా నది నీరు అనుకుని దేనిని సమీపిస్తుందో; నెమళ్ల గుంపు మేఘమనుకుని (మెరుపులతో కూడిన నల్లని మేఘం) దేనిని చూడటానికి ఉత్సుకత చూపుతుందో; గోపికలు విరహతాపాన్ని పోగొట్టుకోవడానికి తమాల వృక్షపు చిగురు అనుకుని దేనిని త్రుంచాలని చూస్తారో—అటువంటి, కాళియమర్దన శ్రీకృష్ణుని నల్లని శరీర కాంతి (నీలకాంతి) మిమ్మల్ని పవిత్రులను చేసి రక్షించుగాక!

శ్లోకము 162

శ్లోకము:
శ్రీమద్గోపవధూస్వయం గ్రహపరిష్వంగేషు తుంగస్తన-
వ్యామర్దాదవిలిప్తేఽపి చందనరజస్యంగే వహన్ సౌరభమ్ ।
కశ్చిజ్జాగరజాతరాగనయనద్వంద్వః ప్రభాతే శ్రియం
బిభ్రత్ కామపి వేణునాదరసికో జారాగ్రణీః పాతు వః ॥ 162 ॥

తాత్పర్యము:
సుందరీమణులైన గోపికలు స్వయంగా ఆలింగనం చేసుకోవడం వల్ల, వారి ఉన్మత్త రొమ్ముల ఒత్తిడికి గంధపు పూత చెరిగిపోయినా శరీరమంతా సువాసనలు వెదజల్లుతున్నవాడు; రాత్రంతా మెలకువగా ఉండటం చేత ఎర్రబడిన కన్నులు కలవాడు; ఉదయాన్నే కొత్త శోభను సంతరించుకుని వేణుగాన రసికుడై, జారులలో అగ్రగణ్యుడైన ఆ శ్రీకృష్ణుడు మిమ్మల్ని కాపాడుగాక!

శ్లోకము 163

శ్లోకము:
కంఠాలింగనమంగళం ఘనకుచాభోగోపభోగోత్సవః
శ్రోణీసంగమసౌభగం చ సతతం మత్ప్రేయసీనాం పురః ।
ప్రాప్తుం కోఽయమితి ఈర్ష్యయేవ యమునాకూలే బలాద్బలవద్-
గోపీనామహరత్ దుకూలనిచయం కృష్ణః స పుష్ణాతు నః ॥ 163 ॥

తాత్పర్యము:
"నా ప్రాణప్రియలైన గోపికల కంఠాలింగనం, కఠిన స్థనాల ఉపభోగం, నితంబముల సాంగత్యం అనే భాగ్యాన్ని నాకంటే ముందు ఈ వస్త్రాలే పొందుతున్నాయేంటి?" అని ఈర్ష్యతో వలె యమునా తీరంలో గోపికల వస్త్రాలను బలవంతంగా అపహరించిన శ్రీకృష్ణుడు మనలను పోషించుగాక!

శ్లోకము 164

శ్లోకము:
కృష్ణేనాంబ! గతేన రంతుమసకృన్మృద్భక్షితా స్వేచ్ఛయా
సత్యం కృష్ణ? క ఏవమాహ? ముసలీ, మిథ్యాంబ! పశ్యాననమ్ ।
వ్యాదేహీతి వికాసితే చ వదనే దృష్ట్వా సమస్తం జగత్
మాతా యస్య జగామ విస్మయపదం పాయాత్ స వః శ్రీపతిః ॥ 164 ॥

తాత్పర్యము:
బలరాముడు వచ్చి "అమ్మా! కృష్ణుడు ఆటలాడుకోవడానికి వెళ్ళి మాటిమాటికీ మన్ను తింటున్నాడు" అని చెప్పాడు.
యశోద: "కృష్ణా! నిజమేనా?"
కృష్ణుడు: "ఎవరు చెప్పారు అమ్మా?"
యశోద: "బలరాముడు (ముసలీ)."
కృష్ణుడు: "అంతా అబద్ధం అమ్మా! కావాలంటే నా నోరు చూడు."
యశోద "నోరు తెరువు" అనగా, కృష్ణుడు నోరు తెరచి చూపించాడు. ఆ నోటిలో విశ్వరూపాన్ని (సమస్త జగత్తును) చూసి తల్లి యశోదాదేవి ఆశ్చర్యంలో మునిగిపోయింది. అటువంటి శ్రీపతి మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

వ్యాఖ్యానాంశాలు:

  • 1 ముసలీ: రోకలి/ఆయుధంగా కల బలభద్రుడు (బలరాముడు).

  • 2 వ్యాదేహి: (నోరు) తెరువుము.

శ్లోకము 165

శ్లోకము:
అంబ శ్రామ్యసి తిష్ఠ గోరసమహం మంథ్నామి మంథానక-
ప్రా లంబ్యం స్థితమీశ్వరే సగ్నసా దీనాననో వాసుకిః ।
మా సూయ కమలాలయా సురగణః సా నందసోద్యద్భయః
రాహుః ప్రైక్షత యం స వోఽస్తు శివదో గోపాలబాలో హరిః ॥ 165 ॥

తాత్పర్యము:
"అమ్మా! నీవు అలసిపోతున్నావు, ఊరుకో. పెరుగు నేను చిలుకుతాను" అని శ్రీకృష్ణుడు కవ్వం పట్టుకున్నాడు. అది చూసి:

  1. పూర్వం క్షీరసాగర మథనంలో కవ్వపు తాడుగా మారి నలిగిపోయిన నాగేంద్రుడైన వాసుకి, మళ్ళీ తానెక్కడ కవ్వపు తాడుగా మారవలసి వస్తుందోనని దీనవదనంతో భయపడ్డాడు.

  2. లక్ష్మీదేవి (సపత్నీ మత్సరంతో) మళ్ళీ ఇంకో లక్ష్మి పుడుతుందేమోనని ఈర్ష్య పడింది.

  3. దేవతలు మళ్ళీ అమృతం దక్కుతుందనే ఆనందంతోనూ, రాహువు మళ్ళీ తన శిరచ్ఛేదం జరుగుతుందేమోననే భయంతోనూ చూశారు.
    అటువంటి లీలలు చూపిన గోపాల బాలుడైన శ్రీహరి మీకు శుభాలను ప్రసాదించుగాక!

వ్యాఖ్యానాంశాలు:

  • 3 సముద్రమథనే రజ్జూకృతస్య...: క్షీరసాగర మథనంలో తాడుగా మారిన వాసుకికి, మళ్లీ ఆ పరిస్థితి వస్తుందేమోనని భయం కలిగింది.

  • 4 భ్రమః సపత్నీ...: మరో సపత్ని (లక్ష్మి) ఉత్పన్నమవుతుందేమోనని లక్ష్మీదేవి ఆలోచన.

  • 5 అమృతప్రాప్తిః...: దేవతలకు అమృతం లభిస్తుందనే ఆనందం.

  • 6 శిరచ్ఛేదః...: తన తల తెగిపోతుందేమోనని రాహువు యొక్క భయం.

శ్లోకము 166

శ్లోకము:
కాళిందియాః పులినేషు కేలికుపితాముత్సృజ్య రాసే రసం
గచ్ఛంతీమనుగచ్ఛతోఽశ్రుకలుషా కంసద్విషో రాధికామ్ ।
తత్పదప్రతిమానివేశితపదా సోద్భూతరోమోద్గతేః
అక్షుణ్ణోఽనునయః ప్రసన్నయితా దృష్టః స పుష్ణాతు వః ॥ 166 ॥

తాత్పర్యము:
యమునా తీరంలో రాసక్రీడ సమయంలో అలక వహించి వెళ్లిపోతున్న రాధికను, కంససంహారియైన శ్రీకృష్ణుడు కంటనీరు పెట్టుకుంటూ అనుసరించాడు. ఆమె వేసిన అడుగు జాడల్లోనే తన అడుగులు వేస్తూ, తన్మయత్వంతో రోమాంచిత శరీరంతో ఆమెను బ్రతిమాలుతూ ప్రసన్నురాలిని చేసిన శ్రీకృష్ణుని ఆ దివ్యప్రేమ మిమ్మల్ని పోషించుగాక!

వ్యాఖ్యానాంశాలు:

  • 7 రాగమ్: ప్రేమానురాగము.

  • 8 సఫలః: సఫలమైనది.

  • 9 గోపికానామ్: గోపికల యొక్క.

  • 10 సమీపమ్: దగ్గరకు/సమీపమునకు.

  • 11 ప్రకటం: స్పష్టంగా.

  • 12 ఉచ్చైః కృతా: గట్టిగా చేయబడినది.

శ్లోకము 167

శ్లోకము:
కంసం ధ్వంసయతే, మురం తిరయతే, హంసం తథా హింసతే,
బాణం క్షీణయతే, బకం లఘయతే, పౌండ్రం తథా లుంపతే ।
భౌమం క్షామయతే, బలాద్బలమిథోదర్పం పరాకుర్వతే,
క్లిష్టశిష్టగణప్రణాశశ్రమవతే కృష్ణాయ తుభ్యం నమః ॥ 167 ॥

తాత్పర్యము:
కంసుడిని సంహరించినవాడా! మురాసురుడిని తరిమికొట్టినవాడా! హంసాసురుడిని తుదముట్టించినవాడా! బాణాసురుని గర్వాన్ని అణచివేసినవాడా! బకాసురుడిని తుంచినవాడా! పౌండ్రక వాసుదేవుడిని అంతమొందించినవాడా! నరకాసురుడిని (భౌముడిని) సంహరించినవాడా! బలాత్కారంగా ఎదుటివారి గర్వాన్ని అణచేవాడా! దుష్టుల వల్ల పీడించబడుతున్న సాధుజనుల శ్రమను, దుఃఖాన్ని పోగొట్టే ఓ శ్రీకృష్ణా! నీకు నమస్కారములు.

శ్లోకము 168

శ్లోకము:
రాసోల్లాసభరేణ విభ్రమభృతామాభీరవామభ్రువామ్
అభ్యర్ణే పరిరభ్య నిర్భరమురః ప్రేమాంధయా రాధయా ।
సాధు త్వద్వదనం సుధామయమితి వ్యాహృత్య గీతస్తుతి-
వ్యాజాదున్నమ్య చుంబితః స్మితమనోహారీ హరిః పాతు వః ॥ 168 ॥

తాత్పర్యము:
రాసక్రీడా విలాసంలో మునిగి తేలుతున్న గోపికల సమక్షంలో, ప్రేమాంధురాలైన రాధ శ్రీకృష్ణుని గట్టిగా కౌగిలించుకుంది. "నీ ముఖం అమృతమయం, ఎంత బాగుందో!" అని ఆయన గానాన్ని స్తుతించే నెపంతో, ఆయన ముఖాన్ని పైకెత్తి చుంబించింది. అప్పుడు చిరునవ్వులు చిందించే మనోహరమైన శ్రీకృష్ణుడు మిమ్మల్ని కాపాడుగాక!

వ్యాఖ్యానాంశాలు:

  • 13 జృంభణాదిచ్ఛలేనేత్యర్థః: పాట స్తుతించే సాకుతో/నెపంతో అని అర్థం.

  • 14 గోప్యాః భావమ్: గోపిక యొక్క భావము.


శ్లోకము 169

శ్లోకము:
సాకూతస్మితమాకులాకులగలద్ధమ్మిల్లముల్లాసిత-
భ్రూవల్లీకమలీకై దర్శితభుజామూలార్థదృష్టస్తనమ్ ।
గోపీనాం నిభృతం నిరీక్ష్య లలితం కాచిచ్చిరం చింతయన్న-
ంతర్ముగ్ధ మనోహరో హరతు వః క్లేశం నవః కేశవః ॥ 169 ॥

తాత్పర్యము:
అభిప్రాయపూర్వకమైన చిరునవ్వుతో, ముడి వీడుతున్న కొప్పుతో, నర్తిస్తున్న కనుబొమ్మల లతలతో, లీలగా పైకెత్తిన భుజమూలాలతో, సగం కనిపించే స్తనమండలంతో గోపికలు చేసిన లలిత వికారాలను రహస్యంగా చూసి, మనస్సులోనే చిరకాలం చింతిస్తూ, ముగ్ధంగా మనస్సును దోచుకునే నవకేశవుడు (శ్రీకృష్ణుడు) మీ క్లేశాలను (దుఃఖాలను) హరించుగాక!

శ్లోకము 170

శ్లోకము:
తిర్యక్కంఠవిలోలమౌళి తరలోత్తంసస్య వంశోచ్ఛరత్-
సంగీతస్థానకృతావధానలలనాలక్షైర్న సలక్షితాః ।
సమ్ముగ్ధం మధుసూదనస్య మధురే రాధాముఖేందౌ ముహుః
మందుస్పందపల్లవితాశ్చిరం దదతు వః క్షేమం కటాక్షోర్మయః ॥ 170 ॥

తాత్పర్యము:
వంకరగా ఉన్న మెడతో, కదులుతున్న కిరీటంతో, వేణుగాన సంగీత స్వరాల వైపే శ్రద్ధగా చూస్తున్న లక్షలాది గోపికలచే గమనించబడకుండా; మధురమైన రాధాదేవి ముఖచంద్రుని వైపే మధుసూదనుడు (శ్రీకృష్ణుడు) పదే పదే ప్రసరింపజేస్తున్న మందమైన, చిగురిస్తున్న కటాక్ష వీక్షణాల అలలు మీకు చిరకాలం క్షేమాన్ని ప్రసాదించుగాక!

శ్లోకము 171

శ్లోకము:
దృష్టివ్యాకులగోకులార్చనరసాదుద్ధృత్య గోవర్ధనం
బిభ్రత్ కంసవల్లభాభిరధికానందాచ్ఛిరం చుంబితః ।
కర్షేణ తదర్పితాధరతటీసిందూరముద్రాంకితో
బాహుర్గోపతనోస్తనోతు భవతాం శ్రేయాంసి కంసద్విషః ॥ 171 ॥

తాత్పర్యము:
చూపులతో వ్యాకులపడిన గోకులాన్ని రక్షించడమనే ఆనందంతో గోవర్ధన గిరిని ఎత్తి పట్టుకున్నప్పుడు, అత్యంత ఆనందంతో గోపికలు చిరకాలం ముద్దుపెట్టుకోగా, వారి అధరాల (పెదవుల) మీద ఉన్న సిందూర ముద్రలచే అలంకరించబడిన కంసహారియైన శ్రీకృష్ణుని హస్తము మీకు శ్రేయస్సును (శుభాలను) చేకూర్చుగాక!

శ్లోకము 172

శ్లోకము:
రాధాముగ్ధముఖారవిందమధుపలేలోక్యమౌళిస్థలీ-
నేపథ్యోచితనీలరత్నమవనీభారావతారక్షమః ।
స్వేచ్ఛానందజసుందరీజనమనస్తోషప్రదోషశ్చిరం
కామాధ్వంసనధూమకేతురవతు త్వాం దేవకీనందనః ॥ 172 ॥

తాత్పర్యము:
రాధ ముఖారవిందమనే పద్మానికి తుమ్మెద వంటివాడు, ముల్లోకాల కిరీటాలకు నీలమణి వంటివాడు, భూభారాన్ని తగ్గించగల సమర్థుడు, సుందరీమణుల మనస్సులకు ఆనందాన్నిచ్చే సంధ్యాసమయం వంటివాడు, మన్మథుని పీడను నశింపజేసే ధూమకేతువు (తోకచుక్క) వంటివాడైన దేవకీనందనుడు (శ్రీకృష్ణుడు) నిన్ను కాపాడుగాక!

వ్యాఖ్యానాంశాలు:

  • 6 నీలత్యాదధరపానకర్తృత్వాచ్చ: అధరపానము చేయడము మొదలైన కారణాల వలన.

  • 7 అలంకార: అలంకారముగా ఉండుట.

  • 8 రాత్రిముఖే హి నార్యస్తుష్యంతీతి భాగాః: రాత్రి ప్రారంభంలో (ప్రదోష వేళ) స్త్రీలు ఆనందిస్తారు అనే భావము.

శ్లోకము 173

శ్లోకము:
కిం విభ్రామ్యసి కృష్ణ! భోగిభవనే భండీరభూమీరుహి?
భ్రాతర్యాసి న దృష్టిగోచరమితః సానందనందాస్పదమ్ ।
రాధాయా వచనం తదధ్వగముఖాన్ నందాంతికే గోపతో
గోవిందస్య జయంతి సాయమతిథిప్రాశస్త్యగర్భా గిరః ॥ 173 ॥

తాత్పర్యము:
బాటసారి నోటి నుండి విన్న మాటగా నందుని ఎదుట రాధ పంపిన సందేశం: "ఓ కృష్ణా! పాములు ఉన్న (లేదా భోగులైన కామికులు తిరిగే) భాండీర వటవృక్షం దగ్గర ఎందుకు తిరుగుతున్నావు? ఆనందమయమైన నందుని భవనం ఇక్కడి నుండి కనిపించడం లేదా?" అని సాయంత్రపు వేళ అతిథి సత్కారాన్ని వ్యాజంగా పెట్టుకుని, నందుడికి నిజం తెలియకుండా రహస్యంగా రాధ చెప్పిన చమత్కారమైన మాటలు సమర్థవంతంగా జయిస్తున్నాయి!

వ్యాఖ్యానాంశాలు:

  • 9 భోగీ: సర్పము (పాము); పక్షాంతరంలో: విలాసవంతుడైన శృంగారి.

  • 10 భాండీరవటవృక్ష: భాండీరము అనగా మర్రిచెట్టు.

  • 11 సగోపనం కుర్వతః: రహస్యాన్ని దాచుచున్నవాడు.

శ్లోకము 174

శ్లోకము:
సాంద్రానందపురందరాదిదివిషద్బృందైరమందాదరాద్-
ఆనత్రైర్ముకుటేంద్రనీలమణిభిః సందర్శితేందీవరమ్ ।
స్వేచ్ఛా మకరందసుందరగలన్మందాకినీమేదురం
శ్రీగోవిందపదారవిందం అశుమత్కల్పాంధాయ వందామహే ॥ 174 ॥

తాత్పర్యము:
అపరిమితమైన ఆనందంతో నమస్కరిస్తున్న ఇంద్రాది దేవతల కిరీటాలలోని ఇంద్రనీలమణుల కాంతి చేత నల్లకలువ (ఇందీవర) భ్రమను కలిగిస్తున్నట్టిది; స్వేచ్ఛగా మకరందం వలె ప్రవహిస్తున్న గంగానదితో సుందరమైనట్టిది అయిన శ్రీగోవిందుని పాదపద్మాలకు మన పాపాలు, అజ్ఞానము నశించడం కొరకు నమస్కరిస్తున్నాము.

వ్యాఖ్యానాంశాలు:

  • 12 సందర్శితాః ఇందీవరస్య నీలోత్పలస్య భ్రమో యత్ర: నీలకలువ అనే భ్రమను కలిగించునది.

  • 13 నాశాయ: నశించుట కొరకు.

శ్లోకము 175

శ్లోకము:
ప్రా తర్నీలనిచోలమచ్యుతమురఃసవీతపీతాంశుకం
రాధాయాశ్చకితం విలోక్య హసతి స్వైరం సఖీమండలే ।
బ్రీడాచంచలమంచలం నయనయోరాధాయ రాధాననే
స్వాదుస్మేరముఖోఽయమస్తు జగదానందాయ నందాత్మజః ॥ 175 ॥

తాత్పర్యము:
ఉదయాన్నే కృష్ణుడు రాధ నీలిరంగు పైట ముసుగును, రాధ కృష్ణుని పచ్చని పట్టువస్త్రాన్ని మార్చుకుని ధరించి ఉండటాన్ని చూసి సఖుల సమూహం నవ్వింది. అప్పుడు సిగ్గుతో చంచలమైన కనుల కొసలను రాధ ముఖం వైపు తిప్పి, మధురమైన చిరునవ్వు చిందిస్తున్న నందనందనుడు (శ్రీకృష్ణుడు) జగత్తుకు ఆనందాన్ని ఇచ్చుగాక!

వ్యాఖ్యానాంశాలు:

  • 14 వక్త్రమ్: ముఖము.

  • 15 పరిభావనాకృతమ్: భావన చేయబడినది.

  • 16 కటాక్షః: కంటిపాప దాటి చూసే చూపు (కటాక్షము).

శ్లోకము 176

శ్లోకము:
ప్రీతిం వస్తనుతాం హరిః కువలయాపీడేన సార్థం రణే
రాధాపీనపయోధరస్మరణకృత్కుంభేన సఖేదవాన్ ।
పత్రే బిభ్యతి మీలతి క్షణమపి క్షిప్రం తదాలోకనాద్-
ధ్యామోహేన జితం జితం జితమభూద్యోలోలకోలాహలః ॥ 176 ॥

తాత్పర్యము:
యుద్ధరంగంలో కువలయాపీడమనే ఏనుగు యొక్క కుంభస్థలాన్ని చూసి రాధాదేవి పయోధరాల (స్తనాల) జ్ఞాపకం కలిగి, శ్రీకృష్ణుడు క్షణకాలం పాటు పరవశుడై కళ్ళు మూసుకున్నాడు. అది చూసి ఏనుగు గెలిచిందని అనుకుని జనులు 'జితం జితం' అని కోలాహలం చేశారు. ఆ తరువాత వెంటనే తేరుకుని యుద్ధం చేసిన శ్రీహరి మీకు ప్రీతిని ప్రసాదించుగాక!

వ్యాఖ్యానాంశాలు:

  • 17 బాణే: బాణము నందు.

  • 18 మృతే సతి: మరణించగా.

  • 19 చంచల: కదిలేది.

  • 20 సాధు సాధ్వితి శిరఃకంపనమ్: బాగుంది బాగుంది అని తల ఊపుట.

శ్లోకము 177

శ్లోకము:
"త్వామప్రాప్య మయి స్వయంవరపరా క్షీరోదతీరోదరే
శంకే సుందరి! కాళకూటమపిబన్మూఢో మృడానీపతిః" ।
ఇత్థం పూర్వకథాభిరన్యమనసో విక్షిప్య వాసశ్చలం
రాధాయాః స్తనకోరకోపరిలసన్నేత్రో హరిః పాతు వః ॥ 177 ॥

తాత్పర్యము:
"ఓ సుందరీ! పాలకడలి ఒడ్డున నీవు నన్ను వరించి స్వయంవరంలో ఉన్నప్పుడు, నిన్ను పొందలేక మూఢుడైన పరమశివుడు (మృడానీపతి) కాలకూట విషాన్ని తాగాడని అనుకుంటున్నాను" అని పూర్వకథలు చెప్తూ రాధ దృష్టిని మరల్చి, ఆమె కొంగు జారగా స్తనకోరకాలపై చూపులు నిలిపిన శ్రీకృష్ణుడు మిమ్మల్ని కాపాడుగాక!

శ్లోకము 178

శ్లోకము:
వామాంశస్థలచుంబికుండలరుచా జాతోత్తరీయచ్ఛవిం
వంశీగీతిమవ్యాజమద్భుతవపుషం భ్రూలాసలీలాపరమ్ ।
కించిత్స్రస్తశిఖండశేఖరమతిస్నిగ్ధాలినీలాలకం
రాధాదిప్రమదాశతావృతమహం వందే కిశోరాకృతిమ్ ॥ 178 ॥

తాత్పర్యము:
ఎడమ భుజంపై పడుతున్న కుండలాల కాంతితో పైవస్త్రం ( ఉత్తరీయం) ఉన్నట్లు శోభిస్తున్నవాడు, వేణుగానంతో అద్భుతమైన రూపాన్ని ధరించినవాడు, కనుబొమ్మల విలాసంతో కూడినవాడు, సడలిన నెమలిపింఛపు కిరీటం కలవాడు, నల్లటి చిక్కని జుట్టు కలవాడు, రాధాది శతాధిక గోపికలచే చుట్టూ పరివేష్టించబడిన కిశోరరూపుడైన శ్రీకృష్ణుడికి నేను నమస్కరిస్తున్నాను.

వ్యాఖ్యానాంశాలు:

  • 21 గుంఫితమ్: అల్లబడినది / కూర్చబడినది.



శ్లోకము 179

శ్లోకము:
అంతర్మోహనమౌళిఘూర్ణనైర్వలన్మందార-
దృప్యద్దానవదూయమానదివిషత్ పూర్యార్దుఃఖాపాదాః ।
భ్రంశః కంసరిపోర్వ్యపోహయతు వోఽశ్రేయాంసి వేణురవః ॥ 179 ॥

తాత్పర్యము:
లోపల మోహనాన్ని కలిగిస్తూ, తల ఊపడం వల్ల జారిపడుతున్న మందార పుష్పాలు కలది, గర్వించిన దానవుల చేత పీడించబడుతున్న దేవతల దుఃఖాలను, ఆపదలను తుంచేది అయిన కంససంహారి శ్రీకృష్ణుని వేణుగాన శబ్దము మీ అమంగళాలను (పాపాలను) పోగొట్టుగాక!

శ్లోకము 180

శ్లోకము:
మౌలౌ కేకిశిఖండినీ, మధురిమా ధారాధరే వంశినీ,
పీనాంసే వనమాలినీ, హృది లసత్కారుణ్యకల్లోలినీ ।
శ్రోణ్యాం పీతదుకూలినీ, చరణయోర్వ్యత్యస్తవిన్యాసినీ,
లీలా కాచన మోహినీ విజయతే బృందావనాంత్రాసినీ ॥ 180 ॥

తాత్పర్యము:
శిరస్సుపై నెమలి పింఛము కలిగినది, మబ్బుల వలె నల్లని రూపంలో మధురంగా వేణువును ఊదేది, విశాలమైన భుజాలపై వనమాల కలిగినది, హృదయములో కరుణారస తరంగాలు కలది, నడుముకు పట్టువస్త్రం కలిగినది, పాదాలను అడ్డంగా (స్వస్తిక ఆకారంలో) ఉంచినది అయిన బృందావనంలో విహరించే ఒకానొక మోహన దివ్యలీలా రూపం (శ్రీకృష్ణుడు) సర్వోత్కృష్టంగా జయించుగాక!

శ్లోకము 181

శ్లోకము:
మాలాబద్ధమనోజ్ఞకుంతలభరా వన్యప్రసూనోక్షితా
శైలేయాగురుసక్తచిత్రతిలకాం శశ్వన్మనోహరిణీమ్ ।
లీలావేణురవామృతకరసికాం లావణ్యలక్ష్మీమయీం
బాలాం బాలతమాలనీలవపుషం వందే పరాం దేవతామ్ ॥ 181 ॥

తాత్పర్యము:
పూలమాలలతో అల్లబడిన మనోహరమైన జుట్టు కలది, అడవి పువ్వులతో అలంకరించబడినది, సుగంధ లేపనాలతో చిత్రమైన తిలకాన్ని ధరించినది, ఎల్లప్పుడూ మనస్సును దోచుకునేది, వేణుగానామృత రసంలో మునిగినది, లావణ్య లక్ష్మీస్వరూపిణి, చిరు తమాల వృక్షం వలె నల్లని దేహకాంతి కలిగిన బాలారూప పరాదేవతకు (శ్రీకృష్ణునికి) నమస్కరిస్తున్నాను.

శ్లోకము 182

శ్లోకము:
ఆలంబితవామకుండలభరం మందోన్నతభ్రూలతం
కించిత్కుంచితకోమలాధరపుటం సాచిప్రసారీక్షణమ్ ।
ఆలోలాంగులిపల్లవై మురళికామాపూరయంతం ముదా
మూలే కల్పతరోంత్రిభంగలలితం ధ్యామే జగన్మోహనమ్ ॥ 182 ॥

తాత్పర్యము:
ఎడమ వైపునకు వాలిన కుండలం కలవాడు, కాస్త పైకెత్తిన కనుబొమ్మల లత కలవాడు, కొద్దిగా ముడుచుకున్న సున్నితమైన పెదవులు కలవాడు, కంటికొసలతో ప్రసరించే చూపులు కలవాడు, కదిలే చిగురుల వంటి వేళ్లతో మురళిని ఆనందంగా ఊదుతున్నవాడు, కల్పవృక్ష మూలంలో 'త్రిభంగి' రూపంలో నిలబడిన జగన్మోహనుడైన శ్రీకృష్ణుడిని ధ్యానిస్తున్నాను.

శ్లోకము 183

శ్లోకము:
కస్తూరీతిలకం లలాటపటలే, వక్షఃస్థలే కౌస్తుభం,
నాసాగ్రే నవమౌక్తికం, కరతలే వేణుం, కరే కంకణమ్ ।
సర్వాంగే హరిచందనం, సువిమలం కంటే చ ముక్తావలీం,
విభ్రత్స్త్రీపరివేష్టితో విజయతే గోపాలచూడామణిః ॥ 183 ॥

తాత్పర్యము:
నుదుటిపై కస్తూరి తిలకాన్ని, రొమ్ముపై కౌస్తుభ మణిని, ముక్కు కొనపై స్వచ్ఛమైన ముత్యాన్ని, అరచేతిలో మురళిని, చేతికి కంకణాన్ని, శరీ్రమంతటా శ్రీచందనాన్ని, మెడలో స్వచ్ఛమైన ముత్యాల హారాన్ని ధరించి, గోపికలచే చుట్టూ పరివేష్టించబడిన గోపాల చూడామణి (శ్రీకృష్ణుడు) సర్వోత్కృష్టంగా జయించుగాక!

శ్లోకము 184

శ్లోకము:
కాళిందిపులినోద్రేషు ముసలీ యావద్గతః క్రీడితుం
తావత్ కేర్బురికాపయః పిబ హరే వర్ధిష్యతే తే శిఖా ।
ఇత్థం బాలతయా ప్రతారణపరాః శ్రుత్వా యశోదాగిరః
పాయాద్వః స్వశిఖాం స్పృశన్ ప్రముదితః క్షీరేఽర్ధపీతే హరిః ॥ 184 ॥

తాత్పర్యము:
"యమునా తీరానికి బలరాముడు ఆడుకోవడానికి వెళ్లాడు. నువ్వు కూడా పాలు తాపితే నీ జుట్టు (జుట్టు ముడి) పెరుగుతుంది కృష్ణా!" అని తల్లి యశోద అమాయకంగా బురిడీ కొట్టించే మాటలు చెప్పగా, సగం పాలు తాగిన వెంటనే శ్రీకృష్ణుడు తన తల జుట్టును నిమురుకుని, 'నా జుట్టు పెరిగింది' అని సంతోషపడ్డాడు. అటువంటి బాలకృష్ణుడు మిమ్మల్ని కాపాడుగాక!

శ్లోకము 185

శ్లోకము:
ఆనందేన యశోదయా, సమదనం గోపాంగనాభిశ్చిరం,
సాశంకం బలవిద్విషా, సకుసుమం సిద్ధైః, పృథివ్యాకులమ్ ।
సేర్ష్యైః గోపకుమారకైః, సకరుణం పౌరైః, సురైః సస్మితం
యో దృష్టః స పునాతు వో మధురిపుః ప్రోత్క్షిప్తగోవర్ధనః ॥ 185 ॥

తాత్పర్యము:
గోవర్ధన గిరిని ఎత్తినప్పుడు శ్రీకృష్ణుని:

  1. యశోదాదేవి ఆనందంతో చూసింది.

  2. గోపికలు మన్మథ వికారంతో చూశారు.

  3. ఇంద్రుడు (బలవిద్విషః) భయంతో/శంకతో చూశాడు.

  4. సిద్ధులు పూల వాన కురిపిస్తూ చూశారు.

  5. గోపబాలురు ఈర్ష్యతో చూశారు.

  6. పురజనులు కరుణతో చూశారు.

  7. దేవతలు చిరునవ్వుతో చూశారు.
    అలా అందరిచేత వేర్వేరు భావాలతో చూడబడిన కంసరిపుడైన శ్రీకృష్ణుడు మిమ్మల్ని పవిత్రులను చేయుగాక!

శ్లోకము 186

శ్లోకము:
"రాధామోహనమందిరం జిగమిషోశ్చంద్రావలీమందిరాద్-
ఆఘే క్షేమమ్" ఇతి ప్రియస్య వచనం శ్రుత్వాహ చంద్రావలీ ।
"క్షేమం కంసః" తతః ప్రియః ప్రకుపితః "కంసః క్వ దృష్టస్త్వయా?"
"రాధా కా?" ఇతి తయోః ప్రసన్నమనసోర్హాసోద్గమః పాతు వః ॥ 186 ॥

తాత్పర్యము:
చంద్రావళి ఇంట ఉన్న కృష్ణుడు రాధను కలవాలనే తపనతో బయలుదేరుతుండగా, చంద్రావళి "క్షేమమా?" అని అడిగింది. కృష్ణుడు పారవశ్యంలో "రాధా క్షేమమా?" అనబోయి "క్షేమము..." అన్నాడు. చంద్రావళి చమత్కారంగా "కంసుడు క్షేమమా?" అంది. కృష్ణుడు కోపంగా "నీకు కంసుడు ఎక్కడ కనిపిస్తున్నాడు?" అనగా, చంద్రావళి "మరి నీకు రాధ ఎక్కడ కనిపిస్తోంది?" అని నిలదీసింది. ఆ సమయోచిత పరిహాసానికి ఇద్దరి మనస్సులూ ప్రసన్నమై నవ్వుకున్నారు. ఆ చిరునవ్వులు మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

శ్లోకము 187

శ్లోకము:
"దృష్టః క్వాపి స కేశవః?" "వ్రజవధూమాదాయ కాంచిద్గతః"
"సర్వాః ఏవ హి వంచితాః ఖలు వయమ్" "సోఽన్వేషణీయో యది" ।
"ద్వే ద్వే గచ్ఛత" ఇత్యుదీర్య సహసా రాధాం గృహీత్వా కరే
గోపీవేషధరో నికుంజభవనం ప్రాప్తో హరిః పాతు వః ॥ 187 ॥

తాత్పర్యము:
గోపికలు మాట్లాడుకుంటున్నారు: "కృష్ణుడు ఎక్కడైనా కనిపిస్తున్నాడా?" "ఏదో ఒక గోపికను తీసుకుని వెళ్లాడు." "మనమందరం మోసపోయాము." "అయితే ఆయనను వెతుకుదాం, ఇద్దరిద్దరుగా వెళ్లండి."
అప్పుడు గోపికా వేషంలో వారి మధ్య ఉన్న శ్రీకృష్ణుడు వెంటనే రాధ చేయి పట్టుకుని, "మనం ఇద్దరం కలిసి వెళ్దాం" అని చెప్పి నికుంజ మందిరానికి తీసుకెళ్లాడు. అటువంటి కృష్ణుడు మిమ్మల్ని కాపాడుగాక!

శ్లోకము 188

శ్లోకము:
"కిం యుక్తం బత! మామనన్యమనసం వక్షఃస్థలస్థాయినీం
భక్త్యామప్యవధూయ కర్తుమధునా కాంతాసహస్రం తవ?" ।
ఇత్యుక్త్వా ఫణభృత్ఫణామణిగతాం స్వామేవ మత్వా తనుం
నిద్రాచ్ఛేదకరం హరేరవతు వో లక్ష్మ్యా విలక్షస్మితమ్ ॥ 188 ॥

తాత్పర్యము:
"నేను నీ వక్షఃస్థలంలోనే నివసిస్తూ, నీ యందే అనన్య మనస్సు కలదాననై ఉన్నప్పటికీ, నన్ను నిర్లక్ష్యం చేసి వేలాదిమంది గోపికలను కాంతలుగా చేసుకోవడం నీకు న్యాయమేనా?" అని లక్ష్మీదేవి అడిగింది. శేషతల్పంపై పడుకున్న విష్ణుమూర్తి ఆదిశేషుని పడగలపై ఉన్న మణుల యందు ప్రతిబింబించిన లక్ష్మీదేవి రూపాన్నే చూసి, "గోపికలు కాదాయె, నీ రూపాలే కదా ఇన్ని కనిపిస్తున్నాయి" అని నిద్ర లేవగా, లక్ష్మీదేవి సిగ్గుపడి చిరునవ్వు చిందించింది. ఆ లక్ష్మీదేవి విచిత్ర చిరునవ్వు మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

వ్యాఖ్యానాంశాలు:

  • 1 అనిచ్ఛోరిత్యర్థః: కోరిక లేనిదానిగా అని అర్థం.

  • 2 గౌరీతీర్థం...: (సమీపంలోని పవిత్ర జలముల ప్రస్తావన)



శ్లోకము 189

శ్లోకము:
స్వమాసాదిత దర్శనాం అనునయన్ ప్రాణేశ్వరీమాదరాత్
సోఽస్మిన్ పతితైరపాంగవలితైర్యద్బోధితోఽప్యశ్రుభిః ।
ప్రత్యాయ్యస్త్వమతో మయా నను హరే! కోఽయం క్రమవ్యత్యయః?
పాతు త్వాం వ్రజయోషితేత్యభిహితో లజ్జాకరః శార్ఙ్గిణః ॥ 189 ॥

తాత్పర్యము:
తనకు దర్శనమిచ్చిన ప్రాణేశ్వరియైన రాధను శ్రీకృష్ణుడు ఆదరంతో అనునయిస్తున్నాడు. కానీ, ఆ సమయంలో కన్నీళ్లతో నిండిన ఆమె అపాంగ చూపుల (కంటికొస చూపుల) ద్వారా ఆమె భావాన్ని గ్రహించినప్పటికీ ఆయనకు అర్థం కాలేదు. అప్పుడు ఆ గోపిక (రాధ) "ఓ హరీ! నన్ను అనునయించవలసిన నీవు, నా కన్నీళ్ల ద్వారా సందేశాన్ని గ్రహించలేక నాతోనే చెప్పించుకోవాలనుకుంటున్నావా? ఇదేమి క్రమవ్యత్యయం (తల్లకిందులైన పద్ధతి)?" అని చమత్కారంగా పలికింది. ఆ మాటలకు లజ్జించిన శార్ఙ్గపాణియైన శ్రీకృష్ణుడు మిమ్మల్ని కాపాడుగాక!

శ్లోకము 190

శ్లోకము:
"అస్మిన్ కుంజే వినాపి ప్రచలతి పవనాద్వర్తతే కోఽపి నూనం,
పశ్యామః కిం న గత్వా?" ఇత్యనుసరతి గణే భీతభీతేఽర్భకాణామ్ ।
తస్మిన్ రాధాసఖో వః సుజయతు విలసల్లీలయా కైటభారిః
వ్యతన్యానో మృగారిప్రబలఘురఘురారావరౌద్రాగ్నినాదాన్ ॥ 190 ॥

తాత్పర్యము:
"ఈ పొదల్లో గాలి వీచకపోయినా ఆకులు కదులుతున్నాయి, నిశ్చయంగా లోపల ఎవరో ఉన్నారు. వెళ్ళి చూద్దామా?" అని గోపబాలుర గుంపు భయపడుతూ అనుసరిస్తుండగా, ఆ పొదలో రాధతో కలిసి ఉన్న కైటభారికృష్ణుడు వారిని భయపెట్టడానికి విలాసంగా సింహం (మృగారి) వలె 'ఘుర ఘుర' మనే భయంకరమైన గర్జన ధ్వనులు చేశాడు. అటువంటి రాధాసఖుడైన శ్రీకృష్ణుడు అత్యంత వైభవంగా జయించుగాక!

శ్లోకము 191

శ్లోకము:
"అంగుల్యాః కః కవాటం ప్రహరతి?" "కుటిలే! మాధవః" "కిం వసంతః?"
"నో, చేకీ" "కిం కులాలః?" "నహి, ధరణిధరః" "కిం ద్విజిహ్వః ఫణీంద్రః?" ।
"నాహం ఘోరాహిమర్దీ" "కిముత ఖగపతిః?" "నా, హరిః" "కిం కపీంద్రః?"
ఇత్యేవం సత్యభామాప్రతివచనజితః పాతు వశ్చక్రపాణిః ॥ 191 ॥

తాత్పర్యము:
సత్యభామా-శ్రీకృష్ణుల చాకచక్య సంభాషణ:
సత్యభామ: "తలుపుపై వేలితో తడుడుతున్నది ఎవరు?"
కృష్ణుడు: "ఓ కుటిల ఆలోచనా! నేను మాధవుడిని" (మాధవుడు = విష్ణువు/వసంతకాలం).
సత్యభామ: "వసంతకాలమా? ఇక్కడ నీకేమి పని?"
కృష్ణుడు: "కాదు, నేను చక్రపాణిని (చక్రి)" (చక్రి = చక్రం ధరించినవాడు/కుమ్మరి).
సత్యభామ: "కుమ్మరివాడివా?"
కృష్ణుడు: "కాదు, నేను ధరణీధరుడిని" (ధరణీధరుడు = భూమిని మోసేవాడు/ఆదిశేషుడు).
సత్యభామ: "రెండు నాలుకలున్న నాగేంద్రుడివా?"
కృష్ణుడు: "కాదు, నేను ఘోరమైన సర్పాన్ని అణచినవాడిని (హరి)" (హరి = విష్ణువు/పాములను తినే గరుత్మంతుడు/కోతి).
సత్యభామ: "ఓహ్, పక్షుల రాజైన గరుత్మంతుడివా?"
కృష్ణుడు: "కాదు, నేను హరిని!"
సత్యభామ: "అయితే కోతుల రాజువా?"
ఈ విధంగా సత్యభామ చమత్కార శ్లేష సమాధానాలచే ఓడించబడిన చక్రపాణియైన శ్రీకృష్ణుడు మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

శ్లోకము 192

శ్లోకము:
బృందారణ్యే చరంతీ విభురపి సతతం భూర్భువస్స్వః సృజంతీ
నందోద్భూతాప్యనాదిః శిశురపి నిగమైర్లక్షితా వీక్షితాపి ।
విద్యుల్లేఖావనద్ధ్వోన్నమదమలమహామ్భోదసచ్ఛాయకాయా
మాయా పాయాదపాయాదవిహితమహిమా కాపి పీతాంబరీ వః ॥ 192 ॥

తాత్పర్యము:
బృందావనంలో విహరించేవాడు, సర్వవ్యాపియై ఉండి కూడా నిరంతరం భూః భువః స్వః అనే త్రిలోకాలను సృష్టించేవాడు, నందునికి జన్మించినట్లు కనిపించినా అనాదియైనవాడు (జన్మ లేనివాడు), చిన్న బాలుడైనప్పటికీ వేదాలచేత మాత్రమే లక్షించబడి దర్శించబడేవాడు, మెరుపు తీగతో కూడిన నీలి మేఘం వంటి స్వచ్ఛమైన దేహకాంతి కలవాడు, వర్ణించలేని అపరిమిత మహిమ గల పీతాంబరధారియైన ఆ శ్రీకృష్ణుని దివ్యమాయ మిమ్మల్ని సమస్త ఆపదల నుండి రక్షించుగాక!

శ్లోకము 193

శ్లోకము:
ధామోదస్తాఖిలామోదమనియమధుజా యః ప్రకామోదవాహ-
శ్యామో దర్పాభ్యధామోదయమిలితయశోధారయా మోదతే యః ।
వామోదన్యాసదామోదరతరలదృగాదత్తకామోద్యో యః
సామోదః శ్రీలలామో దల్యతు దురితం సోఽత్ర దామోదరో యః ॥ 193 ॥

తాత్పర్యము:
తపస్సు, నియమాలు అనే తేనె నుండి ఉత్పన్నమయ్యే పరిపూర్ణ ఆనందాన్ని కలిగిస్తూ, స్వేచ్ఛగా ప్రవహించే నీలిమేఘం వంటి శ్యామల వర్ణంతో శోభించేవాడు; గర్వము, కాంతి యొక్క ఉదయంతో కలిసిన యశస్సుతో సంతోషించేవాడు; సుందరమైన గోపికల యొక్క కటాక్ష వీక్షణల చేత కామోద్రేకము, ఆనందము పొందేవాడు; అత్యంత మోదముతో, లక్ష్మీదేవికి అలంకారప్రాయుడై ఉన్న ఆ దామోదరుడు (శ్రీకృష్ణుడు) మీ సమస్త పాపాలను, దుఃఖాలను నశింపజేయుగాక!

శ్లోకము 194

శ్లోకము:
మల్లైః శైలేంద్రకల్పః, శిశురఖిలజనైః, పుష్పచాపోఽంగనాభిః,
గోపైస్తు ప్రాకృతాత్మా, దివి కులిశభృతా విశ్వకాయోఽప్రమేయః ।
క్రుద్ధః కంసేన, కాలో భయచకితదృశా, యోగిభిర్ధ్యేయమూర్తిః,
దృష్టో రంగోత్తరే హరిరమరజనానందకృత్ పాతు యుష్మాన్ ॥ 194 ॥

తాత్పర్యము:
మల్లేశుల రంగస్థలంలో ప్రవేశించిన శ్రీకృష్ణుడు ఒక్కొక్కరికి ఒక్కో విధంగా దర్శనమిచ్చాడు:

  1. మల్లయోధులకు - పర్వతము వలె కఠినమైన దేహము కలవానిగా,

  2. సాధారణ ప్రజలకు - చిన్న బాలునిగా,

  3. స్త్రీలకు (గోపికలకు) - సాక్షాత్ మన్మథునిగా (పుష్పచాపునిగా),

  4. గోపాలురకు - తమలోని ఒక ప్రాకృత మానవునిగా,

  5. దేవతలకు (ఇంద్రాదులకు) - విశ్వరూపుడైన అప్రమేయునిగా,

  6. కంసునికి - క్రోధావేశంతో ఉన్న మృత్యువు (కాలస్వరూపుని) వలె,

  7. భయపడినవారికి - భయంకరునిగా,

  8. యోగులకు - ధ్యానించదగిన పరబ్రహ్మ మూర్తిగా కనిపిస్తూ, దేవతలకు ఆనందాన్ని కలిగించిన ఆ శ్రీహరి మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!
.

No comments:

Post a Comment

అరిపలాయనమ్, ప్రతాపవర్ణనమ్, కీర్తివర్ణనమ్

  అరిపలాయనమ్ శ్లోకము 1 సాలకాననయుక్తాపి సాలకాననవర్జితా | హారావరుద్ధకణ్ఠాపి విహారారివధూస్తవ || 1 || విశేషాలు (విరోధాభాస & శ్లేషాలంకారము): ...