113. శ్లోకము:
ఆస్తామన్యత్సుజనాః పరోపకారైకకరణదుర్లలితాః ।
సంతాపితేషు పిశునేషు స్వగుణేష్వపి హన్త ఖిద్యన్తే ॥ 113
- తాత్పర్యము: ఇతర విషయాల ప్రస్తావన పక్కన పెడదాం; ఇతరులకు మేలు చేయడమే అలవాటుగా గల సజ్జనులు, తమ సద్గుణాల వల్ల దుర్జనులేమైనా బాధపడుతున్నారేమోనని సైతం అయ్యో అని విచారిస్తుంటారు.
114. శ్లోకము:
శరది న వర్షతి గర్జతి వర్షతి వర్షాసు నిఃస్వనో మేఘః ।
నీచో వదతి న కురుతే న వదతి సుజనః కరోత్యేవ ॥ 114
- తాత్పర్యము: శరదృతువులోని మేఘం గర్జిస్తుంది కానీ కురవదు; వర్షాకాలంలోని మేఘం మాత్రం ఎలాంటి శబ్దమూ చేయకుండానే వర్షిస్తుంది. అలాగే అధముడైనవాడు కేవలం మాట్లాడతాడే తప్ప ఏ పనీ చేయడు, కానీ సజ్జనుడు ఏమీ మాట్లాడకుండానే ఆ కార్యాన్ని చేసి చూపిస్తాడు.
- పదార్థములు:
- నిఃస్వనః (1) = శబ్దం లేనిది (నిశ్శబ్దమైనది)
- వర్షతి (2) = కురుస్తుంది / వర్షిస్తుంది
115. శ్లోకము:
యదమీ దశన్తి దశనా రసనా తత్స్యాద్భమనుభవతి ।
ప్రకృతిరియం విమలానాం క్లిశ్యన్తి యదన్యకార్యేషు ॥ 115
- తాత్పర్యము: పళ్లు తప్పుగా కొరికితే ఆ బాధను నాలుక అనుభవిస్తుంది. ఇతరుల పనుల నిమిత్తం తాము కష్టాలపాలవ్వడం నిర్మలమైన మనస్సు గల సజ్జనుల సహజ స్వభావం.
116. శ్లోకము:
తదపకృతం విధినార్థిషు యత్సన్తః స్వల్పసంపదో విహితాః ।
తుచ్ఛే పయసి ఘనానాం సీదతి బత జీవలోకోఽయమ్ ॥ 116
- తాత్పర్యము: బ్రహ్మదేవుడు సజ్జనులను స్వల్ప సంపద గలవారిగా సృష్టించి యాచకులకు అన్యాయం చేశాడు. మేఘాలలో నీరు తక్కువైనప్పుడు ఈ ప్రాణికోటి అంతా ఎలా అల్లాడిపోతుందో, దాతల వద్ద సంపద లేనప్పుడు యాచకులూ అలాగే కష్టపడతారు.
117. శ్లోకము:
అమృతం కిరతి హిమాంశుర్విషమేవ ఫణీ సముద్గిరతి ।
గుణమేవ వక్తి సాధుర్దోషమసాధుః ప్రకాశయతి ॥ 117
- తాత్పర్యము: చంద్రుడు అమృతాన్ని కురిపిస్తే, సర్పం విషాన్ని మాత్రమే కక్కుతుంది. అలాగే సజ్జనుడు ఎల్లప్పుడూ ఇతరుల గుణాలనే పొగుడుతాడు, దుర్జనుడు మాత్రం వారి దోషాలనే ఎత్తిచూపుతాడు.
118. శ్లోకము:
గుణినాం నివరూపప్రతిపత్తిః పరత ఏవ సంభవతి ।
స్వమహిమదర్శనమక్ష్ణోర్ముకురతలే జాయతే యస్మాత్ ॥ 118
- తాత్పర్యము: గుణవంతుల నిజమైన విలువ/స్వరూపం ఇతరుల ద్వారానే లోకానికి వెల్లడవుతుంది. కళ్లకు తమ సొంత అందాన్ని/రూపాన్ని చూసుకునే శక్తి అద్దం తోడైనప్పుడే కదా సాధ్యమవుతుంది!
119. శ్లోకము:
ఉత్కర్షవాన్నిజైర్గుణైర్యథా యథా యాతి కర్ణమన్యస్య ।
ధనురివ సువంశజన్మా తథా తథా సజ్జనో నమతి ॥ 119
- తాత్పర్యము: మంచి వెదురుతో చేసిన ధనుస్సును వింటినారి ద్వారా చెవి వరకు లాగేకొద్దీ అది ఎలా వంగుతుందో, అలాగే ఉత్తమ వంశంలో పుట్టిన సజ్జనుడు తన గుణాల వల్ల ఇతరుల చెవుల్లో కీర్తిని పొందేకొద్దీ అంతగా వినయంతో ఒదిగి ఉంటాడు.
- పదార్థములు:
- గుణైః (3) = తాళ్లు / వింటినారి (శ్లేషలో: వినయాది సుగుణాలు)
- కర్ణమ్ (4) = చెవి సమీపానికి (శ్లేషలో: ఇతరుల చెవులకు వినిపించేలా కీర్తి వ్యాపించడం)
- సువంశజన్మా (5) = మంచి వెదురు నుండి పుట్టినది (శ్లేషలో: ఉత్తమ వంశంలో జన్మించినవాడు)
120. శ్లోకము:
దుర్జనవదనవినిర్గతవచనభుజంగేన సజ్జనో దష్టః ।
తద్విషనాశనిమిత్తం సాధుః సంతోషమౌషధం పిబతి ॥ 120
- తాత్పర్యము: దుర్జనుడి నోటి నుండి వెలువడే మాటలనే పాము కాటు వేసినప్పుడు, ఆ విషాన్ని పోగొట్టుకోవడానికి సజ్జనుడు 'సంతోషము / మనశ్శాంతి' అనే ఔషధాన్ని సేవిస్తాడు.
121. శ్లోకము:
కమఠకులాచలదిగ్గజఫణిపతివిధృతాపి చలతి వసుధేయమ్ ।
ప్రతిపన్నమమలమనసాం న చలతి పుంసాం యుగాన్తేఽపి ॥ 121
- తాత్పర్యము: కూర్మము, కులపర్వతాలు, దిగ్గజాలు, ఆదిశేషుడు మోస్తున్నప్పటికీ ఈ భూమి ఒక్కోసారి కంపిస్తుంది. కానీ స్వచ్ఛమైన మనస్సు గల ఉత్తములు తాము ఇచ్చిన మాట/చేపట్టిన కార్యం నుండి ప్రళయకాలం వచ్చినా చలించరు (వెనకడుగు వేయరు).
122. శ్లోకము:
అన్తఃకటురపి లఘురపి సద్వృత్తం యః పుమాన్న సంత్యజతి ।
స భవతి సద్యో వన్ద్యః సర్షప ఇవ సర్వలోకస్య ॥ 122
- తాత్పర్యము: లోపల కాస్త ఘాటుగా ఉన్నా, రూపంలో చిన్నదైనా, గుండ్రని ఆకారాన్ని వీడని ఆవగింజ వలె — స్వభావంలో కొద్దిగా కఠినంగా ఉన్నా, సామాన్యుడైనా సదాచారాన్ని (మంచి ప్రవర్తనను) వీడని వ్యక్తి లోకమంతటికీ వెంటనే పూజ్యుడవుతాడు.
123. శ్లోకము:
అద్యాపి దుర్నివారా స్తుతికన్యా భజతి కౌమారమ్ ।
సద్భ్యో న రోచతే సా సన్తోఽప్యస్యై న రోచన్తే ॥ 123
- తాత్పర్యము: 'స్తుతి' (పొగడ్త) అనే కన్య నేటికీ అవివాహితగానే ఉండిపోయింది. ఎందుకంటే ఆమె సజ్జనులను మెచ్చదు (దుర్జనులనే కోరుకుంటుంది), సజ్జనులు సైతం ఆమెను (ఆత్మస్తుతిని/ముఖస్తుతిని) ఏమాత్రం ఇష్టపడరు.
- పదార్థములు:
- స్తుతికన్యా (6) = స్తుతియే కన్యగా రూపించబడినది
- కౌమారమ్ (7) = కన్యకగా ఉండడం (అవివాహిత స్థితి)
124. శ్లోకము:
మూకః పరాపవాదే పరదారనిరీక్షణేఽప్యన్ధః ।
పంగుః పరధనహరణే స జయతి లోకత్రయే పురుషః ॥ 124
- తాత్పర్యము: ఇతరులను నిందించడంలో మూగవాడిగా, పరస్త్రీలను చూడడంలో గుడ్డివాడిగా, ఇతరుల ధనాన్ని దొంగిలించడంలో కుంటివాడిగా ఉండే పురుషుడు ముల్లోకాలలోనూ జయశీలుడై శోభిల్లుతాడు.
125. శ్లోకము:
పేశలమపి ఖలవచనం దహతితరాం మానసం సుతత్త్వవిదామ్ ।
పరుషమపి సుజనవాక్యం మలయజరసవత్ప్రమోదయతి ॥ 125
- తాత్పర్యము: దుర్జనుడు మధురంగా మాట్లాడినా అది జ్ఞానుల మనస్సులను తీవ్రంగా కాల్చివేస్తుంది; కానీ సజ్జనుడు మాట్లాడే మాట కఠినంగా ఉన్నప్పటికీ చందన రసం వలె మనస్సుకు ఎంతో ఆహ్లాదాన్ని, ఆనందాన్ని కలిగిస్తుంది.
- పదార్థములు:
- పేశలమ్ (8) = కోమలమైనది / మృదువైనది
126. శ్లోకము:
భక్తిర్భవే న విభవే వ్యసనం శాస్త్రే న యువతికామాస్త్రే ।
చిన్తా యశసి న వపుషి ప్రాయః పరిదృశ్యతే మహతామ్ ॥ 126
- తాత్పర్యము: మహానుభావులకు శివుని (ఈశ్వరుని) యందే భక్తి ఉంటుంది తప్ప భోగభాగ్యాల యందు కాదు; శాస్త్రాధ్యయనం పైనే ఆసక్తి ఉంటుంది తప్ప కామభోగాలపై కాదు; కీర్తి గురించిన తాపత్రయమే ఉంటుంది తప్ప శరీర పోషణ గురించిన చింత ఉండదు.
127. శ్లోకము:
ఉపరి కరవాలధారాకారాః క్రూరా భుజంగమసదృక్షాః ।
అన్తః సాక్షాద్రాక్షాదీక్షాగురవో జయన్తి కేఽపి జనాః ॥ 127
- తాత్పర్యము: పైకి ఖడ్గపు అంచు వలె కఠినంగా, క్రూరమైన సర్పాల వలె భయంకరంగా కనిపించినప్పటికీ, అంతరంగంలో ద్రాక్షాపండు వంటి మాధుర్యంతో, అమృతత్వంతో నిండి ఉండే కొందరు మహానుభావులు లోకంలో ఉత్కృష్టంగా వెలుగొందుతారు.
- పదార్థములు:
- కరవాల (9) = ఖడ్గము / కత్తి
128. శ్లోకము:
స్వస్థానాదపి విచలతి మజ్జతి జలధౌ చ నీచమపి భజతే ।
నిజపక్షరక్షణమనాః సుజనో మైనాకశైల ఇవ ॥ 128
- తాత్పర్యము: మైనాక పర్వతం తన రెక్కలను కాపాడుకోవడానికి స్వస్థానాన్ని వదిలి, సముద్రంలో మునిగి, పాతాళం వైపు ఎలా తలవంచిందో — అలాగే సజ్జనుడు కూడా తన వారిని (తన నాశ్రయించిన వారిని) రక్షించడం కోసం తన స్థానాన్ని వదలడానికైనా, కష్టాల సముద్రంలో మునగడానికైనా, అవసరమైతే వినయంతో తగ్గడానికైనా సిద్ధపడతాడు.
129. శ్లోకము:
దుర్జనసహవాసాదపి శీలోత్కర్షం న సజ్జనస్త్యజతి ।
ప్రతిపర్వ తపనవాసీ నిఃసృతమాత్రః శశీ శీతః ॥ 129
- తాత్పర్యము: ప్రతి అమావాస్యకూ వేడి కిరణాలు గల సూర్యుడితో కలిసి నివసించినప్పటికీ, బయటకు రాగానే చంద్రుడు తన చల్లదనాన్ని ఎలా కోల్పోడో — అలాగే దుర్జనులతో కలసి ఉండాల్సి వచ్చినా సజ్జనుడు తన శీలౌన్నత్యాన్ని ఎన్నడూ వదులుకోడు.
130. శ్లోకము:
విప్రియమప్యాకర్ణ్య బ్రూతే ప్రియమేవ సర్వదా సుజనః ।
క్షారం పిబతి పయోధేర్వర్షత్యమ్భోధరో మధురమమ్భః ॥ 130
- తాత్పర్యము: మేఘం సముద్రం నుండి ఉప్పునీటిని స్వీకరించి లోకానికి మధురమైన మంచినీటిని వర్షించినట్లే, సజ్జనుడు ఇతరుల నుంచి అప్రియమైన మాటలు విన్నప్పటికీ తిరిగి ఎల్లప్పుడూ ప్రియమైన, హితకరమైన మాటలనే పలుకుతాడు.
131. శ్లోకము:
ఖలసఖ్యం ప్రాఙ్మధురం తన్యోఽన్తరాళే నిదాఘదినమన్తే ।
ఏకాదిమధ్యపరిణతిరమణీయా సాధుజనమైత్రీ ॥ 131
- తాత్పర్యము: దుర్జనుడితో స్నేహం మొదట్లో ఎంతో మధురంగా ఉండి, మధ్యలో పలుచనై, చివరకు వేసవికాలపు ఎండ తీవ్రతలా బాధాకరంగా మారుతుంది. కానీ సజ్జనుడితో మైత్రి మాత్రం ఆద్యంతం (మొదట్లో, మధ్యలో, చివరిలో) ఎల్లప్పుడూ ఒకే విధంగా ఆహ్లాదకరంగా, శ్రేయోదాయకంగా ఉంటుంది.
- పదార్థములు:
- ఏకాదిమధ్యపరిణతి (10) = ఎల్లప్పుడూ మార్పు లేకుండా ఒకే రీతిగా ఉండేది (ఆద్యంతం వికారం చెందనిది)
132. శ్లోకము:
న విమోచయితుం శక్యః క్షమాం మహాన్మోచితో యది కథంచిత్ ।
మన్దరగిరిరివ హి తలం నివర్తతే న తు స సమవాప్య ॥ 132
- తాత్పర్యము: గొప్పవాడైన వ్యక్తి ఓర్పును (క్షమను) ఎప్పటికీ వదులుకోడు; ఒకవేళ ఏదో విధంగా తన క్షమాగుణాన్ని కోల్పోయి పతనమైతే, మందర పర్వతం సముద్రపు అడుగుభాగం నుండి తిరిగి పైకి లేచినట్లుగా, అతను మళ్లీ తన ఔన్నత్యాన్ని సాధించి తీరతాడు తప్ప అట్టడుగున ఉండిపోడు.
133. శ్లోకము:
స్వాధీనైవ సమృద్ధిర్జనోపజీవ్యత్వముచ్ఛ్రయశ్ఛాయా ।
సత్పుంసో మరుభూరివ జీవనమాత్రం సమాశాస్యమ్ ॥ 133
- తాత్పర్యము: సజ్జనుడి సంపద, పరోపకారం, ఉన్నత శీలం, ఆశ్రయమిచ్చే గుణం అన్నీ స్వతస్సిద్ధంగా అతని ఆధీనంలోనే ఉంటాయి. ఎడారి భూమి కేవలం వర్షపు నీటిని ఆశించినట్లుగా, అతని నుండి లోకం ఆశించేది కేవలం జీవనాధారాన్ని మాత్రమే.
134. శ్లోకము:
సర్వస్య సర్వదాపి స్పర్శనయోగేన తాపమపనేతుమ్ ।
సుజనస్య వ్యజనస్య చ శక్తిమసంగృహ్ణతః పశ్య ॥ 134
- తాత్పర్యము: తనను ఆశ్రయించిన ప్రతి ఒక్కరి తాపాన్ని (బాధను/వేడిని) తన స్పర్శతో పోగొట్టే శక్తి సజ్జనుడికి, విసనకర్రకి మాత్రమే కలదు; ఆ శక్తి ఇతరులను పక్షపాతం లేకుండా ఆదుకోవడంలోనే ప్రకాశిస్తుంది.
135. శ్లోకము:
కిం మధునా కిం విధునా కిం సుధయా కిం చ వసుధయాఖిలయా ।
యది హృదయహారిచరితః పురుషః పునరేతి నయనయోరయనమ్ ॥ 135
- తాత్పర్యము: హృదయాన్ని ఆకట్టుకునే సచ్చరిత్ర గల ఉత్తమ పురుషుడు కళ్ల ఎదుటకు వస్తే — ఇక తేనెతో గానీ, చంద్రుడితో గానీ, అమృతంతో గానీ, సమస్త భూమండలంతో గానీ ఇంకేమి పని? ఆ ఆనందమే వీటన్నింటికన్నా గొప్పది.
- పదార్థములు:
- సుధయా (1) = అమృతముతో
- అయనమ్ (2) = స్థానము / దృష్టి పథము (కళ్ల ఎదుటకు రావడం)
136. శ్లోకము:
తే వన్ద్యాస్తే కృతినః శ్లాఘ్యాస్తేషాం హి జన్మనోత్పత్తిః ।
యైరుజ్ఝితాత్మకార్యైః సుహృదామర్థా హి సాధ్యన్తే ॥ 136
- తాత్పర్యము: ఎవరైతే తమ సొంత పనులను సైతం పక్కన పెట్టి మిత్రుల పనులను సాధించిపెడతారో, వారే నిజంగా పూజ్యులు, పుణ్యాత్ములు; వారి జన్మయే నిజంగా ప్రశంసనీయమైనది మరియు సార్థకమైనది.
137. శ్లోకము:
స్వల్ప్యాపి సాధుసంపద్భోగ్యా మహతాం న పృథ్వ్యపి ఖలశ్రీః ।
సారసమేవ పయస్తృషమపహరతి న వారిధేర్జాత్య ॥ 137
- తాత్పర్యము: సజ్జనుడి వద్ద ఉన్న సంపద కొద్దిపాటిదైనా అది ఇతరులకు ఉపయోగపడుతుంది; కానీ దుర్జనుడి సంపద ఎంత అపారమైనదైనా ఎవరికీ పనికిరాదు. కొలనులోని కొద్దిపాటి మంచినీరే దాహాన్ని తీరుస్తుంది కానీ, సముద్రంలో ఎంత విస్తారమైన నీరున్నా అది ఎవరి దాహాన్నీ తీర్చలేదు కదా!
138. శ్లోకము:
దోషో గుణాయ గుణినాం మహదపి దోషాయ దోషిణాం సుకృతమ్ ।
తృణమివ దుగ్ధాయ గవాం దుగ్ధమివ విషాయ సర్పాణామ్ ॥ 138
- తాత్పర్యము: గోవులు గడ్డిని తిని పాలుగా మార్చినట్లు, గుణవంతులు ఇతరుల చిన్న దోషాన్ని సైతం సద్గుణంగా మార్చి చూస్తారు. సర్పాలు పాలు తాగి విషాన్ని పెంచుకున్నట్లు, దుర్మార్గులు ఇతరుల గొప్ప ఉపకారాన్ని సైతం తమ దోషబుద్ధితో అపకారంగా మార్చుకుంటారు.
139. శ్లోకము:
విషమగతా అపి న బుధాః పరాభిభవమిశ్రితాం శ్రియం హి వాఞ్ఛన్తి ।
న పిబన్తి భౌమమమ్భః సరజసమితి చాతకా ఏతే ॥ 139
- తాత్పర్యము: ఎంతటి కష్టకాలంలోనైనా జ్ఞానులు పరాభావంతో కూడిన సంపదను కోరుకోరు. చాతక పక్షులు ఎంత దాహం వేసినా నేలపై పడిన ధూళితో కూడిన నీటిని తాగక, కేవలం స్వచ్ఛమైన స్వాతి వాన చినుకుల కోసమే ఎదురుచూస్తాయి కదా!
140. శ్లోకము:
యోగ్యతయైవ వినాశం ప్రాయోఽనార్యేషు యాన్తి గుణవన్తః ।
స్ఫుటవచనా ఏవ శుకాః పఞ్జరబన్ధం నిషేవన్తే ॥ 140
- తాత్పర్యము: స్పష్టంగా మాట్లాడగల సామర్థ్యం ఉండడం వల్లే చిలుకలు పంజరంలో బంధింపబడతాయి. అలాగే దుష్టుల మధ్య గుణవంతులు తమ గొప్ప యోగ్యత వల్లనే తరచుగా కష్టాలపాలవుతుంటారు.
- పదార్థములు:
- అనార్యేషు (3) = దుష్టుల యందు / నీచుల మధ్య
141. శ్లోకము:
నిర్గుణమప్యనురక్తం ప్రాయో న సమాశ్రితం జహతి సన్తః ।
సహ వృద్ధిక్షయభాజం వహతి శశాఙ్కః కలఙ్కమపి ॥ 141
- తాత్పర్యము: చంద్రుడు తన వృద్ధి, క్షయాలతో పాటు తనను ఆశ్రయించి ఉన్న నల్లని మచ్చను (కళంకాన్ని) కూడా ఎల్లప్పుడూ ఎలా మోస్తాడో — అలాగే సజ్జనులు తమను ఆశ్రయించి అనురాగంతో ఉన్నవారిని, వారిలో ఎలాంటి గుణాలు లేకపోయినా ఎన్నడూ విడిచిపెట్టరు.
142. శ్లోకము:
అన్త్యావస్థోఽపి బుధః స్వగుణం న జహాతి జాతిశుద్ధతయా ।
న శ్వేతభావముజ్ఝతి శఙ్ఖః శిఖిముక్తముక్తోఽపి ॥ 142
- తాత్పర్యము: శంఖము అగ్నిలో కాల్చబడి పదే పదే విసిరివేయబడినప్పటికీ తన సహజమైన తెల్లదనాన్ని ఎలా కోల్పోదో — అలాగే స్వభావసిద్ధమైన పరిశుద్ధత గల జ్ఞాని అంతిమ దశలో (మరణావస్థలో) సైతం తన సద్గుణాలను వదులుకోడు.
- పదార్థములు:
- శిఖి (4) = అగ్ని
143. శ్లోకము:
సాప్తపదీనం సఖ్యం భవేత్ప్రకృత్యా విశుద్ధచిత్తానామ్ ।
కిముతాన్యtagsోన్యగుణకథావిస్రమ్భనిబద్ధభావానామ్ ॥ 143
- తాత్పర్యము: స్వచ్ఛమైన మనస్సు గలవారికి కేవలం ఏడడుగులు కలిసి నడవడంచేతనే మైత్రి ఏర్పడుతుంది. ఇక పరస్పర సద్గుణాల ప్రశంసలతో, దృఢమైన నమ్మకంతో ఒకరితో ఒకరు ముడిపడి ఉన్నవారి స్నేహం గురించి చెప్పేదేముంది!
144. శ్లోకము:
స్పృహణీయాః కస్య న తే సుమతేః సరలాశయా మహాత్మానః ।
త్రయమపి యేషాం సదృశం హృదయం వచనం తథాచారః ॥ 144
- తాత్పర్యము: మనస్సు, మాట, ఆచరణ — ఈ మూడూ ఒకే విధంగా (ఏకరూపంలో) ఉండే మంచి బుద్ధి, నిష్కపటమైన భావాలు గల మహాత్ములు ఎవరికి మాత్రం పూజనీయులు కారు? అందరికీ ఆదరణీయులే!
145. శ్లోకము:
గుణినః సమీపవర్తీ పూజ్యో లోకస్య గుణవిహీనోఽపి ।
విమలేక్షణప్రసఙ్గాదఞ్జనమాప్నోతి కాణాక్షి ॥ 145
- తాత్పర్యము: మంచి కంటికి కాటుక పెట్టే క్రమంలో పక్కనే ఉన్న గుడ్డి కంటికి కూడా కాటుక అందినట్లు — గుణవంతుడి సాన్నిహిత్యంలో ఉన్న కారణం చేత గుణహీనుడైనవాడు కూడా లోకంలో గౌరవాన్ని పొందుతాడు.
146. శ్లోకము:
సహసిద్ధమిదం మహతాం ధనేష్వనాస్థా గుణేషు కృపణత్వమ్ ।
పరదుఃఖే కాతరతా మహచ్చ ధైర్యం స్వదుఃఖేషు ॥ 146
- తాత్పర్యము: ధనంపై ఆశ లేకపోవడం, గుణాలను గ్రహించడంలో అత్యాశ (ఎంత నేర్చినా చాలదనే తపన), ఇతరుల కష్టాన్ని చూసి చలించిపోవడం, తమకు కష్టాలు వచ్చినప్పుడు గొప్ప ధైర్యాన్ని ప్రదర్శించడం — ఇవి మహాత్ములకు స్వతస్సిద్ధంగా ఉండే లక్షణాలు.
147. శ్లోకము:
ఉపకృతిసాహసికతయా క్షతిమపి గణయన్తి నో గుణినః ।
జనయన్తి హి ప్రకాశం దీపశిఖాః స్వాఙ్గదాహేన ॥ 147
- తాత్పర్యము: దీపపు జ్యోతులు తమ శరీరాన్ని (వత్తిని, నూనెను) తామే కాల్చుకుంటూ లోకానికి వెలుగును ప్రసాదిస్తాయి. అలాగే గుణవంతులు పరోపకారం చేయాలనే తపనతో తమ శరీరానికి లేదా ప్రాణానికి కలిగే నష్టాన్ని సైతం లెక్కచేయరు.
148. శ్లోకము:
ఉపకర్తుమప్రకాశం క్షన్తుం న్యూనేష్వయాచితం దాతుమ్ ।
అభిసంధాతుం చ గుణైః శతేషు కేచిద్విజానన్తి ॥ 148
- తాత్పర్యము: తాము చేసిన ఉపకారాన్ని ప్రచారం చేసుకోకుండా ఉండడం, తమకంటే తక్కువవారిని/బలహీనులను క్షమించడం, అడగకుండానే దానం చేయడం, తమ సద్గుణాలతో ఇతరులను ఆకట్టుకోవడం — ఇటువంటి ఉత్తమ గుణాలు నూటికో కోటికో ఒక్కరికే తెలుస్తాయి.
149. శ్లోకము:
మా భూత్సజ్జనయోగో యది యోగో మా పునః స్నేహః ।
స్నేహో యది విరహో మా యది విరహో జీవ Orgితాశా కా ॥ 149
- తాత్పర్యము: సజ్జనులతో కలయిక జరగకపోవడమే మంచిది; ఒకవేళ కలిసినా వారిపై స్నేహం ఏర్పడకూడదు; ఒకవేళ స్నేహం ఏర్పడితే వారి ఎడబాటు రారాదు; ఒకవేళ వారి ఎడబాటు సంభవిస్తే ఇక బతకడంపై ఆశే ఉండదు (వారి వియోగం అంతటి తీవ్ర బాధను కలిగిస్తుంది).
150. శ్లోకము:
అమ్బరమనూరులఙ్ఘ్యం వసుంధరా సాపి వామనేకపదా ।
అబ్ధిరపి పోతలఙ్ఘ్యః సతాం మనః కేన తుల్యం స్యాత్ ॥ 150
- తాత్పర్యము: ఆకాశాన్ని అనూరుడు (సూర్య సారథియైన అరుణుడు/పక్షులు) దాటగలడు, విశాలమైన భూమిని వామనుడు ఒక్క అడుగుతో కొలిచాడు, అగాధమైన సముద్రాన్ని నావతో దాటవచ్చు. కానీ అపరిమితమైన లోతు, విశాలత కలిగిన సజ్జనుల మనస్సు దేనితోనూ పోల్చదగినది కాదు.
- పదార్థములు:
- అనూరు (5) = పాదములు లేనివాడు / తేలికగా ఎగిరే పక్ష్యాదులు (శ్లేషలో: అరుణుడు)
- పోత (6) = నావ / ఓడ
151. శ్లోకము:
కిమపేక్ష్య ఫలం పయోధరాన్ధ్వనతః ప్రార్థయతే మృగాధిపః ।
ప్రకృతిః ఖలు సా మహీయసః సహతే నాన్యసమున్నతిం యయా ॥ 151
- తాత్పర్యము: గర్జించే మేఘాల నుంచి సింహం ఏ ఫలితాన్ని ఆశించి ఎదురుదాడికి గర్జిస్తుంది? ఏ ఫలమూ ఆశించదు! ఇతరుల ఆధిక్యాన్ని లేదా ఉద్ధతిని సహించకపోవడమే కదా గొప్ప పరాక్రమవంతుల సహజ స్వభావం!
- పదార్థములు:
- ధ్వనతః (7) = శబ్దం చేస్తున్న / గర్జిస్తున్న (మేఘాలను)
- ప్రకృతిః (8) = సహజ స్వభావము
- సమున్నతిమ్ (9) = ఔన్నత్యమును / ఆధిక్యతను
152. శ్లోకము:
వచనైరసతాం మహీయసో న ఖలు వ్యేతి గురుత్వముద్ధతైః ।
కిమపైతి రజోభిరౌర్వరైరవకీర్ణస్య మణేర్మహార్థతా ॥ 152
- తాత్పర్యము: దుష్టులు మాట్లాడే కఠినమైన, గర్వంతో కూడిన మాటల వల్ల మహాత్ముల గొప్పతనం ఎంతమాత్రం తగ్గదు. నేలధూళి పడటం వల్ల కప్పబడినంత మాత్రాన దివ్యరత్నం యొక్క విలువైన స్వభావం ఎన్నడైనా పోతుందా? పోదు కదా!
- పదార్థములు:
- ఉద్ధతైః (1) = నిష్ఠురమైన / కఠినమైన మాటలచేత
- ఔర్వరైః (2) = భూసంబంధమైన (నేలధూళిచేత)
- అవకీర్ణస్య (3) = కప్పబడినదాని (రత్నమునకు)
153. శ్లోకము:
ప్రకటాన్యపి నైపుణం మహత్పరవాచ్యాని చిరాయ గోపితుమ్ ।
వివరితుమథాత్మనో గుణాన్భృశమాకౌశలమార్యచేతసామ్ ॥ 153
- తాత్పర్యము: ఇతరులలో స్పష్టంగా కనిపించే దోషాలను సైతం బయటకు రానివ్వకుండా శాశ్వతంగా దాచిపెట్టడంలో మహాత్ములకు ఎంతో నైపుణ్యం ఉంటుంది; కానీ తమలోని సద్గుణాలను ఇతరుల ముందు ప్రదర్శించి చెప్పుకోవడంలో మాత్రం వారు ఎంతో నైపుణ్యహీనులుగా (అనర్హులుగా) ఉంటారు.
- పదార్థములు:
- నైపుణమ్ (4) = నేర్పు / కౌశలము
- పరవాచ్యాని (5) = ఇతరుల నిందలు / దోషములు
154. శ్లోకము:
కిమివాఖిలలోకకీర్తితం కథయత్యాత్మగుణం మహామనాః ।
వదితా న లఘీయసోఽపరః స్వగుణం తేన వదత్యసౌ స్వయమ్ ॥ 154
- తాత్పర్యము: సమస్త లోకమూ వేనోళ్ల పొగుడుతున్నప్పుడు ఉత్తముడైనవాడు తన గుణాలను తానుగా ఎందుకు చెప్పుకుంటాడు? కానీ అల్పుడైనవాని గుణాలను ప్రశంసించేవారు లోకంలో మరెవరూ ఉండరు కనుక, వాడే స్వయంగా తన గుణాలను తానే చాటుకుంటాడు.
- పదార్థములు:
- వదితా (6) = చెప్పేవాడు / ప్రశంసించేవాడు
155. శ్లోకము:
విసృజన్త్యవికత్థినః పరే విషమాశీవిషవన్నరాః క్రుధమ్ ।
దధతోఽన్తరేసారరూపతాం ధ్వనిసారాః పటహా ఇవేతరే ॥ 155
- తాత్పర్యము: ఆత్మస్తుతి చేసుకోని కొందరు వీరులు విషసర్పాల వలె బయటకు శబ్దం చేయకుండానే శత్రువులపై తమ ప్రచండమైన కోపాన్ని ప్రదర్శిస్తారు; కానీ అంతస్సారం ఏమీ లేని అల్పులు మాత్రం లోపల శూన్యమై కేవలం బాహ్య శబ్దాన్నే చేసే డప్పుల (తప్పుల) వలె కేకలు వేస్తూ గర్జిస్తారు.
- పదార్థములు:
- అవికత్థినః (7) = ఆత్మప్రశంస చేసుకోనివారు
- ఆశీవిషవత్ (8) = భయంకరమైన విషసర్పం వలె
- అన్తరే (9) = లోపల / అంతరంగంలో
156. శ్లోకము:
జితరోషతయా మహాధియః సపది క్రోధజితో లఘుర్జనః ।
విజితేన జితస్య దుర్మతేర్మతిమద్భిః సహ కా విరోధితా ॥ 156
- తాత్పర్యము: మహాత్ములు కోపాన్ని తమ ఆధీనంలో ఉంచుకుంటారు; కానీ అల్పుడైనవాడు కోపానికి బానిసైపోతాడు. తానే స్వయంగా కోపానికి దాసుడైన ఆ దుర్మార్గుడికి, ఆ కోపాన్నే జయించిన బుద్ధిమంతులతో అసలు పోటీ లేదా శత్రుత్వం ఎక్కడ ఉంటుంది?
157. శ్లోకము:
ఇయమున్నతసత్త్వశాలినాం మహతాం కాపి కఠోరచిత్తతా ।
ఉపకృత్య భవన్తి దూరతః పరతః ప్రత్యుపకారశఙ్కయా ॥ 157
- తాత్పర్యము: ఉత్తమ స్వభావం గల మహాత్ముల మనస్తత్వంలో ఒక విచిత్రమైన కఠినత్వం కనిపిస్తుంది. తాము ఇతరులకు ఉపకారం చేసిన వెంటనే, వారు ఎక్కడ తనకు తిరిగి ప్రత్యుపకారం చేస్తారో అనే భయంతో (ఆశించకుండా) వారికి చాలా దూరంగా వెళ్లిపోతారు.
158. శ్లోకము:
సావలేపముపలిప్సితే పరైరభ్యుపైతి వికృతిం రజస్యపి ।
అర్థితస్తు న మహాన్సమీహతే జీవనం కిము ధనం ధనాయితమ్ ॥ 158
- తాత్పర్యము: అహంకారంతో దేన్నైనా లాక్కోవాలని చూస్తే చివరకు ఒక ధూళికణం కూడా ఎదురుతిరిగి వికారానికి లోనవుతుంది (కంటిలో పడి బాధిస్తుంది). కానీ వినయంతో అర్థించి అడిగినప్పుడు మహాత్ముడు సంపదనే కాదు, అవసరమైతే తన ప్రాణాన్ని సైతం ధారపోయడానికి వెనుకాడడు.
- పదార్థములు:
- వికృతిమ్ (10) = మార్పును / వికారమును
159. శ్లోకము:
ఆదిమధ్యనిధనేషు సౌహృదం సజ్జనే భవతి నేతరే జనే ।
ఛేదతాపనవిధర్షతాడనైర్నాన్యభావముపయాతి కాఞ్చనమ్ ॥ 159
- తాత్పర్యము: ప్రారంభంలోనూ, మధ్యలోనూ, చివరలోనూ సజ్జనుల మైత్రి ఎల్లప్పుడూ ఒకేరీతిగా స్థిరంగా ఉంటుంది; కానీ ఇతరుల విషయంలో అలా ఉండదు. బంగారాన్ని కోసినా, కాల్చినా, గీసినా, సుత్తితో కొట్టినా అది తన సహజ శుద్ధతను ఎలా మార్చుకోదో, సజ్జనుని స్నేహం కూడా ఎలాంటి పరిస్థితుల్లోనూ మారదు.
- పదార్థములు:
- కాఞ్చనమ్ (11) = సువర్ణము / బంగారము
160. శ్లోకము:
చాతకస్త్రిచతురాన్పయః కణాన్ యాచతే జలధరం పిపాసయా ।
సోఽపి పూరయతి విశ్వమమ్భసా హన్త హన్త మహతాముదారతా ॥ 160
- తాత్పర్యము: చాతక పక్షి దాహంతో మేఘాన్ని మూడు నాలుగు నీటిబొట్లను మాత్రమే యాచిస్తుంది; కానీ ఆ మేఘం మాత్రం సమస్త లోకాన్ని విస్తారమైన జలంతో నింపివేస్తుంది. ఆహా! మహాత్ముల ఔదార్యం ఎంతటి అద్భుతమైనదో కదా!
161. శ్లోకము:
దోషజాతమవధీర్య మానసే ధారయన్తి గుణమేవ సజ్జనాః ।
క్షారభావమపనీయ గృహ్ణతే వారిధేః సలిలమేవ వారిదాః ॥ 161
- తాత్పర్యము: మేఘాలు సముద్రం నుండి నీటిని తీసుకునేటప్పుడు దానిలోని ఉప్పుదనాన్ని (దోషాన్ని) విడిచిపెట్టి స్వచ్ఛమైన నీటిని మాత్రమే ఎలా గ్రహిస్తాయో — అలాగే సజ్జనులు కూడా ఇతరులలోని దోషాలన్నింటినీ ఉపేక్షించి వారిలోని సద్గుణాలను మాత్రమే తమ హృదయంలో నిలుపుకుంటారు.
162. శ్లోకము:
సజ్జనస్య హృదయం నవనీతం యద్వదన్తి కవయస్తదలీకమ్ ।
అన్యదేహవిలసత్పరితాపాత్సజ్జనో ద్రవతి నో నవనీతమ్ ॥ 162
- తాత్పర్యము: సజ్జనుల హృదయం వెన్న వంటిది అని కవులు చెప్పే మాట అసత్యం. ఎందుకంటే వెన్న తనకు వేడి తగిలినప్పుడు మాత్రమే కరుగుతుంది; కానీ సజ్జనుడు మాత్రం ఇతరుల శరీరానికి లేదా మనస్సుకు కలిగే బాధను చూసి స్వయంగా కరిగి నీరవుతాడు.
163. శ్లోకము:
ఉపకారిణి వీతమత్సరే వా సదయత్వే యది తత్ర కోఽతిరేకః ।
అహితే సహసాపరాద్ధలబ్ధే సఘృణం యస్య మనః సతాం స ధుర్యః ॥ 163
- తాత్పర్యము: ఉపకారం చేసినవారి పట్ల, అసూయ లేనివారి పట్ల దయ చూపించడంలో గొప్పతనమేమీ లేదు. కానీ తనకు అపకారం తలపెట్టిన శత్రువు చేతికి చిక్కినప్పటికీ, అతనిపై కూడా దయ, కరుణ చూపే మనస్సు ఎవడికుందో అతడే సజ్జనులలో అగ్రగణ్యుడు.
164. శ్లోకము:
తుఙ్గాత్మనాం తుఙ్గతరాః సమర్థా మనోరథాన్పూరయితుం న నీచాః ।
ధారాధరా ఏవ ధరాధరాణాం నిదాఘదాహం శమయితుం న నద్యః ॥ 164
- తాత్పర్యము: ఉన్నతమైన పర్వతాల యొక్క తీవ్ర వేసవి తాపాన్ని ఆకాశంలో ఎత్తుగా ఉండే మేఘాలు మాత్రమే తమ వర్షధారలతో పోగొట్టగలవు తప్ప కింద ప్రవహించే నదులు ఆపలేవు. అలాగే ఉన్నత భావాలు గల ఉత్తముల కోరికలను వారికంటే ఉన్నతులైన సమర్థులే తీర్చగలరు తప్ప నీచులు ఏమాత్రం తీర్చలేరు.
- పదార్థములు:
- శమయితుమ్ (12) = శాంతింపజేయుటకు / పోగొట్టుటకు
165. శ్లోకము:
ప్రకామమభ్యస్యతు నామ విద్యాః సౌజన్యమభ్యాసవశాదలభ్యమ్ ।
కర్ణౌ సపత్న్యః ప్రవిశాలయేయుర్విశాలయేదక్షియుగం న కోఽపి ॥ 165
- తాత్పర్యము: ఒకడు కోరుకున్నన్ని విద్యలను బాగా అభ్యసించవచ్చు గాక; కానీ సహజమైన మంచితనం (సౌజన్యం) అనేది కేవలం సాధన వల్ల లభించదు. సాటి స్త్రీలు ఆభరణాల బరువుతో చెవులను పెద్దవిగా సాగదీయగలరేమో కానీ, ఎవరూ తమ సహజమైన కనుదోయిని విశాలంగా మార్చలేరు కదా!
166. శ్లోకము:
సన్తోఽపి సన్తః క్వ కిరన్తు తేజః క్వ న జ్వలన్తు క్వ నను ప్రథన్తామ్ ।
విధాయ రుద్ధా నను వేధసైవ బ్రహ్మాణ్డకోషే ఘటదీపకల్పాః ॥ 166
- తాత్పర్యము: సజ్జనులు తమ దివ్యతేజాన్ని ఎక్కడ ప్రసరింపజేయగలరు? ఎక్కడ ప్రకాశించగలరు? ఎలా విస్తరించగలరు? బ్రహ్మదేవుడు వారిని ఈ సంసారమనే బ్రహ్మాండపు గూటిలో కుండలో పెట్టిన దీపం వలె పరిమితుల్ని చేసి కట్టిపడేశాడు కదా!
- పదార్థములు:
- రుద్ధాః (13) = బంధింపబడినవారు / కష్టాలచే నిరోధింపబడినవారు
167. శ్లోకము:
ప్రసాదమాధుర్యగుణోపపన్నా యత్నవాదనౌచిత్యపరాఙ్ముఖానామ్ ।
అర్థాః కవీనామివ సజ్జనానాం సర్వస్య సర్వావసరోపయోగాః ॥ 167
- తాత్పర్యము: అనౌచిత్యాన్ని విడిచిపెట్టి, ప్రసాద-మాధుర్య గుణాలతో శోభిల్లే ఉత్తమ కవుల కావ్యార్థాల వలెనే — సజ్జనుల సంపదలు కూడా సకల జనులకు, అన్ని సందర్భాలలోనూ ఆశ్రయమై ఉపయోగాన్ని చేకూరుస్తాయి.
168. శ్లోకము:
వనేఽపి సింహా మృగమాంసభక్షిణో బుభుక్షితా నైవ తృణం చరన్తి ।
ఏవం కులీనా వ్యసనాభిభూతా న నీచకర్మాణి సమాచరన్తి ॥ 168
- తాత్పర్యము: అడవిలో జంతువుల మాంసాన్ని భక్షించే సింహాలు ఎంతటి ఆకలితో అలమటించినా గడ్డిని ఏనాడూ మేయవు. అలాగే ఉన్నత వంశంలో జన్మించిన ఉత్తములు ఎంతటి ఆపదలు, కష్టాలు చుట్టుముట్టినా నీచమైన పనులను ఎప్పటికీ చేయరు.
169. శ్లోకము:
అహో మహత్త్వం మహతామేషు విపత్తికాలేఽపి పరోపకారః ।
యథాస్యమధ్యే పతితోఽపి రాహోః కలానిధిః పుణ్యచయం దదాతి ॥ 169
- తాత్పర్యము: ఆపదలు చుట్టుముట్టిన కాలంలో సైతం పరోపకారం చేయడమనేది ఈ లోకంలోని మహాత్ములకు గల ఎంతటి గొప్ప లక్షణమో కదా! చంద్రుడు గ్రహణ సమయంలో రాహువు యొక్క నోటిలో చిక్కుకుపోయినప్పటికీ, ఆ సమయంలో భూమిపై స్నానదానాలు చేసే మానవులకు అనంతమైన పుణ్యరాశిని ప్రసాదిస్తాడు కదా!
- పదార్థములు:
- ఆస్యమధ్యే (14) = ముఖములో / నోటి మధ్యలో (చిక్కుకున్నప్పటికీ)
170. శ్లోకము:
పిబన్తి నద్యః స్వయమేవ నామ్భః స్వయం న ఖాదన్తి ఫలాని వృక్షాః ।
నాదన్తి సస్యం ఖలు వారివాహాః పరోపకారాయ సతాం విభూతయః ॥ 170
- తాత్పర్యము: నదులు తమ నీటిని తాము తాగవు; చెట్లు తమ పండ్లను తాము తినవు; మేఘాలు తాము పండించిన పంటలను తాము తినవు. అలాగే సజ్జనుల సంపదలు, శక్తులు కూడా కేవలం ఇతరులకు ఉపకారం చేయడానికే ఉంటాయి.
171. శ్లోకము:
రత్నాకరః కిం కురుతే స్వరత్నైర్విన్ధ్యాచలః కిం కరిభిః కరోతి ।
శ్రీఖణ్డఖణ్డైర్మలయాచలః కిం పరోపకారాయ సతాం విభూతయః ॥ 171
- తాత్పర్యము: సముద్రం తనలోని రత్నాలతో ఏం చేసుకుంటుంది? వింధ్య పర్వతం తన ఏనుగులతో ఏం చేస్తుంది? మలయ పర్వతం తనలోని చందనపు చెక్కలతో ఏం చేసుకుంటుంది? ఏమీ చేసుకోవు. అలాగే సజ్జనుల వద్ద ఉన్న వైభవాలు ఇతరులకు మేలు చేయడానికే ఉపయోగపడతాయి.
172. శ్లోకము:
శ్లాఘ్యః స ఏకో భువి మానవానాం స ఉత్తమః సత్పురుషః స ధన్యః ।
యస్యార్థినో వా శరణాగతా వా నాశావిభఙ్గాద్విముఖాః ప్రయాన్తి ॥ 172
- తాత్పర్యము: ఎవరి వద్దకు వచ్చిన యాచకులు గానీ, శరణు కోరి వచ్చినవారు గానీ ఆశాభంగం చెంది నిరాశతో వెనుదిరిగి వెళ్లరో — అటువంటి వ్యక్తియే మానవులందరిలో ప్రశంసనీయుడు, ఉత్తముడు, సత్పురుషుడు మరియు ధన్యుడు.
173. శ్లోకము:
సన్తస్తృణోత్సారణముత్తమాఙ్గాత్సువర్ణకోట్యర్పణమామనన్తి ।
ప్రాణవ్యయే వాపి కృతోపకారాః ఖలాః పరే వైటమిహోద్వహన్తి ॥ 173
- తాత్పర్యము: సజ్జనులు తమ తల మీద పడిన గడ్డిపరకను తీసివేసిన చిన్న సహాయాన్ని కూడా కోటి బంగారు నాణేలను ఇచ్చినంత గొప్పగా భావిస్తారు. కానీ దుష్టులు మాత్రం తమ ప్రాణాలను రక్షించేంతటి మహోపకారం చేసినప్పటికీ, తిరిగి శత్రుత్వాన్నే పెంచుకుంటారు.
174. శ్లోకము:
కటు క్వణన్తో మలదాయకాః ఖలాస్తుదన్త్యలం బన్ధనశృఙ్ఖలా ఇవ ।
మనస్తు సాధుధ్వనిభిః పదే పదే హరన్తి సన్తో మణినూపురా ఇవ ॥ 174
- తాత్పర్యము: దుర్జనులు సంకెళ్ల వలె కర్ణకఠోరంగా శబ్దం చేస్తూ, మాలిన్యాన్ని అంటిస్తూ పదే పదే బాధిస్తారు. కానీ సజ్జనులు రత్నాల గజ్జెల వలె మధురమైన మాటలతో అడుగడుగునా మనస్సుకు ఆహ్లాదాన్ని, ఆనందాన్ని కలిగిస్తారు.
175. శ్లోకము:
క్షారం జలం వారిముచః పిబన్తి తదేవ కృత్వా మధురం వమన్తి ।
సన్తస్తథా దుర్జనదుర్వచాంసి పీత్వా చ సూక్తాని సముద్గిరన్తి ॥ 175
- తాత్పర్యము: మేఘాలు సముద్రపు ఉప్పునీటిని తాగి దానినే మధురమైన అమృతపు జలంగా ఎలా వర్షిస్తాయో — అలాగే సజ్జనులు కూడా దుష్టులు పలికే కఠినమైన దుర్భాషలను విని కూడా, బదులుగా మంచి సూక్తులను, హితవచనాలనే వెలువరిస్తారు.
176. శ్లోకము:
అయం స్వభావః స్వత ఏవ యత్పరశ్రమాపనోదావరణం మహాత్మానామ్ ।
సుధాంశురేష స్వయమర్కకర్కశప్రభాభితప్తామవతి క్షితిం కిల ॥ 176
- తాత్పర్యము: ఇతరుల శ్రమను, అలసటను పోగొట్టి రక్షించడమనేది మహాత్ములకు సహజసిద్ధంగా ఉండే స్వభావం. చంద్రుడు సూర్యుని తీక్షణమైన ఎండ తీవ్రతతో తపించిపోయిన భూమిని తన చల్లని అమృత కిరణాలతో స్వయంగా సేదదీర్చి కాపాడుతున్నాడు కదా!
177. శ్లోకము:
కర్ణేజపానాం వచనప్రపఞ్చాన్మహాత్మనః క్వాపి న దూషయన్తి ।
భుజఙ్గమానాం గరలప్రసఙ్గాన్నాపేయతాం యాన్తి మహాసరాంసి ॥ 177
- తాత్పర్యము: చాడీలు చెప్పేవారి మాయమాటల వల్ల వివేకవంతులైన మహాత్ములు ఎవరినీ నిందించరు లేదా ద్వేషించరు. సర్పాలు అందులో సంచరించినంత మాత్రాన మహా సరస్సులలోని జలాలు తాగడానికి పనికిరానివిగా (విషతుల్యంగా) మారవు కదా!
178. శ్లోకము:
అపాం నిధిం వారిభిరర్చయన్తి దీపేన సూర్యం ప్రతిబోధయన్తి ।
తాభ్యాం తయోః కిం పరిపూర్ణతా స్యాద్భక్త్యా హి తుష్యన్తి మహానుభావాః ॥ 178
- తాత్పర్యము: జలనిధియైన సముద్రుడిని నీళ్లతో అర్చిస్తారు, సకల లోకాలకు వెలుగునిచ్చే సూర్యుడికి చిన్న దీపంతో హారతి ఇస్తారు; అంతమాత్రాన వారికి కలిగే లోటుతీర్పు ఏముంటుంది? ఏమీ ఉండదు, కానీ మహాత్ములు సమర్పించే పదార్థాల కన్నా వెనుక ఉన్న భక్తికే సంతుష్టులవుతారు.
179. శ్లోకము:
దానాయ లక్ష్మీః సుకృతాయ విద్యా చిన్తా పరబ్రహ్మవినిశ్చయాయ ।
పరోపకారాయ వచాంసి యస్య వన్ద్యస్త్రిలోకీతిలకః స ఏకః ॥ 179
- తాత్పర్యము: ఎవరి సంపద దానం కొరకో, ఎవరి విద్య పుణ్యకార్యాల కొరకో, ఎవరి ఆలోచనలు పరబ్రహ్మ తత్త్వాన్ని తెలుసుకోవడం కొరకో, ఎవరి మాటలు ఇతరులకు ఉపకారం చేయడం కొరకో ఉంటాయో — అతడొక్కడే ముల్లోకాలకూ తిలకం వంటి పూజనీయుడు.
180. శ్లోకము:
న దుర్జనానామిహ కోఽపి దోషస్తేషాం స్వభావో హి గుణాసహిష్ణుః ।
ద్వేష్యైవ కేషాంచన చన్ద్రఖణ్డవిపాణ్డురా పుణ్డ్రకశర్కరాపి ॥ 180
- తాత్పర్యము: ఇందులో దుర్జనుల తప్పేమీ లేదు, ఇతరుల సుగుణాలను సహించలేకపోవడమే వారి సహజ స్వభావం. చంద్రుని వలె తెల్లగా, ఎంతో మధురంగా ఉండే మేలైన చెరకు పంచదార సైతం (పైత్య రోగం ఉన్న) కొందరికి రోతగానూ, ద్వేషపూరితంగానూ అనిపిస్తుంది కదా!
181. శ్లోకము:
దీపాః స్థితం వస్తు విభావయన్తి కులప్రదీపాస్తు భవన్తి కేచిత్ ।
చిరవ్యతీతానపి పూర్వజాన్ యే ప్రకాశయన్తి స్వగుణప్రకర్షాత్ ॥ 181
- తాత్పర్యము: సాధారణ దీపాలు కేవలం తమ ఎదుట ఉన్న వస్తువులను మాత్రమే చూపిస్తాయి; కానీ కొందరు సత్పుత్రులు వంశానికే దివ్యదీపాలుగా నిలుస్తారు. వారు తమ సుగుణాల ఔన్నత్యంతో ఎప్పుడో గతించిన తమ పూర్వీకులను సైతం లోకంలో ప్రకాశింపజేస్తారు (వారికి శాశ్వత కీర్తిని తెస్తారు).
182. శ్లోకము:
వ్రతే వివాదం విమతిం వివేకే సత్యేఽతిశఙ్కాం వినయే వికారమ్ ।
గుణేఽవమానం కుశలే నిషేధం ధర్మే విరోధం న కరోతి సాధుః ॥ 182
- తాత్పర్యము: సజ్జనుడైనవాడు నియమపాలనలో వాదోపవాదాలు చేయడు, వివేకవంతుల విషయంలో విభేదించడు, సత్యం పట్ల మితిమీరిన అనుమానం పెంచుకోడు, వినయం చూపడంలో కపట వికారాలు చూపడు, సద్గుణాన్ని అవమానించడు, క్షేమకరమైన పనులను అడ్డుకోడు, ధర్మానికి విరోధంగా ఎన్నడూ ప్రవర్తించడు.
183. శ్లోకము:
వన్ద్యః స పుంసాం త్రిదశాభినన్ద్యః కారుణ్యపుణ్యోపచయక్రియాభిః ।
సంసారసారత్వముపైతి యస్య పరోపకారాభరణం శరీరమ్ ॥ 183
- తాత్పర్యము: కరుణతో కూడిన పుణ్యకార్యాల ద్వారా, పరోపకారమే ఆభరణంగా గల ఎవరి శరీరమైతే సంసారంలో సార్థకతను పొందుతుందో — అటువంటి మహనీయుడు మానవులందరికీ పూజ్యుడై, దేవతలచేత సైతం కొనియాడబడతాడు.
184. శ్లోకము:
కిం చన్ద్రమాః ప్రత్యుపకారలిప్సయా కరోతి గోభిః కుముదావబోధనమ్ ।
స్వభావ ఏవోన్నతచేతసాం సతాం పరోపకారవ్యసనం హి జీవితమ్ ॥ 184
- తాత్పర్యము: చంద్రుడు తన కిరణాల ద్వారా కలువలను వికసింపజేసేది ఏమైనా ప్రత్యుపకారాన్ని ఆశించా? కాదు కదా! ఉన్నతమైన హృదయం గల మహాత్ములకు పరోపకారమే ఒక వ్యసనంగా మారిపోవడం వారి సహజ స్వభావం; అదే వారి జీవితం.
- పదార్థములు:
- గోభిః = కిరణములచేత (చంద్రకిరణాలతో)
- కుముదావబోధనమ్ = కలువల వికాసమును
185. శ్లోకము:
చిరాయ సత్సఙ్గమశుద్ధమానసో న యాత్యసత్సఙ్గతమాత్మవాన్నరః ।
మనోహరేన్దీవరఖణ్డగోచరో న జాతు భృఙ్గః కుణపే నిలీయతే ॥ 185
- తాత్పర్యము: ఎల్లప్పుడూ సజ్జనుల సాంగత్యంతో నిర్మలమైన మనస్సు కలిగిన జ్ఞాని ఎన్నడూ దుర్జనుల సహవాసాన్ని కోరడు. అందమైన నల్లకలువల సమూహాల మధ్య విహరించే తుమ్మెద ఏనాడైనా శవం లేదా కుళ్లిన కళేబరంపై వాలుతుందా? ఎప్పటికీ వాలదు కదా!
- పదార్థములు:
- ఇన్దీవర = నల్లకలువ
- కుణపే = శవము నందు / కుళ్లిన శరీరము నందు
186. శ్లోకము:
ఇదం హి మాహాత్మ్యవిశేషసూచకం వదన్తి చిహ్నం మహతాం మనీషిణః ।
మనో యదేషాం సుఖదుఃఖసంభవే ప్రయాతి నో హర్షవిషాదవశ్యతామ్ ॥ 186
- తాత్పర్యము: సుఖదుఃఖాలు ఎదురైనప్పుడు మనస్సు పొంగిపోవడం (అతిహర్షం) గానీ, కుంగిపోవడం (తీవ్ర విషాదం) గానీ చెందకుండా నిశ్చలంగా ఉండడమే మహాత్ముల యొక్క విశేష మాహాత్మ్యాన్ని తెలిపే ప్రధాన లక్షణమని విద్వాంసులు చెబుతారు.
187. శ్లోకము:
సుభాషితైః ప్రీతిరనున్నతిః శ్రియా పరార్థనిష్పత్తిపటీయసీ క్రియా ।
గుణేష్వతృప్తిర్గుణవత్సు చాదరో నిగూఢమేతచ్చరితం మహాత్మనామ్ ॥ 187
- తాత్పర్యము: సుభాషితాల పట్ల అనురక్తి కలిగి ఉండడం, సంపద వచ్చినా అహంకరించకపోవడం, పరోపకారాన్ని నేర్పుగా పూర్తి చేయడం, సుగుణాలను గ్రహించడంలో ఎప్పుడూ తృప్తి చెందకపోవడం, గుణవంతుల పట్ల అమితమైన ఆదరాన్ని చూపడం — ఇవి మహాత్ముల యొక్క గంభీరమైన, అత్యున్నతమైన నడవడికలు.
- పదార్థములు:
- అనున్నతిః (1) = సంపద ఉన్నప్పటికీ అహంకారము లేకుండుట / వినయము
188. శ్లోకము:
విపది ధైర్యమథాభ్యుదయే క్షమా సదసి వాక్పటుతా యుధి విక్రమః ।
యశసి చాభిరుచిర్వ్యసనం శ్రుతౌ ప్రకృతిసిద్ధమిదం హి మహాత్మనామ్ ॥ 188
- తాత్పర్యము: ఆపదలలో ధైర్యం, సంపదలు/అభ్యుదయం కలిగినప్పుడు ఓర్పు (క్షమ), సభలలో అనర్గళమైన వాక్చాతుర్యం, యుద్ధంలో అద్భుతమైన పరాక్రమం, సత్కీర్తి పట్ల అమితాసక్తి, వేదశాస్త్రాల అధ్యయనంపై నిరంతర దీక్ష — ఇవన్నీ మహాత్ములకు సహజసిద్ధంగా అబ్బే సద్గుణాలు.
- పదార్థములు:
- వాక్పటుతా (2) = వక్తృత్వ శక్తి / చక్కగా మాట్లాడే నేర్పు
- శ్రుతౌ (3) = వేద శాస్త్రముల యందు
- ప్రకృతిసిద్ధమ్ (4) = సహజసిద్ధముగా స్వభావముతోనే ఏర్పడినది
189. శ్లోకము:
అవిరతం పరకార్యకృతాం సతాం మధురిమాతిశయేన వచోఽమృతమ్ ।
అపి చ మానసమమ్బునిధిర్యశో విమలశారదపార్వణచన్ద్రికా ॥ 189
- తాత్పర్యము: నిరంతరం పరోపకారంలో నిమగ్నమయ్యే సజ్జనుల వాక్కు అమిత మాధుర్యంతో కూడిన అమృతం వంటిది; వారి మనస్సు సముద్రమంత గంభీరమైనది, విశాలమైనది; వారి కీర్తి నిర్మలమైన శరదృతువు పున్నమి వెన్నెలలా స్వచ్ఛంగా ముల్లోకాలనూ ప్రకాశింపజేస్తుంది.
190. శ్లోకము:
యది దహత్యనలోఽత్ర కిమద్భుతం యది చ గౌరవమద్రిషు కిం తతః ।
లవణమమ్బు సదైవ మహోదధేః ప్రకృతిరేవ సతామవిషాదితా ॥ 190
- తాత్పర్యము: అగ్ని దహించడంలో వింతేముంది? పర్వతాలు బరువుగా ఉండడంలో ఆశ్చర్యమేముంది? మహాసముద్రపు నీరు ఎల్లప్పుడూ ఉప్పగా ఉండడం ఎంత సహజమో — సజ్జనులు ఎన్ని కష్టాలు ఎదురైనా ఏమాత్రం కుంగిపోకుండా నిబ్బరంగా ఉండడం కూడా అంతే సహజసిద్ధమైన స్వభావం.
191. శ్లోకము:
ఆపద్గతః ఖలు మహాశయచక్రవర్తీ విస్తారయత్యకృతపూర్వముదారభావమ్ ।
కాలాగురుర్దహనమధ్యగతః సమన్తాల్లోకోత్తరం పరిమలం ప్రకటీకరోతి ॥ 191
- తాత్పర్యము: కృష్ణాగరు చెక్క అగ్నిలో పడి కాలుతున్నప్పుడు నలుదిక్కులా మునుపెన్నడూ లేని అద్భుతమైన సువాసనలను ఎలా వెదజల్లుతుందో — అలాగే మహాత్ములలో అగ్రగణ్యుడైన చక్రవర్తి వంటి వ్యక్తి తీవ్ర ఆపదలలో చిక్కుకున్నప్పుడు కూడా అంతకుముందెన్నడూ చూడని అత్యున్నతమైన ఔదార్యాన్ని ప్రదర్శిస్తాడు.
192. శ్లోకము:
యః ప్రీణయేత్సుచరితైః పితరం స పుత్రో యద్భర్తురేవ హితమిచ్ఛతి తత్కలత్రమ్ ।
తన్మిత్రమాపది సుఖే చ సమక్రియం యదేతత్త్రయం జగతి పుణ్యకృతో లభన్తే ॥ 192
- తాత్పర్యము: తన సత్ప్రవర్తనతో తండ్రిని సంతోషపెట్టేవాడే నిజమైన పుత్రుడు; భర్త క్షేమాన్నే ఎల్లప్పుడూ కోరుకునేదే నిజమైన భార్య; కష్టంలోనూ సుఖంలోనూ సమానంగా తోడుండేవాడే నిజమైన మిత్రుడు. ఈ ముగ్గురూ లోకంలో పూర్వజన్మలో విశేష పుణ్యం చేసుకున్నవారికే లభిస్తారు.
193. శ్లోకము:
ప్రేమైవ మాస్తు యది చేత్పథికేన సార్థం తేనాపి చేద్గుణవతా న సమం కదాచిత్ ।
తేనాపి చేద్భవతు మాస్తు కదాపి భఙ్గో భఙ్గోఽపి చేద్భవతు వశ్యమవశ్యమాయుః ॥ 193
- తాత్పర్యము: బాటసారితో (అశాశ్వతుడైన పరాయివానితో) స్నేహం/ప్రేమ కలగకపోవడమే మేలు; ఒకవేళ కలిగినా అతను సుగుణవంతుడు కాకపోవడమే మంచిది (గుణవంతుడైతే వియోగం భరించలేం); ఒకవేళ అలాంటి గుణవంతుడితో మైత్రి ఏర్పడితే ఆ స్నేహానికి ఎన్నడూ భంగం (ఎడబాటు) రాకూడదు; ఒకవేళ వియోగం తప్పకపోతే ఆ బాధను భరించేబదులు ఆయుష్షు అంతమైపోవడమే మేలు.
- పదార్థములు:
- పథికేన సార్థమ్ (5) = బాటసారితో కలయిక / స్నేహము
- సమమ్ (6) = కలిసి / సహవాసము
- భఙ్గః (7) = వియోగము / స్నేహభంగము
194. శ్లోకము:
చన్ద్రః క్షయీ ప్రకృతివక్రతనుర్జడాత్మా దోషాకరః స్ఫురతి మిత్రవిపత్తికాలే ।
మూర్ధ్నా తథాపి విధృతః పరమేశ్వరేణ నైవాశ్రితేషు మహతాం గుణదోషశఙ్కా ॥ 194
- తాత్పర్యము: చంద్రుడు అమావాస్యకు క్షీణించేవాడు, స్వభావరీత్యా వంకరగా ఉండేవాడు, జలస్వరూపుడు/మందబుద్ధి, రాత్రిని సృష్టించేవాడు (దోషాల గని), తన మిత్రుడైన సూర్యుడు అస్తమించే విపత్కాలంలోనే పైకి వచ్చేవాడు. అయినప్పటికీ పరమశివుడు అతడిని తన శిరస్సుపై ధరించాడు. నిజమే కదా! తమను ఆశ్రయించినవారి విషయంలో మహాత్ములు ఎన్నడూ గుణదోషాలను ఎంచి చూడరు.
- పదార్థములు:
- ప్రకృతివక్రతనుః (8) = సహజముగానే వంకర శరీరము కలవాడు (శ్లేషలో: కుటిల స్వభావము గలవాడు)
- జడాత్మా (9) = జలమయమైన స్వరూపము గలవాడు (శ్లేషలో: మందమతి / చైతన్యరహితుడు)
- దోషాకరః (10) = రాత్రిని కలుగజేసేవాడు (శ్లేషలో: తప్పులకు/దోషాలకు నిలయమైనవాడు)
- మిత్రవిపత్తికాలే (11) = సూర్యాస్తమయ సమయము నందు (శ్లేషలో: స్నేహితునికి ఆపద వచ్చిన సమయంలో)
- పరమేశ్వరేణ (12) = శివునిచేత (శ్లేషలో: గొప్ప ప్రభువుచేత)
195. శ్లోకము:
దోషాకరోఽపి కుటిలోఽపి కలఙ్కితోఽపి మిత్రావసానసమయే విహితోదయోఽపి ।
చన్ద్రస్తథాపి హరవల్లభతాముపైతి నైవాశ్రితేషు మహతాం గుణదోషశఙ్కా ॥ 195
- తాత్పర్యము: చంద్రుడు దోషాల పుట్ట అయినప్పటికీ, వక్రబుద్ధి కలవాడైనప్పటికీ, నల్లని మచ్చ (కళంకం) ఉన్నవాడైనప్పటికీ, మిత్రుడైన సూర్యుడు అస్తమించే ఆపత్కాలంలోనే ఉదయించేవాడైనప్పటికీ శివునికి అత్యంత ప్రియమైనవాడయ్యాడు. కాబట్టి ఆశ్రయించిన వారి పట్ల ఉత్తములు ఎలాంటి గుణదోషాల సందేహాలను లెక్కచేయరు.
- పదార్థములు:
- మిత్రావసానసమయే (13) = సూర్యాస్తమయ వేళయందు (శ్లేషలో: మిత్రుని పతన సమయమున)
- హరవల్లభతామ్ (14) = పరమశివునికి ప్రియమైన స్థానమును
196. శ్లోకము:
లజ్జాగుణౌఘజననీం జననీమివ స్వామత్యన్తశుద్ధహృదయామనువర్తమానామ్ ।
తేజస్వినః సుఖమసూనపి సంత్యజన్తి సత్యవ్రతవ్యసనినో న పునః ప్రతిజ్ఞామ్ ॥ 196
- తాత్పర్యము: తమ వంశానికి గౌరవాన్ని, సిగ్గుబిడ్డల వంటి సుగుణాల రాశిని ప్రసాదించే కన్నతల్లి వంటిది, నిష్కళంకమైనది అయిన సత్యవ్రతాన్ని ఆచరించే తేజోవంతులు తమ ప్రాణాలనైనా సునాయాసంగా వదులుకుంటారు తప్ప, తాము చేసిన ప్రతిజ్ఞను మాత్రం ఎన్నడూ ఉల్లంఘించరు.
197. శ్లోకము:
సత్పురుషః ఖలు హితాచరణైరమన్దమానన్దయత్యఖిలలోకమనుక్త ఏవ ।
ఆరాధితః కథయ కేన కరైరుదారైరిన్దుర్వికాసయతి కైరవిణీకులాని ॥ 197
- తాత్పర్యము: ఎవరూ అడగకుండానే చంద్రుడు తన చల్లని ఉదారమైన కిరణాలతో కలువల సమూహాలను ఎలా వికసింపజేస్తున్నాడో (అతడిని ఎవరు ప్రార్థించారని అలా చేస్తున్నాడు? ఎవరూ చేయరు!), అలాగే సత్పురుషుడు కూడా ఎవరూ కోరకుండానే తన హితకరమైన పనులతో లోకమంతటికీ అపారమైన ఆనందాన్ని చేకూరుస్తాడు.
198. శ్లోకము:
దాతా న దాపయతి దాపయితా న దత్తే యో దానదాపనపరో మధురం న వక్తి ।
దానం చ దాపనమథో మధురా చ వాణీ త్రీణ్యప్యమూని ఖలు సత్పురుషే వసన్తి ॥ 198
- తాత్పర్యము: లోకంలో దానం చేసేవాడు ఇతరుల చేత ఇప్పించలేడు; ఇతరుల చేత ఇప్పించేవాడు స్వయంగా తను ఇవ్వలేడు; ఇచ్చేవాడు మరియు ఇప్పించేవాడు అయినప్పటికీ మధురంగా మాట్లాడలేడు. కానీ స్వయంగా దానం చేయడం, ఇతరుల చేత దానం చేయించడం, వినయంగా మధురమైన మాటలు పలకడం — ఈ మూడు ఉత్తమ గుణాలు కేవలం సత్పురుషుని యందే కొలువై ఉంటాయి.
199. శ్లోకము:
కేనాఞ్జితాని నయనాని మృగాఙ్గనానాం కో వా కరోతి రుచిరాఙ్గరుహాన్మయూరాన్ ।
కశ్చోత్పలేషు దలసంనిచయం కరోతి కో వా కరోతి వినయం కులజేషు పుంసు ॥ 199
- తాత్పర్యము: ఆడజింకల కళ్లకు కాటుక ఎవరు దిద్దారు? నెమళ్లకు అందమైన ఈకల సమూహాన్ని ఎవరు తీర్చిదిద్దారు? కలువపూలలో రేకుల అమరికను ఎవరు చేశారు? అలాగే ఉత్తమ వంశంలో పుట్టినవారికి వినయాన్ని ఎవరు నేర్పిస్తారు? (ఇవన్నీ సహజసిద్ధంగా అమరిన లక్షణాలే).
- పదార్థములు:
- రుచిరాఙ్గరుహాన్ (1) = అందమైన ఈకలు/రోమాలు గల నెమళ్లను
200. శ్లోకము:
అద్యాపి నోజ్ఝతి హరః కిల కాలకూటం కూర్మో బిభర్తి ధరణీం ఖలు పృష్ఠభాగే ।
అమ్భోనిధిర్వహతి దుర్వహవాడవాగ్నిమఙ్గీకృతం సుకృతినః పరిపాలయన్తి ॥ 200
- తాత్పర్యము: శివుడు నేటికీ కాలకూట విషాన్ని తన కంఠం నుంచి వదలలేదు; కూర్మం భూమండలాన్ని తన వీపుపై నిరంతరం మోస్తూనే ఉంది; సముద్రం భరించలేని బడబాగ్నిని తనలో ధరిస్తూనే ఉంది. పుణ్యాత్ములైనవారు ఒకసారి అంగీకరించిన బాధ్యతను/మాటను ప్రాణమున్నంతవరకు నిలబెట్టుకుంటారు.
- పదార్థములు:
- నోజ్ఝతి (2) = విడిచిపెట్టడు
201. శ్లోకము:
విశ్వాభిరామగుణగౌరవగుమ్ఫితానాం రోషోఽపి నిర్మలధియాం రమణీయ ఏవ ।
లోకప్రియైః పరిమలైః పరిపూరితస్య కాశ్మీరజస్య కటుతాపి నితాన్తరమ్యా ॥ 201
- తాత్పర్యము: లోకమంతటికీ ఇష్టమైన సువాసనలతో నిండిన కుంకుమపువ్వుకు గల చేదు/ఘాటు స్వభావం కూడా ప్రీతికరంగానే ఎలా ఉంటుందో — లోకసమ్మతమైన ఉత్తమ సద్గుణాలతో ప్రకాశించే నిర్మల చిత్తులైన జ్ఞానుల కోపం కూడా ఎంతో సుందరంగా, హితకరంగానే ఉంటుంది.
- పదార్థములు:
- రమణీయః (3) = సుందరమైనది / ఆనందదాయకమైనది
- కాశ్మీరజస్య (4) = కుంకుమపువ్వు యొక్క
202. శ్లోకము:
కిం జన్మనా చ మహతా పితృపౌరుషేణ శక్త్యా హి యాతి నిజయా పురుషః ప్రతిష్ఠామ్ ।
కుమ్భా న కూపమపి శోషయితుం సమర్థాః కుమ్భోద్భవేన మునినామ్బుధిరేవ పీతః ॥ 202
- తాత్పర్యము: గొప్ప వంశంలో పుట్టినంత మాత్రాన గానీ, తండ్రి పరాక్రమం వల్ల గానీ ప్రయోజనమేముంది? పురుషుడు తన స్వశక్తి వల్లనే సమాజంలో ప్రతిష్ఠను పొందుతాడు. వేలకొద్దీ సాధారణ కుండలు ఒక చిన్న బావి నీటిని కూడా ఇంకింపజేయలేవు; కానీ కుండలో పుట్టిన అగస్త్య మహర్షి ఒక్కడే మహాసముద్రాన్నంతటినీ ఆపోశన పట్టాడు కదా!
- పదార్థములు:
- కుమ్భోద్భవేన (5) = కుండ నుండి జన్మించిన అగస్త్య మునిచేత
203. శ్లోకము:
ఆరభ్యతే న ఖలు విఘ్నభయేన నీచైః ప్రారభ్య విఘ్నవిహతా విరమన్తి మధ్యాః ।
విఘ్నైః పునః పునరపి ప్రతిహన్యమానాః ప్రారబ్ధముత్తమజనా న పరిత్యజన్తి ॥ 203
- తాత్పర్యము: ఆటంకాలు వస్తాయేమోనన్న భయంతో అధములు ఏ పనీ మొదలుపెట్టరు; మధ్యమ స్థాయి వ్యక్తులు పనిని ప్రారంభించినా విఘ్నాలు ఎదురవగానే మధ్యలోనే ఆపేస్తారు; కానీ ఉత్తములైనవారు ఎన్ని అడ్డంకులు పదే పదే ఎదురైనా ప్రారంభించిన కార్యాన్ని పూర్తిచేసేవరకు ఎన్నడూ వదిలిపెట్టరు.
204. శ్లోకము:
సౌజన్యధన్యజనుషః పురుషాః పరేషాం దోషానపాస్య గుణమేవ గవేషయన్తి ।
త్యక్త్వా భుజఙ్గమవిషాణి పటీరగర్భాత్సౌరభ్యమేవ పవనాః పరిశీలయన్తి ॥ 204
- తాత్పర్యము: చల్లని గాలులు చందన వృక్షాలను చుట్టుకుని ఉన్న పాముల విషాన్ని విడిచిపెట్టి కేవలం మంచి సువాసనను మాత్రమే ఎలా గ్రహిస్తాయో — మంచితనంతో ధన్యమైన జన్మ కలిగిన సజ్జనులు ఇతరులలోని దోషాలను పక్కనబెట్టి వారిలోని సుగుణాలనే అన్వేషిస్తారు.
205. శ్లోకము:
ఆక్రోశితోఽపి సుజనో న వదత్యవాచ్యం నిష్పీడితో మధురముద్వమతీక్షుదణ్డః ।
నీచో జనో గుణశతైరపి సేవ్యమానో హాసేన తద్వదతి యత్కలహేఽప్యవాచ్యమ్ ॥ 205
- తాత్పర్యము: చెరకుగడను గానుగలో పెట్టి ఎంత పిండినా అది మధురమైన రసాన్నే ఇస్తుంది; అలాగే సజ్జనుడిని ఎంత దూషించినా అతడు అనరాని మాటలను మాట్లాడడు. కానీ నీచుడైనవాడిని వంద రకాలుగా సత్కరించినా, చివరకు నవ్వుతూ పరిహాసానికైనా సరే జగడంలో కూడా అనకూడని నీచమైన మాటలనే పలుకుతాడు.
206. శ్లోకము:
యద్వఞ్చనాహితమతిర్బహుచాటుగర్భం కార్యోన్ముఖః ఖలజనః కృతకం బ్రవీతి ।
తత్సాధవో న న విదన్తి విదన్తి కిం తు కర్తుం వృథా ప్రణయమస్య న పారయన్తి ॥ 206
- తాత్పర్యము: పని సాధించుకోవడానికి దుర్జనుడు మోసపూరితమైన మనస్సుతో పొగడ్తలతో కూడిన కపటపు మాటలను పలికినప్పుడు, సాధువులు దానిని గ్రహించలేరని కాదు; వారు గ్రహిస్తారు, కానీ అతనిపై ఉన్న స్నేహభావాన్ని వ్యర్థం చేసుకోలేక మిన్నకుంటారు.
207. శ్లోకము:
సద్వంశజస్య పరితాపనుదః సువృత్తశుద్ధాత్మనః సకలలోకవిభూషణస్య ।
ఛిద్రం ప్రజాతమపి సాధుజనస్య దైవాన్ముక్తామణేరివ గుణాయ భవత్యవశ్యమ్ ॥ 207
- తాత్పర్యము: మంచి వెదురు నుండి పుట్టినది, తాపాన్ని పోగొట్టేది, గుండ్రంగా ఉండి పరిశుద్ధమైనది, లోకానికి అలంకారమైన ముత్యానికి రంధ్రం పడితే దారంలోకి ఎక్కి హారంగా మారినట్లే — మంచి వంశంలో పుట్టిన, పరుల దుఃఖాన్ని పోగొట్టే పరిశుద్ధుడైన సజ్జనుడికి దైవవశాత్తు ఏదైనా లోపం/ఆపద ఎదురైనా, అది చివరకు అతని సద్గుణాల ప్రకాశానికే దారితీస్తుంది.
- పదార్థములు:
- సువృత్త (6) = దోషాలు లేని నిర్మలమైన ప్రవర్తన గలవాడు (శ్లేషలో: గుండ్రనైన ముత్యము)
208. శ్లోకము:
న్యాయః ఖలైః పరిహృతశ్చలితశ్చ ధర్మః కాలః కలిః కలుష ఏవ పరః ప్రవృత్తః ।
ప్రాయేణ దుర్జనజనః ప్రభవిష్ణురేవ నిశ్చక్రికః పరిభవాస్పదమేవ సాధుః ॥ 208
- తాత్పర్యము: దుష్టుల వల్ల న్యాయం విస్మరింపబడింది, ధర్మం చలించిపోయింది, కలుషితమైన కలికాలం విస్తరించింది. లోకంలో అధికారం దుర్జనుల పరమైపోయింది; ఎలాంటి కుతంత్రాలు, కపటాలు తెలియని అమాయకుడైన సాధువు మాత్రం ఎల్లప్పుడూ అవమానాల పాలవుతున్నాడు.
209. శ్లోకము:
సత్యం గుణా గుణవతాం విధివైపరీత్యాద్యత్నార్జితా అపి కలౌ విఫలా భవన్తి ।
సాఫల్యమస్తి సుతరామిదమేవ తేషాం యత్తాపయన్తి హృదయాని పునః ఖలానామ్ ॥ 209
- తాత్పర్యము: ఈ కలికాలంలో విధి వైపరీత్యం వల్ల గుణవంతులు ఎంతో శ్రమతో సంపాదించిన సుగుణాలు ఫలితాన్ని ఇవ్వకపోవడం నిజమే కావచ్చు; కానీ ఆ గుణాలు దుర్జనుల హృదయాలను అసూయతో రగిల్చి బాధిస్తున్నాయంటే, అంతకంటే వాటికి లభించే గొప్ప సార్థకత మరొకటి ఏముంటుంది!
210. శ్లోకము:
పాపం సమాచరతి వీతఘృణో జఘన్యః ప్రాప్యాపదం సఘృణ ఏవ తు మధ్యబుద్ధిః ।
ప్రాణాత్యయేఽపి న తు సాధుజనః సువృత్తం వేలాం సముద్ర ఇవ లఙ్ఘయితుం సమర్థః ॥ 210
- తాత్పర్యము: కనికరం లేని అధముడు సహజంగానే పాపపు పనులు చేస్తాడు; మధ్యస్థుడైనవాడు తనకు ఆపద వచ్చినప్పుడు దయను వదిలి పాపానికి పాల్పడతాడు; కానీ సజ్జనుడు మాత్రం మహాసముద్రం తన హద్దును దాటనట్లే, ప్రాణం పోయే పరిస్థితి వచ్చినా సత్ప్రవర్తన అనే హద్దును ఎన్నడూ దాటడు.
211. శ్లోకము:
శుద్ధః స ఏవ కులజశ్చ స ఏవ ధీరః శ్లాఘ్యో విపత్స్వపి న ముఞ్చతి యః స్వభావమ్ ।
తప్తం యథా దినకరస్య మరీచిజాలైర్దేహం త్యజేదపి హిమం న తు శీతలత్వమ్ ॥ 211
- తాత్పర్యము: సూర్యకిరణాల తీవ్ర వేడిమికి మంచు తన ఉనికిని కోల్పోయి కరిగిపోవచ్చు గాక, కానీ తన సహజమైన చల్లదనాన్ని ఎలా కోల్పోదో — అలాగే ఎన్ని ఆపదలు చుట్టుముట్టినా తన స్వభావాన్ని వదులుకోనివాడే పరిశుద్ధుడు, ఉత్తమ వంశీయుడు, ధైర్యవంతుడు మరియు ప్రశంసనీయుడు.
212. శ్లోకము:
యాఞ్చాపదం మరణదుఃఖమివానుభావ్య దత్తేన కిం ఖలు భవత్యతిభూయసాపి ।
కల్పద్రుమాన్పరిహసన్త ఇవేహ సన్తః సంకల్పితైరతిహృదైరపకర్షయన్తి యత్ ॥ 212
- తాత్పర్యము: యాచించే పరిస్థితిని కల్పించి మరణయాతనను అనుభవింపజేసి, ఆ తర్వాత ఎంత అపారమైన ధనాన్ని ఇచ్చినా ఏం ప్రయోజనం? అడగకముందే యాచకుని మనోభావాలను గ్రహించి, కల్పవృక్షాలను సైతం తలదన్నేలా మనసుకు నచ్చే కానుకలతో వారి దారిద్ర్యాన్ని సమూలంగా పోగొట్టేవారే నిజమైన సజ్జనులు.
213. శ్లోకము:
తే సాధవో భువనమణ్డలమౌలిభూతా యే సాధుతాం నిరుపకారిషు దర్శయన్తి ।
ఆత్మప్రయోజనవశీకృతఖిన్నదేహః పూర్వోపకారిషు ఖలోఽపి హి సానుకమ్పః ॥ 213
- తాత్పర్యము: తమకు ఎలాంటి ఉపకారం చేయనివారి పట్ల కూడా మంచిగా ప్రవర్తించేవారే ఈ సమస్త భూమండలానికి శిరోరత్నం వంటి ఉత్తమ సాధువులు. ఎందుకంటే తనకు స్వార్థ ప్రయోజనం చేకూరినప్పుడు లేదా అంతకుముందు ఉపకారం చేసినవారి పట్ల దుర్జనుడు కూడా కృతజ్ఞతతో, దయతో ఉంటాడు కదా!
214. శ్లోకము:
నాన్తర్విచిన్తయతి కిఞ్చిదపీతరాణాం కోపితోఽపి సుజనః పిశునేన పాపమ్ ।
అర్కద్విషోఽపి హి ముఖే పతితాగ్రభాగాస్తారాపతేరమృతమేవ కరాః కిరన్తి ॥ 214
- తాత్పర్యము: దుర్జనుడు తీవ్రంగా కోపం తెప్పించినప్పటికీ సజ్జనుడు తన మనస్సులో ఇతరులకు కొద్దిపాటి కీడు కూడా తలపెట్టడు. సూర్యుడికి శత్రువైన రాహువు ముఖంలో పడినప్పటికీ, చంద్రుని కిరణాగ్రాలు అమృతాన్నే ప్రసాదిస్తాయి కదా!
215. శ్లోకము:
హేతోః కుతోఽప్యసదృశాః సుజనా గరీయః కార్యం నిసర్గగురవః స్ఫుటమారభన్తే ।
ఉత్థాయ కిం కలశతోఽపి న సిన్ధునాథముద్వీచిమాలమపిబద్భగవానగస్త్యః ॥ 215
- తాత్పర్యము: స్వభావసిద్ధంగా గొప్పవారైన సజ్జనులు ఏదో ఒక అసాధారణ కారణం చేత లోకోత్తరమైన బృహత్కార్యాన్ని సునాయాసంగా ప్రారంభిస్తారు. చిన్న కుండ నుండి ఉద్భవించినవాడైనా భగవానుడైన అగస్త్య మహర్షి మహత్తరమైన తరంగాల సమూహాలతో కూడిన మహాసముద్రాన్నే ఆపోశనం పట్టలేదా?
216. శ్లోకము:
పాత్రం పవిత్రయతి నైవ గుణాన్క్షిణోతి స్నేహం న సంహరతి నాపి మలం ప్రసూతే ।
దోషావసానరుచిరశ్చలతాం న ధత్తే సత్సఙ్గమః సుకృతసద్మని కోఽపి దీపః ॥ 216
- తాత్పర్యము: పుణ్యమనే గృహంలో 'సత్సంగం' అనేది ఒక అద్భుతమైన దివ్యదీపం వంటిది. ఇది యోగ్యుడైన పాత్రుడిని పవిత్రుడిని చేస్తుంది (దీపం వలె పాత్రను నల్లబరచదు), సుగుణాలను క్షీణింపజేయదు (వత్తిని కాల్చదు), ప్రేమను/స్నేహాన్ని హరించదు (నూనెను హరించదు), మాలిన్యాన్ని పుట్టించదు (మసిని పుట్టించదు), అజ్ఞానమనే రాత్రి/దోషాలు తొలగిపోయాక మరింత ప్రకాశిస్తుంది మరియు ఎన్నడూ చలించదు.
217. శ్లోకము:
ఉదధిరవధిరుర్వ్యాస్తం హనూమాంస్తతార నిరవధి గగనం చేత్కాణ్డకోశే విలీనమ్ ।
ఇతి పరిమితిమన్తో భాన్తి సర్వేఽపి భావాః స తు నిరవధిరేకః సజ్జనానాం వివేకః ॥ 217
- తాత్పర్యము: భూమికి హద్దు అయిన సముద్రాన్ని హనుమంతుడు దాటాడు; అంతులేని ఆకాశం కూడా బ్రహ్మాండపు గూటిలోనే ఇమిడి ఉంది. ఈ విధంగా లోకంలోని సమస్త వస్తువులు పరిమితి కలిగినవిగానే కనిపిస్తాయి. కానీ హద్దులు లేని అనంతమైనది ఒక్క సజ్జనుల వివేకం మాత్రమే.
- పదార్థములు:
- అవధిః (1) = హద్దు / సరిహద్దు
- తతార (2) = దాటెను
- కాణ్డకోశే (3) = బ్రహ్మాండపు గూటి యందు / గోళములో
218. శ్లోకము:
నహి భవతి వియోగః స్నేహవిచ్ఛేదహేతుర్జగతి గుణనిధీనాం సజ్జనానాం కదాచిత్ ।
ఘనతిమిరనిబద్ధో దూరసంస్థోఽపి చన్ద్రః కిము కుముదవనానాం ప్రేమభఙ్గం కరోతి ॥ 218
- తాత్పర్యము: లోకంలో సద్గుణ సంపన్నులైన సజ్జనుల మధ్య శారీరక ఎడబాటు (వియోగం) అనేది వారి స్నేహాన్ని ఎన్నడూ తెంచలేదు. కారుచీకట్లలో చిక్కుకుని, ఎంతో దూరంలో ఆకాశంలో ఉన్నప్పటికీ చంద్రుడు కలువ పూల సమూహాలపై ఉన్న ప్రేమను ఎప్పుడైనా వీడుతాడా? వీడడు కదా!
- పదార్థములు:
- ఘనతిమిర (4) = గాఢాంధకారము / దట్టమైన చీకటి
219. శ్లోకము:
ధవలయతి సమగ్రం చన్ద్రమా జీవలోకం కిమితి నిజకలఙ్కం నాత్మసంస్థం ప్రమార్ష్టి ।
భవతి విదితమేతత్ప్రాయశః సజ్జనానాం పరహితనిరతానామాదరో నాత్మకార్యే ॥ 219
- తాత్పర్యము: చంద్రుడు సమస్త ప్రాణికోటినీ తన తెల్లని వెన్నెలతో ప్రకాశింపజేస్తాడు కానీ, తనలో ఉన్న నల్లని మచ్చను ఎందుకు తుడిచివేసుకోడు? దీనిని బట్టి తెలిసేదేమిటంటే — ఇతరులకు మేలు చేయడంలో నిమగ్నమైన సజ్జనులకు తమ సొంత పనుల పట్ల ఎలాంటి తాపత్రయం ఉండదు.
- పదార్థములు:
- ప్రమార్ష్టి (5) = పోగొట్టుకొనుట / తొలగించుకొనుట
220. శ్లోకము:
ప్రథమవయసి పీతం తోయమల్పం స్మరన్తః శిరసి నిహితభారా నాలికేరా నరాణామ్ ।
దదతి జలమనల్పాస్వాదమాజీవితాన్తం నహి కృతముపకారం సాధవో విస్మరన్తి ॥ 220
- తాత్పర్యము: కొబ్బరి చెట్లు చిన్నతనంలో మానవులు పోసిన కొద్దిపాటి నీటిని గుర్తుపెట్టుకుని, తమ శిరస్సుపై భారమైన కాయలను మోస్తూ, జీవితాంతం మనుషులకు అమృతం వంటి అపారమైన తీయని నీటిని అందిస్తాయి. అలాగే సాధువులు తాము పొందిన చిన్న ఉపకారాన్ని కూడా ఎన్నటికీ మరువరు.
- పదార్థములు:
- అనల్పాస్వాదమ్ (6) = అమృతతుల్యమైన / అపరిమితమైన మాధుర్యము గల
221. శ్లోకము:
మనసి వచసి కాయే పుణ్యపీయూషపూర్ణాస్త్రిభువనముపకారశ్రేణిభిః ప్రీణయన్తః ।
పరగుణపరమాణూన్పర్వతీకృత్య నిత్యం నిజహృది వికసన్తః సన్తి సన్తః కియన్తః ॥ 221
- తాత్పర్యము: మనస్సు, మాట, శరీరం యందు పుణ్యమనే అమృతంతో నిండినవారై, అనేక ఉపకారాలతో ముల్లోకాలనూ ఆనందింపజేస్తూ, ఇతరుల పరమాణువంత చిన్న సుగుణాలను కూడా పర్వతమంత గొప్పగా భావించి నిత్యం హృదయంలో పొంగిపోయే సజ్జనులు ఈ లోకంలో ఎంతమంది ఉంటారు? (చాలా అరుదుగా ఉంటారు).
- పదార్థములు:
- పీయూష (7) = అమృతము
222. శ్లోకము:
ఉదేతి యది భానుః పశ్చిమే దిగ్విభాగే ప్రచలతి యది మేరుః శీతతాం యాతి వహ్నిః ।
వికసతి యది పద్మం పర్వతాగ్రే శిలాయాం న భవతి పునరుక్తం భాషితం సజ్జనానామ్ ॥ 222
- తాత్పర్యము: సూర్యుడు పశ్చిమ దిక్కున ఉదయించినా, మేరు పర్వతం కదిలిపోయినా, అగ్ని చల్లబడిపోయినా, పర్వత శిఖరపు రాళ్లపై తామరపువ్వు వికసించినా వికసించవచ్చు గాక; కానీ సజ్జనులు ఒకసారి పలికిన మాట మాత్రం ఎన్నడూ మారదు (వ్యర్థం కాదు).
223. శ్లోకము:
వ్యతికరతదిగన్తాః శ్వేతమానైర్యశోభిః సుకృతవిలసితానాం స్థానమూర్జస్వలనామ్ ।
అకలితమహిమానః కేతనం మఙ్గలనాం కథమపి భువనేఽస్మింస్తాదృశాః సంభవన్తి ॥ 223
- తాత్పర్యము: దిగంతాల వరకు వ్యాపించిన తెల్లని నిర్మల కీర్తి గలవారు, ప్రకాశవంతమైన పుణ్యకార్యాలకు నిలయమైనవారు, కొలవశక్యం కాని గొప్ప మహిమ గలవారు, సకల శుభాలకు నివాసమైనవారు అయిన అటువంటి మహానుభావులు ఈ లోకంలో ఎంతో అరుదుగా, దైవవశాత్తు మాత్రమే జన్మిస్తారు.
224. శ్లోకము:
వపురవిహితసిద్ధా ఏవ లక్ష్మీవిలాసాః ప్రతిజనకమనీయం కాన్తిమత్కేతయన్తి ।
అమలినమివ రత్నం రశ్మయస్తే మనోజ్ఞా వికసితమివ పద్మం బిన్దవః మాకరన్దాః ॥ 224
- తాత్పర్యము: పరిశుద్ధమైన రత్నాన్ని దాని మనోహరమైన కాంతికిరణాలు, వికసించిన తామరపువ్వును మకరందపు బిందువులు ఎలా ప్రకాశింపజేస్తాయో — సహజసిద్ధంగా అబ్బిన ఐశ్వర్య, సౌందర్య విలాసాలు సజ్జనుల శరీరాన్ని ప్రతి ఒక్కరూ కోరుకునేలా, కాంతిమంతంగా శోభింపజేస్తాయి.
- పదార్థములు:
- కేతయన్తి (8) = ప్రకాశింపజేయును / నిలయముగా చేయును
225. శ్లోకము:
అపి విభవవిహీనః ప్రచ్యుతో వా స్వదేశాన్నహి ఖలజనసేవాం ప్రార్థయత్యున్నతాత్మా ।
తను తృణముపభుఙ్క్తే న క్షుధార్తోఽపి సింహః పిబతి రుధిరముష్ణం ప్రాయశః కుఞ్జరాణామ్ ॥ 225
- తాత్పర్యము: ఆకలితో అలమటించినా సింహం గడ్డిపరకను ముట్టక ఏనుగుల వేడి రక్తాన్నే తాగడానికి ఇష్టపడుతుంది. అలాగే ఉన్నత భావాలు గల ఆత్మగౌరవ సంపన్నుడు సంపదను కోల్పోయినా, స్వదేశం నుండి బహిష్కరింపబడినా దుర్మార్గులను సేవించడాన్ని ఎన్నడూ కోరడు.
226. శ్లోకము:
వహతి భువనశ్రేణీం శేషః ఫణాఫలకస్థితాం కమఠపతినా మధ్యేపృష్ఠం సదా స చ ధార్యతే ।
తమపి కురుతే క్రోడాధీనం పయోనిధిరాదరాదహహ మహతాం నిస్సీమానశ్చరిత్రవిభూతయః ॥ 226
- తాత్పర్యము: సమస్త లోకాలను ఆదిశేషుడు తన పడగలపై మోస్తున్నాడు; ఆ శేషుడిని కూర్మరాజు తన వీపుపై నిరంతరం ధరిస్తున్నాడు; ఆ కూర్మరాజును కూడా సముద్రుడు తన ఒడిలో ఆదరంతో నిలుపుకుంటున్నాడు. ఆహా! మహాత్ముల చారిత్రక వైభవాలు, సామర్థ్యాలు నిజంగా హద్దులు లేనివి కదా!
227. శ్లోకము:
అణురపి మణిః ప్రాణత్రాణక్షమో విషభక్షిణాం
శిశురపి రుషా సింహీసూనుః సమాహ్వయతే గజాన్ ।
తనురపి తరుస్కన్ధోద్భూతో దహత్యనలో వనం
ప్రకృతిమహతాం జాత్యం తేజో న మూర్తిమపేక్షతే ॥ 227
- తాత్పర్యము: విషం తిన్నవారి ప్రాణాలు కాపాడటానికి చిన్న మణి సరిపోతుంది. సింహం పిల్ల చిన్నదైనా కోపంతో ఏనుగులను ఎదిరిస్తుంది. చెట్ల కొమ్మల రాపిడితో పుట్టిన చిన్న నిప్పురవ్వైనా అడవి మొత్తాన్ని కాల్చివేస్తుంది. సహజసిద్ధమైన పరాక్రమ తేజస్సు గలవారికి ఆకారం లేదా శరీర పరిమాణంతో నిమిత్తం లేదు.
228. శ్లోకము:
సుఖలవదశాహర్షక్లైబ్యే ఖలః ఖలు ఖేలతే
స్ఖలతి భజతే లేశక్లేశే విషాదవిషూచికామ్ ।
భవతి న సతాం దర్పోద్దామా న దైన్యమయీ మతి-
ర్దురభిభవతా గమ్భీరాణాం సుఖేష్వసుఖేషు చ ॥ 228
- తాత్పర్యము: దుర్జనుడు చిన్నపాటి సుఖం కలగ్గానే గర్వంతో విర్రవీగుతూ గెంతులేస్తాడు, కొద్దిపాటి కష్టం రాగానే విషాదంతో తల్లడిల్లిపోతాడు. కానీ గంభీర హృదయులైన సజ్జనుల బుద్ధి సుఖాలు వచ్చినప్పుడు గర్వంతో ఉప్పొంగదు, కష్టాలు వచ్చినప్పుడు దీనత్వానికి లోనుకాదు; వారు ఎల్లప్పుడూ నిశ్చలత్వంతో ఉంటారు.
229. శ్లోకము:
ఘృష్టం ఘృష్టం పునరపి పునశ్చన్దనం చారుగన్ధం
ఛిన్నం ఛిన్నం పునరపి పునః స్వాదు చైవేక్షుకాణ్డమ్ ।
దగ్ధం దగ్ధం పునరపి పునః కాఞ్చనం కాన్తవర్ణం
న ప్రాణాన్తే ప్రకృతివికృతిర్జాయతే చోత్తమానామ్ ॥ 229
- తాత్పర్యము: చందనాన్ని ఎంత అరగదీసినా అది సువాసనలనే వెదజల్లుతుంది; చెరకుగడను ఎన్ని ముక్కలుగా నరికినా తీపినే ఇస్తుంది; బంగారాన్ని ఎన్నిసార్లు కాల్చినా మరింత మేలైన కాంతినే పొందుతుంది. అలాగే ఉత్తములు ప్రాణాలే పోయే పరిస్థితి వచ్చినా తమ సహజ సద్గుణ స్వభావాన్ని ఎన్నడూ మార్చుకోరు.
230. శ్లోకము:
కేనాదిష్టౌ కమలకుముదోన్మీలనే పుష్పవన్తౌ
విశ్వం తోయైః స్నపయితుమసౌ కేన వా వారివాహః ।
విశ్వానన్దోపచయచతురో దుర్జనానాం దురాపః
శ్లాఘ్యో లోకే జయతి మహతాముజ్జ్వలోఽయం నిసర్గః ॥ 230
- తాత్పర్యము: తామరలను, కలువలను వికసింపజేయమని సూర్యచంద్రులను ఎవరు ఆజ్ఞాపించారు? లోకాన్ని నీటితో తడపమని మేఘానికి ఎవరు చెప్పారు? ఎవరూ చెప్పరు! లోకానికి ఆనందాన్ని చేకూర్చే, దుర్జనులకు సాధ్యం కాని మహాత్ముల సహజోన్నత స్వభావం ఎల్లప్పుడూ లోకంలో జయశీలుడై ప్రకాశిస్తుంది.
231. శ్లోకము:
కస్యాదేశాత్క్షపయతి తమః సప్తసప్తిః ప్రజానాం
ఛాయాహేతోః పథి విటపినామంజలిః కేన బద్ధః ।
అభ్యర్థ్యన్తే జలలవముచః కేన వా వృష్టిహేతో-
ర్జాత్యైవైతే పరహితవిధౌ సాధవో బద్ధకక్షాః ॥ 231
- తాత్పర్యము: ఎవరి ఆజ్ఞతో సూర్యుడు ప్రజల చీకటిని పోగొడుతున్నాడు? బాటసారులకు నీడ ఇవ్వమని మార్గంలో ఉన్న వృక్షాలను ఎవరు వేడుకున్నారు? వర్షం కురిపించమని మేఘాలను ఎవరు ప్రార్థించారు? ఈ విధంగానే సాధువులు కూడా సహజసిద్ధంగానే పరోపకారం చేయడానికి నడుం బిగిస్తారు.
- పదార్థములు:
- సప్తసప్తిః (1) = ఏడు గుర్రములు గల సూర్యుడు
232. శ్లోకము:
యైర్వాతూలో భవతి పురతః కథ్యమానైర్జనానాం
కామప్యన్తర్విదధతి రుజం యేఽప్యనుద్గీర్యమాణాః ।
తేఽభిప్రాయాః కిమపి హృదయే కణ్ఠలగ్నాః స్ఫురన్తో
యస్యాఖ్యేయాస్తమిహ సుహృదం పుణ్యవన్తో లభన్తే ॥ 232
- తాత్పర్యము: ఇతరులతో చెబితే వెర్రివాడిగా భావింపజేసేవి, లోపల దాచుకుంటే మనస్సును తీవ్రంగా బాధించేవి అయిన హృదయ భావాలను నిస్సంకోచంగా పంచుకోగల నిజమైన మిత్రుడు పుణ్యం చేసుకున్నవారికే లభిస్తాడు.
233. శ్లోకము:
ఉదన్వచ్ఛన్నా భూః స చ నిధిరపాం యోజనశతం
సదా పాన్థః పూషా గగనపరిమాణం కలయతి ।
ఇతి ప్రాయో భావాః స్ఫురదవధిముద్రాముకులితాః
సతాం ప్రజ్ఞోన్మేషః పునరయమసీమా విజయతే ॥ 233
- తాత్పర్యము: భూమి సముద్రంతో చుట్టబడి ఉంది; సముద్రం వందల యోజనాల పరిమితి కలది; సూర్యుడు నిత్యం ప్రయాణిస్తూ ఆకాశ వైశాల్యాన్ని సూచిస్తున్నాడు. ఇలా లోకంలో సమస్త వస్తువులు ఏదో ఒక హద్దుతో పరిమితమై ఉన్నాయి. కానీ సజ్జనుల ప్రజ్ఞావికాసం మాత్రం ఎలాంటి హద్దులు లేక అనంతంగా శోభిల్లుతుంది.
234. శ్లోకము:
యదేతన్నేత్రామ్భః పతదపి సమాసాద్య తరుణీ-
కపోలే వ్యాసఙ్గం కుచకలశమస్యాః కలయతి ।
తతః శ్రోణీబిమ్బం వ్యవసితవిలాసం తదుచితం
స్వభావస్వచ్ఛానాం విపది సుఖం నాన్తరయతి ॥ 234
- తాత్పర్యము: కంటి నుండి జారే కన్నీటిబొట్టు పడుతున్న సమయంలోనూ యువతి చెంపలను, స్తనాలను, పిరుదులను సునాయాసంగా తాకుతూ దిగుతుంది. అలాగే స్వభావరీత్యా పరిశుద్ధులైనవారికి కష్టాల కాలం ఎదురైనా వారి సహజమైన శోభ లేదా సుఖం ఏమాత్రం దూరం కాదు.
ఈ భావన సంస్కృత సుభాషితాలలో కనిపించే అద్భుతమైన 'అర్థాంతరన్యాస అలంకార' శైలికి చక్కని నిదర్శనం. ఒక విశేష దృశ్యాన్ని లేదా ప్రాకృతిక ఉపమానాన్ని వర్ణించి, దాని ద్వారా సార్వత్రికమైన ఒక మహోన్నత జీవిత సత్యాన్ని ప్రతిపాదించడం ఇక్కడి ప్రధాన శిల్పం.
దృష్టాంత వైచిత్రి (సాహిత్య సౌందర్యం)
- కన్నీటి పతనము – దివ్య స్పర్శ: సాధారణంగా 'కన్నీరు జారడం' అనేది పతనానికి, దుఃఖానికి ప్రతీక. కానీ ఆ కన్నీటి బిందువు స్వచ్ఛమైనది కావడం వల్ల, అది పైనుంచి కిందకు రాలుతున్నప్పటికీ (పతనమవుతున్నా) మార్గమధ్యంలో సుందరాంగి యొక్క చెంపలు, వక్షోజాలు, కటిభాగాన్ని స్పర్శిస్తూ విలాసంగా సాగుతుంది.
- శ్లేష / ప్రతీకాత్మకత: ఇక్కడ పతనం అనేది భౌతిక నాశనం కాదు; ఆ ప్రయాణంలోనూ దానికి లభించిన స్థానాలు శ్రేష్ఠమైనవి.
తాత్విక విశ్లేషణ (సజ్జన స్వభావం)
- విపత్తుల్లోనూ తగ్గని అంతశ్శోభ: పరిశుద్ధమైన చిత్తశుద్ధి గల ఉత్తములు దైవవశాత్తు లేదా కాలక్రమంలో సంపదను, ఉన్నత పదవులను కోల్పోయి 'పతన స్థితి' (కష్టాల కాలం) లోకి జారినా, వారి అంతరంగిక గౌరవం, ఆత్మవిశ్వాసం, సహజ సౌశీల్యం ఏమాత్రం లోపించవు.
- బాహ్య పరిస్థితుల ప్రభావం శూన్యం: సాధారణ వ్యక్తులు కష్టాలు రాగానే ధైర్యం కోల్పోయి, శీలాన్ని వదిలి నీచత్వానికి దిగజారుతారు. కానీ స్వభావశుద్ధి గల సాధువులు విపత్కాలంలోనూ తాము స్పర్శించే ప్రతి సందర్భాన్నీ, ఎదురయ్యే ప్రతి అనుభవాన్నీ తమ గుణగణాలతో ఉన్నతంగానే మలుచుకుంటారు.
- నిజమైన సుఖం అంతర్గతం: సుఖం అనేది బయటి ఐశ్వర్యంలో ఉండదు, అది నిర్మలమైన స్వభావంలోనే ఉంటుంది. స్వభావం స్వచ్ఛంగా ఉన్నప్పుడు ఆపదలు కూడా వారి సహజ ఆనందాన్ని, కీర్తిని హరించలేవు.
బాహ్యంగా కష్టాలు ప్రాప్తించి పతనమవుతున్నట్లు కనిపించినా, అంతరంగంలో స్వచ్ఛత ఉన్న సజ్జనుడు ఏ స్థితిలోనైనా తన సహజ గౌరవాన్ని, ఔన్నత్యాన్ని నిలుపుకుంటాడనేది ఈ శ్లోకార్థం అందించే పరమ సందేశం.
235. శ్లోకము:
యదిన్దోరన్వేతి వ్యసనముదయం వా నిధిరపా-
ముపాధిస్తత్రాయం జయతి జనికర్తుః ప్రకృతితా ।
అయం కః సంబంధో యదనుహరతే తస్య కుముదం
విశుద్ధాః శుద్ధానాం ధ్రువమనభిసంధిప్రణయినః ॥ 235
- తాత్పర్యము: చంద్రుని వృద్ధిక్షయాలను బట్టి సముద్రం పొంగి తరుగుతుండడం ఔచిత్యమే, ఎందుకంటే సముద్రుడు చంద్రునికి తండ్రి. కానీ కలువపువ్వు చంద్రుని రాకతోనే ఎందుకు వికసిస్తుంది? నిర్మల చిత్తులైనవారికి సజ్జనులతో ఉండే ప్రేమ ఏ స్వార్థ ప్రయోజనాలూ ఆశించని సహజ బంధం.
236. శ్లోకము:
గుణాయన్తే దోషాః సుజనవదనే దుర్జనముఖే
గుణా దోషాయన్తే తదిదమపి నో విస్మయపదమ్ ।
మహామేఘః క్షారం పిబతి కురుతే వారి మధురం
ఫణీ క్షీరం పీత్వా వమతి గరలం దుఃసహతరమ్ ॥ 236
- తాత్పర్యము: సజ్జనుడి నోట ఇతరుల దోషాలు కూడా గుణాలుగా మారతాయి, దుర్జనుడి నోట సుగుణాలు సైతం దోషాలుగా మారతాయి; ఇందులో ఆశ్చర్యపడాల్సింది ఏమీ లేదు. మేఘం ఉప్పునీటిని తాగి తీయని నీటిని వర్షిస్తే, పాము పాలు తాగి భయంకరమైన విషాన్ని కక్కుతుంది కదా!
- పదార్థములు:
- విస్మయపదమ్ (2) = ఆశ్చర్యకరమైన విషయము
- ఫణీ (3) = సర్పము / పాము
237. శ్లోకము:
ప్రియప్రాయా వృత్తిర్వినయమధురో వాచి నియమః
ప్రకృత్యా కల్యాణీ మతిరనవగీతః పరిచయః ।
పురో వా పశ్చాద్వా తదిదమవిపర్యాసితరసం
రహస్యం సాధూనామనుపధి విశుద్ధం విజయతే ॥ 237
- తాత్పర్యము: ప్రియమైన ప్రవర్తన, వినయంతో కూడిన వాక్కు, స్వభావసిద్ధమైన పవిత్ర బుద్ధి, నిందారహితమైన పరిచయం, ఎదుట ఉన్నా వెనుక ఉన్నా మార్పు చెందని అనురాగం — ఇదీ సాధువుల నిష్కపటమైన, పరిశుద్ధమైన జీవన రహస్యం.
- పదార్థములు:
- ప్రియప్రాయా (4) = ఆనందదాయకమైన / ప్రియమైన
- అనుపధి (5) = కపటం లేనిది / నిష్కపటమైనది
238. శ్లోకము:
అసాధుః సాధుర్వా భవతి ఖలు జాత్యైవ పురుషో
న సఙ్గాద్దౌర్జన్యం న హి సుజనతా కస్యచిదపి ।
ప్రరూఢే సంసర్గే మణిభుజగయోర్జన్మజనితే
మణిర్నాహేర్దోషాన్ స్పృశతి న తు సర్పో మణిగుణాన్ ॥ 238
- తాత్పర్యము: మనిషి మంచివాడైనా, చెడ్డవాడైనా అది పుట్టుకతోనే నిర్ణయమవుతుంది; కేవలం సాంగత్యం వల్ల దుష్టత్వమో, మంచితనమో రాదు. పుట్టుకతోనే నాగుపాము శిరస్సుపై ఉండే మణి పాము విషపు దోషాలను పొందదు, పాము కూడా ఆ మణికి ఉండే దివ్య గుణాలను సంతరించుకోదు.
- పదార్థములు:
- సంసర్గే (1) = కలయిక యందు / సహవాసము నందు
- అహేః (2) = పాము యొక్క / సర్పము యొక్క
No comments:
Post a Comment