దానప్రశంసా (దాన ప్రశంస)
శ్లోకం 1
అనుకూలే విధౌ దేయం యతః పూరయితా హరిః । ప్రతికూలే విధౌ దేయం యతః సర్వం హరిష్యతి ॥ 1 ॥
తాత్పర్యం: ఈ శ్లోకంలో కవి చాలా చమత్కారంగా 'హరి' అనే పదం చుట్టూ ఉన్న శ్లేషార్థాన్ని (ద్వంద్వార్థాన్ని) ఉపయోగిస్తూ, కాలం మంచిదైనా చెడ్డదైనా దానం ఎందుకు చేయాలో ఒక అందమైన తర్కాన్ని చెప్పారు.
1. మొదటి భాగం: దైవం అనుకూలంగా ఉన్నప్పుడు (మంచి రోజులు / ఐశ్వర్యం ఉన్నప్పుడు)
భావన: కాలం కలిసివచ్చి వ్యాపారంలోనో, ఉద్యోగంలోనో మంచి లాభాలు వస్తున్నప్పుడు "నేను దానం చేస్తే నా ధనం తగ్గిపోతుందేమో" అని భయపడకూడదు.
కారణం: ఇక్కడ 'హరి' అంటే శ్రీమహావిష్ణువు (రక్షకుడు). మనం మంచి మనస్సుతో ఇతరులకు సహాయం చేస్తుంటే, ఆ భగవంతుడే మన ధనాన్ని తిరిగి నింపుతాడు (అక్షయం చేస్తాడు). బావిలో నుంచి నీరు తోడే కొద్దీ ఊట ఎలా కొత్తగా ఊరుతుందో, దానం చేసే కొద్దీ ఐశ్వర్యం మరింత వృద్ధి చెందుతుంది.
2. రెండవ భాగం: దైవం ప్రతికూలంగా ఉన్నప్పుడు (చెడు రోజులు / నష్టాలు వస్తున్నప్పుడు)
భావన: గ్రహస్థితి లేదా కాలం బాగోలేనప్పుడు వ్యాపారంలో నష్టాలు రావడం, ఆస్తులు చేజారిపోవడం మొదలవుతాయి. అప్పుడు "నాకే సరిపోవట్లేదు, ఇంకా దానాలు ఎందుకు?" అని అంతా దాచిపెట్టుకోవాలని చూస్తారు.
కారణం: ఇక్కడ 'హరి' అంటే హరించేవాడు (కాలస్వరూపుడు / నాశనం చేసే విధి). కాలం ప్రతికూలంగా ఉన్నప్పుడు నీవు ఎంత దాచుకున్నా ఆ విధి (దైవం) ఏదో ఒక రూపంలో—వైద్య ఖర్చులుగానో, మోసాల ద్వారానో, నష్టాల రూపంలోనో—సమస్తాన్నీ హరించి వేస్తుంది (లాగేసుకుంటుంది).
ముగింపు తర్కం: ఎలాగూ ఆ ధనం నీ చేతుల్లో నిలవకుండా నాశనమైపోయేదే అయినప్పుడు, అది పోయేలోపే కనీసం కొంతమంది పేదవారికి ఇచ్చి ఆదుకుంటే నీకు పుణ్యమైనా దక్కుతుంది కదా!
సంపద నిలిచే కాలంలో ఇచ్చినా తరగదు; సంపద నశించే కాలంలో దాచినా దక్కదు. అందువల్ల పరిస్థితి ఏదైనా సరే దానం చేయడమే తెలివైన పని అనేది ఈ శ్లోకం యొక్క ప్రధాన సందేశం.
శ్లోకం 2
యద్దదాతి యదశ్నాతి తదేవ ధనినో ధనమ్ । అన్యే మృతస్య క్రీడన్తి దారైరపి ధనైరపి ॥ 2 ॥
తాత్పర్యం: ధనవంతుడు ఏది దానం చేస్తాడో, ఏది అనుభవిస్తాడో (తింటాడో) అది మాత్రమే అతని నిజమైన ధనం అవుతుంది. అతడు మరణించిన తర్వాత ఇతరులు అతని ధనంతోనూ, అతని భార్యతోనూ (సంసారంతోనూ) సుఖిస్తారు/ఆడుకుంటారు.
పదార్థాలు:
దారైః: భార్య(ల)తో / స్త్రీలతో
శ్లోకం 3
యద్దదాసి విశిష్టేభ్యో యచ్చాశ్నాసి దినే దినే । తత్తే విత్తమహం మన్యే శేషమన్యస్య రక్షసి ॥ 3 ॥
తాత్పర్యం: సత్పాత్రులైన ఉత్తములకు నీవు ఏది ఇస్తావో, ప్రతిరోజూ నీవు ఏది తిని అనుభవిస్తావో, దానిని మాత్రమే నేను నీ నిజమైన ధనంగా భావిస్తాను. మిగిలిన ధనాన్ని కేవలం ఇతరుల కోసమే కాపలా కాస్తూ రక్షిస్తున్నావు.
శ్లోకం 4
త్యాగ ఏకో గుణః శ్లాఘ్యః కిమన్యైర్గుణరాశిభిః । త్యాగాజ్జగతి పూజ్యన్తే పశుపాషాణపాదపాః ॥ 4 ॥
తాత్పర్యం: ప్రశంసించదగిన ఉత్తమ గుణం త్యాగం ఒక్కటే; ఇతర గుణ సమూహాలు ఎన్నున్నా ఏం ప్రయోజనం? త్యాగం చేయడం వల్లనే ఈ లోకంలో పశువులు (పాలు ఇవ్వడం ద్వారా), రాళ్ళు (శిల్పాలుగా, ఆలయాలుగా మారి), వృక్షాలు (నీడ, ఫలాలు ఇచ్చి) పూజింపబడుతున్నాయి.
శ్లోకం 5
భవన్తి నరకాః పాపాత్ పాపం దారిద్ర్యసమ్భవమ్ ।
దారిద్ర్యమప్రదానేన తస్మాద్దానపరో భవేత్ ॥ 5 ॥
తాత్పర్యం: పాపం చేయడం వల్ల నరకాలు ప్రాప్తిస్తాయి. జీవనం గడవడం కోసం దారిద్ర్యం వల్లనే పాపం పుడుతుంది. పూర్వజన్మలో దానం చేయకపోవడం వల్లే దారిద్ర్యం కలుగుతుంది. అందువల్ల మానవుడు ఎల్లప్పుడూ దానశీలుడై ఉండాలి.
శ్లోకం 6
గ్రాసార్ధమపి గ్రాసమర్థిభ్యః కిం న యచ్ఛసి ।
ఇచ్ఛానురూపో విభవః కదా కస్య భవిష్యతి ॥ 6 ॥
తాత్పర్యం: యాచకులకు నీకున్న ఆహారంలో కనీసం సగం ముద్దనైనా ఎందుకు ఇవ్వవు? కోరినంత సంపద ఎప్పుడు, ఎవరికి మాత్రం పూర్తిగా సమకూరుతుంది? (సంపద ఎంత ఉన్నా తృప్తి ఉండదు, కాబట్టి ఉన్నదానిలోనే దానం చేయాలి).
శ్లోకం 7
గౌరవం ప్రాప్యతే దానాన్న తు విత్తస్య సఞ్చయాత్ ।
స్థితిరుచ్చైః పయోదానాం పయోధీనామధః స్థితిః ॥ 7 ॥
తాత్పర్యం: దానం చేయడం వల్లనే గౌరవం లభిస్తుంది గానీ, ధనాన్ని కూడబెట్టడం వల్ల కాదు. నీటిని దానమిచ్చే మేఘాల స్థానం ఆకాశంలో ఎంతో ఎత్తున ఉంటే, నీటిని కేవలం నిల్వ చేసుకునే సముద్రాల స్థానం మాత్రం క్రిందనే ఉంటుంది.
శ్లోకం 8
దరిద్రాన్ భర కౌన్తేయ మా ప్రయచ్ఛేశ్వరే ధనమ్ ।
వ్యాధితస్యౌషధం పథ్యం నీరుజస్య కిమౌషధైః ॥ 8 ॥
తాత్పర్యం: ఓ అర్జునా! పేదవారిని ఆదుకో/పోషించు, ఇప్పటికే ఐశ్వర్యం ఉన్నవారికి ధనాన్ని ఇవ్వవద్దు. రోగగ్రస్తుడికి ఔషధం మేలు చేస్తుంది గానీ, రోగం లేని ఆరోగ్యవంతుడికి మందులతో ఏం పని?
శ్లోకం 9
దాతవ్యమితి యద్దానం దీయతేऽనుపకారిణే ।
దేశే కాలే చ పాత్రే చ తద్దానం సాత్త్వికం విదుః ॥ 9 ॥
తాత్పర్యం: "దానం ఇవ్వడం నా కర్తవ్యం" అనే భావనతో, ప్రత్యుపకారం ఆశించనివానికి, తగిన దేశంలో, శుభ సమయంలో, ఉత్తమ పాత్రుడికి ఇచ్చే దానాన్ని 'సాత్త్విక దానం' అని పెద్దలు చెబుతారు.
శ్లోకం 10
ఉపార్జితానాం విత్తానాం త్యాగ ఏవ హి రక్షణమ్ ।
తడాగోదరసంస్థానాం పరీవాహ ఇవామ్భసామ్ ॥ 10 ॥
తాత్పర్యం: సంపాదించిన ధనాన్ని దానం (త్యాగం) చేయడమే దానికి నిజమైన రక్షణ. చెరువు నిండినప్పుడు తూము/కాలువ ద్వారా నీటిని బయటకు వదలడం వల్లనే గట్టు తెగిపోకుండా చెరువు రక్షింపబడినట్లుగా, ధనాన్ని దానం చేయడమే సంపదను కాపాడుతుంది.
శ్లోకం 11
దానోపభోగవన్ధ్యా యా సుహృద్భిర్యా న భుజ్యతే ।
పుంసాం యది హి సా లక్ష్మీరలక్ష్మీః కతమా భవేత్ ॥ 11 ॥
తాత్పర్యం: ఏ సంపద అయితే దానానికీ, స్వంత అనుభవానికీ పనికిరాదో, మిత్రులతో కలిసి అనుభవింపబడదో—అటువంటి సంపదను కూడా 'లక్ష్మి' (సంపద) అంటే, ఇక 'అలక్ష్మి' (దారిద్ర్యం) అనేది వేరేగా ఏముంటుంది?
శ్లోకం 12
కిం తయా క్రియతే లక్ష్మ్యా యా వధూరివ కేవలా ।
యా న వేశ్యేవ సామాన్యా పథికైరుపభుజ్యతే ॥ 12 ॥
తాత్పర్యం: ఇంట్లోనే దాగి ఉండే నవవధువు లాగా ఒకరికే పరిమితమైన సంపద వల్ల ఏం ప్రయోజనం? అది బాటసారులందరికీ ఉపకరించేలా (సామాన్య స్త్రీ వలె) అందరికీ ఉపయోగపడేదై ఉండాలి కదా!
పదార్థాలు:
సామాన్యా: అందరికీ అనుభవయోగ్యమైనది (అనేకోపభోగ్యమైనది).
శ్లోకం 13
ఆయాసశతలబ్ధస్య ప్రాణేభ్యోऽపి గరీయసః ।
గతిరేకైవ విత్తస్య దానమన్యా విపత్తయః ॥ 13 ॥
తాత్పర్యం: ఎన్నో శ్రమలు పడి సంపాదించినదీ, ప్రాణాలకంటే మిన్నగా చూసుకునేదీ అయిన ధనానికి 'దానం' ఒక్కటే సద్గతి. మిగిలిన మార్గాలన్నీ నాశనానికే దారితీస్తాయి.
పదార్థాలు:
విపత్తయః: నాశనములు / నష్టములు.
శ్లోకం 14
దానేన శ్లాఘ్యతాం యాన్తి పశుపాషాణపాదపాః ।
దానమేవ గుణః శ్లాఘ్యః కిమన్యైర్గుణకోటిభిః ॥ 14 ॥
తాత్పర్యం: దానం చేయడం వల్లనే పశువులు, రాళ్ళు, వృక్షాలు సైతం లోకంలో ప్రశంసించబడుతున్నాయి. కనుక ప్రశంసనీయమైన గుణం దానం ఒక్కటే; ఇతర కోట్లకొలది గుణాలున్నా ఏం లాభం?
శ్లోకం 15
దానం భోగో నాశస్తిస్రో గతయో భవన్తి విత్తస్య ।
యో న దదాతి న భుఙ్క్తే తస్య తృతీయా గతిర్భవతి ॥ 15 ॥
తాత్పర్యం: ధనానికి దానము, భోగము (అనుభవము), నాశనము అనే మూడు గతులుంటాయి. ఎవడైతే దానం చేయడో, తాను అనుభవించడో, అతని ధనానికి మూడవ గతియైన 'నాశనము' సంభవిస్తుంది.
శ్లోకం 16
యో న దదాతి న భుఙ్క్తే సతి విభవే నైవ తస్య తద్ద్రవ్యమ్ ।
తృణమయకృత్రిమపురుషో రక్షతి సస్యం పరస్యార్థే ॥ 16 ॥
తాత్పర్యం: సంపద ఉండి కూడా ఎవరైతే దానం చేయరో, అనుభవించరో, ఆ ధనం వారిది కానే కాదు. గడ్డితో చేసిన దిష్టిబొమ్మ ఇతరుల ప్రయోజనం కోసం పొలాన్ని కాపాడినట్లుగా, అతడు కేవలం ఇతరుల కోసం ధనాన్ని కాపలా కాస్తున్నాడంతే.
పదార్థాలు:
తృణమయకృత్రిమపురుషః: పంట రక్షణ కోసం, నక్కలు మొదలైన జంతువులను భయపెట్టడానికి గడ్డితో చేసి నిలబెట్టే దిష్టిబొమ్మ.
శ్లోకం 17
దాతవ్యం భోక్తవ్యం సతి విభవే సఞ్చయో న కర్తవ్యః ।
పశ్యేహ మధుకరీణాం సఞ్చితమర్థం హరన్త్యన్యే ॥ 17 ॥
తాత్పర్యం: సంపద ఉన్నప్పుడు దానం చేయాలి, అనుభవించాలి గానీ అతిగా కూడబెట్టరాదు. ఇదిగో చూడండి! తేనెటీగలు కూడబెట్టిన తేనెను ఇతరులు ఎలా అపహరించి తీసుకుపోతున్నారో!
పదార్థాలు:
విభవే: ఐశ్వర్యమున్నప్పుడు.
మధుకరీణామ్: తేనెటీగల యొక్క.
శ్లోకం 18
మీయతాం కథమభీప్సితమేషాం దీయతాం ద్రుతమయాచితమేవ ।
తం ధిగస్తు కలయన్నపి వాఞ్ఛామర్థివాగవసరం సహతే యః ॥ 18 ॥
తాత్పర్యం: యాచకుల కోరిక ఏమిటో గమనించి, వారు అడగకముందే వెంటనే వారికి దానం చేయాలి. ఎదుటివారి కోరికను గ్రహించి కూడా, వారు నోరు తెరిచి యాచించే దాకా వేచి చూసే దాతకు ధిక్కారము కలుగుగాక!
శ్లోకం 19
ప్రాపితేన చటువాకువిడమ్బం లమ్భితేన బహుయాచనలజ్జామ్ ।
అర్థినా యదఘమర్జతి దాతా తన్న లుమ్పతి విలమ్బ్య దదానః ॥ 19 ॥
తాత్పర్యం: యాచకుడు పొగడ్తలతో హాస్యాస్పదంగా మాట్లాడేలా చేసి, అతడు ఎంతో సిగ్గుపడేలా చేసిన తర్వాత ఆలస్యంగా దానం ఇచ్చే దాత—అతడిని క్షోభపెట్టడం వల్ల మూటగట్టుకున్న పాపాన్ని పోగొట్టుకోలేడు.
పదార్థాలు:
విడమ్బమ్: హాస్యాస్పదము / ఎగతాళి పాలుకావడం.
శ్లోకం 20
యత్ప్రదేయముపనీయ వదాన్యైర్దీయతే సలిలమర్థిజనాయ ।
యాచనోక్తివిఫలత్వవిశఙ్కాత్రాసమూర్చ్ఛనచికిత్సితమేతత్ ॥ 20 ॥
తాత్పర్యం: దాతలు ఇచ్చే వస్తువుతో పాటు యాచకునికి చేతిలో నీటిని (దానోదకము) కూడా ఇస్తారు. "నా అభ్యర్థన ఎక్కడ విఫలమవుతుందో" అన్న భయంతో యాచకునికి కలిగే ఆందోళనను పోగొట్టే ఔషధం (చికిత్స) వంటిది ఈ జలదానము.
శ్లోకం 21
అర్థినే న తృణవద్ధనమాత్రం కిన్తు జీవనమపి ప్రతిపాద్యమ్ ।
ఏవమాహ కుశవజ్జలదాయీ ద్రవ్యదానవిధిరుక్తివిదః ॥ 21 ॥
తాత్పర్యం: దాన విధానాన్ని ఎరిగినవారు—"యాచకునికి గడ్డిపరక లాంటి ధనాన్ని మాత్రమే కాదు, అతని జీవనాన్ని (నీటిని / బ్రతుకుదెరువును) కూడా సమర్పించాలి" అని భావిస్తూ, దర్భలతో కూడిన జలమును దానమిచ్చే పద్ధతిని ఏర్పాటు చేశారు.
శ్లోకం 22
పఙ్కసఙ్గరవిగర్హితమర్హం న శ్రియః కమలమాశ్రయణాయ ।
అర్థిపాణికమలం విమలం తద్వాసవేశ్మ విదధీత సుధీస్తత్ ॥ 22 ॥
తాత్పర్యం: బురదతో కూడిన తామరపువ్వు లక్ష్మీదేవికి సరైన నివాసం కాదు. అందువల్ల బుద్ధిమంతుడైనవాడు నిర్మలమైన యాచకుని అరచేయి అనే పద్మాన్ని లక్ష్మీదేవికి నివాస గృహంగా మార్చాలి (దానం చేయాలి).
శ్లోకం 23
దానపాత్రమధమర్ణమిహైకగ్రాహి కోటిగుణితం దివి దాయి ।
సాధురేతి సుకృతైర్యది కర్తుం పారలౌకికకుసీదమసీదత్ ॥ 23 ॥
తాత్పర్యం: ఈ లోకంలో ఉత్తమ దానపాత్రుడైనవాడు ఒక్కటి మాత్రమే స్వీకరించి, పరలోకంలో కోటి రెట్లుగా తిరిగి ఇచ్చే ఋణగ్రహీత వంటివాడు. కనుక సజ్జనుడు శ్రమ లేకుండా పరలోక సంబంధమైన ఆ ఉత్తమ వడ్డీ వ్యాపారాన్ని (దానాన్ని) చేయాలి.
శ్లోకం 24
అర్థో వినైవార్థనయోపసీదన్నాల్పోऽపి ధీరైరవధీరణీయః ।
మాన్యేన మన్యే విధినా వితీర్ణః స ప్రీతిదాయో బహుమన్తుమర్హః ॥ 24 ॥
తాత్పర్యం: యాచించకుండానే తనకు లభించే ధనం కొద్దిపాటిదైనా సరే ధీరులు దానిని తిరస్కరించరాదు. పూజ్యమైన దైవం ప్రసాదించిన ఆ ప్రేమ కానుక ఎంతో గౌరవింపదగినది.
శ్లోకం 25
దానేన భూతాని వశీభవన్తి దానేన వైరాణ్యపి యాన్తి నాశమ్ ।
పరోऽపి బన్ధుత్వముపైతి దానైర్దానం హి సర్వవ్యసనాని హన్తి ॥ 25 ॥
తాత్పర్యం: దానం చేయడం వల్ల సమస్త ప్రాణులు వశమవుతాయి. దానం వల్ల శత్రుత్వాలు సైతం నశిస్తాయి. దానం చేయడం ద్వారా పరాయివాడు కూడా బంధువుగా మారిపోతాడు. నిస్సందేహంగా దానం సమస్త ఆపదలను, వ్యసనాలను నశింపజేస్తుంది.
శ్లోకం 26
తురగశతసహస్రం గోగజానాం చ లక్షం కనకరజతపాత్రం మేదినీం సాగరాన్తామ్ ।
విమలకులవధూనాం కోటికన్యాశ్చ దద్యాన్న హి న హి సమమేతైరన్నదానం ప్రధానమ్ ॥ 26 ॥
తాత్పర్యం: లక్షల సంఖ్యలో గుర్రాలను, లక్షల కొద్దీ ఆవులను, ఏనుగులను దానం చేసినా, బంగారం మరియు వెండి పాత్రలను ఇచ్చినా, సముద్ర పర్యంతమైన భూమినంతటినీ దానం చేసినా, ఉత్తమ వంశానికి చెందిన కోటి మంది కన్యలకు వివాహం చేసి కన్యాదానం చేసినా—ఇవేవీ కూడా అన్నదానంతో సమానం కానే కావు; దానాలన్నింటిలో అన్నదానమే అత్యంత ప్రధానమైనది.
శ్లోకం 27
కామం వాచః కతిచిదఫలాః సన్తు లోకే కవీనాం సన్త్యేవాన్యా మధురిపుకథాః సంస్తవాత్కామదోగ్ధ్యః ।
విత్తం కామం భవతు విఫలం దత్తమశ్రోత్రియేభ్యః పాత్రే దత్తైర్భవతి హి ధనైర్ధన్యతా భూరిదాతుః ॥ 27 ॥
తాత్పర్యం: లోకంలో కవుల మాటలు కొన్ని నిష్ఫలమైనా కావచ్చు గాక, కానీ శ్రీహరి గుణగానం చేసే దివ్యకథలు మాత్రం కోరిన కోర్కెలను తీర్చే కామధేనువుల వంటివి. అలాగే వేదశాస్త్రాలు ఎరుగని అపాత్రులకు ఇచ్చిన ధనం నిష్ఫలమైనా కావచ్చు గాక, కానీ సత్పాత్రుడైన ఉత్తమునికి దానం చేయడం వల్ల గొప్ప దాతకు తన సంపదల చేత నిజమైన ధన్యత లభిస్తుంది.
శ్లోకం 28
దేయం భో హ్యధనే ధనం సుకృతిభిర్నో సఞ్చితం సర్వదా శ్రీకర్ణస్య బలేశ్చ విక్రమపతేరద్యాపి కీర్తిః స్థితా ।
ఆశ్చర్యం మధుదానభోగరహితం నష్టం చిరాత్సఞ్చితం నిర్వేదాదితి పాణిపాదయుగలం ఘర్షన్త్యహో మక్షికాః ॥ 28 ॥
తాత్పర్యం: పుణ్యాత్ములు ధనాన్ని ఎల్లప్పుడూ నిల్వ చేయకుండా పేదవారికి దానమివ్వాలి; పూర్వం కర్ణుడు, బలి చక్రవర్తి, విక్రమార్క మహారాజుల కీర్తి ఇప్పటికీ లోకంలో నిలిచే ఉంది. "ఆహా! ఎంతటి ఆశ్చర్యం! ఎంతో కాలం పాటు కూడబెట్టిన తేనెను ఎవరికీ దానం ఇవ్వకుండా, తామూ అనుభవించకుండా ఉండటం వల్ల అది కాస్తా చేజారి నశించిపోయిందే!" అని వైరాగ్యంతో బాధపడుతూ తేనెటీగలు తమ కాళ్ళు, చేతులను రాసుకుంటున్నాయి (బాధపడుతున్నాయి).
పదార్థాలు:
స్థితా: లోకంలో నిలిచి ఉన్నది (శేషించినది).
లోభనిన్దా (లోభ నింద / పిసినారితనం పై నింద)
శ్లోకం 1
లోభః ప్రతిష్ఠా పాపస్య ప్రసూతిర్లోభ ఏవ చ ।
ద్వేషక్రోధాదిజనకో లోభః పాపస్య కారణమ్ ॥ 1 ॥
తాత్పర్యం: లోభమే పాపానికి ఆధారము, పాపానికి జన్మనిచ్చేది కూడా లోభమే. ద్వేషము, క్రోధము మొదలైన దుర్గుణాలను పుట్టించే లోభమే సమస్త పాపాలకు మూలకారణం.
శ్లోకం 2
లోభాత్క్రోధః ప్రభవతి లోభాత్కామః ప్రజాయతే ।
లోభాన్మోహశ్చ నాశశ్చ లోభః పాపస్య కారణమ్ ॥ 2 ॥
తాత్పర్యం: లోభం వల్ల కోపం కలుగుతుంది; లోభం వల్లనే దురాశ పుడుతుంది; లోభం వల్ల అజ్ఞానము/భ్రమ, తద్వారా సర్వనాశనము సంభవిస్తాయి. అందుచేత లోభమే సర్వపాపములకు మూలకారణం.
శ్లోకం 3
లోభాత్క్రోధః ప్రభవతి క్రోధాద్ద్రోహః ప్రవర్తతే ।
ద్రోహేణ నరకం యాతి శాస్త్రజ్ఞోऽపి విచక్షణః ॥ 3 ॥
తాత్పర్యం: పిసినారితనం వల్ల క్రోధం పుడుతుంది; క్రోధం వల్ల ద్రోహబుద్ధి కలుగుతుంది; ద్రోహం చేయడం వలన శాస్త్రాలు తెలిసిన వివేకి అయినప్పటికీ చివరకు నరకానికే పోతాడు.
శ్లోకం 4
మాతరం పితరం పుత్రం భ్రాతరం వా సుహృత్తమమ్ ।
లోభావిష్టో నరో హన్తి స్వామినం వా సహోదరమ్ ॥ 4 ॥
తాత్పర్యం: పిసినారితనంతో, ధనాశతో కళ్ళుమూసుకుపోయిన మనుష్యుడు తన తల్లిని, తండ్రిని, కొడుకును, సోదరుడిని, ప్రాణమిత్రుడిని, చివరకు యజమానిని లేదా తోబుట్టువును సైతం చంపడానికి వెనుకాడడు.
శ్లోకం 5
లోభేన బుద్ధిశ్చలతి లోభో జనయతే తృషామ్ ।
తృషార్తో దుఃఖమాప్నోతి పరత్రేహ చ మానవః ॥ 5 ॥
తాత్పర్యం: లోభం వలన బుద్ధి చలిస్తుంది (భ్రంశమవుతుంది); లోభం తీరని దురాశను (పిపాసను) పుట్టిస్తుంది. ఆ దురాశతో పీడింపబడే మానవుడు ఇహలోకంలోనూ, పరలోకంలోనూ తీవ్రమైన దుఃఖాన్ని పొందుతాడు.
శ్లోకం 6
లోభావిష్టో నరో విత్తం వీక్షతే న స చాపదమ్ ।
దుగ్ధం పశ్యతి మార్జారో న తథా లగుడాహతిమ్ ॥ 6 ॥
తాత్పర్యం: లోభంతో నిండిన మనుష్యుడు కేవలం ధనాన్ని మాత్రమే చూస్తాడు గానీ, దానివల్ల వచ్చే ఆపదలను చూడడు; పిల్లి పాలను మాత్రమే చూసి తాగడానికి వెళుతుంది గానీ, తనపై పడబోయే కర్ర దెబ్బను చూడదు కదా!
శ్లోకం 7
ప్రాయేణ ధనినామేవ ధనలోభో నిరన్తరమ్ ।
పశ్య కోటిద్వయోపేతం లక్ష్యం ప్రణతం ధనుః ॥ 7 ॥
తాత్పర్యం: సాధారణంగా ధనవంతులకే ధనంపై తీరని లోభం నిరంతరం ఉంటుంది. చూడండి! రెండు కొసలు కల ధనుస్సు ఎల్లప్పుడూ లక్ష్యాన్ని చేధించడానికే వంగి ఉన్నట్లుగా, కోట్లకొలది సంపద ఉన్న ధనవంతుడు లక్షల సంఖ్యలో మరింత ధనాన్ని సంపాదించడానికే ఎప్పుడూ ప్రాకులాడుతుంటాడు.
పదార్థాలు:
కోటిద్వయోపేతమ్: ధనుస్సుకు రెండు కొసలు / రెండు కోట్ల ధనం కలది.
లక్ష్యమ్: లక్ష్యము (గురి) / లక్ష రూపాయల సంఖ్య.
శ్లోకం 8
లోభః సదా విచిన్త్యో లుబ్ధేభ్యః సర్వతో భయం దృష్టమ్ ।
కార్యాకార్యవిచారో లోభవిమూఢస్య నాస్త్యేవ ॥ 8 ॥
తాత్పర్యం: లోభం ఎలాంటి అనర్థాలను తెస్తుందో ఎల్లప్పుడూ ఆలోచించాలి. లోభులైన వారి వలన అన్ని వైపుల నుంచీ భయమే కలుగుతుంది. లోభంతో బుద్ధి మందగించిన మూఢుడికి ఏది చేయదగిన పనో, ఏది చేయకూడని పనో విచక్షణ అస్సలు ఉండదు.
శ్లోకం 9
సత్యప్రశమతపోభిః సత్యధనైః శాస్త్రవేదిభిర్విజితః ।
లోభోऽవటే ప్రవిష్టః కుటిలహృదయే కిరాతీనామ్ ॥ 9 ॥
తాత్పర్యం: సత్యము, శాంతి, తపస్సులతో కూడినవారూ, శాస్త్రాలను ఎరిగినవారూ అయిన సత్పురుషులచేత తరిమివేయబడిన లోభం—ఎటూ పోలేక గుంట లాంటి కపట హృదయాలు గల కిరాతకుల (వ్యాపార లబ్ధిదారుల) మనస్సుల్లో ప్రవేశించి దాక్కుంది.
పదార్థాలు:
అవటే: లోతైన గుంట యందు.
కిరాతీనామ్: కిరాతులు / వ్యాపారస్తుల సమూహం.
శ్లోకం 10
స్నేహోపపన్న ఇతి పూర్ణదశావిశేషశాలీ స్వమాత్మని వసుప్రకరం నిధాయ ।
లబ్ధోదయే తమథ గృద్ధ్యతి పద్మబన్ధౌ దీపా భవన్తి కలుషా బలవాన్హి లోభః ॥ 10 ॥
తాత్పర్యం: నూనెతో (స్నేహంతో) కూడి, నిండు వత్తితో (మంచి స్థితితో) ప్రకాశిస్తూ తనలో కాంతిని (ధనాన్ని) నింపుకున్న దీపం—సూర్యుడు (పద్మబాంధవుడు) ఉదయించగానే అతని కాంతిని కూడా తానే పొందాలనే దురాశతో మసకబారిపోతుంది (మలినమవుతుంది). కాబట్టి లోభం ఎంతటి బలమైనదో కదా!
శ్లోకం 11
యద్దుర్గామటవీమటన్తి వికటం క్రామన్తి దేశాన్తరం గాహన్తే గహనం సముద్రమథనక్లేశం కృషిం కుర్వతే ।
సేవన్తే కృపణం పతిం గజఘటాసఙ్ఘట్టదుఃసఞ్చరం సర్పన్తి ప్రధనం ధనాన్ధితధియస్తల్లోభవిస్ఫూర్జితమ్ ॥ 11 ॥
తాత్పర్యం: ధనాశతో కళ్ళుగానని బుద్ధిహీనులు దుర్గమమైన అడవుల్లో తిరుగుతారు, భయంకరమైన పరదేశాలకు వెళతారు, సముద్రమథనం లాంటి కష్టమైన పనులు చేసి లోతులను శోధిస్తారు, కఠినమైన వ్యవసాయం చేస్తారు, పిసినారి యజమానులను సేవిస్తారు, ఏనుగుల సమూహాల మధ్య తిరగడానికే వీలులేని భీకర యుద్ధరంగంలోకి సైతం చొచ్చుకుపోతారు—ఇదంతా ఆ లోభం (ధనాశ) యొక్క విజృంభణయే కదా!
పదార్థాలు:
దుర్గామ్: గహనమైనది / ప్రవేశించడానికి కష్టమైనది.
అటవీమ్: అరణ్యమును.
ప్రధనమ్: భయంకరమైన యుద్ధమును.
విస్ఫూర్జితమ్: విలాసము / విజృంభణము.
No comments:
Post a Comment