విద్యా ప్రశంసా
శ్లోకము 1
అపూర్వః కోఽపి కోశోఽయం విద్యతే తవ భారతి ।
వ్యయతో వృద్ధిమాయాతి క్షయమాయాతి సంచయాత్ ॥ 1 ॥
తాత్పర్యం:
ఓ సరస్వతీ దేవీ! నీ యొక్క విద్యాధనమనే ఈ నిధి అత్యంత విచిత్రమైనది, అపూర్వమైనది! ఎందుకంటే ఇది ఇతరులకు పంచిపెడుతున్న కొద్దీ (ఖర్చు చేస్తున్న కొద్దీ) పెరుగుతుంది, పంచిపెట్టకుండా దాచి ఉంచితే (సంచయము చేస్తే) నశించిపోతుంది.
శ్లోకము 2
అనేకసంశయోచ్ఛేది పరోక్షార్థస్య దర్శకం ।
సర్వస్య లోచనం శాస్త్రం యస్య నాస్త్యంధ ఏవ సః ॥ 2 ॥
తాత్పర్యం:
అనేక సందేహాలను నివారించేది, కంటికి కనిపించని పరోక్ష సత్యాలను చూపించేది అయిన 'శాస్త్రం' (విద్య) అనేద ప్రతి ఒక్కరికీ నిజమైన మూడవ కన్ను వంటిది. అటువంటి శాస్త్రజ్ఞానం లేనివాడు కళ్ళు ఉన్నప్పటికీ గుడ్డివాడే అవుతాడు.
శ్లోకము 3
సర్వద్రవ్యేషు విద్యైవ ద్రవ్యమాహురనుత్తమమ్ ।
అహార్యత్వాదనర్ఘ్యత్వాదక్షయత్వాచ్చ సర్వదా ॥ 3 ॥
తాత్పర్యం:
ప్రపంచంలోని సమస్త సంపదల కంటే విద్యాధనమే అత్యుత్తమమైన సంపద అని పెద్దలు చెబుతారు. ఎందుకంటే దీనిని దొంగలు ఎవరూ అపహరించలేరు, దీని విలువ కట్టలేము మరియు ఇది ఎంత కాలమైనా నశించిపోదు.
- పదార్థ వివరణ:
- అనుత్తమమ్: దీనికంటే ఉత్తమమైనది లేనట్టిది (అత్యుత్తమమైనది).
శ్లోకము 4
హర్తుర్న గోచరం యాతి దత్తా భవతి విస్తృతా ।
కల్పాంతేఽపి న యా నశ్యేత్ కిమన్యద్విద్యయా సమమ్ ॥ 4 ॥
తాత్పర్యం:
దొంగల కంటికి కనిపించనిది, ఇతరులకు ఇస్తున్న కొద్దీ విస్తరించేది (పెరిగేది), యుగాంతంలో కూడా నశించనిది అయిన విద్యతో సమానమైనది ఈ లోకంలో ఇంకేముంటుంది? (ఏదీ లేదు).
శ్లోకము 5
జ్ఞాతిభిర్వంట్యతే నైవ చోరేణాపి న నీయతే ।
దానే నైవ క్షయం యాతి విద్యారత్నం మహాధనమ్ ॥ 5 ॥
తాత్పర్యం:
దాయాదులు (జ్ఞాతులు) దీనిని పంచుకోలేరు, దొంగలు ఎత్తుకెళ్లలేరు, దానము చేసినకొద్దీ క్షీణించిపోదు. కాబట్టి విద్య అనే రత్నము సమస్త ధనాల కంటే గొప్పదైన మహాధనము.
- పదార్థ వివరణ:
- వంట్యతే: విభజించబడును / పంచుకొనబడును.
కావ్యప్రశంసా (కావ్య ప్రశంస)
శ్లోకం 1
కాన్ పృచ్ఛామః సురాః స్వర్గే నివసామో వయం భువి ।
కిం వా కావ్యరసః స్వాదుః కిం వా స్వాదీయసీ సుధా ॥ 1 ॥
- తాత్పర్యం: మేము భూలోకంలో నివసిస్తున్నాము, దేవతలు స్వర్గంలో నివసిస్తున్నారు. కాబట్టి మేము ఎవరిని అడగాలి? కావ్యరసం (కావ్యామృతం) ఎక్కువ రుచికరమైనదా లేక దేవతల అమృతం (సుధ) అంతకంటే రుచికరమైనదా?
శ్లోకం 2
నిరవద్యాని పద్యాని యద్యనాఢ్యస్య కా క్షతిః ।
భిక్షుకక్షావినిక్షిప్తః కిమిక్షుర్నీరసో భవేత్ ॥ 2 ॥
- తాత్పర్యం: ధనవంతుడు కాని పేద కవి చెప్పిన పద్యాలు నిర్దోషమైనవి (అత్యుత్తమమైనవి) అయితే వచ్చిన నష్టమేమిటి? బిచ్చగాడు తన చంకలో పెట్టుకున్నంత మాత్రాన చెరకుగడ తన తియ్యదనాన్ని/రసాన్ని కోల్పోతుందా? (పోదు).
శ్లోకం 3
యాత్నా యాంతి చ యాతారో లోకాః శోకాధికా భువి ।
కావ్యసంబంధినీ కీర్తిః స్థాయినీ నిరపాయినీ ॥ 3 ॥
- తాత్పర్యం: ఈ భూలోకంలో దుఃఖంతో కూడిన మానవులు వస్తుంటారు, పోతుంటారు (జన్మిస్తుంటారు, మరణిస్తుంటారు). కానీ కావ్యాల ద్వారా లభించే కీర్తి మాత్రమే శాశ్వతంగా, ఏ ఆపదా లేకుండా నిలిచి ఉంటుంది.
శ్లోకం 4
నవోక్తిర్జాతిరగ్రామ్యా శ్లేషోత్క్లిష్టః స్ఫుటో రసః ।
వికటాక్షరబంధః కృత్స్నమేకత్ర దుష్కరమ్ ॥ 4 ॥
- తాత్పర్యం: నూతనమైన యుక్తి/చమత్కారం (నవోక్తి), అసభ్యత లేని సహజ వర్ణన (అగ్రామ్య జాతి), క్లిష్టత లేని శ్లేష (శ్లేషోత్క్లిష్టః), స్పష్టమైన రసపోషణ (స్ఫుట రసః), మరియు విచిత్రమైన/ప్రౌఢమైన అక్షర కూర్పు (వికటాక్షరబంధః) — ఇవన్నీ ఒక్కటే కావ్యంలో ఒకేచోట సమకూరడం చాలా అరుదు/దుష్కరం.
శ్లోకం 5
సద్భిర్భావ్యే హితే కావ్యే వృథా దుర్జనగర్జనమ్ ।
చండీశాంగీకృతే చంద్రే రుతుదః కిం విధుంతుదః ॥ 5 ॥
- తాత్పర్యం: సజ్జనులచే ఆమోదించబడి, లోకహితాన్ని కలిగించే సత్కావ్యం విషయంలో దుర్జనుల వ్యర్థపు విమర్శలు/గర్జనలు ఏమీ చేయలేవు. పరమశివుడు (చండీశుడు) తన తలపై ధరించిన చంద్రుడిని, రాహువు (విధుంతుడు) ఏమైనా బాధించగలడా? (బాధించలేడు).
శ్లోకం 6
త ఏవ పదవిన్యాసాస్తా ఏవార్థవిభూతయః ।
తథాపి నవ్యం భవతి కావ్య గ్రథనకౌశలాత్ ॥ 6 ॥
- తాత్పర్యం: పదాల కూర్పు (శబ్దాలు) అవే, వాటి అర్థాల వైభవం కూడా అదే. అయినప్పటికీ, కవి యొక్క రచనా నైపుణ్యం (అథన/గ్రథన కౌశలం) వల్ల ప్రతి కావ్యమూ కొత్తగానే భాసిస్తుంది.
శ్లోకం 7
సరసాపి కవేర్వాణీ హరినామాంకితా యది ।
సాదరం గృహ్యతే తజ్జ్ఞైః శుక్తిర్ముక్తాన్వితా యథా ॥ 7 ॥
- తాత్పర్యం: రసవంతమైన కవి వాక్కు/కవిత శ్రీహరి నామంతో అంకితమై ఉన్నట్లయితే, ముత్యంతో కూడిన ముత్యపు చిప్పను అందరూ ఆదరించినట్లుగా, పండితులు/విజ్ఞులు దాన్ని మిక్కిలి ఆదరంతో స్వీకరిస్తారు.
శ్లోకం 8
కావ్యస్యామ్రఫలస్యాపి కోమలస్యేతరస్య చ ।
బంధచ్ఛాయావిశేషేణ రసోప్యన్యాదృశో భవేత్ ॥ 8 ॥
- తాత్పర్యం: మామిడి పండులోను, కావ్యంలోను మెత్తనిదానికైనా లేదా కఠినమైనదానికైనా — దాని కలయిక/రచనా శైలి విశేషాన్ని బట్టి అనుభవించే రసం (రుచి) ఒక ప్రత్యేకమైన అనుభూతిని ఇస్తుంది.
- అనుబంధ అర్థం:
- కోమలసేతరస్య: కఠినమైనదాని యొక్క అని అర్థం [లేదా కఠినమైన కావ్యం/మామిడికాయ].
శ్లోకం 9
శబ్దశక్త్యైవ కుర్వాణా సర్వదానవనిర్వృతిమ్ ।
కావ్యవిద్యా శ్రుతిగతా స్యాన్మృతస్యాపి జీవనీ ॥ 9 ॥
- తాత్పర్యం: శబ్దశక్తి చేతనే సమస్త రాక్షసుల వినాశనాన్ని (లేదా అందరికీ సర్వవేళలా ఆనందాన్ని) కలిగిస్తూ, వినబడిన కావ్యవిద్య చనిపోయినవారికి కూడా సంజీవని లాగా జీవాన్ని ఇస్తుంది.
- అనుబంధ అర్థాలు:
- సర్వదానవనిర్వృతిమ్: సర్వకాలములలో నూతన సౌఖ్యాన్ని ఇచ్చేది; (రెండవ అర్థంలో) సమస్త రాక్షసులకు ఆనందాన్ని/వినాశనాన్ని కలిగించేది.
- కావ్యవిద్యా: కవిత; (రెండవ అర్థంలో) శుక్రాచార్యుడి సంజీవనీ విద్య.
శ్లోకం 10
శ్లిష్టా సభంగా సద్ధర్ష్యా నిర్దోషా సగుణా మృదుః ।
నానాభంగీవిలాసా చేత్కృతిర్వికృతిరన్యథా ॥ 10 ॥
- తాత్పర్యం: శ్లేషలతో, నానా విధాలైన విలాసవంతమైన భంగిమలతో (వివిధ శైలులతో), దోషాలు లేనిదై, గుణాలతో కూడి, మృదువుగా ఉండే రచన సరైన 'కృతి' అనిపించుకుంటుంది. అలా లేకపోతే అది వికృతి (దోషభూయిష్ఠం) అవుతుంది.
- అనుబంధ అర్థాలు:
- సభంగా: శ్లేష పదచ్ఛేద వైచిత్రి వల్ల అనేక అర్థాలు కలిగియుండటం.
- వికృతిః: రోగాన్ని లేదా దుఃఖాన్ని ఇచ్చేది.
శ్లోకం 11
ధర్మార్థకామమోక్షేషు వైచక్షణ్యం కలాసు చ ।
కరోతి కీర్తిం ప్రీతిం చ సాధుకావ్యనిషేవణమ్ ॥ 11 ॥
- తాత్పర్యం: మంచి కావ్యాన్ని అధ్యయనం చేయడం వల్ల ధర్మ, అర్థ, కామ, మోక్షాలనే చతుర్విధ పురుషార్థాలలోనూ, కళలలోనూ నైపుణ్యం (నేర్పరితనం) లభిస్తుంది. అంతేకాకుండా అది సమాజంలో కీర్తిని, హృదయానికి సంతోషాన్ని ప్రదానం చేస్తుంది.
- అనుబంధ అర్థాలు:
- విచక్షణత/వైచక్షణ్యం: వినీతి/నేర్పరితనం.
- కలాసు: వివిధ శబ్దాలతో కూడిన కళలు.
శ్లోకం 12
ఉమామిమాం సముద్వీక్ష్య శీతదీధితిశేఖరః ।
ఏషాపి భారతీ భానుయుతా సీత్కృత్య నర్తతి ॥ 12 ॥
- తాత్పర్యం: చల్లని కిరణాలు గల చంద్రుడిని శిరస్సున ధరించిన పరమశివుడు పార్వతీదేవిని చూసి ఆనందిస్తున్నాడు. సూర్యకాంతితో కూడిన సరస్వతీదేవి కూడా సీత్కారం చేస్తూ నాట్యం చేస్తోంది.
- అనుబంధ అర్థాలు:
- శీతదీధితి: చంద్రుడు (లేదా ప్రఫుల్ల శోభ).
- భానుయుతా: వర్షించేది / వెలుగుతో కూడినది.
శ్లోకం 13
అధ్వని పద్మపరాగైర్మదయతి హృదయం న వా న వా శ్రవణమ్ ।
కావ్యమభిజ్ఞమభాయాం మంజీరకేలివేలాయామ్ ॥ 13 ॥
- తాత్పర్యం: దారిలో పద్మాల పరాగం హృదయానికి ఆనందాన్ని ఇస్తుంది. అదేవిధంగా నూపురాల (అందియల) సవ్వడి వేళ, కావ్య జ్ఞానం గల పండితుల చెవులకు కావ్య రసాస్వాదన అమితమైన ఆనందాన్ని కలిగిస్తుంది.
- అనుబంధ అర్థాలు:
- మంజీరకేలి: అందియల సవ్వడి లేనిది / చరణాల సంలగ్నత.
- అభాయామ్: కాంతి లేని ప్రదేశంలో / తొడలపై.
శ్లోకం 14
అవిదితగుణాపి సుకవేర్భణితిః కర్ణేషు వమతి మధుధారామ్ ।
హ్యనధిగతపరిమలాపి హి హరతి దృశం మాలతీమాలా ॥ 14 ॥
- తాత్పర్యం: ఉత్తమ కవి యొక్క కవితా గుణాలు తెలియకపోయినా, అతని మాటలు/కవిత చెవుల్లో తేనె ధారలను కురిపిస్తాయి. పరిమళం తెలియకపోయినా మల్లెపూల మాల చూడగానే కంటికి ఆనందాన్ని కలిగిస్తుంది కదా!
- అనుబంధ అర్థం:
- భణితిః: ఉక్తి / మాట.
శ్లోకం 15
ఖ్యాతిం గమయతి సుజనః సుకవిర్విధధాతి కేవలం కావ్యమ్ ।
పుష్ణాతి కమలమంభో లక్ష్మ్యా తు రవిర్నియోజయతి ॥ 15 ॥
- తాత్పర్యం: కవి కేవలం కావ్యాన్ని మాత్రమే రచిస్తాడు, కానీ సుజనుడు (సజ్జనుడైన పాఠకుడు) ఆ కావ్యాన్ని ప్రచారం చేసి కవికి కీర్తిని తెచ్చిపెడతాడు. నీరు కేవలం తామరపువ్వును పోషిస్తుంది, కానీ సూర్యుడు దానికి శోభను (లక్ష్మిని) కలిగిస్తాడు.
- అనుబంధ అర్థాలు:
- అంభః: నీరు.
- లక్ష్మ్యా: శోభతో / సంపదతో.
శ్లోకం 16
కృతమందపదనిన్యాసా వికచశ్రీశ్చారుశబ్దభంగవతీ ।
కస్య న కంపయతే కలేవరమ్ జీర్ణస్య సత్కవేర్వాణీ ॥ 16 ॥
- తాత్పర్యం: మెల్లని పదాల కూర్పు కలిగి, వికసించిన శోభతో, మనోహరమైన శబ్దాల విన్యాసంతో ఉన్న సత్కవి వాక్కు (వృద్ధాప్యంలోని కవి వాక్కు అయినా) ఎవరి శరీరాన్ని పులకాంకితం చేయదు?
- అనుబంధ అర్థాలు:
- పదనిన్యాసా: సుప్తిఙంతాలు (పదాల కూర్పు) / అడుగుల వ్యాసం.
- వికచశ్రీః: వికసించిన శోభ / జుట్టు శోభ తొలగినది.
- చారుశబ్దభంగవతీ: అందమైన శబ్ద రచనలు కలది / తొలగిన భ్రాంతి కలది.
శ్లోకం 17
సరసా సాలంకారా సుపదన్యాసా సువర్ణమయమూర్తిః ।
ఆర్యా తథైవ భార్యా న లభ్యతే పుణ్యహీనేన ॥ 17 ॥
- తాత్పర్యం: రసవంతమైనది, అలంకారాలతో కూడినది, మంచి పదాల కూర్పు కలది, అక్షర శోభ గలది అయిన శ్రేష్ఠమైన కవిత (ఆర్యా పద్యం) మరియు అనురాగం, ఆభరణాలు, మంచి నడవడిక, ఉత్తమ రూపం గల భార్య — ఈ రెండూ పుణ్యం లేనివానికి లభించవు.
- అనుబంధ అర్థం:
- సువర్ణమయమూర్తిః: మంచి అక్షరాల స్వరూపం / బంగారు వర్ణం గల శరీరం.
శ్లోకం 18
సా కవితా సా వనితా యస్యాః శ్రవణేన దర్శనేనాపి ।
కవిహృదయం విటహృదయం సరలం తరలం చ సత్వరం భవతి ॥ 18 ॥
- తాత్పర్యం: ఏ కవితను వినడం వల్ల కవి హృదయం చలించి పరవశిస్తుందో అదే నిజమైన కవిత; ఏ వనితను చూడగానే కాముకుని (విటుని) హృదయం చలించిపోతుందో ఆమెయే నిజమైన వనిత.
శ్లోకం 19
అలమరహితా సా కచవత్స్త్రీణాం కుచవచ్చ సరససహితా ।
లసదక్షరపీయూషాధరవత్కవితా మహాత్మనాం జీయాత్ ॥ 19 ॥
- తాత్పర్యం: స్త్రీల తలముడిలాగా దోష రహితమైనది, స్త్రీల వక్షస్థలం లాగా రసభరితమైనది, పెదవుల అమృతం లాగా ప్రకాశించే అక్షర మాధుర్యం గల మహాత్ముల కవిత వర్ధిల్లుగాక!
- అనుబంధ అర్థాలు:
- సరససహితా: సరసమైన మాలలతో కూడినది / రసికులకు హితమైనది.
- లసదక్షరపీయూష: నాశనం లేని అమృతం వంటి మాధుర్యం గల అక్షరాలు.
శ్లోకం 20
సత్పాత్రోపనేయోచితసత్ప్రతిబింబాభినవవస్తు ।
కస్య న జనయతి హర్షం సత్కావ్యం మధురవచనంచ ॥ 20 ॥
- తాత్పర్యం: యోగ్యుడైన పాత్రునికి అందించదగినది, నూతన భావాల ప్రతిబింబం కలది అయిన ఉత్తమ కావ్యం మరియు తీపి మాటలు ఎవరికి సంతోషాన్ని కలిగించవు?
- అనుబంధ అర్థాలు:
- సత్పాత్రోపనేయ: స్థాపన చేయడం / అర్హులైనవారికి ఇవ్వడం.
- అభినవవస్తు: నూతన విషయ ప్రతిపాదన / సమ్యగ్బోధ (మంచి అవగాహన).
శ్లోకం 21
సత్సూత్రసంవిధానం సదలంకారం సువృత్తమచ్ఛిద్రమ్ ।
కో ధాస్యతి న కంటే సత్కావ్యం మాల్యమర్థ్యం చ ॥ 21 ॥
- తాత్పర్యం: మంచి సూత్రాల కూర్పు (వ్యాకరణం/కథాగమనం), అలంకారాలు, మంచి వృత్తాలు (ఛందస్సు), ఏ దోషం (రంధ్రం) లేని ఉత్తమ కావ్యాన్ని మరియు మంచి దారంతో అల్లిన, అలంకరించబడిన శ్రేష్ఠమైన పూలదండను ఎవరు తమ మెడలో ధరించరు? (అందరూ ధరిస్తారు/శిరసావహిస్తారు).
- అనుబంధ అర్థం:
- అచ్ఛిద్రమ్: రంధ్రాలు/దోషాలు లేనిది.
కావ్యప్రశంసా (సశేషం)
శ్లోకం 22
యదసేవనీయమసతామమృతప్రాయం సువర్ణవిన్యాసమ్ ।
సురసార్థమయం కావ్యం త్రివిష్టపం వా సమం విద్మః ॥ 22 ॥
- తాత్పర్యం: దుర్జనులకు (రసజ్ఞులు కానివారికి) సేవించడానికి అలవికానిది, అమృత సమానమైనది, శ్రేష్ఠమైన అక్షరాల/బంగారపు కూర్పు కలది, ఉత్తమ రసార్థాలతో/దేవతలతో నిండినది అయిన కావ్యాన్ని మరియు స్వర్గలోకాన్ని (త్రివిష్టపం) మేము సమానమైనవిగానే భావిస్తున్నాము.
- అనుబంధ అర్థాలు:
- అసతామసేవనీయమ్: సహృదయులు కానివారికి దుస్సాధ్యమైనది; (రెండవ అర్థంలో) పాపాత్ములకు లభించనిది.
- అమృతప్రాయమ్: అమృతతుల్యమైనది; (రెండవ అర్థంలో) అమృతం ఎక్కువగా కలది.
- సువర్ణవిన్యాసమ్: చక్కని అక్షరాల కూర్పు గలది; (రెండవ అర్థంలో) బంగారుమయమైనది.
- సురసార్థమయమ్: శోభనమైన రసార్థాలతో నిండినది; (రెండవ అర్థంలో) దేవతా సమూహాలు కలది.
శ్లోకం 23
సత్కవిరసనాశూర్పీనిస్తుషతరశబ్దశాలిపాకేన ।
తృప్తో దయితాధరమపి నాద్రియతే కా సుధా దాసీ ॥ 23 ॥
- తాత్పర్యం: సత్కవి యొక్క జిహ్వ అనే చేట ద్వారా పొట్టు తీసివేయబడిన (దోషరహితమైన) శబ్దములనే ఉత్తమ వరిబియ్యపు అన్నపు మాధుర్యంతో తృప్తి చెందినవాడు ప్రియురాలి పెదవుల అమృతాన్ని కూడా లెక్కచేయడు; ఇక దేవతల అమృతం (సుధ) ఎంతటి దాసి వంటిదో కదా!
- అనుబంధ అర్థాలు:
- శూర్పీ: చేటతో చెరిగి పొట్టు తొలగించడం (ప్రస్ఫోటనం).
- నిస్తుషతర: పొట్టు లేనిది / దోషరహితమైనది.
- తృప్తః: దోషరహితమైన కావ్య రసాస్వాదనతో సంతృప్తి చెందినవాడు.
శ్లోకం 24
కావ్యస్యాక్షరమైత్రీభాజో న చ కర్కశా న చ గ్రామ్యాః ।
శబ్దా అపి పురుషా అపి సంధయ ఏవార్థబోధాయ ॥ 24 ॥
- తాత్పర్యం: అక్షర మైత్రిని పాటించేవి, శ్రవణకఠోరం (కర్కశం) కానివి, గ్రామ్యాలు (అసభ్యాలు) కానివి అయిన శబ్దాలు మరియు సద్గుణ సంపన్నులు, కర్కశత్వం లేనివారు, మోటుదనం లేనివారైన పురుషులు — వీరి కూర్పు/కలయిక (సంధి) సరియైన అర్థబోధకే దారితీస్తుంది.
- అనుబంధ అర్థాలు:
- అక్షరమైత్రీ: వర్గ ప్రథమాక్షరాదుల సమ్మేళనం కలది.
- కర్కశాః: శ్రుతికటువైన శబ్దాలు; (రెండవ అర్థంలో) క్రూర మనస్తత్వం గలవారు.
- గ్రామ్యాః: విద్యావిహీనులు ప్రయోగించే అసభ్య శబ్దాలు; (రెండవ అర్థంలో) మోటు గ్రామీణులు.
- సంధయః: వ్యాకరణ సంధులు; (రెండవ అర్థంలో) నిర్మలమైన మనసుల కలయికలు.
శ్లోకం 25
అంతర్గూఢానర్థానవ్యంజయితుః ప్రసాదరహితస్య ।
సందర్భస్య నదస్య చ న రసః ప్రీత్యై రసజ్ఞానామ్ ॥ 25 ॥
- తాత్పర్యం: లోపల దాగివున్న అర్థాలను వ్యక్తపరచని, ప్రసాద గుణం (స్పష్టత) లేని కావ్య సందర్భము మరియు లోపలి జలచరాలను చూపించని, నిర్మలత్వం లేని నదీ ప్రవాహము — ఈ రెండింటి రసము రసజ్ఞులైన పాఠకులకు/సహృదయులకు ఆనందాన్ని ఇవ్వదు.
- అనుబంధ అర్థాలు:
- అంతర్గూఢాన్: లోపల నిగూఢంగా ఉన్న; (రెండవ అర్థంలో) నీటి అడుగున దాగి ఉన్న.
- అర్థాన్: ప్రతిపాద్య విషయాలు; (రెండవ అర్థంలో) పదార్థాలు/వస్తువులు.
- అవ్యంజయితుః: భావాలను ప్రకాశింపజేయని; (రెండవ అర్థంలో) స్పష్టంగా చూపించని.
- ప్రసాదరహితస్య: ప్రసాదమనే కావ్యగుణం లేనిది; (రెండవ అర్థంలో) స్వచ్ఛత/నిర్మలత్వం లేనిది.
- సందర్భస్య: కావ్య రచన యొక్క.
- రసః: శృంగారాది కావ్య రసాలు; (రెండవ అర్థంలో) నీరు/జలము.
శ్లోకం 26
ఆంతరం బహిరివ హి వ్యంజయితుం రసమశేషతః సతతమ్ ।
లసతీ సత్కవిసూక్తిః కాచఘటీవామలత్వేన ॥ 26 ॥
- తాత్పర్యం: అంతరంగంలోని రసాన్ని (భావాలను) బయట స్పష్టంగా కనిపించేటట్లు నిరంతరం పూర్తిగా వ్యక్తీకరించడానికి సత్కవి సూక్తి స్వచ్ఛమైన గాజు పాత్ర (గాజు కుండ) వలె తన నిర్మలత్వంతో ప్రకాశిస్తుంది.
శ్లోకం 27
న బ్రహ్మవిద్యా న చ రాజ్యలక్ష్మీస్తథా యథేయం కవితా కవీనామ్ ।
లోకోత్తరే పుంసి నివేశ్యమానా పుత్రీవ హర్షం హృదయే కరోతి ॥ 27 ॥
- తాత్పర్యం: బ్రహ్మవిద్య గానీ, రాజభోగాల లక్ష్మి గానీ కలిగించని అమితమైన ఆనందాన్ని కవుల కవిత కలిగిస్తుంది. ఉత్తమ వరుడికిచ్చి కన్యాదానం చేసిన కూతురు వలె, లోకోత్తరుడైన ఉత్తమ పురుషునికి/నాయకునికి అంకితం చేయబడిన కవిత కవి హృదయంలో అపారమైన సంతోషాన్ని నింపుతుంది.
శ్లోకం 28
అనభ్రవృష్టిః శ్రవణామృతస్య సరస్వతీవిభ్రమజన్మభూమిః ।
వైదర్భరీతిః కృతినాముదేతి సౌభాగ్యలాభప్రతిభూః పదానామ్ ॥ 28 ॥
- తాత్పర్యం: మేఘాలు లేకపోయినా చెవులకు అమృత వర్షాన్ని కురిపించేది, సరస్వతీదేవి విలాసాలకు జన్మభూమి వంటిది, పదాల సౌభాగ్యానికి హామీ ఇచ్చేది అయిన 'వైదర్భీ రీతి' పుణ్యాత్ములైన మహాకవులకు మాత్రమే సహజంగా సిద్ధిస్తుంది.
శ్లోకం 29
సహోదరాః కుంకుమకేసరాణాం భవంతి నూనం కవితావిలాసాః ।
న శారదాదేశమపాస్య దృష్టస్తేషాం యదన్యత్ర మయా ప్రరోహః ॥ 29 ॥
- తాత్పర్యం: కవితా విలాసాలు నిశ్చయంగా కుంకుమపువ్వు కేసరాలకు తోబుట్టువులు (సహోదరులు). ఎందుకంటే, కుంకుమపువ్వు మరియు కవితా ప్రతిభలు శారదా పీఠమైన కాశ్మీర దేశాన్ని విడిచిపెట్టి వేరొకచోట మొలకెత్తడం నేను ఎక్కడా చూడలేదు.
- అనుబంధ అర్థం:
- శారదాదేశమ్: కాశ్మీర దేశము.
శ్లోకం 30
నమో నమః కావ్యరసాయ తస్మై నిషిక్తమంతః పృషతాపి యస్య ।
సువర్ణతాం వక్త్రముపైతి సాధోర్దుర్వర్ణతాం యాతి చ దుర్జనస్య ॥ 30 ॥
- తాత్పర్యం: ఏ కావ్యరసపు ఒక చిన్న బిందువు హృదయంలోకి ప్రవేశించగానే సాధువు యొక్క ముఖం సువర్ణ కాంతిని (మంచి వర్ణాన్ని) సంతరించుకుంటుందో, దుర్జనుని ముఖం మాత్రం వెలవెలబోయి వివర్ణత్వాన్ని (చెడు వర్ణాన్ని) పొందుతుందో — అటువంటి కావ్యరసానికి ఇవే మా అనేక నమస్కారాలు.
శ్లోకం 31
అర్థో గిరామపిహితః పిహితశ్చ కశ్చిత్సౌభాగ్యమేతి మరహట్టవధూకుచాభః ।
నాంధ్రీపయోధర ఇవాతితరాం ప్రకాశో నో గుర్జరీస్తన ఇవాతితరాం నిగూఢః ॥ 31 ॥
- తాత్పర్యం: మహారాష్ట్ర స్త్రీల స్తనాల వలె కొద్దిగా కప్పబడి, కొద్దిగా కప్పబడకుండా (అర్థోన్మీలితంగా) ఉండే కావ్యార్థమే నిజమైన శోభను పొందుతుంది. ఆంధ్ర వనితల వక్షోజాల వలె పూర్తిగా ప్రకాశించేది (అతి వాచ్యమైనది) కాదు, గుజరాతీ స్త్రీల స్తనాల వలె మిక్కిలి కప్పివేయబడినది (అతి గూఢమైనది) కాదు — ధ్వని ప్రధానమై అర్థస్ఫురణ కలిగించేదే ఉత్తమ కావ్యార్థం.
శ్లోకం 32
రే రే ఖలాః శృణుత మద్వచనం సమస్తాః స్వర్గే సుధాస్తి సులభా న తు సా భవద్భిః ।
కుర్మస్తత్ర భవతాముపకారకారి కావ్యామృతం పిబత తత్పరమాదరేణ ॥ 32 ॥
- తాత్పర్యం: ఓరి దుష్టులారా! మీరందరూ నా మాట వినండి. స్వర్గంలో అమృతం ఉంది, కానీ దుర్మార్గులైన మీకు అది సులభంగా లభించదు. అందుకే మీపై ఉపకార బుద్ధితో మేము ఈ భూమిపై కావ్యామృతాన్ని సమర్పిస్తున్నాము; దీనినైనా అత్యంత ఆదరంతో తనివితీరా పానం చేయండి.
శ్లోకం 33
వాణీ మమైవ సరసా యది రంజయిత్రీ న ప్రార్థయే రసవిదామవధానదానమ్ ।
సాయంతనీషు మకరందవతీషు భృంగాః కిం మల్లికాసు పరనిమంత్రణమారభంతే ॥ 33 ॥
- తాత్పర్యం: నా కవితావాణి నిజంగా రసవంతమై అందరినీ రంజింపజేసేదే అయితే, రసికులు తమ శ్రద్ధను చూపాలని నేను ప్రత్యేకంగా ప్రార్థించను. సాయంకాలం వేళ తేనెతో నిండిన మల్లెపూల దగ్గరకు తుమ్మెదలు వెళ్ళడానికి వేరొకరి ఆహ్వానం ఏమైనా అవసరమా? (వాటంతట అవే ఆకర్షించబడతాయి).
- అనుబంధ అర్థం:
- పరనిమంత్రణమ్: ఇతరుల అనుమతి / ఇతరులతో విచార వినిమయం లేదా ఆహ్వానం.
శ్లోకం 34
ఆఖ్యాతనామరచనాచతురస్రసంధిసద్ధాత్వలంకృతిగుణం సరసం సువృత్తమ్ ।
ఆసేదుషామపి దివం కవిపుంగవానాం తిష్ఠత్యఖండమిహ కావ్యమయం శరీరమ్ ॥ 34 ॥
- తాత్పర్యం: క్రియాపదాలు (ఆఖ్యాత), నామవాచకాలు, చతురమైన సంధులు, ధాతువులు, అలంకారాలు, కావ్యగుణాలు, రసము మరియు మంచి వృత్తాలతో (ఛందస్సుతో) కూడిన కవిపుంగవుల కావ్యమయ శరీరం — వారు స్వర్గస్తులైనా సరే ఈ లోకంలో ఎన్నటికీ నాశనం కాకుండా అఖండంగా నిలిచి ఉంటుంది.
శ్లోకం 35
సరసపరిషత్కర్ణశ్రావ్యం కవిత్వరసాయనం
విరసమనసాం నేతుం నేహామహే శ్రవణాంతికమ్ ।
మృగమదరసం బింబోష్ఠీనాం కఠోరకుచోచితం
జఘననికటే క్లిన్నే లింపేజ్జరన్మహిషస్య కః ॥ 35 ॥
- తాత్పర్యం: రసజ్ఞుల సభలోని చెవులకు వినదగిన కావ్యమనే దివ్య ఔషధాన్ని/రసాన్ని రసహీనులైన మూర్ఖుల చెవుల దాకా చేర్చడానికి మేము ఏమాత్రం ఇష్టపడము. దొండపండు వంటి పెదవులు గల సుందరీమణుల దృఢమైన వక్షస్థలానికి పూయదగిన కస్తూరి రసాన్ని ముసలి దున్నపోతు బురదతో కూడిన కటి భాగానికి ఎవడైనా పూస్తాడా? (పూయడు).
శ్లోకం 36
అమృతజలధేః పాయం పాయం పయాంసి పయోధరః
కిరతి కరకాస్తారాకారా యది స్ఫటికోపమాః ।
తదిహ తులనామానీయేత క్షణం కఠినాః పునః
సతతమమృతస్యందోద్గారా గిరః ప్రతిభావతామ్ ॥ 36 ॥
- తాత్పర్యం: అమృత సముద్రపు నీటిని తాగి తాగి మేఘం స్ఫటికం వలె తెల్లనైన, నక్షత్రాల ఆకారంలో ఉండే వడగండ్లను కురిపిస్తే — ఆ వడగండ్లు కూడా కాసేపు కఠినంగా (గడ్డకట్టి) మారిపోతాయి. కానీ ప్రతిభావంతులైన కవుల వాక్కులు మాత్రం ఎల్లప్పుడూ నిరంతరాయంగా అమృతధారలను కురిపిస్తూనే ఉంటాయి. కాబట్టి మేఘపు వానతో కవుల అమృతవాక్కులను ఎన్నటికీ పోల్చలేము.
శ్లోకం 37
ప్రయచ్ఛతి చమత్కృతిం విరచనావిధౌ చేతసః
సభాసు పఠితో భవత్యసమసాధువాదాప్తయే ।
ప్రథాముపగతస్తనోత్యతితరాముదారం యశో
న పుష్యతి మనోరథం కమివ కావ్యచింతామణిః ॥ 37 ॥
- తాత్పర్యం: రచన చేసేటప్పుడు మనస్సుకు అద్భుతమైన చమత్కారాన్ని (ఆనందాన్ని) ఇస్తుంది; విద్వత్సభలలో చదివినప్పుడు సాటిలేని ప్రశంసలను (సాధువాదాలను) పొందేలా చేస్తుంది; లోకంలో ప్రసిద్ధి చెంది గొప్ప కీర్తిని విస్తరింపజేస్తుంది — కాబట్టి 'కావ్యమనే చింతామణి' ఏ కోరికను నెరవేర్చకుండా ఉంటుంది? (కోరిన కోరికలన్నింటినీ తీరుస్తుంది).
శ్లోకం 38
సముల్లాసో వాచాం సరసమధునిష్యందలహరీ
సమున్మేషద్వేషీ సకలరసపోషోపజనకః ।
న కేషామాధత్తే మనసి పరితోషం నవనవైర్-
విలాసైరున్మీలద్వికచతమధూలీపరిమలః ॥ 38 ॥
- తాత్పర్యం: వాక్కుల సముల్లాసము, సరసమైన తేనె ప్రవాహ తరంగాల వంటి తీపి కలది, సమస్త రసాల పరిపుష్టిని కలిగించేది మరియు నవనవోన్మేషాలైన విలాసాలతో వికసించిన పుప్పొడి పరిమళం వంటి కవిత్వ మాధుర్యం ఎవరి మనస్సులో ఆనందాన్ని నింపదు? (అందరినీ అలరిస్తుంది).
శ్లోకం 39
యథా యూనస్తద్వత్పరమరమణీయాపి రమణీ
కుమారాణామంతఃకరణహరణం నైవ కురుతే ।
మదుక్తిశ్చేదంతర్మదయతి సుధీభూయ సుధియాం
కిమస్యా నామ స్యాదరసపురుషాపాదితభరైః ॥ 39 ॥
- తాత్పర్యం: అత్యంత సౌందర్యవతి అయిన యువతి యువకుల హృదయాలను ఆకర్షించినట్లుగా, అజ్ఞానులైన బాలుర మనస్సులను ఆకర్షించలేదు కదా! అలాగే నా కవిత పండితులైన సహృదయుల అంతరంగాన్ని అలరిస్తే చాలు; రసజ్ఞత లేని అల్పజనుల మెప్పు లేదా వారి నిందలతో నా కవితకు పోయేదేముంది?
- అనుబంధ అర్థం:
- సుధియామ్: పండితుల / విద్వాంసుల యొక్క.
శ్లోకం 40
పరిచ్ఛిన్నస్వాదోఽమృతగుడమధుక్షౌద్రపయసాం
కదాచిచ్చాభ్యాసాద్భజతి నను వైరస్యమధికమ్ ।
ప్రియాబింబోష్ఠే వా రుచిరకవివాక్యేఽప్యనవధిర్-
నవానందః కోఽపి స్ఫురతి తు రసోఽసౌ నిరుపమః ॥ 40 ॥
- తాత్పర్యం: అమృతం, బెల్లం, తేనె, పాలు మొదలైన వాటి రుచి పరిమితమైనది; వాటిని ఎక్కువగా సేవించడం వల్ల కొన్నిసార్లు విసుగు (వైరస్యం) కూడా కలగవచ్చు. కానీ ప్రియురాలి దొండపండు వంటి పెదవులలోనూ, మనోహరమైన కవి వాక్కులలోనూ పొంగిపొరలే ఆనంద రసం హద్దులు లేనిది, ఎల్లప్పుడూ సరికొత్తది మరియు సాటిలేనిది.
శ్లోకం 41
ప్రసత్తేర్యః పాత్రం తిలకయతి యం సూక్తిరచనా
య ఆద్యః స్వాదూనాం శ్రుతిచులుకలేహ్యేన మధునా ।
యథాత్మానో విద్యాః పరిణమతి యశ్చార్థవపుషా
స గుంఫో వాణీనాం కవివృషనిషేవ్యో విజయతే ॥ 41 ॥
- తాత్పర్యం: ప్రసన్నతకు పాత్రమైనది, సూక్తి రచనలతో అలంకరించబడినది, చెవులనే దోసిళ్ళతో ఆస్వాదించదగిన తేనె వంటి మాధుర్యానికి మూలమైనది, సమస్త విద్యలను అర్థరూపంలో ప్రకటించేది మరియు శ్రేష్ఠులైన మహాకవులచే ఆదరించబడేది అయిన పదాల కూర్పు (వాగ్గుంఫనం) సర్వోత్కృష్టంగా వెలుగొందుతోంది.
శ్లోకం 42
సదా మధ్యే యాసామియమమృతనిష్యందసరసా
సరస్వత్యుద్దామా వహతి బహుమార్గా పరిమలమ్ ।
ప్రసాదాత్తా ఏతా ఘనపరిచితాః కేన మహతా
మహాకావ్యవ్యోమ్ని స్ఫురితమధురా యాంతు రుచయః ॥ 42 ॥
- తాత్పర్యం: అమృత ప్రవాహం వలె సరసమైనది, విశాలమైన అనేక కావ్యమార్గాలలో పరిమళించేది అయిన సరస్వతీ ప్రవాహం వేటి మధ్య ప్రవహిస్తుందో — అటువంటి గొప్ప మేఘాల వంటి ప్రసాద గుణ కావ్య కాంతులు మహాకావ్యమనే ఆకాశంలో మధురంగా ప్రకాశించుగాక!
- అనుబంధ అర్థాలు:
- సరస్వతీ: సరస్వతీ నది / వాగ్దేవత (సరస్వతీ ప్రవాహం).
- ఘనపరిచితాః: మేఘాల వలె విస్తరించినవి / మహానుభావులతో పరిచయమున్నవి.
శ్లోకం 43
నైవ వ్యాకరణజ్ఞమేతి పితరం న భ్రాతరం తార్కికం
దూరాత్సంకుచితేవ గచ్ఛతి పునశ్చాండాలవచ్ఛాందసాత్ ।
మీమాంసానిపుణం నపుంసకమితి జ్ఞాత్వా నిరాస్తాదరా
కావ్యాలంకరణజ్ఞమేత్య కవితాకాంతా వృణీతే స్వయమ్ ॥ 43 ॥
- తాత్పర్యం: కవిత అనే కన్య వ్యాకరణవేత్తను తండ్రిగా భావించి (శబ్దాలను పుట్టించేవాడు కాబట్టి) వరించదు; తార్కికుడిని (తర్క పండితుడిని) వాదోపవాదాలు చేసే సోదరుడిగా భావించి చేరదు; ఛాందసుడిని (కేవలం వేద పఠనానికే పరిమితమైనవాడిని) చూసి చండాలుని వలె దూరంగా సంకోచిస్తూ పోతుంది; మీమాంసా పండితుడిని నిష్ప్రయోజకుడైన (నపుంసకుడైన) వాడిగా భావించి నిరాదరిస్తుంది. చివరకు సమస్త కావ్యాలంకార రహస్యాలు తెలిసిన రసికుడైన సహృదయుడిని చేరి స్వయంగా తానే వరిస్తుంది!
శ్లోకం 44
రమ్యార్థోక్తితనూజ్జ్వలా రసమయప్రాణా గుణోల్లాసినీ
చేతోరంజకరీతివృత్తికవితాపాకం వయో బిభ్రతీ ।
భావాంకరణోచితాగమవతీ సర్వత్ర నిర్దోషతా-
శయ్యాం రోచయతి కామినీవ కవితా కస్యాపి పుణ్యాత్మనః ॥ 44 ॥
- తాత్పర్యం: సుందరమైన శరీర కాంతి (మనోహరమైన అర్థోక్తులు), రసమయమైన ప్రాణం, సద్గుణాలు, మనస్సును రంజింపజేసే రీతి-వృత్తి-పాకములనే యౌవనం, భావాలు-అలంకారాలు అనే ఆభరణాలు కలిగి, దోషరహితమైన శయ్యను కోరుకునే కన్యక వలె — ఉత్తమమైన కవిత ఎవరికో ఒక పుణ్యాత్మునికి మాత్రమే లభిస్తుంది.
శ్లోకం 45
నిర్హ్రాదం క్రకచక్షతైః కిరతి కిం కర్ణామృతం వల్లకీ
కిం వా ముంచతి మాలతీ పరిమలం పాషాణనిష్పేషణైః ।
ఇత్థం తారసకర్కశాం ధియమసౌ జల్పవికల్పైరాకులైర్-
ఆకూతం కమనీయకాంతిదమితం కావ్యం కథం స్యందతే ॥ 45 ॥
- తాత్పర్యం: రంపంతో కోసినప్పుడు కర్ణామృతమైనవీణ శబ్దం వినగలమా? రాళ్ళతో నలిపినప్పుడు మల్లెపూవు సుగంధాన్ని వెదజల్లుతుందా? అలాగే వ్యర్థ వాదవివాదాలతో, కఠినమైన తర్కాలతో కలుషితమైన మనస్సు కలవారికి మనోహరమైన కాంతితో కూడిన కావ్య హృదయం (ఆకూతం) ఎలా లభ్యమవుతుంది? (లభించదు).
శ్లోకం 46
యంత్రాకృష్టసువర్ణసూత్రమివ యత్పద్యం సుమేరోస్తటాద్-
ఉన్మీలత్కురువిందకందల ఇవ స్వచ్ఛః పదార్థస్తు యః ।
యత్రాప్యుల్లసదంతుకాంతరలసత్కాంతాకుచాంతోపమం
వ్యంగ్యం యత్తదహో కవిత్వమపరం వాగ్దేవతోపప్లవః ॥ 46 ॥
- తాత్పర్యం: యంత్రం ద్వారా తీయబడిన బంగారు తీగ వలె మృదువైన పద్యము, మేరు పర్వతపు అంచులలో దొరికే పద్మరాగ మణి వలె స్వచ్ఛమైన పదాల అర్థము, పల్చని పైట చెంగు మాటున దాగిన కామిని వక్షోజాల వలె మనోహరంగా భాసించే వ్యంగ్యార్థము (ధ్వని) ఏ కవితలో ఉంటాయో — ఆహా! అదే నిజమైన కవిత్వము. అది లేని ఇతర రచనలన్నీ సరస్వతీదేవికి కలిగించే ఉపద్రవాలు (బాధలు) మాత్రమే!
శ్లోకం 47
గుంఫః పంకజకుడ్మలద్యుతిరురస్తత్కేసరోల్లాసవాన్
అర్థోఽప్యంతరసౌరభప్రతినిభో వ్యంగ్యం చమత్కారి యత్ ।
ద్విత్రైర్యద్రసికైశ్చిరం సహృదయైర్భృంగైరివాస్వాద్యతే
తత్కావ్యం న పునః ప్రమత్తకురురైర్యత్కించిదుజ్జల్పితమ్ ॥ 47 ॥
- తాత్పర్యం: తామర మొగ్గ కాంతి వంటి పదాల అల్లిక, లోపలి కేసరాల శోభ వంటి విస్తారమైన అర్థం, లోపలి సువాసన వంటి చమత్కారమైన వ్యంగ్యార్థం కలిగి — సహృదయులైన ఇద్దరు ముగ్గురు రసికులనే తుమ్మెదలచే చిరకాలం ఆస్వాదించబడేదే నిజమైన కావ్యం; అంతేగాని పిచ్చి పక్షుల (కురుర పక్షుల) వలె నోటికి వచ్చినట్లు ప్రేలే వాగుడు కావ్యమనిపించుకోదు.
శ్లోకం 48
నింద్యంతే యది నామ మందమతిభిర్వక్రాః కవీనాం గిరో
స్తూయంతే న చ నీరసైర్మృగదృశాం వక్రాః కటాక్షచ్ఛటాః ।
తద్వైదగ్ధ్యవిదాం సతామపి మనః కిం నేహతే వక్రతాం
ధత్తే కిం న హరః కిరీటశిఖరే వక్రాం కలామైందవీమ్ ॥ 48 ॥
- తాత్పర్యం: మందమతులు కవుల వక్రోక్తులను (చమత్కారపు వంకర వాక్కులను) నిందిస్తే నిందించవచ్చు గాక! రసహీనులు స్త్రీల వంకర కడకంటి చూపులను మెచ్చుకోకపోతే పోవచ్చు గాక! కానీ రసజ్ఞత, విదగ్ధత తెలిసిన సజ్జనుల మనస్సు వక్రోక్తిని ఎందుకు కోరుకోదు? పరమశివుడు సైతం తన కిరీట శిఖరాన వంకరగా ఉండే చంద్రవంకను (చంద్రకళను) ధరించడం లేదా? (ధరిస్తున్నాడు).
శ్లోకం 49
సానందప్రమదాకటాక్షవిశిఖైర్యేషాం న భిన్నం మనో
యైః సంసారసముద్రపాతవిధురేష్వన్యేషు పోతాయితమ్ ।
యైర్దుర్వారసరస్వతీవిలసితం ద్విత్రైః పదైర్గుంఫితం
తేషామప్యుపరి స్ఫురంతి మతయః కస్యాపి పుణ్యాత్మనః ॥ 49 ॥
- తాత్పర్యం: ఆనందంతో కూడిన సుందరీమణుల కటాక్ష బాణాల చేత ఎవరి మనస్సు చలించదో, సంసార సముద్రంలో మునిగిపోయే దీనులకు ఎవరు నావలాగా (ఓడలాగా) ఆసరాగా నిలుస్తారో, దుర్వారమైన సరస్వతీ విలాసాలను కొద్దిపాటి దివ్య పదాలతోనే బంధించగలరో — అటువంటి మహాత్ముల కంటే ఉన్నతమైన బుద్ధి ఎవరో ఒకానొక పుణ్యాత్మునికి మాత్రమే ప్రకాశిస్తుంది.
శ్లోకం 50
వాణి త్వత్పదపద్మరేణుకణికా యా స్వాంతభూమిం సతాం
సంప్రాప్తా కవితాలతా పరిణతా సైవేయముజ్జృంభతే ।
సత్కర్ణేఽపి చిరాయ యత్కిసలయం సూక్తాపదేశం శిరః-
కంపభ్రంశితపారిజాతకలికాగుచ్ఛే విధత్తే పదమ్ ॥ 50 ॥
- తాత్పర్యం: ఓ సరస్వతీ దేవీ! నీ పాదపద్మాల ధూళికణము సజ్జనుల హృదయభూమిని చేరి పరిపూర్ణమైన 'కవితాలత'గా విస్తరిస్తోంది. ఆ కవితాలత యొక్క చిగురుటాకు సూక్తి రూపంలో సహృదయుల చెవులకు చేరి, వారు తల ఊపుతూ ఆనందించినప్పుడు జారిపడిన పారిజాత పుష్ప గుచ్ఛాల స్థానాన్ని అలంకరిస్తోంది.
- అనుబంధ అర్థాలు:
- కవితాలతా: కవిత అనే తీగ/లత.
- ఉజ్జృంభతే: ఆనందంతో విస్తరిస్తుంది / ముందుకు సాగుతుంది (గచ్ఛతి).
No comments:
Post a Comment