Tuesday, August 25, 2026

దుర్జన నింద ( 197 నుండి 285)

10000 శ్లోకాలకు పైగా ఉన్న సుభాషిత రత్న భాండాగార అనువాద కార్యక్రమంలో ఈరోజు 26 . 08. 2026 బుధవారం నాడు 197 నుండి 285 వరకు ఉన్న దుర్జన నిందా శ్లోకాల అనువాదం పూర్తయింది



శ్లోకము 197
పరితోషయితా న కశ్చన స్వగతో యస్య గుణో౽స్తి దేహినః ।
పరదోషకథాభిరల్పకః స్వజనం తోషయితుం కిలేచ్ఛతి ॥ 197 ॥

తాత్పర్యం:

తనలో ఇతరులను సంతోషపెట్టగల సద్గుణమేదీ లేని అల్పుడు, ఎల్లప్పుడూ ఇతరుల తప్పులు, దోషాలను ఎత్తిచూపుతూ మాట్లాడటం ద్వారానే తనవారిని సంతోషపెట్టాలని భావిస్తాడు.

పద వివరణ:
అల్పకః (1): తుచ్ఛుడు / అల్పుడు.

శ్లోకము 198
సహజాంధదృశః స్వదుర్నయే పరదోషేక్షణదివ్యచక్షుషః ।

స్వగుణోచ్చగిరో మునివ్రతాః పరవర్ణగ్రహణేష్వసాధవః ॥ 198 ॥
తాత్పర్యం:

దుష్టులు తమలోని చెడు నడవడికలను చూసుకోలేక పుట్టుకతోనే గ్రుడ్డివారిలా ఉంటారు; కానీ ఇతరుల లోపాలను కనిపెట్టడంలో మాత్రం దివ్యదృష్టి కలిగి ఉంటారు. తమ స్వంత గుణాలను గొప్పగా పొగడుకోవడంలో పెను గొంతు వేసుకుని మాట్లాడుతారు; అదే ఇతరుల మంచి గుణాలను లేదా స్తుతిని పలకాల్సి వచ్చినప్పుడు మాత్రం మౌనవ్రతం పట్టిన మునుల్లా మౌనంగా ఉండిపోతారు.

పద వివరణలు:
సహజాంధదృశః (2): స్వభావసిద్ధంగానే తమ దోషాలను చూడలేని గ్రుడ్డి చూపు కలవారు.

స్వదుర్నయే (3): తమ చెడు ప్రవర్తన/దోషమునందు.

స్వగుణోచ్చగిరః (4): తమ గుణాలను కీర్తించుకోవడంలో గొప్పగా/బిగ్గరగా మాట్లాడేవారు.

మునివ్రతాః (5): మౌనవ్రతాన్ని ఆచరించే మౌనులు.

పరవర్ణగ్రహణేషు (6): ఇతరుల గుణస్తుతి వచనములను పలికే విషయాలలో.

శ్లోకము 199
సుకుమారమహో లఘీయసాం హృదయం తద్గతమప్రియం యతః ।

సహసైవ సముద్గిరన్త్యమీ క్షమయన్త్యేవ హి తన్మనీషిణః ॥ 199 ॥
తాత్పర్యం:

అల్పుల హృదయం ఎంతో సుకుమారమైనది (అల్పమైనది); ఎందుకంటే వారి మనసులోకి చేరిన కాస్త అప్రియమైన విషయాన్ని కూడా వారు ఏమాత్రం సహించలేక వెంటనే బయటకు కక్కేస్తారు. అయితే విద్వాంసులు, జ్ఞానులు మాత్రం అలాంటి అప్రియమైన విషయాలను కూడా హృదయంలోనే క్షమించి భరిస్తారు.

శ్లోకము 200
ఉపకారపరః స్వభావతః సతతం సర్వజనస్య సజ్జనః ।

అసతామనిశం తథాప్యహో గురుహృద్రోగకరీ తదున్నతిః ॥ 200 ॥
తాత్పర్యం:

సజ్జనుడు స్వభావసిద్ధంగానే ఎల్లప్పుడూ సమస్త ప్రజలకు ఉపకారం చేస్తూనే ఉంటాడు. అయినప్పటికీ, ఆశ్చర్యకరంగా సజ్జనుల ఉన్నతి/అభివృద్ధి అనేది దుష్టుల హృదయాలకు నిరంతరం తీవ్రమైన ఈర్ష్యారూప హృద్రోగాన్ని (గుండె మంటను) కలిగిస్తుంది.

శ్లోకము 201
పరితప్యత ఏవ నోత్తమః పరితప్తోऽప్యపరః సుసంవృతిః ।

పరవృద్ధిభిరాహితవ్యథః స్ఫుటనిర్భిన్నదురాశయోऽధమః ॥ 201 ॥
తాత్పర్యం:

ఉత్తముడు ఇతరుల అభివృద్ధిని చూసి ఎంతమాత్రం బాధపడడు. మధ్యముడు ఒకవేళ లోలోపల అసూయపడినా, ఆ తాపాన్ని బయటపడనీయకుండా చక్కగా దాచుకుంటాడు. కానీ అధముడైనవాడు ఇతరుల ఎదుగుదలను చూసి తీవ్రమైన వేదన చెందుతూ, ఇతరుల మంచిని సహించలేని తన చెడు ఉద్దేశాన్ని అందరికీ తెలిసేలా బాహాటంగానే బయటపెట్టుకుంటాడు.

పద వివరణలు:
సుసంవృతిః (7): మనసులోని బాధను/తాపాన్ని చక్కగా దాచుకోగలవాడు.

ఆహితవ్యథః (8): పుట్టించబడిన బాధ/సంతాపము కలవాడు.

స్ఫుటనిర్భిన్నదురాశయః (9): ఇతరుల శుభాన్ని ద్వేషించే దురుద్దేశాన్ని స్పష్టంగా బయటపెట్టేవాడు.

శ్లోకము 202
అనిరాకృతతాపసంపదం ఫలహీనాం సుమనోభిరుజ్ఝితామ్ ।

ఖలతాం ఖలతామివాసతీం ప్రతిపద్యేత కథం బుధో జనః ॥ 202 ॥
తాత్పర్యం:

సంతాపాలను నివారించకపోగా పెంచేది, ఎటువంటి సత్ఫలితాలూ లేనిది, సజ్జనుల చేత విడువబడినది అయిన దుష్టత్వాన్ని (దుర్జన స్వభావాన్ని) పండితుడైనవాడు ఎలా ఆశ్రయిస్తాడు? (శ్లేషార్థంలో: ఎండ వేడిమిని పోగొట్టనిది, పండ్లు లేనిది, పువ్వులు పూయనిదైన ఆకాశలతను (గగనలతను) వివేకవంతుడెలా స్వీకరిస్తాడు?)

పద వివరణలు:
అనిరాకృతతాపసంపదమ్ (10): సంతాపమును పోగొట్టనిది (తాపమును అధికం చేసేది; నీడను ఇవ్వనిది).

ఫలహీనామ్ (11): ఇహపరాలలో ఎటువంటి ఉపకారము/ఫలితము లేనిది (పండ్లు లేనిది).

సుమనోభిరుజ్ఝితామ్ (12): విద్వాంసులచే విడనాడబడినది (పువ్వులు లేనిది).

ఖలతామ్ (13): దుష్టత్వాన్ని / ఆకాశలతను (ఖ-లతను).

అసతీమ్ (14): దుష్టమైనదానిని (అవాస్తవమైనదానిని).

శ్లోకము 203
అపి వేత్తి షడక్షరాణి చేదుపదేష్టుం శితికణ్ఠమిచ్ఛతి ।

వసనాశనమాత్రమస్తి చేద్ధనదాదప్యతిరిచ్యతే ఖలః ॥ 203 ॥
తాత్పర్యం:

దుష్టుడు కేవలం ఆరు అక్షరాలు నేర్చుకోగానే సాక్షాత్తు పరమశివుడికే ఉపదేశం చేయాలని చూస్తాడు. కడుపునిండా తిండి, కట్టుకోవడానికి బట్ట సమకూరితే చాలు, తనను తాను కుబేరుడికంటే ధనవంతుడిగా భావించి విర్రవీగుతాడు.

పద వివరణలు:
శితికణ్ఠమ్ (15): శివుడిని.

ధనదాత్ (16): కుబేరుని కంటే.

శ్లోకము 204
అహమేవ గురుః సుదారుణానామితి హాలాహల మా స్మ తాత దృప్యః ।

నను సన్తి భవాదృశాని భూయో భువనేऽస్మిన్వచనాని దుర్జనానామ్ ॥ 204 ॥
తాత్పర్యం:

ఓ హాలాహల విషమా! 'లోకంలోని భయంకరమైన పదార్థాలన్నింటిలో నేనే అత్యంత శ్రేష్ఠుడను/దారుణమైనవాడను' అని గర్వపడకు. ఎందుకంటే, ఈ లోకంలో నీతో సమానమైన తీవ్ర విషాన్ని చిమ్మే దుర్జనుల మాటలు కోకొల్లలుగా ఉన్నాయి!

పద వివరణలు:
గురుః (17): శ్రేష్ఠుడు / గొప్పవాడు.

సుదారుణానామ్ (18): మిక్కిలి తీవ్రమైన/భయంకరమైన వాటిలో.

మా స్మ దృప్యః (19): గర్వపడకుము.

శ్లోకము 205
వదనే వినివేశితా భుజంగీ పిశునానాం రసనామిషేణ ధాత్రా ।

అనయా కథమన్యథావలీఢా నహి జీవన్తి జనా మనాగమంత్రాః ॥ 205 ॥
తాత్పర్యం:

బ్రహ్మదేవుడు కొండెగాళ్ల (చెప్పుడు మాటలు చెప్పే దుష్టుల) నోటిలో నాలుక అనే నెపంతో ఒక ఆడపామును ఉంచాడు. లేకపోతే, ఆ నాలుకతో స్పృశించబడిన/కాటువేయబడిన మంత్రం తెలియని అమాయక జనులు ఎందుకు మరణిస్తారు (నాశనమైపోతారు)?

పద వివరణ:
రసనామిషేణ (20): నాలుక అనే నెపముతో / కపటముతో.

శ్లోకము 206
అమరైరమృతం న పీతమబ్ధేర్న చ హాలాహలముల్వణం హరేణ ।

విధినా నిహితం ఖలస్య వాచి ద్వయమేతద్బహిరేకమంతరన్యత్ ॥ 206 ॥
తాత్పర్యం:

సముద్రం నుండి పుట్టిన అమృతాన్ని దేవతలు తాగలేదు, భయంకరమైన హాలాహలాన్ని పరమశివుడూ మింగలేదు. బ్రహ్మదేవుడు ఆ రెండింటినీ దుష్టుడి మాటల్లోనే దాచి ఉంచాడు; బయటకు అమృతంలా మధురంగా మాట్లాడుతూ లోపల మాత్రం హాలాహల విషాన్ని నింపుకుంటాడు.

శ్లోకము 207
వహతి విషధరాన్పటీరజన్మా శిరసి మషీపటలం దధాతి దీపః ।

విధురపి భజతేతరాం కలంకం పిశునజనం ఖలు బిభ్రతి క్షితీంద్రాః ॥ 207 ॥
తాత్పర్యం:

శ్రీగంధపు చెట్టు విషసర్పాలను మోస్తుంది; వెలుగునిచ్చే దీపం తన తలపై నల్లటి మసిని ధరిస్తుంది; చల్లని చంద్రుడు కూడా మచ్చను మోస్తున్నాడు; అలాగే రాజులు కూడా దుష్టులైన కొండెగాళ్లను తమ చెంత చేర్చుకుని పోషిస్తుంటారు. (ఉన్నత స్థానాల్లో ఉన్నవారి వద్ద ఏదో ఒక లోపం ఉండటం సహజం అనే భావం).

పద వివరణలు:
విషధరాన్ (21): పాములను.

పటీరజన్మా (22): చందన వృక్షం (గంధపు చెట్టు).

శ్లోకము 208
మధురిమరుచిరం వచః ఖలానామమృతమహో ప్రథమం పృథు వ్యక్తీ ।

అథ కథయతి మోహహేతుమంతర్గతమివ హాలాహలం విషం తదేవ ॥ 208 ॥
తాత్పర్యం:

దుర్జనుల మాటలు ప్రారంభంలో ఎంతో తీయగా, అమృతంలా ఆనందాన్ని కలిగిస్తాయి. కానీ ఆ తర్వాత అవే మాటలు మోహాన్ని, వినాశనాన్ని కలుగజేసే లోపలి హాలాహల విష స్వభావాన్ని బయటపెడతాయి.

శ్లోకము 209
ప్రకటమపి న సంవృణోతి దోషం గుణలవలంపట ఏష సాధువర్గః ।
అతిపరుషరుషం వినాపి దోషైః పిశునశునాం భషతాం ప్రయాతి కాలః ॥ 209 ॥
తాత్పర్యం:

సజ్జనుల సమూహం ఇతరుల చిన్నపాటి సద్గుణాన్ని కూడా గ్రహించడానికి ఇష్టపడుతుంది తప్ప, వారిలో స్పష్టంగా కనిపిస్తున్న దోషాలను కూడా ఎత్తిచూపదు. కానీ, కుక్కల వంటి దుష్టులు మాత్రం ఎటువంటి తప్పు లేకపోయినా తీవ్రమైన కోపంతో మొరుగుతూ తమ కాలాన్ని వృథా చేసుకుంటారు.

పద వివరణ:
సాధువర్గః (23): సజ్జనుల సమూహము / శాస్త్రజ్ఞులు.

శ్లోకము 210
అంతర్వాణిం మన్యమానః ఖలోऽయం పౌరోభాగ్యం సూక్తిముక్తాసు ధత్తే ।

సర్వానందిన్యంగకే కామినీనామీర్షే మశకోర్గత్యేష వై బంభరాళిః ॥ 210 ॥
తాత్పర్యం:

తనను తాను గొప్ప విద్వాంసుడిగా భావించుకునే దుష్టుడు ముత్యాల వంటి సుభాషితాలలో కూడా కేవలం దోషాలనే వెదుకుతాడు. సుందరీమణుల సర్వానందకరమైన అంగసౌందర్యాన్ని ఆస్వాదించలేక, ఈగ లేదా దోమ శరీరంలోని పుండుపైనే వాలినట్లుగా దుర్జనుడు ప్రవర్తిస్తాడు.

పద వివరణలు:
పౌరోభాగ్యమ్ (1): దోషైకదృష్టి / ఎల్లప్పుడూ ఇతరుల తప్పులనే వెదకడం.

సూక్తిముక్తాసు (2): ముత్యాల వంటి సుభాషితముల యందు.

సర్వానందిని (3): అందరికీ ఆనందాన్ని కలిగించేదాని యందు.

ఈర్షే / ఈర్ష్మే (4): పుండు / వ్రణము.

బంభరాళిః / మక్షికా (6): ఈగ / దోమ.

శ్లోకము 211
బోధితో౽పి బహుసూక్తివిస్తరైః కిం ఖలో జగతి సజ్జనో భవేత్ ।

స్నాపితో౽పి బహుశో నదీజలైర్గర్దభః కిము హయో భవేత్క్వచిత్ ॥ 211 ॥
తాత్పర్యం:

ఎన్నో రకాల ఉత్తమ సుభాషితాలు, నీతివాక్యాలు ఉపదేశించినంత మాత్రాన లోకంలో దుష్టుడు సజ్జనుడిగా మారతాడా? ఎన్నిసార్లు పుణ్యనదీ జలాలతో స్నానం చేయించినా గాడిద ఎన్నటికైనా గుర్రం అవుతుందా? కాదు కదా!

శ్లోకము 212
విద్యయా విమలయాప్యలంకృతో దుర్జనః ససి మాస్తు కశ్చన ।

సాక్షరా హి విపరీతతాం గతాః కేవలం జగతి తేऽపి రాక్షసాః ॥ 212 ॥
తాత్పర్యం:

నిర్మలమైన విద్యను నేర్చినవాడైనప్పటికీ ఏ దుర్జనుడినీ సభలో చేరనివ్వకూడదు. ఎందుకంటే విద్య నేర్చిన విద్వాంసుడైన 'సాక్షర' (సా-క్ష-ర) అనే పదం విపరీతమైతే (తిరగబడితే) 'రాక్షస' (రా-క్ష-స) అవుతుంది; అలాగే దుర్మార్గుడి చేతిలో విద్య వినాశకరమైన రాక్షసత్వంగా మారుతుంది.

పద వివరణ:
ససి / సభాయామ్ (7): సభ యందు.

శ్లోకము 213
దోషపోషమభియాతి పరం యో బాధమేతి బహుసజ్జనయోగాత్ ।

సంమతౌ విమతిమాత్రసహాయో దుర్జనో భ్రమ ఇవాతిచకాస్తి ॥ 213 ॥
తాత్పర్యం:

ఎల్లప్పుడూ దోషాలనే పెంచి పోషించేవాడు, సజ్జనుల సాంగత్యం వల్ల బాధపడేవాడు, అందరి ఆమోదయోగ్యమైన విషయాలలో సైతం వ్యతిరేక బుద్ధినే చూపించే దుర్జనుడు లోకంలో ఒక భ్రాంతి (భ్రమ) వలె విపరీతంగా ప్రకాశిస్తాడు.

శ్లోకము 214
ఉన్నతం పదమవాప్య యో లఘుర్హేలయైవ స పతేదితి బ్రువన్ ।

శైలశేఖరగతః పృషత్కణః శుభ్రమారుతధూతః పతత్యధః ॥ 214 ॥
తాత్పర్యం:

"అల్పమైనవాడు ఎంత ఉన్నత స్థానాన్ని పొందినా సులభంగా కింద పడిపోతాడు" అని లోకానికి చాటిచెబుతున్నట్లుగా, పర్వత శిఖరాగ్రమును చేరిన చిన్న నీటిబిందువు కొద్దిపాటి గాలికే కంపిస్తూ క్రిందికి రాలిపోతుంది.

పద వివరణలు:
ఉన్నతం పదమ్ (8): ఉన్నత స్థానమును.

లఘుః (9): అల్పబుద్ధి కలవాడు / పరిమాణంలో చిన్నదైనది.

పృషత్కణః (10): నీటి తుంపర / నీటి బిందువుల సమూహము.

ధూతః / కంపితః (12): కదిలించబడినదై.

పతత్యధః (13): క్రిందికి పడిపోవును.

శ్లోకము 215
భగ్నకుంభశకలేన వై మలం బాలకస్య జననీ వ్యపోహతి ।

తద్వదోష్ఠవదనేన దుర్జనో మాతృతః శతగుణాధికో భవేత్ ॥ 215 ॥
తాత్పర్యం:

తల్లి -పగిలిన కుండ పెంకుతో బిడ్డ మలాన్ని తొలగిస్తుంది. కానీ దుర్జనుడు తన నోటితో, పెదవులతో (మాటలతో) ఇతరుల మలరూపమైన దోషాలను తొలగిస్తాడు (బయటకు తీస్తాడు); కాబట్టి ఆ విషయంలో దుష్టుడు తల్లి కంటే నూరు రెట్లు అధికుడని హాస్య/వ్యంగ్యోక్తి.

పద వివరణ:
భగ్నకుంభశకలేన (14): పగిలిన మట్టికుండ పెంకుతో.

శ్లోకము 216
ఏవమేవ నహి జీవ్యతే ఖలాత్తత్ర కా నృపతివల్లభే కథా ।

పూర్వమేవ హి సుదుఃసహోऽనలః కిం పునః ప్రబలవాయునేరితః ॥ 216 ॥
తాత్పర్యం:

సాధారణంగానే దుర్జనుడి వలన జీవించడం కష్టసాధ్యం. ఇక ఆ దుష్టుడే రాజుకు ప్రీతిపాత్రుడై అధికారంలో ఉంటే ప్రజల పరిస్థితి చెప్పనక్కరలేదు! నిప్పు స్వతహాగానే భరించరానిది, ఇక దానికి ప్రచండమైన గాలి తోడైతే అది మరింత భయంకరంగా మండుతుంది కదా!

శ్లోకము 217
అకరుణత్వమకారణవిగ్రహః పరధనే పరయోషితి చ స్పృహా ।

సుజనబంధుజనేష్వసహిష్ణుతా ప్రకృతిసిద్ధమిదం హి దురాత్మనామ్ ॥ 217 ॥
తాత్పర్యం:

దయ లేకపోవడం, కారణం లేకుండా కలహాలు పెట్టుకోవడం, ఇతరుల ధనంపై మరియు పరస్త్రీలపై ఆశ కలిగి ఉండటం, సజ్జనులు మరియు బంధువుల పట్ల అసహనం చూపడం – ఇవన్నీ దురాత్ములకు పుట్టుకతోనే వచ్చే సహజ లక్షణాలు.

పద వివరణలు:
అకారణవిగ్రహః (15): నిష్కారణంగా విరోధం/కలహం పెట్టుకోవడం.

స్పృహా (16): కోరిక / ఆశ.

అసహిష్ణుతా (17): ఓర్వలేనితనం / అసహనము.

ప్రకృతిసిద్ధమ్ (18): స్వభావసిద్ధమైనది.

శ్లోకము 218
ఇతరదేవ బహిర్ముఖముచ్యతే హృది తు యత్స్ఫురతీతరదేవ తత్ ।

చరితమేతదధీరవితారకం ధురి పయః ప్రతిబింబమివాసతామ్ ॥ 218 ॥
తాత్పర్యం:

దుష్టులు నోటితో బయటకు ఒక మాట చెప్తారు, కానీ వారి హృదయంలో నడిచే ఆలోచన మరొకటిగా ఉంటుంది. నీటిలో కనిపించే అస్థిరమైన ప్రతిబింబం లాంటి వారి ఈ ప్రవర్తన వివేకం లేనివారిని మాత్రమే భ్రమింపజేస్తుంది.

శ్లోకము 219
క్వ పిశునస్య గతిః ప్రతిహన్యతే దశతి దృష్టమపి శ్రుతమప్యసౌ ।

అతిసుదుష్కరమవ్యతిరిక్తదృక్ఛ్రుతిభిరప్యథ దృష్టివిషైరిదమ్ ॥ 219 ॥
తాత్పర్యం:

కొండెగాడి గతిని ఎవరూ అడ్డుకోలేరు; వాడు తాను చూసినదాన్నీ కాటువేస్తాడు, విన్నదాన్నీ కాటువేస్తాడు (నాశనం చేస్తాడు). కళ్ళతోనే చూసి విషం చిమ్మే దృగ్విష సర్పాలకు కూడా అసాధ్యమైన పనిని ఈ కొండెగాడు ఎంతో తేలికగా చేసి చూపిస్తాడు.

శ్లోకము 220
నమః ఖలేభ్యః క ఇవాథవా న తాన్ నమస్యేదిహ యో జిజీవిషుః ।

వినైవ యే దోషమృషిప్రకాండవన్నయన్తి శాపేన రసాతలం నరాన్ ॥ 220 ॥
తాత్పర్యం:

దుష్టులకు నమస్కారములు! ఈ లోకంలో బ్రతకాలని కోరుకునేవాడు వారికి ఎందుకు నమస్కరించడు? ఎందుకంటే, ఏ తప్పూ లేకపోయినా వారు గొప్ప మహర్షుల వలె తమ మాటలనే శాపాలతో మనుషులను రసాతలానికి (సర్వనాశనానికి) పంపిస్తారు. (వ్యంగ్య స్తుతి).

శ్లోకము 221
అకారణావిష్కృతవైరదారుణాదసజ్జనాత్కస్య భయం న జాయతే ।

విషం మహాహేరివ యస్య దుర్వచః సుదుఃసహం సంనిహితం సదా ముఖే ॥ 221 ॥
తాత్పర్యం:

కారణం లేకుండానే శత్రుత్వాన్ని చూపే భయంకరుడైన దుష్టుడిని చూసి ఎవరికి భయం కలగదు? మహాసర్పం నోటిలో విషం ఉన్నట్లే, భరించరాని కఠినమైన దుర్భాషలు ఎల్లప్పుడూ ఆ దుర్జనుడి నోటియందే సిద్ధంగా ఉంటాయి.

శ్లోకము 222
తథారిభిర్న వ్యథతే శిలీముఖైర్హతో దిగంతే హృదయే న దూరతః ।

యథా ఖలానాం కుధియాం దురుక్తిభిర్దివానిశం తప్యతి మర్మతాడితః ॥ 222 ॥
తాత్పర్యం:

యుద్ధంలో శత్రువులు దూరము నుండి ప్రయోగించిన బాణాలు హృదయానికి తగిలినా మనిషి ఇంతగా బాధపడడు; కానీ దుర్బుద్ధి గల దుర్జనుల విషపు మాటలు మర్మస్థానాలకు తగిలినప్పుడు రేయింబవళ్ళు మనస్సు నిరంతరం తీవ్రంగా పరితపిస్తుంది.

శ్లోకము 223
గుణాపవాదేన తదన్యరోపణాన్నశాధిరూఢస్య సమంజసం జనమ్ ।
ద్విధేవ కృత్వా హృదయం నిగూహతః స్ఫురన్నసాధోర్వివృణోతి వాగతిః ॥ 223 ॥
తాత్పర్యం:

దుష్టుడు మంచివారి సద్గుణాలను నిందిస్తూ, వారిపై లేనిపోని దోషాలను ఆపాదిస్తూ అవమానించాలని చూస్తాడు. తన అంతరంగాన్ని కపటంతో దాచుకున్నప్పటికీ, అతని మాట్లాడే తీరే అతని వక్రబుద్ధిని మరియు మోసపూరిత స్వభావాన్ని స్పష్టంగా బయటపెడుతుంది.

శ్లోకము 224
న దుర్జనః సజ్జనతాముపైతి బహుప్రకారైరపి సేవ్యమానః ।

భూయో౽పి సిక్తః పయసా ఘృతేన న నింబవృక్షో మధురత్వమేతి ॥ 224 ॥
తాత్పర్యం:

ఎన్ని విధాలుగా సేవించినప్పటికీ దుర్జనుడు సజ్జనత్వాన్ని పొందలేడు. పాలు మరియు నెయ్యి పోసి ఎంతగా తడిపినా వేపచెట్టు తీపిదనాన్ని పొందదు కదా!

శ్లోకము 225
న లజ్జతే సజ్జనవర్జనీయయా భుజంగవక్రక్రియయాపి దుర్జనః ।

ధియం కుమాయాసమయాభిచారిణీం విదగ్ధతామేవ హి మన్యతే ఖలః ॥ 225 ॥
తాత్పర్యం:

సజ్జనులచే విడనాడబడే పాము వంటి వక్ర చేష్టలను చేయడానికి దుర్జనుడు ఏమాత్రం సిగ్గుపడడు. మోసాలు, కుతంత్రాలతో కూడిన తన చెడు బుద్ధిని అతడు గొప్ప పాండిత్యము, నేర్పరితనము (చతురత) అనే భావిస్తాడు.

శ్లోకము 226
సమర్పితాః కస్య న తేన దోషా హఠాద్గుణా వా న హృతాః ఖలేన ।

తథాపి దోషైర్న వియుజ్యతేऽసౌ స్పృష్టోऽపి నైకేన గుణేన చిత్రమ్ ॥ 226 ॥
తాత్పర్యం:

దుర్జనుడు తనలోని దోషాలను ఇతరులపై మోపని వాడెవడు? బలవంతంగా ఇతరుల సుగుణాలను తాను లాక్కోని వాడెవడు? అయినప్పటికీ అతడు తన దోషాల నుండి విముక్తుడు కావడం లేదు, ఇతరుల ఏ ఒక్క సద్గుణం కూడా అతడిని అంటుకోవడం లేదు; ఎంత విచిత్రం!

శ్లోకము 227
ఆరాధ్యమానో బహుభిః ప్రకారైర్నారాధ్యతే నామ కిమత్ర చిత్రమ్ ।

అయం త్వపూర్వః ప్రతిభావిశేషో యత్సేవ్యమానో రిపుతాముపైతి ॥ 227 ॥
తాత్పర్యం:

ఎన్ని రకాలుగా పూజించినా, ఆరాధించినా దుష్టుడు ప్రసన్నుడు కాకపోవడంలో పెద్ద విచిత్రమేమీ లేదు. కానీ, ఎంతో భక్తితో సేవించిన కొద్దీ అతడు శత్రుత్వాన్ని పెంచుకోవడం అనేది ఒక అపూర్వమైన, వింతైన ప్రవర్తన!

శ్లోకము 228
విద్వానుపాలంభమవాప్య దోషాన్నివర్తతే౽సౌ పరితప్యతే చ ।

జ్ఞాతస్తు దోషో మమ సర్వథేతి పాపో జనః పాపతరం కరోతి ॥ 228 ॥
తాత్పర్యం:

విద్వాంసుడు నింద లేదా తప్పు జరిగినట్లు తెలియగానే పశ్చాత్తాపపడి, ఆ దోషం నుండి వైదొలగి పరితపిస్తాడు. కానీ పాపాత్ముడైన దుష్టుడు మాత్రం "నా దోషం అందరికీ తెలిసిపోయింది కదా!" అని మరింత తీవ్రమైన మహాపాపాలకు ఒడిగడతాడు.

శ్లోకము 229
విద్యా వివాదాయ ధనం మదాయ శక్తిః పరేషాం పరిపీడనాయ ।

ఖలస్య సాధోర్విపరీతమేతద్జ్ఞానాయ దానాయ చ రక్షణాయ ॥ 229 ॥
తాత్పర్యం:

దుర్జనుని విద్య వాదోపవాదాల (వివాదాల) కొరకు, ధనం అహంకారం కొరకు, శక్తి ఇతరులను పీడించడం కొరకు ఉపయోగపడుతుంది. సజ్జనుని విషయానికి వస్తే ఇది పూర్తిగా వ్యతిరేకం; అతని విద్య జ్ఞానం కొరకు, ధనం దానం కొరకు, శక్తి ఇతరులను రక్షించడం కొరకు తోడ్పడతాయి.

శ్లోకము 230
సద్వంశజాతం గుణకోటియుక్తం ధనుః క్వ పార్థివవామహస్తే ।

శరః పరప్రాణవిహారదక్షః సపక్షపాతో౽ప్యధమో గరీయాన్ ॥ 230 ॥
తాత్పర్యం:

మంచి వంశంలో పుట్టి, కోట్లాది సుగుణాలు (ధనుస్సు పరంగా: మంచి వెదురుతో చేయబడి, దృఢమైన వింటినారను కలిగి) ఉన్న విల్లు రాజు యొక్క ఎడమచేతిలో మాత్రమే ఉంటుంది. కానీ ఇతరుల ప్రాణాలు తీయడంలో నేర్పరియైన, రెక్కలు కల (పక్షపాతం చూపే) అధమమైన బాణం మాత్రం కుడిచేతిలో ఉంటూ గొప్ప స్థానాన్ని పొందుతుంది. (శ్లేషార్థంలో: గుణవంతుడు పక్కన నెట్టివేయబడగా, ప్రాణాలు తీసే దుష్టుడే రాజుకు ప్రీతిపాత్రుడవుతున్నాడనే వ్యంగ్యం).

పద వివరణలు:
సద్వంశజాతమ్ (1): మంచి వెదురుతో చేసినది / ఉత్తమ వంశములో జన్మించినది.

గుణకోటియుక్తమ్ (2): వింటినార (అల్లెతాడు) కలది / విద్యావినయాది అనేక సద్గుణాలు కలది.

అధమః / అయమ్ (3): బాణము / అధముడు (సంఖ్యా విశేషం).

శ్లోకము 231
దృష్టో వా సుకృతశతోపలాలితో వా శ్లిష్టో వా వ్యసనశతాభిరక్షితో వా ।

దౌఃశీల్యాజ్జనయతి నైవ జాత్వసాధుర్విస్రంభం భుజగ ఇవాంకమధ్యసుప్తః ॥ 231 ॥
తాత్పర్యం:

దుర్జనుడిని ఎంత ప్రేమగా చూసినా, వందలకొద్దీ ఉపకారాలు చేసి లాలించినా, ఆలింగనం చేసుకున్నా, వందల ఆపదల నుండి కాపాడినా — తన దుష్ట స్వభావం వల్ల అతడు ఎన్నటికీ నమ్మకాన్ని కలిగించలేడు; ఒడిలో పడుకోబెట్టుకున్న పాము ఎప్పటికీ నమ్మదగినది కాదు కదా!

శ్లోకము 232
ఏకః ఖలోऽపి యది నామ భవేత్సభాయాం మోఘీకరోతి విదుషాం నిఖిలప్రయాసమ్ ।

ఏకాపి పూర్ణముదరే మధురైః పదార్థైరాలోడ్య రేచయతి హంత న మక్షికా కిమ్ ॥ 232 ॥
తాత్పర్యం:

సభలో ఒక్క దుష్టుడు ఉన్నా చాలు, విద్వాంసుల సమస్త శ్రమనూ వ్యర్థం చేస్తాడు. కడుపునిండా మధుర పదార్థాలు తిన్నప్పటికీ, పొట్టలోకి చేరిన ఒక్క ఈగ మొత్తం వాంతి అయ్యేలా చేస్తుందనేది నిజం కాదా?

శ్లోకము 233
హాలాహలం ఖలు పిపాసతి కౌతుకేన కాలానలం పరిచుచుంబిషతి ప్రకామమ్ ।

వ్యాలాధిపం చ యతతే పరిరబ్ధుమద్ధా యో దుర్జనం వశయితుం కురుతే మనీషామ్ ॥ 233 ॥
తాత్పర్యం:

దుర్జనుడిని తన వశం చేసుకోవాలని లేదా మార్చాలని బుద్ధిపూర్వకంగా ప్రయత్నించేవాడు — స్వయంగా హాలాహల విషాన్ని తాగాలని, ప్రళయాగ్నిని ముద్దాడాలని, లేదా పెద్ద విషసర్పమును కౌగిలించుకోవాలని ఆశపడుతున్నట్లే!

పద వివరణ:
మనీషామ్ (4): బుద్ధిని / ఆలోచనను / సంకల్పమును.

శ్లోకము 234
తే దృష్టిమాత్రపతితా అపి కస్య నాత్ర క్షోభాయ పక్ష్మసదృశామలకాః ఖలాశ్చ ।

నీచాః సదైవ సవిలాసమలీకలగ్నా యే కాలతాం కుటిలతామపి న త్యజంతి ॥ 234 ॥
తాత్పర్యం:

కంటికి తగిలినంత మాత్రాన స్త్రీల ముంగురులు (జుట్టు పాయలు) మరియు దుర్జనులు ఎవరికి క్షోభను కలిగించరు? ఇద్దరూ నుదుటిని/అబద్ధాన్ని ఆశ్రయించి, తమ నలుపు/నీచత్వాన్ని మరియు వంపు/కుటిల స్వభావాన్ని ఎన్నటికీ వదలరు.

శ్లోకము 235
ప్రాక్పాదయోః పతతి ఖాదతి పృష్ఠమాంసం కర్ణే కలం కిమపి రౌతి శనైర్విచిత్రమ్ ।

ఛిద్రం నిరూప్య సహసా ప్రవిశత్యశంకః సర్వం ఖలస్య చరితం మశకః కరోతి ॥ 235 ॥
తాత్పర్యం:

మొదట కాళ్ళపై పడుతుంది, వెనుక నుండి మాంసాన్ని కొరుకుతుంది, చెవి దగ్గర విచిత్రంగా మెల్లగా ఝంకారం చేస్తుంది, చిన్న రంధ్రం దొరకగానే ఏమాత్రం భయం లేకుండా చొరబడుతుంది — దోమ చేసే ఈ పనులన్నీ అచ్చంగా దుర్జనుడి నడవడికనే పోలి ఉంటాయి.

పద వివరణ:
రౌతి (5): శబ్దం చేయును / రొద పెట్టును.

శ్లోకము 236
హిత్వా మదం సమమసజ్జనసజ్జనౌ తౌ వందే నితాంతకుటిలప్రగుణస్వభావౌ ।

ఏకం భియా నిరభిసంహితవైరిభావం ప్రీత్యా పరం పరమనిర్వృతిపాత్రభూతమ్ ॥ 236 ॥
తాత్పర్యం:

గర్వాన్ని విడిచిపెట్టి నిష్కారణంగా శత్రుత్వం వహించే మిక్కిలి కుటిలుడైన అసజ్జనుడికి (దుష్టుడికి) భయంతోను, పరమ శాంతిని మరియు ఆనందాన్ని ప్రసాదించే సరళ స్వభావుడైన సజ్జనునికి ప్రీతితోను — ఈ ఇద్దరికీ నేను సమానంగా నమస్కరిస్తున్నాను.

శ్లోకము 237
పాదహతో౽పి దృఢదండసమాహతోऽపి యం దంష్ట్రయా స్పృశతి తం కిల హంతి సర్పః ।

హర్షాదివైష పిశునో౽త్ర మనుష్యధర్మా కర్ణే పరం స్పృశతి హంతి పరం సమూలమ్ ॥ 237 ॥
తాత్పర్యం:

కాలు తగిలినా లేదా గట్టిగా కర్రదెబ్బ తగిలినా పాము తన కోరలతో ఎవరిని తాకుతుందో వాడినే చంపుతుంది. కానీ మనుష్యరూపంలో ఉన్న కొండెగాడు (పిశునుడు) ఆనందంతో ఒకరి చెవిని మాత్రమే తాకుతాడు (చెప్పుడు మాటలు చెప్తాడు), కానీ అవతలి వ్యక్తిని సమూలంగా నాశనం చేస్తాడు.

శ్లోకము 238
ఉద్భాసితాఖిలఖలస్య విశృంఖలస్య ప్రాగ్రాతవిస్మృతనిజాధమకర్మవృత్తేః ।

దైవాదవాప్తవిభవస్య గుణద్విషోऽస్య నీచస్య గోచరగతైః సుఖమాప్యతే కైః ॥ 238 ॥
తాత్పర్యం:

దుష్టులందరినీ ప్రోత్సహించేవాడు, ఎటువంటి హద్దులు లేనివాడు, అదృష్టవశాత్తు సంపద రాగానే తన పూర్వపు నీచమైన బ్రతుకును మరచిపోయినవాడు, సద్గుణాలను ద్వేషించేవాడూ అయిన నీచుడి పరిధిలోకి వెళ్లిన ఏ ఒక్కరైనా ఎన్నడైనా సుఖపడగలరా?

పద వివరణలు:
ఉద్భాసితాఖిలఖలస్య (7): సమస్త దుష్టులను ప్రకాశింపజేసే/ప్రోత్సహించే వాని యొక్క.

విశృంఖలస్య (8): హద్దులు/మర్యాదలు లేని వాని యొక్క.

శ్లోకము 239
సంవర్ధితోऽపి భుజగః పయసా న వశ్యస్తత్పాలకానపి నిహంతి బలేన సింహః ।

దుష్టః పరైరుపకృతస్తదనిష్టకారీ విశ్వాసలేశ ఇహ నైవ బుధైర్విధేయః ॥ 239 ॥
తాత్పర్యం:

పాలు పోసి పెంచినంత మాత్రాన పాము లొంగదు; సింహం తనను పోషించినవారినే బలంతో చంపివేస్తుంది. అలాగే దుష్టుడు ఇతరుల నుండి ఉపకారం పొందినప్పటికీ వారికి కీడునే చేస్తాడు. కాబట్టి పండితులు, వివేకవంతులు ఎన్నడూ అలాంటి దుర్జనులపై ఏమాత్రం నమ్మకం ఉంచకూడదు.

శ్లోకము 240
దహతు దావాగ్నిశ్చ తాన్వధార్హాన్ మూఢో విధిః సకలదుర్జనలోలజిహ్వా ।

మూలే వనం నిక్షిపతి చేత్సకలోపకారః ॥ 240 ॥
తాత్పర్యం:

దావాగ్ని దహించదగిన ఆ అడవిని బ్రహ్మదేవుడు మూర్ఖులైన దుర్జనుల చంచలమైన నాలుకల మొదట్లోనే ఉంచినట్లయితే, లోకమంతటికీ ఎంతటి మేలు జరిగేది! (దుర్జనుల నాలుకలు చిమ్మే దుర్భాషలనే అగ్నికి ఆ అడవి సులభంగా భస్మమైపోయేది).

పద వివరణ:
వనమ్ (1): అడవి / కాననము.

శ్లోకము 241
రూక్షం విరౌతి పరికుప్యతి నిర్నిమిత్తం స్పర్శేన దూషయతి వారయతి ప్రవేశమ్ ।

లజ్జాకరం దశతి నైవ చ తృప్యతీతి కౌలేయకస్య చ ఖలస్య చ కో విశేషః ॥ 241 ॥
తాత్పర్యం:

కఠినంగా అరుస్తుంది/మొరుగుతుంది, ఏ కారణం లేకుండానే కోపపడుతుంది, తాకడం వల్ల దోషాన్ని కలిగిస్తుంది, లోపలికి రానివ్వకుండా అడ్డుకుంటుంది, సిగ్గుపడేలా అవమానకరంగా కాటువేస్తుంది/కరుస్తుంది, ఎంత చేసినా తృప్తి చెందదు — ఇలాంటప్పుడు కుక్కకు (కౌలేయకమునకు), దుర్జనుడికి మధ్య తేడా ఏముంది?

పద వివరణ:
కౌలేయకస్య (2): కుక్క యొక్క.

శ్లోకము 242
యుక్తం యయా కిల నిరంతరలబ్ధవృత్తేరస్యాభిమానతమసః ప్రసరం నిరోద్ధుమ్ ।

విద్వత్తయా జగతి తామవలంబ్య కేచిత్తన్వంత్యహంకృతిమహో శతశాఖమాంధ్యమ్ ॥ 242 ॥
తాత్పర్యం:

లోకంలో నిరంతరం వ్యాపించే అహంకారమనే అంధకారాన్ని తొలగించడానికి విద్వత్తు (విద్య/పాండిత్యం) ఎంతో సమర్థవంతమైనది. కానీ ఆశ్చర్యకరంగా కొందరు అజ్ఞానులు ఆ విద్యనే ఆశ్రయించి, తమ అహంకారాన్ని, అంధత్వాన్ని నూరు రెట్లు విస్తరింపజేసుకుంటున్నారు.

శ్లోకము 243
ప్రాయః స్వభావమనిలో మహతాం సమీపే తిష్ఠన్ఖలః న ప్రకరోత్యర్థిజనోపఘాతమ్ ।

శీతార్దితైః సకలలోకసుఖావహోऽపి ధూమే స్థితే నహి సుఖేన నిషేవ్యతేऽగ్నిః ॥ 243 ॥
తాత్పర్యం:

గొప్పవారి సమీపంలో ఉన్నంతవరకు దుర్జనుడు తన దుష్ట స్వభావాన్ని బయటపెట్టక ఇతరులను బాధించలేడు. అయినప్పటికీ, చలితో బాధపడే సమస్త ప్రజలకు సుఖాన్నిచ్చే అగ్ని అయినప్పటికీ, దాని నుండి పొగ (ధూమం) వెలువడుతున్నంతవరకు ఆ అగ్నిని ఎవరూ సుఖంగా ఆశ్రయించలేరు కదా!

శ్లోకము 244
ధూమః పయోధరపదం కథమప్యవాప్య వర్షాంబుభిః శమయతి జ్వలనస్య తేజః ।

దైవాదవాప్య కలుషప్రకృతిర్మహత్త్వం ప్రాయః స్వబంధుజనమేవ తిరస్కరోతి ॥ 244 ॥
తాత్పర్యం:

పొగ ఏదో విధంగా ఆకాశంలో మేఘత్వాన్ని (పయోధర పదాన్ని) పొంది, వర్షపు నీటితో తనను పుట్టించిన అగ్ని యొక్క తేజస్సునే చల్లార్చివేస్తుంది. అలాగే కలుషిత స్వభావం కలవాడు దైవవశాత్తు ఏదైనా గొప్పతనాన్ని లేదా ఉన్నత పదవిని పొందితే, మొదటగా తన స్వజనులను, బంధువులనే తిరస్కరించి నాశనం చేస్తాడు.

శ్లోకము 245
నాశ్చర్యమేతదధునా హతదైవయోగాదుచ్చైః స్థితిర్యదధమో మహానుభావః ।

రథ్యాకలంకశతసంకరసంకులోऽపి పృష్ఠే భవత్యవకరో న పునర్నిధానమ్ ॥ 245 ॥
తాత్పర్యం:

దౌర్భాగ్యవశాత్తు అధముడైనవాడు ఉన్నత స్థానంలో కూర్చోవడంలో ఆశ్చర్యపడాల్సింది ఏమీ లేదు. వీధిలోని వందలాది చెత్తాచెదారంతో కూడిన కుప్ప అందరికీ పైన (ఎత్తుగా) కనిపిస్తుంది తప్ప, భూమిలో దాగి ఉన్న నిధి పైకి కనిపించదు కదా!

శ్లోకము 246
బిసమలమశనాయ స్వాదు పానాయ తోయం శయనం అవనిపృష్ఠే వల్కలే వాససీ చ ।

నవధనమధుపానభ్రాంతసర్వేంద్రియాణా-మవినయమనుమంతుం నోత్సహే దుర్జనానామ్ ॥ 246 ॥
తాత్పర్యం:

తినడానికి తామర తూళ్ళు చాలు, తాగడానికి రుచికరమైన స్వచ్ఛమైన నీరు ఉంది, పడుకోవడానికి భూమి ఉంది, కట్టుకోవడానికి నారచీరలు ఉన్నాయి; కాబట్టి కొత్తగా వచ్చిన ధనమనే మద్యాన్ని తాగి సమస్త ఇంద్రియాలు భ్రమించి విర్రవీగే దుర్జనుల అవినయాన్ని భరించడానికి నా మనస్సు ఎంతమాత్రం అంగీకరించదు.

శ్లోకము 247
మలయభువి విరూఢశ్చందనేనాభివృద్ధో న భజతి కిల వేణుః సౌరభం చందనస్య ।

తదిహ నహి విచిత్రం సర్వదోషాకరాణాం నహి భవతి ఖలానాం సాధుతాగంధలేశః ॥ 247 ॥
తాత్పర్యం:

మలయ పర్వత భూమిలో పుట్టి, చందన వృక్షాల మధ్య పెరిగినప్పటికీ వెదురు చెట్టుకు గంధపు సువాసన అబ్బదు. అలాంటప్పుడు సమస్త దోషాలకు నిలయాలైన దుర్జనులలో సజ్జనత్వపు సువాసన ఇసుమంతైనా లేకపోవడంలో ఆశ్చర్యమేముంది?

శ్లోకము 248
హసతి లసతి హర్షాత్తీవ్రదుఃఖే పరేషాం స్ఖలతి గలతి మోహాదాత్మనః క్లేశలేశే ।

నమతి వదతి నింద్యం మానినాం కించ నీచః పరుషవచనమద్య శ్రుత్వా హంతుమేతి ॥ 248 ॥
తాత్పర్యం:

ఇతరులు తీవ్రమైన దుఃఖంలో ఉంటే సంతోషంతో పొంగిపోతూ నవ్వుతాడు; తనకు చిన్న కష్టం రాగానే మోహంతో కుంగిపోతాడు. అభిమానవంతులైన వారిపై లేనిపోని నిందలు వేస్తాడు; అలాంటి నీచుడికి ఎవరైనా ఒక్క పరుషమైన మాట చెప్పినా వారిని చంపడానికైనా సిద్ధపడతాడు.

పద వివరణ:
రాంకుః / నీచః (3): నీచుడు / అల్పుడు.

శ్లోకము 249
దిగంతే ఖేలంతీ సరసహృదయానందజననీ మయా నీతా దుష్టప్రచురనగరీం కాపి కవితా ।

అకస్మాదున్మీలత్ఖలవదనవల్మీకరసనా-భుజంగీదష్టాంగీ శివ శివ సమాప్తిం గతవతీ ॥ 249 ॥
తాత్పర్యం:

దిగంతాలలో విహరిస్తూ, రసికుల హృదయాలకు ఆనందాన్ని కలిగించే నా యొక్క కవితను దుష్టులు నిండిన నగరంలోకి తీసుకువెళ్ళాను. అయ్యో శివ శివా! అకస్మాత్తుగా తెరుచుకున్న దుర్జనుడి నోరనే పుట్టలోనుండి బయటకు వచ్చిన నాలుక అనే విషసర్పం కాటువేయగా, నా కవిత అక్కడికక్కడే అంతమైపోయింది!

శ్లోకము 250
అభూదంభోరాశేః సహ వసతిరాసీత్కమలయా గుణానామాధారో నయనఫలమిందుః ప్రథయతి ।

కథం సింహీసూనుస్తమపి తుదతి ప్రౌఢదశనైర్గుణానామాస్వాదం పిశునరసనా కిం రసయతి ॥ 250 ॥
తాత్పర్యం:

సముద్రం నుండి పుట్టినవాడు, లక్ష్మీదేవితో కలిసి నివసించినవాడు, సకల గుణాలకు నిలయమై కన్నులకు ఆనందాన్ని పంచే చంద్రుడిని సైతం రాహువు (సింహిక కుమారుడు) తన పదునైన కోరలతో ఎందుకు పీడిస్తున్నాడు? కొండెగాడి నాలుకకు సద్గుణాల మాధుర్యాన్ని ఆస్వాదించడం ఎన్నటికైనా తెలుస్తుందా?

పద వివరణ:
తుదతి (4): పీడించును / గ్రసించును.

శ్లోకము 251
వృథా దుగ్ధో౽నడ్వాన్ స్తనభరనతా గౌరితి చిరం పరిష్వక్తః షణ్ఢో యువతిరితి లావణ్యసహితా ।

కృతా వైడూర్యాశా వికటకిరణే కాచశకలే మయా మూఢేన త్వాం కృపణమగుణజ్ఞం ప్రణమతా ॥ 251 ॥
తాత్పర్యం:

పాలిచ్చే ఆవు అనుకుని ఎద్దును పిండడానికి ప్రయత్నించినట్లు, లావణ్యవతియైన యువతి అనుకుని నపుంసకుడిని ఆలింగనం చేసుకున్నట్లు, మెరుస్తున్న గాజు పెంకును చూసి వైడూర్యమని ఆశపడినట్లు — మూర్ఖుడనైన నేను గుణాలను గ్రహించలేని పిసినారివైన నీకు నమస్కరించి వృథాగా భ్రమపడ్డాను!

పద వివరణ:
వికటకిరణే (5): కిరణాలను ప్రసరింపజేస్తున్న / మెరుస్తున్న.

శ్లోకము 252
స్వపక్షచ్ఛేదం వా సముచితఫలభ్రంశమథవా స్వమూర్తేర్భంగం వా పతనమశుచౌ నాశమథవా ।

శరః ప్రాప్నోత్యేతాన్హృదయపథసంస్థోऽపి ధనుషో భుజోర్వక్రాశ్లేషాద్భవతి ఖలు సువ్యక్తమశుభమ్ ॥ 252 ॥
తాత్పర్యం:

ధనుస్సు యొక్క హృదయానికి అత్యంత దగ్గరగా ఉన్నప్పటికీ బాణం చివరకు తన రెక్కల నాశనాన్ని (స్వపక్షచ్ఛేదం), తగిన లక్ష్యం నుండి జారిపోవడాన్ని, విరిగిపోవడాన్ని, అపవిత్ర స్థలంలో పడి నశించడాన్ని పొందుతుంది. కాబట్టి వక్రబుద్ధి కలవారి (లేదా వంగిన ధనుస్సు యొక్క) ఆలింగనం వల్ల ఎవరికైనా చివరకు అశుభమే కలుగుతుందనేది స్పష్టం!

శ్లోకము 253
గుణానాం సా శక్తిర్విపదమనుబధ్నంతి యదమీ ప్రసన్నస్తద్వేధా మమ యది న తైర్యోగమకరోత్ ।

విషణ్ణం దృష్ట్యా చేతి గుణినమాలోక్య విగుణః కరోతి స్వే గేహే ధ్రువమతిసమృద్ధ్యుత్సవమసౌ ॥ 253 ॥
తాత్పర్యం:

"సద్గుణాలు కేవలం ఆపదలను మాత్రమే వెంటబెట్టుకుని వస్తాయి; కాబట్టి బ్రహ్మదేవుడు నాకు అలాంటి సద్గుణాలతో సంబంధం లేకుండా చేసి నాపై ఎంతగానో దయ చూపించాడు!" అని భావిస్తూ, గుణవంతుడు ఆపదలలో దుఃఖించడం చూసి ఏ గుణమూ లేని దుర్జనుడు తన ఇంట్లో గొప్ప ఉత్సవాన్ని చేసుకుంటాడు.

శ్లోకము 254
అవేక్ష్య స్వాత్మానం విగుణమపరాన్ ఇచ్ఛతి తథా

ఫలత్యేతన్నో చేద్విలపతి న సన్తీహ గుణినః ।

నిమార్ష్టుం శప్తుం వా పరిభవితుముద్యచ్ఛతి తతోऽప్యహో

నీచే రమ్యా సగుణవిజిగీషా విధికృతా ॥ 254 ॥
తాత్పర్యం:

తాను ఏ గుణాలూ లేని నిర్గుణుడినని తెలుసుకున్న దుర్జనుడు, ఇతరులు కూడా తనలాగే గుణహీనులుగా ఉండాలని కోరుకుంటాడు. అది నెరవేరకపోతే "ఈ లోకంలో గుణవంతులే లేరు" అని విలపిస్తాడు; ఆపై గుణవంతులను తుడిచిపెట్టడానికి, శపించడానికి లేదా అవమానించడానికి ప్రయత్నిస్తాడు. గుణవంతులను జయించాలనే ఇలాంటి విచిత్రమైన కోరికను బ్రహ్మదేవుడు నీచులలో ఎంత వింతగా సృష్టించాడో కదా!

శ్లోకము 255
న విషమమృతం కర్తుం శక్యః ప్రయత్నశతైరపి

త్యజతి కటుతాం న స్వాం నింబః స్థితోऽపి పయోహ్రదే ।

గుణపరిచితామార్యాం వాణీం న జల్పతి దుర్జనః

చిరమపి బలాద్ధ్మాతే లోహే కుతః కనకాకృతిః ॥ 255 ॥
తాత్పర్యం:

నూరు ప్రయత్నాలు చేసినా విషాన్ని అమృతంగా మార్చలేము; పాల సరస్సులో పెరిగినప్పటికీ వేపచెట్టు తన చేదుదనాన్ని వదిలిపెట్టదు. అలాగే ఎంత చెప్పినా దుర్జనుడు సద్గుణాలతో కూడిన ఉత్తమమైన మాటలను పలకలేడు; ఎంతసేపు తీవ్రమైన కొలిమిలో కాల్చినప్పటికీ ఇనుము బంగారపు రూపాన్ని పొందలేదు కదా!

శ్లోకము 256
యది పరగుణా న క్షమ్యన్తే యతస్వ తదర్జనే

న హి పరయశో నిందావ్యాజైరలం పరిమార్జితుమ్ ।

విరమసి న చేదిచ్ఛాద్వేషప్రసక్తమనోరథో

దినకరకరాన్పాణిచ్ఛత్రైర్నుదన్ శ్రమమేష్యసి ॥ 256 ॥
తాత్పర్యం:

ఇతరుల సద్గుణాలను నీవు సహించలేకపోతే, ఆ గుణాలను స్వయంగా సంపాదించుకోవడానికి ప్రయత్నించు; అంతేగాని నిందల నెపంతో ఇతరుల కీర్తిని ఎప్పటికీ తుడిచివేయలేవు. అసూయాద్వేషాలతో కూడిన ఈ వృథా ప్రయత్నాన్ని విరమించుకోకపోతే — అరచేతి గొడుగుతో సూర్యకిరణాలను ఆపాలని చూస్తూ కేవలం అలసటనే పొందినట్లవుతుంది.

శ్లోకము 257
శమయతి యశః క్లేశం సూతే దిశత్యశివాం గతిం

జనయతి జనోద్వేగాయాసం నయత్యుపహాస్యతామ్ ।

భ్రమయతి మతిం మానం హంతి క్షినోతి చ జీవితం

క్షిపతి సకలం కల్యాణానాం కులం ఖలసంగమః ॥ 257 ॥
తాత్పర్యం:

దుర్జనుల సాంగత్యం కీర్తిని నశింపజేస్తుంది, కష్టాలను పుట్టిస్తుంది, అధోగతికి దారితీస్తుంది, ప్రజలలో ఆందోళనను-ఆయాసాన్ని కలిగిస్తుంది, అందరిలో నవ్వులపాలు చేస్తుంది, బుద్ధిని భ్రమింపజేస్తుంది, ఆత్మగౌరవాన్ని నాశనం చేస్తుంది, ఆయుష్షును క్షీణింపజేస్తుంది మరియు సమస్త శుభాల సమూహాన్ని దూరం చేస్తుంది.

శ్లోకము 258
జిహ్మో లోకః కథయతి పురా హంత హిత్వా గుణౌఘాన్

అంభః క్షారం గుణగణనిధేస్తస్య రత్నాకరస్య ।

విశ్వే ఛిద్రానుసరణసమారూఢసర్వేంద్రియాణాం

దోషే దృష్టిః పిశునమనసాం నానురాగో గుణేషు ॥ 258 ॥
తాత్పర్యం:

సమస్త రత్నాలకు నిలయమైన సముద్రంలోని అనంతమైన సుగుణాలను వదిలేసి, కుటిల స్వభావం కలవారు మొదటగా దాని నీరు ఉప్పగా ఉందని ఎత్తిచూపుతారు. అలాగే లోకంలో ఎల్లప్పుడూ రంధ్రాలనే (దోషాలనే) వెతికే ఇంద్రియాలు గల కొండెగాళ్ళ దృష్టి కేవలం దోషాల మీదే ఉంటుంది తప్ప, సద్గుణాలపై వారికి ఎంతమాత్రం ఆసక్తి ఉండదు.

పద వివరణ:
జిహ్మః (1): కుటిలుడు / వక్రబుద్ధి కలవాడు.

శ్లోకము 259
సన్తః సచ్చరితోద్యవ్యసనినః ప్రాదుర్భవద్యంత్రణాః

సర్వత్రైవ జనాపవాదచకితా జీవన్తి దుఃఖం సదా ।

అవ్యుత్పన్నమతిః కృతేన న సతా నైవాసతా వ్యాకులో

యుక్తాయుక్తవివేకశూన్యహృదయో ధన్యో జనః ప్రాకృతః ॥ 259 ॥
తాత్పర్యం:

సజ్జనులు సదా సదాచార నియమాలను పాటించే దీక్షలో తమ స్వేచ్ఛను బంధించుకుంటూ, ఎక్కడ లోకాపవాదు వస్తుందోనని భయపడుతూ నిరంతరం ఎంతో కష్టంతో జీవిస్తారు. కానీ వివేకం లేని అజ్ఞాని అయిన పామరుడు (నీచుడు) మంచి-చెడుల విచక్షణ లేనివాడై, లోకనిందల గురించి ఏమాత్రం కలత చెందక హాయిగా జీవిస్తాడు; కాబట్టి ఆ పామరుడే ధన్యుడు! (లోకరీతిపై వ్యంగ్యోక్తి).

పద వివరణలు:
ప్రాదుర్భవద్యంత్రణాః (2): స్వేచ్ఛా ప్రవర్తనను నియంత్రించుకున్నవారు.

అవ్యుత్పన్నమతిః (3): శాస్త్రజ్ఞాన నైపుణ్యం లేని అల్పబుద్ధి కలవాడు.

ప్రాకృతః (4): సామాన్య పామరుడు / వివేకహీనుడైన నీచుడు.

శ్లోకము 260
యా లోభాత్సవిధే ఖలస్య సురసా వాణీ బుధైర్నీయతే

నో జానాతి స తామచేతనతయా సైవ స్వయం లీయతే ।

భర్తుః స్నేహచయాత్ప్రవిశ్య దహనే భస్మీభవత్యంగనా

గాఢాలింగనతత్పరేణ మనసా చేతో న వేత్తి ప్రియామ్ ॥ 260 ॥
తాత్పర్యం:

ఏదైనా ఆశతో పండితులు తమ రసవంతమైన ఉత్తమ వాక్కులను దుర్జనుడి వద్దకు తీసుకువెళ్లినప్పుడు, మూర్ఖత్వంతో అతడు ఆ మాటల మాధుర్యాన్ని గ్రహించలేక అవి అక్కడే నశించిపోతాయి. భర్తపై అమితమైన ప్రేమతో అగ్ని ప్రవేశం చేసి భస్మమైపోయే పతివ్రతను చూసి కూడా, ఆమె మనస్సులోని గాఢమైన ప్రేమను గ్రహించలేని అచేతనుని వలె దుష్టుడు ప్రవర్తిస్తాడు.

పద వివరణ:
సవిధే (5): సమీపమునందు.

శ్లోకము 261
నాగచ్ఛన్నుపహూయతే న వచనోత్థానాసనైః పూజ్యతే

నో పృచ్ఛన్ననుభాష్యతే న చ దృశా సాంద్రాదరం వీక్ష్యతే ।

ఈర్ష్యావేశకషాయితే హృది ఘృణాలేశోऽపి న స్పృశ్యతే

కిం త్వేకః ప్రవదన్సమంజసమపి ప్రాజ్ఞః శఠైర్హస్యతే ॥ 261 ॥
తాత్పర్యం:

సభలోకి వస్తున్నప్పుడు ఆహ్వానింపబడడు; మర్యాదపూర్వక మాటలతో, ఎదురెళ్లి నిలబడటం లేదా ఆసనం ఇవ్వడం వంటి సత్కారాలను పొందడు; మాట్లాడాలని అడిగినా ఎవరూ బదులివ్వరు; ఆదరంతో కూడిన చూపులు కూడా దక్కవు. పైగా ఈర్ష్యతో నిండిన హృదయం కల ఆ ధూర్తులు కొద్దిపాటి దయ కూడా చూపకపోగా — ఒంటరియైన ఆ విద్వాంసుడు ఎంతో న్యాయమైన, చక్కని మాటలు చెప్పినప్పటికీ ఆ దుష్టుల చేత పరిహాసానికి గురవుతాడు.

శ్లోకము 262
దూరాదుచ్ఛ్రితపాణిరార్ద్రనయనః ప్రోత్సారితార్థాసనో

గాఢాలింగనతత్పరః ప్రియకథాప్రశ్నేషు దత్తాదరః ।

అంతర్భూతవిషో బహిర్మధుమయశ్చాతీవ మాయాపటుః

కో నామాయమపూర్వనాటకవిధిర్యః శిక్షితో దుర్జనైః ॥ 262 ॥
తాత్పర్యం:

దూరం నుంచే చేతులెత్తి పలకరించడం, కళ్ళలో కపటపు ప్రేమనీరు కార్చడం, కూర్చోవడానికి తన సగపీఠాన్ని ఇవ్వడం, గాఢంగా ఆలింగనం చేసుకోవడం, ఎంతో ఆదరంతో కుశలప్రశ్నలు వేయడం — లోపల విషాన్ని నింపుకుని బయటకు తేనె పూసినట్లు నటించే దుర్జనులు నేర్చుకున్న ఈ అపూర్వమైన కపట నాటక విధానం ఎటువంటిదో కదా!

పద వివరణ:
మాయాపటుః (6): కపటపు నాటకములలో నేర్పరియైనవాడు.

శ్లోకము 263
జాడ్యం హ్రీమతి గణ్యతే వ్రతరుచౌ దంభః శుచౌ కైతవం

శూరే నిర్ఘృణతా మునౌ విమతితా దైన్యం ప్రియాలాపిని ।

తేజస్విన్యవలిప్తతా ముఖరతా వక్త్ర్యశక్తిః స్థిరే

తత్కో నామ గుణో భవేత్స గుణినాం యో దుర్జనైర్నాంకితః ॥ 263 ॥
తాత్పర్యం:

సిగ్గు, బిడియం కలవానిని మందబుద్ధి అని; వ్రతాల పట్ల ఆసక్తి కలవానిని కపటాత్ముడని; పవిత్రుడైనవానిని మోసగాడని; పరాక్రమవంతుడైన శూరుడిని దయలేని క్రూరుడని; మననశీలుడైన మునిని మతిలేనివాడని; ప్రియంగా మాట్లాడేవానిని దీనుడని; తేజోవంతుడిని గర్విష్ఠి అని; మంచి వక్తను వాగుడుకాయ అని; స్థిరబుద్ధి కలవానిని అసమర్థుడని దుర్జనులు నిందిస్తారు. కాబట్టి దుష్టుల చేత వక్రభాష్యం చెప్పబడని ఏ ఒక్క సద్గుణమైనా గుణవంతులలో మిగిలి ఉందా?

పద వివరణలు:
హ్రీమతి (7): లజ్జ/సిగ్గు కలవాని యందు.

వ్రతరుచౌ (8): వ్రతనియమముల యందు ఆసక్తి/ప్రీతి కలవాని యందు.

కైతవమ్ / దంభః (9): కపటము / మోసము / శాఠ్యము.

నిర్ఘృణతా (10): నిర్దయ / దయలేనితనము.

మునౌ (11): మననశీలుడైన ముని యందు.

దైన్యమ్ (12): దీనత్వము.

అవలిప్తతా (13): గర్వముతో కూడిన ప్రవర్తన.

ముఖరతా (14): వాచాలత్వము / అతిగా మాట్లాడటం.


శ్లోకము 264
పోతో దుస్తరవారిరాశితరణే దీపోऽంధకారాగమే

నిర్వాతే వ్యజనం మదాంధకరిణాం దర్పోపశాంత్యై సృణిః ।

ఇత్థం తద్భువి నాస్తి యస్య విధినా నోపాయచింతా కృతా

మన్యే దుర్జనచిత్తవృత్తిహరణే ధాతాపి మందోద్యమః ॥ 264 ॥
తాత్పర్యం:

దాటడానికి వీలుకాని సముద్రాన్ని దాటడానికి ఓడను, చీకటి పడినప్పుడు దీపాన్ని, గాలి లేనప్పుడు విసనకర్రను, మదించిన ఏనుగుల గర్వాన్ని అణచడానికి అంకుశాన్ని బ్రహ్మ సృష్టించాడు. ఈ భూమిపై ఏ కష్టానికీ బ్రహ్మ ఉపాయాన్ని ఆలోచించలేదనే మాటే లేదు; కానీ దుర్జనుల చెడు మనస్తత్వాన్ని మార్చే విషయంలో మాత్రం స్వయంగా ఆ బ్రహ్మదేవుడు కూడా ప్రయత్నం విరమించుకున్నాడని (విఫలమయ్యాడని) నేను భావిస్తున్నాను.

పద వివరణలు:
పోతః (1): నావ / ఓడ.

సృణిః (2): అంకుశము.

మందోద్యమః (3): ప్రయత్నము భగ్నమైనవాడు / ప్రయత్నము చేయలేనివాడు.

శ్లోకము 265
ధాతస్తాత తదేవ దూషణమిదం యన్నామ కస్తూరికా

కాంతారాంతరచారిణాం తృణభుజాం యన్నాభిమూలే కృతా ।

యద్యేవం పిశునస్య హంత రసనామూలేऽకరిష్యస్తదా

ప్రాయాసేన వినాభవిష్యదతులా కీర్తిశ్చ నిర్దోషతా ॥ 265 ॥
తాత్పర్యం:

ఓ బ్రహ్మదేవా! దట్టమైన అడవుల్లో తిరుగుతూ గడ్డి తినే జింకల నాభియందు సుగంధభరితమైన కస్తూరిని ఉంచడం నీ సృష్టిలోని పెద్ద లోపంగా నిలిచింది. ఒకవేళ ఆ కస్తూరిని కొండెగాళ్ల (పిశునుల) నాలుక మొదట్లో ఉంచి ఉన్నట్లయితే — ప్రజలు కస్తూరి కోసం ఆ కొండెగాళ్ల నాలుకలను సులభంగా కోసివేసేవారు; తద్వారా తీవ్రమైన శ్రమ లేకుండానే నీకు గొప్ప కీర్తి దక్కేది, లోకానికి దోషాలు తొలగిపోయేవి!

పద వివరణలు:
కాంతారాంతరచారిణామ్ (4): దుర్గమమైన అటవీ మార్గాలలో సంచరించే జంతువుల (జింకల) యొక్క.

పిశునస్య (5): కొండెగాని యొక్క / సూచకుని యొక్క.

రసనామూలే (6): నాలుక మొదలునందు.

ప్రాయాసేన / ప్రయాసేన (7): గొప్ప ప్రయత్నముతో / శ్రమతో.

శ్లోకము 266
ఏకే సత్పురుషాః పరార్థఘటకాః స్వార్థం పరిత్యజ్య యే

సామాన్యాస్తు పరార్థముద్యమభృతః స్వార్థావిరోధేన యే ।

తేऽమీ మానుషరాక్షసాః పరహితం స్వార్థాయ నిఘ్నంతి యే

యే తు ఘ్నంతి నిరర్థకం పరహితం తే కే న జానీమహే ॥ 266 ॥
తాత్పర్యం:

తమ స్వార్థాన్ని సైతం త్యజించి ఇతరుల మేలును చేకూర్చేవారు ఉత్తమ పురుషులు (సత్పురుషులు). తమ స్వార్థానికి భంగం కలగకుండా ఇతరుల మేలు కోసం ప్రయత్నించేవారు సామాన్య పురుషులు. తమ స్వార్థం కోసం ఇతరుల హితాన్ని నాశనం చేసేవారు మానవరూప రాక్షసులు. ఇక ఏ స్వార్థమూ, ప్రయోజనమూ లేకుండానే ఇతరుల మేలును నాశనం చేసే దుర్మార్గులు ఎవరో, వారిని ఏమని పిలవాలో మాకు ఎంతమాత్రం తెలియడం లేదు!

శ్లోకము 267
నారీణాం వచనేన కర్మ కురుతే దీనం వచో భాషతే

నాలస్యం విజహాతి తిగ్మకిరణే ప్రౌఢే సముత్తిష్ఠతి ।

కించిత్క్వాపి న సాహసం వితనుతే దేహే చిరం దూయతే

నో వా విందతి పౌరుషం కుపురుషః కోऽప్యేష నిర్ణీయతామ్ ॥ 267 ॥
తాత్పర్యం:

కేవలం స్త్రీల మాటల మేరకే నడుచుకుంటాడు, నిరంతరం దీనంగా మాట్లాడుతాడు, బద్ధకాన్ని ఎంతమాత్రం వదలడు, సూర్యుడు నడినెత్తికి వచ్చేంతవరకు నిద్రలేవడు, ఎక్కడా ఏమాత్రం సాహసం చేయడు, ఎల్లప్పుడూ శారీరక బాధలను తలచుకుంటూ కుమిలిపోతాడు, పౌరుషాన్ని ప్రదర్శించడు — ఇటువంటి వాడిని ఏ రకమైన కుపురుషుడని నిర్ణయించాలో చెప్పండి!

శ్లోకము 268
వక్రత్వం నను కుంతలాదివ ముఖే తైక్ష్ణ్యం కటాక్షాదివ

క్రూరత్వం కుచమండలాదివ సునైర్ఘృణ్యం స్వచిత్తాదివ ।

మాలిన్యం నయనాంజనాదివ కిలాధైర్యం స్వభావాదివ

స్వైరిణ్యైవ సుశిక్షితోऽసి ఖల కిం జాతోऽస్యతోऽరుంతుదః ॥ 268 ॥
తాత్పర్యం:

ఓ దుర్జనుడా! ముంగురుల నుండి వక్రత్వాన్ని, కడకంటి చూపుల నుండి వాడితనాన్ని/తీక్ష్ణతను, వక్షోజాల నుండి కఠినత్వాన్ని, తన మనస్సు నుండి దయలేనితనాన్ని, కాటుక నుండి నలుపుదనాన్ని/మాలిన్యాన్ని, స్వభావం నుండి అధైర్యాన్ని నేర్చుకుని ఒక స్వైరిణి (కులట) చేతిలోనే నీవు శిక్షణ పొందావా? అందుకే ఇతరుల మర్మస్థానాలను బాధిస్తూ ఇంతటి దుర్మార్గుడిగా మారావా?

శ్లోకము 269
వాతాహారతయా జగద్విషధరైరాశ్వాస్య నిఃశేషితం

తే గ్రస్తాః పునరభ్రతోయకణికాతీవ్రవ్రతైర్బర్హిభిః ।

తేऽపి క్రూరచమూరుచర్మవసనైర్నీతాః క్షయం లుబ్ధకైః

దంభస్య స్ఫురితం విదన్నపి జనో జాల్మో గుణానీహతే ॥ 269 ॥
తాత్పర్యం:

కేవలం గాలిని మాత్రమే ఆహారంగా తీసుకుంటూ నియమంగా జీవిస్తున్నామని నమ్మబలికి పాములు లోకాన్ని మింగివేశాయి; ఆకాశం నుండి పడే వానచినుకులను మాత్రమే తాగే కఠిన వ్రతాన్ని ఆచరించే నెమళ్లు ఆ పాములను మింగివేశాయి; ఆ నెమళ్లను కూడా జింక చర్మాన్ని ధరించి సాధువుల్లా నటించే క్రూర వేటగాళ్లు సంహరించారు. ఇలాంటి కపట బాహ్య వేషాలన్నింటినీ చూస్తూ కూడా, మూర్ఖులైన ప్రజలు దుష్టులలో లేని సద్గుణాలను ఊహించుకుంటూ భ్రమపడుతున్నారు.

శ్లోకము 270
కస్త్వం భద్ర ఖలేశ్వరోऽహమిహ కిం ఘోరే వనే స్థీయతే

శార్దూలాదిభిరేవ హింస్రపశుభిః ఖాద్యోऽహమిత్యాశయా ।

కస్మాత్కష్టమిదం త్వయా వ్యవసితం మద్దేహమాంసాశినః

ప్రత్యుత్పన్ననృమాంసభక్షణధియస్తే ఘ్నంతు సర్వాన్నరాన్ ॥ 270 ॥
తాత్పర్యం:

"ఓ భద్రుడా! నీవెవరు?" — "నేను దుర్జనుల నాయకుడిని (ఖలేశ్వరుడిని)."

"ఈ భయంకరమైన అడవిలో ఎందుకు ఒంటరిగా ఉన్నావు?" — "పులులు మొదలైన క్రూర మృగాలు నన్ను తినివేయాలనే ఆశతో ఇక్కడ ఉన్నాను."

"ఇంత కష్టమైన నిర్ణయం ఎందుకు తీసుకున్నావు?" — "నా శరీర మాంసాన్ని తిన్న ఆ క్రూర జంతువులకు కూడా నరమాంసం తినాలనే కోరిక పుట్టి, అవి ఊళ్లపై పడి లోకంలోని సమస్త మనుషులనూ సంహరించాలనే దురుద్దేశంతో!" (దుర్జనుడి పరాకాష్ఠ దుష్టత్వాన్ని తెలిపే సంవాదం).


పద వివరణలు:
ఖలేశ్వరః (8): దుర్జనుల అధిపతి / ఖలరాజు.

శార్దూలాదిభిః (9): పులులు మొదలైన క్రూర జంతువులచేత.

హింస్రపశుభిః (10): ప్రాణులను చంపే క్రూర మృగములచేత.

ఖాద్యః (11): తినదగినవాడను.

శ్లోకము 271
భిక్షో మాంసనిషేవణం ప్రకुरुషే కిం తేన మద్యం వినా

మద్యం చాపి తవ ప్రియం ప్రియమహో వారాంగనాభిః సహ ।

వేశ్యా ద్రవ్యరుచిః కుతస్తవ ధనం ద్యూతేన చౌర్యేణ వా

చౌర్యద్యూతపరిగ్రహోऽపి భవతో నష్టస్య కాన్యా గతిః ॥ 271 ॥
తాత్పర్యం:

"ఓ భిక్షుకా! మాంసం తింటావా?" — "మద్యం లేకుండా మాంసం తింటే ఏం బాగుంటుంది?"

"మద్యం కూడా నీకు ఇష్టమా?" — "అవును, వేశ్యలతో కలిసి తాగితే మరింత ఇష్టం!"

"వేశ్యలకు ధనం కావాలి కదా, నీకు ధనం ఎక్కడిది?" — "జూదం ఆడి లేదా దొంగతనం చేసి సంపాదిస్తాను!"

"దొంగతనం, జూదం కూడా చేస్తావా?" — "సర్వభ్రష్టుడనై పతనమైన నాకు ఇక వేరే మార్గం ఏముంది?"

శ్లోకము 272
వేశ్యావేశ్మసు సీధుగంధలలనావక్రాసవామోదితైః

నీత్వా నిర్భరమన్మథోత్సవసుఖైరున్నిద్రచంద్రాః క్షపాః ।

సర్వజ్ఞా ఇతి దీక్షితా ఇతి చిరాత్ప్రాప్తాగ్నిహోత్రా ఇతి

బ్రహ్మజ్ఞా ఇతి తాపసా ఇతి దివా ధూర్తైర్జగద్వంచ్యతే ॥ 272 ॥
తాత్పర్యం:

రాత్రులందు వేశ్యాగృహాలలో మద్యపు సువాసనలు వెదజల్లే స్త్రీల అధరామృతాన్ని గ్రోలుతూ, కామోత్సవాల సుఖాలలో మేల్కొని గడిపే ధూర్తులు — పగటిపూట మాత్రం తమను తాము సర్వజ్ఞులని, దీక్షితులని, నిత్యాగ్నిహోత్రులని, బ్రహ్మజ్ఞానులని, గొప్ప తపస్సు చేసే తాపసులని చెప్పుకుంటూ లోకాన్ని మోసం చేస్తున్నారు.

శ్లోకము 273
వృత్తిం స్వాం బహు మన్యతే హృది శుచం ధత్తేऽనుకంపోతిభిః

వ్యక్తం నిందతి యోగ్యతాం మితమతిః కుర్వన్స్తుతీరాత్మనః ।

గచ్ఛోపాయనిషేవణం కథయతి స్థాతుం వదన్వ్యాపదం

శ్రుత్వా దుఃఖమరుంతుదాం వితనుతే పీడాం జనః ప్రాకృతః ॥ 273 ॥
తాత్పర్యం:

నీచుడైన అల్పబుద్ధి కలవాడు తన నీచమైన వృత్తినే గొప్పగా భావిస్తాడు; పైకి జాలి మాటలు చెబుతూనే లోపల ఇతరుల అభివృద్ధిని చూసి బాధపడతాడు; తనను తాను పొగుడుకుంటూ ఎదుటివారి యోగ్యతను బహిరంగంగా నిందిస్తాడు; ఆపదలో ఉన్నవారిని ఓదార్చాల్సింది పోయి, వారి బాధను విని గాయంపై కారం చల్లినట్లు మర్మాలను బాధిస్తూ మరింత పీడిస్తాడు.

శ్లోకము 274
పాకశ్చేన్న శుభస్య మే౽ద్య తదసౌ ప్రాగేవ నాదాత్కిము

స్వార్థశ్చేన్న మయాస్య కిం న భజతే దీనాన్స్వబంధూనయమ్ ।

మత్తో రంధ్రదృశోऽస్య భీర్యది న తల్లబ్ధః కిమేష త్యజేత్

ఇత్యంతః పురుషోऽధమః కలయతి ప్రాయః కృతోపక్రియః ॥ 274 ॥
తాత్పర్యం:

అధముడు ఇతరుల నుండి ఉపకారం పొందిన తర్వాత కూడా ఇలా వక్రంగా ఆలోచిస్తాడు: "నా పూర్వపుణ్యం వల్లే ఈ సహాయం దక్కింది అనుకుంటే, ఇతడు ముందే ఎందుకు ఇవ్వలేదు? ఇందులో ఇతడి స్వార్థమే లేకపోతే తన తోటి దీన బంధువులను ఆదుకోకుండా నాకు ఎందుకు సహాయం చేశాడు? లేదా నాలోని దోషాలు బయటపడతాయనే భయంతో ఇచ్చాడా, లేకపోతే ఏదైనా దొరికితే వదులుకునే రకమా?" అంటూ ఉపకారం చేసినవారిని సైతం నిరంతరం శంకిస్తూనే ఉంటాడు.

శ్లోకము 275
సాశ్చర్యం యుధి శౌర్యమప్రతిహతం తత్ఖండితాఖండలం

యాచ్ఞోత్తానకరః కృతః స భగవాన్దానేన లక్ష్మీపతిః ।

ఐశ్వర్యం స్వకరాప్తసప్తభువనం లబ్ధాబ్ధిపారం యశః

సర్వం దుర్జనసంగమేన సహసా స్పష్టం వినష్టం బలేః ॥ 275 ॥
తాత్పర్యం:

ఇంద్రుడిని సైతం జయించిన తిరుగులేని యుద్ధ పరాక్రమం, సాక్షాత్తు లక్ష్మీపతియైన శ్రీమహావిష్ణువునే దానం కొరకు చెయ్యి చాచేలా (యాచకుడిగా) చేసిన దాతృత్వం, సప్తలోకాలను తన వశం చేసుకున్న అఖండ ఐశ్వర్యం, సముద్రాల అవతలికి వ్యాపించిన కీర్తి — ఇవన్నీ కలవాడైనప్పటికీ, బలిచక్రవర్తి శుక్రాచార్యుని వంటి (లేదా దుష్ట సహవాసపు) దోష సంబంధం వలన తన సర్వస్వాన్నీ క్షణంలో కోల్పోయాడు.

శ్లోకము 276
వర్ణస్య గురులాఘవం న గణయత్యాశంకతే న క్వచిద్

రూపం నైవ పరీక్షతే న పురుషం వృత్తేషు వార్తా కుతః ।

కష్టం నాయశసో బిభేతి మహతో నైవాపశబ్దాంతరాన్

మృత్యుర్మూర్ఖకవిః ఖలః కునృపతిశ్చౌరస్య తుల్యక్రియాః ॥ 276 ॥
తాత్పర్యం:

అక్షరాల గురు-లఘువుల నియమాన్ని లెక్కచేయరు, ఎక్కడా సంశయించరు, సౌందర్యాన్ని లేదా వ్యక్తిత్వాన్ని పరీక్షించరు, సదాచార ప్రవర్తన గురించిన పట్టింపే ఉండదు, గొప్ప అపకీర్తికి భయపడరు, అపశబ్దాలకు జంకరు — మృత్యువు, మూర్ఖ కవి, దుర్జనుడు, దుష్ట పాలకుడైన రాజు మరియు దొంగ వీరందరి పనులూ ఒకే రకంగా ఉంటాయి.
మృత్యువు, మూర్ఖ కవి, దుర్జనుడు, కునృపతి (దుష్ట పాలకుడు), దొంగ — ఈ ఐదుగురు బాహ్యంగా వేర్వేరు రూపాల్లో కనిపించినా, వారి ఆలోచనా ధోరణి మరియు చేష్టలు లోక ధర్మానికి విరుద్ధంగా ఒకే తీరుగా సాగుతాయని కవి శ్లేష పూర్వకంగా వివరించారు.

లక్షణాల సమగ్ర విశ్లేషణ

  • వర్ణస్య గురులాఘవం న గణయతి (గురు-లఘువులను / కుల తారతమ్యాలను పట్టించుకోరు):

    • మూర్ఖ కవి: ఛందస్సులోని అక్షరాల గురు-లఘు నియమాలను లెక్కచేయక అపభ్రంశంగా రాస్తాడు.

    • మృత్యువు, రాజు, దుర్జనుడు, దొంగ: సమాజంలోని వర్ణాలను, వ్యక్తుల యొక్క ఘనత లేదా అల్పత్వాన్ని (గురు-లఘు తారతమ్యాలను) చూడరు; అందరిపైనా నిర్దాక్షిణ్యంగా ఒకేలా విరుచుకుపడతారు.

  • నాశంకతే క్వచిత్ (ఎక్కడా సంకోచించరు / సంశయించరు):

    • వీరు తాము చేసే పని న్యాయమా కాదా అని ఇసుమంతైనా సందేహించరు.

    • దొంగ దోచుకునేటప్పుడు, మృత్యువు ప్రాణం తీసేటప్పుడు, మూర్ఖ కవి అర్థం లేని రచన చేసేటప్పుడు, దుష్ట పాలకుడు ప్రజాపీడన చేసేటప్పుడు ఏమాత్రం సంకోచం లేకుండా తెగిస్తారు.

  • రూపం నైవ పరీక్షతే న పురుషం (సౌందర్యాన్ని, వ్యక్తిత్వాన్ని చూడరు):

    • మృత్యువు పసివాడు, వృద్ధుడు, అందగాడు అని చూడదు.

    • దుర్జనుడు, దొంగ ఎదుటివారి వ్యక్తిత్వాన్ని గౌరవించరు.

    • మూర్ఖ కవి కావ్య నాయకుని రూపాన్ని, ఔచిత్యాన్ని పట్టించుకోకుండా వర్ణిస్తాడు.

  • వృత్తేషు వార్తా కుతః (సదాచారం / ఛందోవృత్తాల ప్రసక్తే లేదు):

    • సాహిత్య పరంగా: ఇంద్రవజ్ర, ఉపేంద్రవజ్ర, శార్దూలవిక్రీడితం వంటి వృత్త నియమాలను మూర్ఖుడు పాటించడు.

    • సాంఘిక పరంగా: నడవడిక, సదాచారం, ధర్మబద్ధమైన జీవన వృత్తి (నైతిక నియమాలు) మిగిలిన నలుగురికీ బొత్తిగా ఉండవు.

  • నాయశసో బిభేతి (అపకీర్తికి భయపడరు):

    • సమాజం తమను ఛీత్కరించినా, లోకమంతా తిట్టిపోసినా వీరికి చీమ కుట్టినట్లయినా ఉండదు. అవమాన భయం లేకపోవడమే వీరి ప్రధాన బలహీనత.

  • నైవాపశబ్దాంతరాత్ (అపశబ్దాలకు జంకరు):

    • కవి వ్యాకరణ దోషాలు, అసభ్య పదాలు వాడటానికి జంకడు.

    • దుర్జనుడు, కునృపతి ఇతరులను దూషించడానికి, చెడు మాటలు పలకడానికి ఏమాత్రం వెనుకాడరు.

ఈ ఐదింటి నడుమ ఉన్న ఉమ్మడి లక్షణం "విచక్షణా రాహిత్యం". వివేకం, నియమం, దయ మరియు ధర్మం లేని చోట నాశనమే మిగులుతుందని ఈ సుభాషితం స్పష్టం చేస్తోంది.


శ్లోకము 277
వంద్యాన్నిందతి దుఃఖితానుపహసత్యాబాధతే బాంధవాన్

శూరాన్ద్వేష్టి ధనచ్యుతాన్పరిభవత్యాజ్ఞాపయత్యాశ్రితాన్ ।

గుహ్యాని ప్రకటీకరోతి ఘటయన్ యత్నేన వైరాశయం

బ్రూతే శీఘ్రమవాచ్యముజ్ఝతి గుణాన్ గృష్ణాత దోషాన్ఖలః ॥ 277 ॥
తాత్పర్యం:

పూజనీయులైన పెద్దలను నిందిస్తాడు, దుఃఖంలో ఉన్నవారిని చూసి ఎగతాళి చేస్తాడు, బంధువులను వేధిస్తాడు, శూరులను ద్వేషిస్తాడు, దరిద్రులైనవారిని అవమానిస్తాడు, ఆశ్రయించినవారిపై పెత్తనం చెలాయిస్తాడు, రహస్యాలను బయటపెడతాడు, శత్రుత్వాన్ని పెంచుకోవాలని చూస్తాడు, మాట్లాడకూడని నిషిద్ధపు మాటలను తొందరపడి మాట్లాడతాడు, సద్గుణాలను వదిలేసి కేవలం దోషాలనే పట్టుకుంటాడు — ఇదీ దుర్జనుడి నైజం.

శ్లోకము 278
కర్ణే తత్కథయంతి దుందుభిరవై రాష్ట్రే యదుద్ఘోషితం

తన్నమ్రాంగతయా వదంతి కరుణం యస్మాత్త్రపావాన్భవేత్ ।

శ్లాఘంతే తదుదీర్యతే యదరిణా ప్యుగ్రం న మర్మాంతకృద్

యే కేచిన్నను శాఠ్యమౌగ్ధ్యనిధయస్తే భూభృతాం రంజకాః ॥ 278 ॥
తాత్పర్యం:

దేశమంతటా ఢంకా బజాయించి ప్రకటించిన బహిరంగ విషయాన్ని కూడా రాజుగారి చెవిలో ఏదో మహా రహస్యంలా చెప్తారు; ఎదుటివాడు సిగ్గుపడేలా వంగి వంగి దీనంగా నటిస్తారు; శత్రువుల క్రూరమైన మాటలను కూడా గొప్పగా పొగుడుతూ రాజుల మర్మస్థానాలను గాయపరుస్తారు — కపటం, మౌర్ధ్యం నిండిన ఇలాంటి కొండెగాళ్లే నేడు ప్రభువులను మెప్పించే ఆస్థానపరులుగా చలామణీ అవుతున్నారు!

శ్లోకము 279
భండస్తాండవమండపే చటుకథావీథీషు కంథాకవిః

గోష్ఠశ్వా స్వగృహాంగణే శిఖరిభూగర్తే ఖటాఖుః స్ఫుటమ్ ।

పిండీశూరతయా విటశ్చ పటుతాం భూభృద్గృహే గాహతే

గచ్ఛంతి హ్రదకృష్టకచ్ఛపతులాం చిత్రం తతోऽన్యత్ర తే ॥ 279 ॥
తాత్పర్యం:

నాట్యమండపంలో అసభ్య ప్రేలాపనలు చేసేవాడు, కొండెపు మాటల సందుల్లో ముష్టి కవి, సొంత ఇంటి వాకిట్లో మొరిగే వీధి కుక్క, పర్వత బిలంలో గుడ్డి ఎలుక, ఇంట్లో కూర్చుని పౌరుషం చూపే పిరికి విటుడు — వీరంతా రాజాస్థానాల్లో మాత్రమే తమ గొప్పతనాన్ని ప్రదర్శిస్తారు; కానీ బయటి ప్రదేశాలకు వచ్చేసరికి చెరువు నుండి ఒడ్డుకు లాగివేయబడిన తాబేలులా నిస్సహాయంగా, దీనంగా మారిపోతారు!

పద వివరణలు:
భండః (1): అసభ్యకరమైన మాటలు మాట్లాడేవాడు.

ఖటాఖుః (2): గుడ్డి ఎలుక.

హ్రదకృష్టకచ్ఛపతులామ్ (3): నీటి సరస్సు నుండి బయటకు లాగబడిన తాబేలు వంటి నిస్సహాయ స్థితిని.

శ్లోకము 280
భిక్షో కంథా శ్లథా తే నహి శఫరివధే జాలమన్విచ్ఛసి త్వం

మత్స్యాస్తే వై మద్యోపదం శాః పిబసి మధు సమం వేశ్యయా యాసి వేశ్యామ్ ।

దత్త్వా భూర్యృణం తవ కిము రిపవో భిత్తిభేత్తాస్మి యేషాం

చోరోऽసి ధృతహేతోస్త్వయి సకలమిదం నాస్తి నష్టే విచారః ॥ 280 ॥
తాత్పర్యం:

"ఓ సన్న్యాసీ! నీ జోలె చినిగిపోయి ఉందేంటి?" — "ఇది చేపలు పట్టే వల!"

"సన్న్యాసివి నీకు చేపలెందుకు?" — "మద్యం తాగేటప్పుడు నంజుకోవడానికి!"

"మద్యం కూడా తాగుతావా?" — "వేశ్యలతో కలిసి తాగుతాను!"

"వేశ్యల వద్దకు వెళ్ళడానికి ధనం ఎక్కడిది, ఎవరైనా శత్రువులు అప్పు ఇచ్చారా?" — "లేదు, ఇళ్ల గోడలు కన్నం వేసి దొంగిలిస్తాను!"

"అంటే నువ్వు దొంగవా?" — "అవును, కడుపునింపుకోవడానికే ఇదంతా; సర్వం భ్రష్టమైన నా లాంటి వాడికి ఇక పాపపుణ్యాల విచారం ఎందుకు?"

శ్లోకము 281
దైవాదప్యుత్తమానామపహరతి యదా దుర్జనో వా కథంచిన్

మానం నాప్నోతి తేషామనుజనితగుణానేవ కుత్రాధికత్వమ్ ।

స్వర్భానుర్భానవీయాన్హరతి యది పునః శీతరశ్మేర్మరీచీన్

బ్రహ్మాండచ్ఛత్రఖండే తదపి నరపతే కిం గ్రహేశత్వమేతి ॥ 281 ॥
తాత్పర్యం:

దుర్జనుడు దైవవశాత్తు ఉత్తముల స్థానాన్ని లేదా వైభవాన్ని లాక్కున్నప్పటికీ, వారిలో సహజంగా ఉండే సద్గుణాలను పొందలేడు; అలాంటప్పుడు వాడికి ఆధిక్యత ఎక్కడిది? రాహువు సూర్యచంద్రుల కిరణాలను గ్రహణ సమయాల్లో అడ్డగించి మింగినంత మాత్రాన, ఈ విశాల బ్రహ్మాండంలో అతడేమైనా గ్రహాలకు అధిపతి (సూర్యుడు) కాగలడా? కాలేడు కదా!

పద వివరణ:
స్వర్భానుః (4): రాహువు.

శ్లోకము 282
హే పక్షిన్నా గతస్త్వం కుత ఇహ సరసస్తత్కియద్భో విశాలం

కిం మత్త్వా నోऽపి బాఢం తదతిశఠ మహాపాత మా బ్రూహి మిథ్యా ।

ఇత్థం కూపోదరస్థః శపతి తటగతం దర్దురో రాజహంసం

నీచః ప్రాయః శఠార్థో భవతి హి విషమో నాపరాధేన దృష్టః ॥ 282 ॥
తాత్పర్యం:

"ఓ పక్షీ! ఎక్కడి నుండి వచ్చావు?" అని బావిలోని కప్ప అడగ్గా, ఒడ్డున ఉన్న రాజహంస "విశాలమైన మానస సరోవరం నుండి" అని బదులిచ్చింది. "ఆ సరస్సు నా బావి కంటే పెద్దదా?" అని కప్ప అడుగగా, హంస "అవును, ఎంతో రెట్లు విశాలమైనది" అని చెప్పింది. దానికి ఆ బావి కప్ప "ఓరీ పరమ దుర్మార్గుడా, అబద్ధాలు చెప్పకు!" అంటూ హంసను దూషించింది. అలాగే సంకుచిత బుద్ధి గల నీచుడు ఎల్లప్పుడూ సత్యమైన ఉత్తమ విషయాలను జీర్ణించుకోలేక ఎదుటివారిపైనే నిష్కారణంగా విషం చిమ్ముతాడు.

శ్లోకము 283
ఆఖుః కైలాసశైలం తులయతి కరటస్తార్క్ష్యమాంసాభిలాషీ

భ్రూలలాంగులమూలం చలయతి చపలస్తక్షకాహిం జిఘాంసుః ।

భేకః పారం యియాసుర్భుజగమపి మహాఘస్మరస్యాంబురాశేః

ప్రాయేణాసన్నపాతః స్మరతి సముచితం కర్మ న క్షుద్రకర్మీ ॥ 283 ॥
తాత్పర్యం:

ఎలుక కైలాస పర్వతాన్ని ఎత్తాలని చూడటం, కాకి గరుత్మంతుని మాంసాన్ని తినాలని ఆశపడటం, ముంగిస మహాసర్పమైన తక్షకుడిని తోకపట్టి చంపాలని కదలడం, కప్ప సముద్రపు విషసర్పాల మీదుగా సముద్రం దాటాలని చూడటం — సర్వనాశనం దగ్గరపడినప్పుడు క్షుద్రులు తమ స్థాయికి తగిన పనులను మరచిపోయి ఇలాంటి వినాశకరమైన సాహసాలకు ఒడిగడతారు.

పద వివరణలు:
కరటః (5): కాకి.

భ్రూలః / నకులః (6): ముంగిస.

శ్లోకము 284
అపూర్వః కోऽపి కోపాగ్నిః సజ్జనస్య ఖలస్య చ ।

ఏకస్య శ్యామ్యతి స్నేహాద్వర్ధతేऽన్యస్య వారితః ॥ 284 ॥
తాత్పర్యం:

సజ్జనుని కోపం మరియు దుర్జనుని కోపం అనేవి ఎంతో విచిత్రమైనవి. ఒకరి కోపాగ్ని (సజ్జనునిది) ప్రేమతో, స్నేహంతో శాంతిస్తుంది; మరొకరి కోపాగ్ని (దుర్జనునిది) ఎంత శాంతింపజేయాలని వారించినా మరింతగా భగ్గున మండుతుంది.

శ్లోకము 285
విసృజ్య శూర్పవద్దోషాన్ గుణాన్గృష్ణంతి సాధవః ।

దోషగ్రాహీ గుణత్యాగీ చాలనీవ హి దుర్జనః ॥ 285 ॥
తాత్పర్యం:

చేట వలె సజ్జనులు వ్యర్థమైన దోషాలను (తవుడును) బయటకు తోసివేసి, ఉత్తమమైన సుగుణాలను (బియ్యాన్ని) మాత్రమే స్వీకరిస్తారు. కానీ దుర్జనుడు జల్లెడ వలె మంచి గుణాలన్నింటినీ జారవిడిచి, కేవలం చెత్తను, దోషాలను మాత్రమే తనలో నిలుపుకుంటాడు.

No comments:

Post a Comment

అరిపలాయనమ్, ప్రతాపవర్ణనమ్, కీర్తివర్ణనమ్

  అరిపలాయనమ్ శ్లోకము 1 సాలకాననయుక్తాపి సాలకాననవర్జితా | హారావరుద్ధకణ్ఠాపి విహారారివధూస్తవ || 1 || విశేషాలు (విరోధాభాస & శ్లేషాలంకారము): ...