లక్ష్మీస్వభావః (లక్ష్మీ స్వభావము)
శ్లోకము 1:
యా స్వసద్మని పద్మే౽పి సంధ్యావధి విజృంభతే ।
ఇందిరా మందిరేऽన్యేషాం కథం తిష్ఠతి సా చిరమ్ ॥ 1 ॥
తాత్పర్యము: తన స్వంత నివాసమైన పద్మమునందు కూడా సంధ్యాకాలం వరకే వికసించి ప్రకాశించే లక్ష్మీదేవి, ఇతరుల గృహాలలో ఎక్కువ కాలం స్థిరంగా ఎలా నిలవగలదు? (కమలము సాయంత్రం ముకుళించుకున్నట్లే, సంపద కూడా ఎవరి వద్దనూ శాశ్వతంగా ఉండదు).
పదార్థాలు:
సంధ్యావధి = సంధ్యాకాలము వరకు (1)
విజృంభతే = ప్రకాశించును / వికసించును (2)
ఇందిరా = లక్ష్మీదేవి (3)
చిరమ్ = చిరకాలము / స్థిరముగా (4)
శ్లోకము 2:
గుణినం జనమాలోక్య నిజబంధనశంకయా ।
రాజలక్ష్మీః కురంగీవ దూరం దూరం పలాయతే ॥ 2 ॥
తాత్పర్యము: సద్గుణాలు కలిగిన వ్యక్తిని చూసి, అతడు ఎక్కడ తన గుణాలతో తనను కట్టిపడేస్తాడో అన్న భయంతో రాజలక్ష్మి లేడిపిల్ల వలె చాలా దూరంగా పారిపోతుంది.
పదార్థాలు:
కురంగీవ = జింక పిల్లలాగా / ఆడలేడి వలె (5)
శ్లోకము 3:
శూరం త్యజామి వైధవ్యాదుదారం లజ్జయా పునః ।
సాపత్న్యాత్పండితమపి తస్మాత్కృపణమాశ్రయే ॥ 3 ॥
తాత్పర్యము: లక్ష్మీదేవి అంటున్నది: "శూరుడైన వీరుణ్ణి ఆశ్రయిస్తే అతడు యుద్ధంలో మరణిస్తే వైధవ్యము (వైధవ్య దుఃఖం) వస్తుందని వదిలేస్తున్నాను. దాతను ఆశ్రయిస్తే అతడు అందరికీ దానం చేస్తుంటే యాచకులతో పోటీపడటానికి సిగ్గుపడుతున్నాను. పండితుడి వద్దకు వెళితే అతనికి సరస్వతితో ఉన్న సంబంధం వల్ల సవతిపోరు వస్తుందని వెళ్లడం లేదు. అందుకే ఎవరికీ దానం చేయని లోభిని (పిసినారిని) ఆశ్రయిస్తున్నాను."
శ్లోకము 4:
గోభిః క్రీడితవాన్కృష్ణ ఇతి గోసమబుద్ధిభిః ।
క్రీడత్యద్యాపి సా లక్ష్మీరహో దేవీ పతివ్రతా ॥ 4 ॥
తాత్పర్యము: శ్రీకృష్ణుడు ఆవులతో ఆడుకున్నాడు (గోవులను పాలించాడు) కాబట్టి, ఆయన భార్య అయిన లక్ష్మీదేవి పతివ్రతా ధర్మముతో ఇప్పటికీ ఆవుల వంటి మందబుద్ధి గలవారితోనే ఆడుకొనుచున్నది (అజ్ఞానుల వద్దనే ఎక్కువగా తిష్టవేస్తుంది). ఆహా! లక్ష్మీదేవి ఎంతటి పతివ్రతయో కదా! (వ్యంగ్యోక్తి).
శ్లోకము 5:
అత్యార్యమతిదాతారమతిశూరమతివ్రతమ్ ।
ప్రజ్ఞాభిమానినం చైవ శ్రీర్భయాన్నోపసర్పతి ॥ 5 ॥
తాత్పర్యము: మిక్కిలి సజ్జనుడైనవాడు, అతిగా దానం చేసేవాడు, అత్యంత పరాక్రమవంతుడు, కఠిన నియమాలు పాటించేవాడు, మరియు తన బుద్ధిబలముపై గర్వపడే పండితుడు — వీరిని చూసి భయంతో లక్ష్మీదేవి వారి దరిదాపులకు కూడా చేరదు.
శ్లోకము 6:
అనాగతవిధాతారమప్రమత్తమకోపనమ్ ।
స్థిరారంభమదీనం చ నరం శ్రీరుపతిష్ఠతే ॥ 6 ॥
తాత్పర్యము: రాబోయే ఆపదలను ముందుగానే గ్రహించి ఉపాయాలు ఆలోచించేవాడు, ఏమరుపాటు లేనివాడు (అప్రమత్తుడు), కోపం లేనివాడు, ప్రారంభించిన పనిని దృఢ సంకల్పంతో కొనసాగించేవాడు మరియు దైన్యము లేని ధైర్యశాలి అయిన నరుడిని లక్ష్మి స్వయంగా వరిస్తుంది.
శ్లోకము 7:
మన్యే సత్యమహం లక్ష్మీః సముద్రాద్ధూలిరుత్థితా ।
పశ్యంతోऽపి న పశ్యంతి సంతో విహ్వలలోచనాః ॥ 7 ॥
తాత్పర్యము: నా ఉద్దేశంలో లక్ష్మీదేవి సముద్రం నుండి లేచిన ధూళి (దుమ్ము) అయి ఉండవచ్చు. ఎందుకంటే ఆ సంపద కళ్ళలో పడగానే సజ్జనుల కళ్ళు సైతం కలతచెంది (మసకబారి), ఎదురుగా ఉన్నదానిని చూస్తూ కూడా చూడలేనివారిగా మారిపోతున్నారు.
శ్లోకము 8:
సమాయాతి యదా లక్ష్మీర్నారికేలఫలాంబువత్ ।
వినిర్యాతి యదా లక్ష్మీర్గజభుక్తకపిత్థవత్ ॥ 8 ॥
తాత్పర్యము: సంపద వచ్చేటప్పుడు కొబ్బరికాయలోని నీరు చేరినట్లు (ఎవరికీ తెలియకుండా రహస్యంగా) వస్తుంది. అది పోయేటప్పుడు ఏనుగు మింగిన వెలగపండు గుజ్జు మాయమైనట్లు (పైకి బాగానే ఉన్నా లోపల ఏమీ లేకుండా) శూన్యమైపోతుంది.
శ్లోకము 9:
లక్ష్మీర్యాదోనిధేర్యాదో నాదో వాదోచితం వచః ।
బిభ్యతీ ధీవరేభ్యో యా జడేష్వేవ నిమజ్జతి ॥ 9 ॥
తాత్పర్యము: సముద్రుని పుత్రిక అయిన లక్ష్మి కూడా సముద్రంలోని జలజంతువు వంటిదే; ఈమెను ప్రశంసించే పొగడ్తలు వాదనకు నిలబడవు. ఎందుకంటే ఈమె బుద్ధిమంతులకు (ధీవరులకు / జాలర్లకు) భయపడి జడులలోనే (మూర్ఖులలో / నీటిలోనే) మునిగి ఉంటుంది.
పదార్థాలు:
యాదోనిధిః = సముద్రము (6)
యాదః = జలచరము / జలజంతువు (7)
నాదో వాదోచితం వచః = ఇది వాదనకు తగిన మాట కాదు (8)
ధీవరేభ్యః = జాలర్ల నుండి; (మరొక అర్థం) బుద్ధిమంతులైన పండితుల నుండి (9)
జడేషు = మూర్ఖుల యందు; (శ్లేషార్థంలో 'డ', 'ల' అభేదం చేత) జలముల యందు (10)
నిమజ్జతి = మునిగిపోవును / స్థిరంగా నిలుచును (11)
శ్లోకము 10:
కుటిలా లక్ష్మీర్యత్ర ప్రభవతి న సరస్వతీ వసతి తత్ర ।
ప్రాయః శ్వశ్రూస్నుషయోర్న దృశ్యతే సౌహృదం లోకే ॥ 10 ॥
తాత్పర్యము: చంచల స్వభావం గల లక్ష్మీదేవి ఎక్కడైతే ప్రభావం చూపుతుందో, అక్కడ సరస్వతి నివసించదు. లోకంలో అత్తాకోడళ్ళ మధ్య సహజంగా స్నేహభావం కనిపించదు కదా!
శ్లోకము 11:
అవ్యవసాయినమలసం దైవపరం సాహసాచ్చ పరిహీనమ్ ।
ప్రమదా పతిమివ వృద్ధం నేచ్ఛతి లక్ష్మీరుపస్థాతుమ్ ॥ 11 ॥
తాత్పర్యము: ప్రయత్నము చేయనివానిని, బద్ధకస్తుడిని, కేవలం విధి/దైవం మీదే ఆధారపడేవాడిని, సాహసము లేని పిరికివానిని — ఒక యవ్వనవతియైన స్త్రీ వృద్ధుడైన భర్తను ఇష్టపడనట్లుగానే లక్ష్మీదేవి కూడా చేరడానికి ఇష్టపడదు.
పదార్థాలు:
అవ్యవసాయినమ్ = పరిశ్రమ/ప్రయత్నం చేయనివానిని (12)
దైవపరమ్ = విధిపైనే ఆధారపడువానిని (13)
ప్రమదా = యవ్వన స్త్రీ / యువతి (14)
శ్లోకము 12:
గుణవద్భిః సహ సంగమముచ్చైః పదమాప్తుముత్సుకా లక్ష్మీః ।
వీరకరవాలవసతిర్ధ్రువమసిధారావ్రతం చరతి ॥ 12 ॥
తాత్పర్యము: ఉత్తమ గుణవంతులతో కలయికను, ఉన్నత పదవిని పొందగోరే లక్ష్మి... వీరుల ఖడ్గాల మీద నివసిస్తూ నిశ్చయంగా 'అసిధారా వ్రతాన్ని' (ఖడ్గపు అంచుపై నడవడం వంటి అత్యంత కఠినమైన నియమాన్ని) ఆచరిస్తున్నది.
పదార్థాలు:
కరవాల = ఖడ్గము / కత్తి (15)
శ్లోకము 13:
శ్రీపరిచయాజ్జడా అపి భవంత్యభిజ్ఞా విదగ్ధచరితానామ్ ।
ఉపదిశతి కామినీనాం యౌవనమద ఏవ లలితాని ॥ 13 ॥
తాత్పర్యము: సంపద చేకూరగానే మూర్ఖులు సైతం పండితుల వలె, దర్పము గల విద్వాంసుల వలె ప్రవర్తించడం నేర్చుకుంటారు. స్త్రీలకు ప్రత్యేకంగా నేర్పించకపోయినా యవ్వనపు మదమే విలాస చేష్టలను నేర్పించినట్లుగా, సంపద కలగగానే అందరికీ దర్పపు నడవడికలు వాటంతట అవే అబ్బుతాయి.
శ్లోకము 14:
వాక్చక్షుఃశ్రోత్రలయం లక్ష్మీః కురుతే నరస్య కో దోషః ।
గరలసహోదరజాతా తచ్చి చిత్రం యన్న మారయతి ॥ 14 ॥
తాత్పర్యము: లక్ష్మీదేవి ధనమదంతో మనుషులను మూగవారిగా, గ్రుడ్డివారిగా, చెవిటివారిగా మార్చేస్తుంది; అందులో ఆమె తప్పేమున్నది? ఎందుకంటే ఆమె హాలాహల విషంతో కలిసి పుట్టినది (సముద్ర మథనంలో). ఆమె ప్రాణాలు తీయకుండా కేవలం గుడ్డివారిగా మాత్రమే చేస్తున్నదే, అదే ఆశ్చర్యం!
శ్లోకము 15:
అనుభవత దదత విత్తం మాన్యాన్మానయత సజ్జనాన్భజత ।
అతిపరుషపవనవిలులితదీపశిఖాచంచలా లక్ష్మీః ॥ 15 ॥
తాత్పర్యము: ఉన్న ధనాన్ని స్వయంగా అనుభవించండి, ఇతరులకు దానం చేయండి, పూజ్యులను గౌరవించండి, సత్పురుషులను సేవించండి. ఎందుకంటే తీవ్రమైన పెనుగాలికి రెపరెపలాడే దీపపు కాంతి వలె సంపద అత్యంత చంచలమైనది.
శ్లోకము 16:
రత్నాకరతనుజనుషి ద్విజరాజే రాజని శ్రియో మిత్రే ।
అమృతకరే చ కలావతి పద్మిని వామా కుతో భవసి ॥ 16 ॥
తాత్పర్యము: సముద్రుని కుమారుడు, నక్షత్రాలకు రాజు, లక్ష్మీదేవికి సోదరుడైన మిత్రుడు, అమృతకిరణాలు కలిగినవాడు మరియు షోడశ కళలతో ఒప్పే చంద్రుడు ఉదయించగానే ఓ పద్మినీ! నీవు ఎందుకు ముకుళించుకొని ప్రతికూలంగా (విముఖంగా) మారుతున్నావు? (శ్లేషతో లక్ష్మీ స్వభావాన్ని కమలంతో పోల్చడం).
శ్లోకము 17:
పూరయతి పూర్ణమేషా తరంగిణీసంహతిః సముద్రమివ ।
లక్ష్మీరధనస్య పునర్లోచనమార్గేऽపి నాయాతి ॥ 17 ॥
తాత్పర్యము: అనేక నదుల సమూహం ఇప్పటికే నీటితో నిండివున్న సముద్రాన్నే మళ్లీ ఎలా నింపుతాయో, అలాగే ఈ సంపద ఇప్పటికే ధనవంతులైన వారి వద్దకే చేరుతుంది. కానీ నిరుపేద అయినవాని కంటిచూపు పరిధిలోకి కూడా రాదు.
శ్లోకము 18:
సువ్యవసాయినీ శూరే క్లేశసహిష్ణావనాకులారంభే ।
మయి పృష్ఠతో విలగ్నే యాస్యసి కమలే కియద్దూరమ్ ॥ 18 ॥
తాత్పర్యము: ఓ కమలా! (లక్ష్మీదేవీ!) మంచి పరిశ్రమ/ఉద్యోగము కలిగినవాడను, శూరుడను, కష్టాలను సహించేవాడను, కలత లేకుండా పనులను ప్రారంభించి కొనసాగించేవాడనైన నేను నీ వెంటే పట్టుదలతో వెంటాడుతుంటే, నన్ను వదిలి నీవు ఎంత దూరమని పారిపోగలవు?
శ్లోకము 19:
అపి దోర్భ్యాం పరిబద్ధా బద్ధాపి గుణైరనేకధా నిపుణైః ।
నిర్గచ్ఛతి క్షణాదివ జలధిజలోత్పత్తిపిచ్ఛిలా లక్ష్మీః ॥ 19 ॥
తాత్పర్యము: బాహువులతో గట్టిగా బంధించినా, నిపుణులైన వారు అనేక సద్గుణాలతో / తాళ్ళతో కట్టిపడేసినా సరే, సముద్రపు నీటిలో పుట్టడం వల్ల బాగా జిగురుగా (జారుడు స్వభావంతో) ఉన్న లక్ష్మి క్షణమాత్రంలో చేతుల నుండి జారి తప్పించుకుపోతుంది.
శ్లోకము 20:
హరిభామినీ సింధుసంభవే కమలే కిం కథయామి తే గుణాన్ ।
అనురజ్యసి హా జడే జనే గుణగౌరే పురుషే విరజ్యసి ॥ 20 ॥
తాత్పర్యము: శ్రీహరి ప్రియురాలా! సముద్రపుత్రికా! ఓ కమలా! నీ సుగుణాలను (స్వభావాన్ని) ఏమని వర్ణించను? అయ్యో! నీవు మందబుద్ధి గల మూర్ఖుడిని (లేదా జలమును) ఎంతగానో ప్రేమిస్తావు; సద్గుణాలతో ప్రకాశించే ఉత్తమ పురుషుడి పట్ల మాత్రం విముఖత (వైరాగ్యం) చూపుతావు.
శ్లోకము 21:
వీక్షితాని తవ వారిధికన్యే యత్ర పాలితజగంతి లగంతి ।
చిత్రమత్ర చ పరత్ర చ దేహో దేహిశబ్దమపహాయ చకాస్తి ॥ 21 ॥
తాత్పర్యము: ఓ సముద్రపుత్రికా! లోకాలను రక్షించే నీ శుభదృష్టి ఎవరిపై ప్రసరిస్తుందో, వారికి ఇహలోకంలోను, పరలోకంలోను దేహము "దేహి" (యాచకుడు - 'నాకు ఇవ్వు' అని అడిగేవాడు) అనే మాటను విడిచిపెట్టి మహోన్నతంగా ప్రకాశిస్తుంది.
శ్లోకము 22:
యద్వదంతి చపలేత్యపవాదం నైవ దూషణమిదం కమలాయాః ।
దూషణం జలనిధేర్హి భవేత్తద్యత్పురాణపురుషాయ దదౌ తామ్ ॥ 22 ॥
తాత్పర్యము: లక్ష్మీదేవిని చంచలురాలని (ఒకచోట నిలకడ లేనిదని) అపవాదు వేయడం ఆమె తప్పు కాదు. ఆ దోషమంతా ఆమె తండ్రి అయిన సముద్రుడిదే! ఎందుకంటే, అంతటి యవ్వనవతియైన కన్యను ముసలివాడైన పురాణపురుషునికి (శ్రీమహావిష్ణువుకు) ఇచ్చి వివాహం చేశాడు కదా! (వ్యంగ్య శ్లేష).
పదార్థాలు:
కమలాయాః = లక్ష్మీదేవికి (1)
పురాణపురుషాయ = శ్రీమన్నారాయణునికి; (మరొక అర్థం) వృద్ధుడైన పురుషునికి (2)
శ్లోకము 23:
చాంచల్యముచ్చైఃశ్రవసస్తురగాత్కౌటిల్యమిందోర్విషతో విమోహః ।
ఇతి శ్రియాశిక్షి సహోదరేభ్యో న వేద్మి కస్మాద్గుణవద్విరోధః ॥ 23 ॥
తాత్పర్యము: లక్ష్మీదేవి తనతో పాటు సముద్రంలో పుట్టిన సోదరుల నుండే ఈ లక్షణాలను నేర్చుకుంది: ఉచ్చైఃశ్రవమనే గుఱ్ఱము నుండి 'చాంచల్యాన్ని' (నిలకడలేమిని), చంద్రుడి నుండి 'వంకరతనాన్ని' (కౌటిల్యాన్ని), హాలాహల విషం నుండి 'మాయామోహాన్ని' నేర్చుకుంది. అయితే, గుణవంతుల పట్ల ఈమెకు ఉన్న విరోధం ఎక్కడి నుంచి వచ్చిందో మాత్రం నాకు తెలియడం లేదు!
శ్లోకము 24:
శ్వశ్రూం వినా వృత్తిరిహ స్వతంత్రా ప్రాయః స్నుషాణామపవాదహేతుః ।
యద్వాణి లోకే రమయా విహీనా సతీమపి త్వామసతీం వదంతి ॥ 24 ॥
తాత్పర్యము: లోకంలో అత్తగారు లేని స్వేచ్ఛా ప్రవర్తన సాధారణంగా కోడళ్ళకు అపవాదులను తెచ్చిపెడుతుంది. ఓ వాణీ (సరస్వతీ)! సంపద (లక్ష్మి) లేని కారణంగానే, నీవు పరమ పవిత్రురాలవైన పతివ్రతవైనా లోకులు నిన్ను ప్రతి ఒక్కరి నాలుకపై తిరిగే అసతీమణిగా నిందిస్తున్నారు.
సరస్వతి పరమ పవిత్రమైన విద్యాధిదేవత ('సతి'). కానీ ఆమె విద్వాంసులు, కవులు, పండితులు అనే ఎందరో జిహ్వాగ్రాలపై (నాలుకలపై) నాట్యం చేస్తూ ఉంటుంది. ఆమె ప్రతి ఒక్కరి ముఖంలోనూ ప్రకాశించడం వల్ల, లోకులు ఆమెను అపార్థం చేసుకుని ‘అసతి’ (వ్యభిచారిణి/ఒకరికే చెందనిది) అని నిందిస్తున్నారు.
లక్ష్మి (ధన బలం) లేకపోవడం వల్లే సరస్వతికి ఈ నింద వచ్చింది; అదే లక్ష్మి కూడా తోడుగా ఉంటే లోకం ఆ స్వేచ్ఛను మహావైభవంగా కీర్తించేది గానీ నిందించేది కాదు.
పదార్థాలు:
విస్మేద = వికసించిన / స్వేచ్ఛాయుతమైన (3)
రమయా = లక్ష్మీదేవితో / సంపదతో (4)
శ్లోకము 25:
ఉత్సాహసంపన్నమదీర్ఘసూత్రం క్రియావిధిజ్ఞం వ్యసనేష్వసక్తమ్ ।
శూరం కృతజ్ఞం దృఢసౌహృదం చ లక్ష్మీః స్వయం యాతి నివాసహేతోః ॥ 25 ॥
తాత్పర్యము: ఉత్సాహవంతుడు, పనులను వాయిదా వేయనివాడు (త్వరితగతిన పూర్తిచేసేవాడు), కార్య నిర్వహణ పద్ధతులు తెలిసినవాడు, దుర్వ్యసనాలు లేనివాడు, శూరుడు, చేసిన మేలు మరవని కృతజ్ఞుడు, దృఢమైన స్నేహభావం కలవాడు అయిన వ్యక్తిని వెతుక్కుంటూ లక్ష్మీదేవి స్వయంగా వచ్చి నివసిస్తుంది.
శ్లోకము 26:
హాలాహలో నైవ విషం విషం రమా జనాః పరం వ్యేత్యయమత్ర మన్వతే ।
నిపీయ జాగర్తి సుఖేన తం శివః స్పృశన్నిమాం ముహ్యతి నిద్రయా హరిః ॥ 26 ॥
తాత్పర్యము: హాలాహలం అసలైన విషం కాదు, లక్ష్మీదేవే అసలైన విషం; లోకులు దీనిని వ్యతిరేకంగా (విపరీతంగా) భావిస్తున్నారు. ఎందుకంటే, ఆ హాలాహలాన్ని తాగిన శివుడు నిరంతరం మేల్కొని సుఖంగా ఉన్నాడు; కానీ ఈమెను స్పర్శించిన శ్రీహరి మాత్రం నిరంతరం యోగనిద్రలో మునిగిపోయి ఉన్నాడు!
పదార్థాలు:
వ్యేత్యయమ్ = విపరీత భావమును / వ్యతిరేకమైన గ్రహింపును (5)
శ్లోకము 27:
తాపాపహే సుహృదయే రుచిరే ప్రబుద్ధే మిత్రానురాగనిరతే ధృతసద్గుణౌఘే ।
స్వాంగప్రధానపరిపూరితషట్పదౌఘే యుక్తం తవేహ కమలే కమలే స్థితిర్యత్ ॥ 27 ॥
తాత్పర్యము: (పద్మము మరియు ఉత్తమ పురుషుని శ్లేష): తాపాన్ని పోగొట్టేది, సువాసన/మంచి హృదయం కలది, వికసించినది/జ్ఞానోదయమైనది, సూర్యుని/మిత్రుని పట్ల అనురాగం కలది, శ్రేష్ఠమైన గుణాలు కలది, తుమ్మెదలను/యాచకులను ఆశ్రయమిచ్చి పోషించేది అయిన ‘కమలము’ నందు ఓ ‘కమలా’ (లక్ష్మీదేవీ)! నీవు స్థిరంగా నివసించడం సర్వవిధాలా తగినదే.
శ్లోకము 28:
రత్నాకరస్తవ పితా కమలే నివాసో భ్రాతా సుధామయతనుః పతిరాదిదేవః ।
కేనాపరేణ కమలే బత శిక్షితాని సారంగశృంగకుటిలాని విచేష్టితాని ॥ 28 ॥
తాత్పర్యము: రత్నాకరుడైన సముద్రుడు నీ తండ్రి; పవిత్రమైన తామరపువ్వు నీ నివాసం; అమృతమూర్తియైన చంద్రుడు నీ సోదరుడు; సృష్టికి మూలమైన ఆదిదేవుడు (శ్రీమహావిష్ణువు) నీ భర్త. ఇంతటి ఉన్నత వంశ నేపథ్యం ఉన్నప్పటికీ, ఓ లక్ష్మీ! జింక కొమ్ముల వలె వంకరగా ఉండే ఈ కుటిల చేష్టలను నీకు వేరే ఎవరు నేర్పించారో కదా!
పదార్థాలు:
భ్రాతా = చంద్రుడు (6)
పతిః = నారాయణుడు (7)
సారంగశృంగవత్ = జింక కొమ్ముల వలె వక్రమైన (8)
శ్లోకము 29:
లక్ష్మి క్షమస్వ వచనీయమిదం దురుక్తమంధీభవంతి పురుషాస్త్వదుపాసనేన ।
నో చేత్కథం కమలపత్రవిశాలనేత్రో నారాయణః స్వపితి పన్నగభోగతల్పే ॥ 29 ॥
తాత్పర్యము: ఓ లక్ష్మీదేవీ! నిందారూపమైన ఈ కఠిన వాక్యాన్ని క్షమించు: నీ ఉపాసన/సేవ వలన పురుషులు గుడ్డివారైపోతున్నారు. అలా కాకపోతే, తామరరేకుల వంటి విశాలమైన కన్నులు గల సాక్షాత్తు నారాయణుడు విషసర్పమైన ఆదిశేషుని శరీరమనే శయ్యపై ఎందుకు నిద్రపోతాడు? (నీ సాంగత్యం వల్లనే ఆయనకూ కళ్ళు కనిపించకుండా పోయాయి అని చమత్కారం).
పదార్థాలు:
పన్నగభోగతల్పే = సర్ప శరీర శయ్య యందు (9)
శ్లోకము 30:
అసౌభాగ్యం ధత్తే పరమసుఖభోగాస్పదమయం విచిత్రం తద్గేహం భవతి పృథుకార్తస్వరమయమ్ ।
నివిష్టః పర్యంకే కలయతి స కాంతారతరణం ప్రసాదం కోపం వా జనని భవతీ యత్ర తనుతే ॥ 30 ॥
తాత్పర్యము: ఓ తల్లీ! నీవు ఎవరిపై అనుగ్రహం చూపుతావో అతడు సంపదను (సౌభాగ్యాన్ని) పొంది సుఖభోగాలకు నిలయమవుతాడు; అతని గృహం అనేక చిత్రవిచిత్రాలతో, విస్తారమైన సువర్ణమయమై (బంగారంతో) శోభిల్లుతుంది; అతడు హంసతూలికా తల్పంపై కూర్చొని ప్రియురాలితో రతివిలాసాలలో మునుగుతాడు. కానీ నీవు ఎవరిపై కోపం చూపుతావో, అతడు దౌర్భాగ్యుడై తీవ్ర దుఃఖాల పాలవుతాడు; అతని ఇల్లు ఎటువంటి అలంకారాలు లేకుండా ఆకలితో అలమటించే పసిపిల్లల ఆర్తనాదాలతో నిండిపోతుంది; అతడు మంచంపై పడుకున్నా భయంకరమైన అడవుల్లో నడుస్తున్నంత వేదనను అనుభవిస్తాడు.
పదార్థాలు:
అసౌభాగ్యమ్ = అనుగ్రహం కలిగితే భాగ్యము/ఐశ్వర్యము; కోపం కలిగితే దౌర్భాగ్యము (10)
విచిత్రం గేహం... పృథుకార్తస్వరమయమ్ = అనుగ్రహమున్నచో విచిత్రాలతో కూడినది మరియు విస్తారమైన సువర్ణమయమైనది (బంగారుమయము); కోపమున్నచో చిత్రరహితమైనది మరియు పిల్లల ఆకలి కేకల ఆర్తనాదాలతో నిండినది (11)
కార్తస్వర = సువర్ణము / బంగారము (12)
కాంతారతరణమ్ = ప్రియురాలితో విలాసము; (మరొక అర్థం) దట్టమైన దుర్గమారణ్యములను దాటుట (13)
శ్లోకము 31:
సముద్రస్యాపత్యం ప్రథితమహిమాముద్రితభువః స్వసా శైలేయాంశోః శిఖినయనశిరోధామవసతేః ।
మురారాతేర్యోషిత్సరసిరుహకింజల్కనిలయా తథాపి శ్రీః స్త్రీత్వాత్ప్రకృతిచపలాऽऽలింగతి ఖలాన్ ॥ 31 ॥
తాత్పర్యము: భూమండలమంతటా వ్యాపించిన ప్రసిద్ధ మహిమ గల సముద్రుని పుత్రిక; శివుని శిరస్సుపై నివసించే చంద్రుని తోబుట్టువు; మురాంతకుడైన శ్రీమహావిష్ణువు ధర్మపత్ని; పద్మములలోని కేసరములే నివాసముగా కలది. ఇంతటి ఉన్నతమైన స్థానమున్నప్పటికీ, లక్ష్మీదేవి స్త్రీ సహజమైన చంచల స్వభావము వలన దుష్టులను (నీచులను) సైతం ఆలింగనం చేసుకుంటున్నది (చేరుతున్నది).
పదార్థాలు:
శైలేయాంశోః = చంద్రుని యొక్క (14)
మురారాతేః = విష్ణువు యొక్క (15)
శ్లోకము 32:
తీక్ష్ణాదుద్విజతే మృదౌ పరిభవత్రాసాన్న సంతిష్ఠతే
మూర్ఖాన్ద్వేష్టి న గచ్ఛతి ప్రణయితామత్యంతవిద్వత్స్వపి ।
శూరేభ్యోऽప్యధికం బిభేత్యుపహసత్యేకాంతభీరూనపి
శ్రీర్లబ్ధప్రసరేవ వేశ్యవనితా దుఃఖోపచర్యా భృశమ్ ॥ 32 ॥
తాత్పర్యము: కఠినుడైనవానిని చూసి భయపడుతుంది, మెత్తనివాని వద్ద ఉంటే అగౌరవము జరుగుతుందేమోనన్న భయంతో నిలవదు. మూర్ఖులను ద్వేషిస్తుంది, అలాగని మహా పండితుల వద్దకూ స్నేహంతో వెళ్ళదు. శూరులను చూసి అమితంగా భయపడుతుంది, పిరికివారిని చూసి ఎగతాళి చేస్తుంది. చేరదీయడానికి వీలుదొరికిన వేశ్య వలె లక్ష్మీదేవిని మెప్పించడం, సేవించడం అత్యంత కష్టసాధ్యం.
పదార్థాలు:
వేశవనితా = వేశ్య (1)
శ్లోకము 33:
కస్మైచిత్కపటాయ కైటభరిపోరురఃపీఠదీర్ఘాల్యే
దేవి త్వామభివాద్య కుప్యసి న చేత్తత్కించిదాచక్ష్మహే ।
యత్తే మందిరమంబుజన్మ కిమిదం విద్యాగృహం యచ్చ తే
నీచాన్నీచతరోపసర్పణమపామేతత్కిమాచార్యకమ్ ॥ 33 ॥
తాత్పర్యము: విష్ణుమూర్తి వక్షఃస్థలమున నివసించే ఓ లక్ష్మీదేవీ! నీకు నమస్కరించి ఒక మాట అడుగుతున్నాము, కోపగించుకోకపోతే చెప్పు: పద్మము నీ నివాసము (సరస్వతికి వలె విద్యాపీఠము) అయినప్పుడు, నీళ్ళ స్వభావం వలె పైనుండి ఎల్లప్పుడూ నీచాతి నీచుల వైపే ప్రవహించే ఈ గుణాన్ని నీకు ఎవరు గురువై నేర్పించారు?
పదార్థాలు:
కైటభరిపోః = శ్రీమహావిష్ణువు యొక్క (విష్ణువునకు ప్రియురాలైనది) (2)
శ్లోకము 34:
పద్మే మూఢజనే దదాసి విభవం విద్వత్సు కిం మత్సరో
నాహం మత్సరిణీ న చాపి చపలా నైవాస్తి మూర్ఖే రతిః ।
మూర్ఖేభ్యో ద్రవిణం దదామి నితరాం తత్కారణం శ్రూయతాం
విద్వాన్సర్వగుణైశ్చ పూజితతనుర్మూర్ఖస్య నాన్యా గతిః ॥ 34 ॥
తాత్పర్యము: "ఓ లక్ష్మీ! మూర్ఖులకే సంపదలిస్తావు, విద్వాంసులంటే నీకు ఈర్ష్యయా?" అని అడగగా లక్ష్మి సమాధానమిచ్చింది: "నాకు ఎవరి మీదా ఈర్ష్య లేదు, నేను చంచలురాలనూ కాను, మూర్ఖులపై ప్రేమా లేదు. నేను మూర్ఖులకే ధనాన్ని ఎందుకు ఇస్తానో వినండి: విద్వాంసుడు తన సద్గుణాల చేత లోకమంతటా పూజింపబడతాడు; కానీ మూర్ఖుడికి ధనం తప్ప మరొక గతి (ఆధారము) లేదు కదా!"
శ్లోకము 35:
తిర్యక్త్వం భజతు ప్రతారయతు వా ధర్మక్రియాకోవిదం
హంతు స్వాం జననీం పిబత్వపి సురాం శుద్ధాం వధూముజ్ఝతు ।
వేదాన్నిందతు వా హినస్తు జనతాం కిం వాऽనయా చింతయా
లక్ష్మీర్యస్య గృహే స ఏవ భజతి ప్రాయో జగద్వంద్యతామ్ ॥ 35 ॥
తాత్పర్యము: ఒకడు పశువులా ప్రవర్తించినా, ధర్మాత్ములను మోసగించినా, కన్నతల్లినే చంపినా, మద్యపానం చేసినా, ఉత్తమురాలైన భార్యను విడిచినా, వేదాలను నిందించినా, ప్రజలను హింసించినా లోకానికి ఆ ఆలోచనే పట్టదు. ఎవని ఇంట్లో లక్ష్మి (ధనము) ఉంటుందో, వాడే సాధారణంగా లోకానికి పూజ్యుడవుతాడు.
శ్లోకము 36:
ఆలస్యం స్థిరతాముపైతి భజతే చాపల్యముద్యోగితాం
మూకత్వం మితభాషితాం వితనుతే మౌఢ్యం భవేదార్జవమ్ ।
పాత్రాపాత్రవిచారణావిరహితా యచ్ఛత్యుదారాత్మతాం
మాతర్లక్ష్మి తవ ప్రసాదవశతో దోషా అమీ స్యుర్గుణాః ॥ 36 ॥
తాత్పర్యము: ఓ లక్ష్మీ తల్లీ! నీ అనుగ్రహం ఉంటే మనుషులలోని దోషాలన్నీ గుణాలుగా మారిపోతాయి: సోమరితనం 'స్థిరత్వము' అవుతుంది, చంచలత్వం 'చురుకుదనము' అవుతుంది, మూగతనం 'మితభాషణ' అవుతుంది, మూర్ఖత్వం 'నిష్కపటత్వం' (సరళత) అవుతుంది, మంచిచెడులు చూడకుండా విచ్చలవిడిగా ఖర్చుచేయడం 'ఉదార స్వభావం' అవుతుంది.
శ్లోకము 37:
హే లక్ష్మి క్షణికే స్వభావచపలే మూఢే చ పాపేऽధమే
న త్వం చోత్తమపాత్రమిచ్ఛసి ఖలే ప్రాయేణ దుశ్చారిణీ ।
యే దేవార్చనసత్యశౌచనిరతా యే చాపి ధర్మే రతాః
తేభ్యో లజ్జసి నిర్దయే గతమతిర్నీచో జనో వల్లభః ॥ 37 ॥
తాత్పర్యము: ఓ లక్ష్మీ! క్షణికమైనదానా, స్వభావసిద్ధంగా చంచలురాలా, పాపాత్మురాలా, అధమురాలా! నీవు ఉత్తములను ఇష్టపడవు; దుష్ట ప్రవర్తన గలదానివి. దైవపూజ, సత్యము, శౌచము, ధర్మములలో నిమగ్నమైన ఉత్తములను చూసి సిగ్గుపడి పారిపోతావు. ఓ నిర్దయురాలా! వివేకహీనుడైన నీచ మానవుడే నీకు ప్రియమైనవాడా?
శ్లోకము 38:
నాహం దుశ్చారిణీ న చాపి చపలా మూర్ఖో న మే రోచతే
నో శూరో న చ పండితో న చ శఠో హీనాక్షరో నైవ చ ।
పూర్వస్మిన్కృతపుణ్యయోగవిభవో భుంక్తే స మే సత్ఫలం
లోకానాం కిమసహ్యతా సఖి పునర్దృష్ట్వా పరాం సంపదమ్ ॥ 38 ॥
తాత్పర్యము: లక్ష్మీదేవి సమాధానం: "ఓ సఖీ! నేను దుశ్చరిత్రను కాను, చంచలురాలనూ కాను. నాకు మూర్ఖుడైనా, శూరుడైనా, పండితుడైనా, ధూర్తుడైనా, అక్షరజ్ఞానం లేనివాడైనా ప్రత్యేకమైన పక్షపాతం లేదు. పూర్వజన్మలో చేసుకున్న పుణ్యబలం కలవాడు మాత్రమే నా సత్ఫలాన్ని అనుభవిస్తాడు. అలాంటప్పుడు ఇతరుల సంపదను చూసి లోకులు ఎందుకు ఓర్వలేకపోతున్నారు?"
శ్లోకము 39:
హంతుర్బంధుజనాన్ధనార్థమనఘాన్గంతుః పరస్త్రీశతం
రంతుర్జంతువిహింసకైః సహ జనైః సంతుష్యతో వంచనైః ।
వక్తుస్తీక్ష్ణమయుక్తమేవ వచనం పక్తుర్మితం చౌదనం
నిత్యం నృత్యసి మందిరేషు కమలే కైత్యే తవైతన్మతమ్ ॥ 39 ॥
తాత్పర్యము: ధనం కోసం నిష్పాపులైన బంధువులను చంపేవాడు, వందలాది పరస్త్రీలను కూడేవాడు, జంతువులను హింసించేవారితో కలిసి తిరిగేవాడు, మోసాలతో సంతోషించేవాడు, కఠినమైన అసభ్యపు మాటలు మాట్లాడేవాడు, పిసినారితనంతో కొద్దిపాటి అన్నాన్ని మాత్రమే వండుకునేవాడు — ఓ కమలా! అటువంటి వారి ఇళ్లలోనే నీవు నిత్యం నాట్యం చేస్తుంటావు; నీకిది ఏ రకమైన ఇష్టమో కదా!
పదార్థాలు:
అనఘాన్ = పాపము లేనివారిని / నిష్పాపులను (3)
జంతువిహింసకైః = ప్రాణులను చంపేవారితో / హింసించేవారితో (4)
అయుక్తమ్ = అయోగ్యమైన / తగని మాట (5)
మితం చౌదనమ్ = పరిమితమైన ఆహారము (పిసినారితనము) (6)
కైత్యే = ఏ ప్రకారమైనది? / ఇది ఏమి పద్ధతి? (7)
శ్లోకము 40:
యత్రాభ్యాగతదానమానచరణప్రక్షాలనం భోజనం
సత్సేవా పితృదేవతార్చనవిధిః సత్యం గవాం పాలనమ్ ।
ధాన్యానామపి సంగ్రహో న కలహశ్చిత్తానురూపా ప్రియా
హృష్టా ప్రాహ హరిం వసామి కమలా తస్మిన్గృహే నిశ్చలా ॥ 40 ॥
తాత్పర్యము: ఎక్కడైతే అతిథులకు దానసన్మానాలు, పాదప్రక్షాళన, భోజన సత్కారాలు జరుగుతాయో; సజ్జన సేవ, పితృదేవతల ఆరాధన, సత్యవాక్యపాలన, గోసంరక్షణ ఉంటాయో; ధాన్య సమృద్ధి ఉండి కలహాలు లేకుండా అనుకూలవతియైన భార్య ఉంటుందో — అటువంటి గృహంలో తాను ఎల్లప్పుడూ నిశ్చలంగా, సంతోషంగా నివసిస్తానని లక్ష్మీదేవి శ్రీహరితో పలికినది.
శ్లోకము 41:
యేషామన్యకళత్రదర్శనకలావ్యుత్పత్తిశూన్యే దృశౌ
మూఢం హృచ్చ పరార్థచింతనవిధౌ మిథ్యాలభిజ్ఞం ముఖమ్ ।
అప్రజ్ఞాతం పశూన్బుభుక్షితశిశూనబ్రోదకైస్తామ్యత-
స్తేషాం లక్ష్మి గృహాందృశాపి భయభీతేవేహ నో వీక్షసే ॥ 41 ॥
తాత్పర్యము: ఎవరి కళ్ళు పరస్త్రీలను చూడటమనే కళలో శూన్యములో (పరస్త్రీలను చూడవో), ఎవరి మనస్సు ఇతరుల ధనాన్ని అపహరించే ఆలోచనలలో మందగిస్తుందో (మూర్ఖంగా ఉంటుందో), ఎవరి ముఖం అబద్ధాలు ఆడటాన్ని ఎరుగదో, తమ పశువులు మరియు ఆకలితో ఉన్న పసిపిల్లలు కన్నీటితో అలమటించే అటువంటి వారి ఇళ్ళ వైపు ఓ లక్ష్మీ! నీవు భయపడినదాని వలె కంటిచూపుతో కూడా చూడవు.
పదార్థాలు:
అన్యకళత్ర = పరస్త్రీ (8)
శ్లోకము 42:
నో జానాతి కులీనముత్తమగుణం సత్త్వాన్వితం ధార్మికం
నాచారప్రవణం న కార్యకుశలం న ప్రజ్ఞయాలంకృతమ్ ।
నీచే క్రూరమపేతసత్త్వమదయద్యస్మాచ్ఛ్రియం సేవతే
తద్వంశానుగుణం పయోధిసుతయా లక్ష్మ్యా ప్రమాణీకృతమ్ ॥ 42 ॥
తాత్పర్యము: లక్ష్మీదేవి ఉత్తమ వంశస్థుడిని, సద్గుణవంతుడిని, సత్వగుణ సంపన్నుడిని, ధర్మాత్ముడిని, సదాచారపరుడిని, కార్యదక్షుడిని, ప్రజ్ఞావంతుడిని గుర్తించదు. ఆమె నీచుడిని, క్రూరుడిని, అధర్ముడిని, దయలేనివానినే సేవిస్తుంది. ఎందుకంటే నీరు ఎల్లప్పుడూ పల్లమునకే (నీచ ప్రదేశానికే) ప్రవహిస్తుంది, సముద్రంలో క్రూర జలచరాలే ఉంటాయి కనుక — సముద్రపుత్రిక అయిన లక్ష్మి తన వంశ స్వభావాన్ని ఈ విధంగా నిరూపించుకున్నది.
పదార్థాలు:
పయోధిసుతయా = సముద్ర పుత్రిక చేత (నీరు ఎల్లప్పుడూ దిగువకే ప్రవహిస్తుంది, సముద్రంలో క్రూర జలచరాలుంటాయి కాబట్టి లక్ష్మికి కూడా ఆ గుణాలే అబ్బాయి) (9)
లక్ష్మీస్వభావః (లక్ష్మీ స్వభావము - ముగింపు)
శ్లోకము 43:
పీతోऽగస్త్యేన తాతశ్చరణతలహతో వల్లభోऽన్యేన రోషా-
దాబాల్యాద్విప్రవర్యైః స్వవదనవివరే ధారితా వైరిణీ మే ।
గేహం మే ఛేదయంతి ప్రతిదివసముమాకాంతపూజానిమిత్తం
తస్మాత్ఖిన్నా సదా౽హం ద్విజకులసదనం నాథ నిత్యం త్యజామి ॥ 43 ॥
తాత్పర్యము: లక్ష్మీదేవి విష్ణువుతో ఇలా చెబుతోంది: "నాథా! బ్రాహ్మణుడైన అగస్త్యుడు నా తండ్రిని (సముద్రుడిని) ఆపోశనం పట్టాడు; మరొక బ్రాహ్మణుడైన భృగుమహర్షి కోపంతో నా ప్రియ వల్లభుడైన నిన్ను (విష్ణువును) వక్షఃస్థలంపై కాలితో తన్నాడు; బాల్యం నుంచే విప్రులు నా సవతియైన శత్రువు సరస్వతిని తమ నోటియందే ధరించి పూజిస్తున్నారు; అంతేకాక, శివపూజ కోసమని ప్రతిరోజూ నా నివాసమైన పద్మాలను తుంచి నాశనం చేస్తున్నారు. అందువల్ల ఎంతో ఖిన్నురాలనైన నేను బ్రాహ్మణుల ఇళ్లను నిత్యం విడిచిపెడుతున్నాను."
పదార్థాలు:
తాతః = తండ్రి అయిన సముద్రుడు (1)
అన్యేన = భృగు మహర్షి చేత (2)
వైరిణీ = శత్రువైన సరస్వతీదేవి (3)
గేహమ్ = నివాసమైన కమలము (4)
ధనప్రశంసా (ధన ప్రశంస)
శ్లోకము 1:
అహో కనకమాహాత్మ్యం వక్తుం కేనాపి శక్యతే ।
నామసామ్యాదహో చిత్రం ధత్తూరో౽పి మదప్రదః ॥ 1 ॥
తాత్పర్యము: ఆహా! బంగారము (ధనము) యొక్క మహాత్యాన్ని వర్ణించడం ఎవరి తరమవుతుంది? ఆశ్చర్యమేమిటంటే, 'కనకము' అనే పేరు సమానంగా ఉండటం చేతనే ఉమ్మెత్త పువ్వు (ధత్తూరము) కూడా మనుషులకు మత్తును/పిచ్చిని కలిగిస్తోంది! (బంగారానికే ఇంత మదం కలిగిస్తే, దాని పేరున్న ఉమ్మెత్తకూ ఆ మత్తు రావడం విచిత్రం).
పదార్థాలు:
ధత్తూరః = ఉమ్మెత్త పువ్వు / చెట్టు (5)
శ్లోకము 2:
న విత్తం దర్శయేత్ప్రాజ్ఞః కస్యచిత్స్వల్పమప్యహో ।
మునేరపి యతస్తస్య దర్శనాచ్చలతే మనః ॥ 2 ॥
తాత్పర్యము: బుద్ధిమంతుడు తన ధనాన్ని ఎవరికీ కొద్దిగా కూడా చూపించకూడదు. ఎందుకంటే ధనాన్ని చూడగానే మహర్షుల మనస్సు సైతం చంచలమై భ్రమకు లోనవుతుంది.
శ్లోకము 3:
ధనమర్జయ కాకుత్స్థ ధనమూలమిదం జగత్ ।
అంతరం నైవ పశ్యామి నిర్ధనస్య మృతస్య చ ॥ 3 ॥
తాత్పర్యము: ఓ శ్రీరామా (కాకుత్థ్సా)! ధనాన్ని సంపాదించుము; ఈ సమస్త జగత్తు ధనమే మూలముగా నడుస్తున్నది. లోకంలో ధనహీనుడికి, చనిపోయిన శవానికి మధ్య నాకు ఎటువంటి భేదమూ కనిపించడం లేదు.
శ్లోకము 4:
బ్రధ్నఘ్నో౽పి నరః పూజ్యో యస్యాస్తి విపులం ధనమ్ ।
శశినా తుల్యవంశోऽపి నిర్ధనః పరిభూయతే ॥ 4 ॥
తాత్పర్యము: సూర్యవంశాన్ని నాశనం చేసినవాడైనా సరే, పుష్కలంగా ధనముంటే వాడే పూజింపబడతాడు. చంద్రునితో సమానమైన పవిత్ర వంశంలో పుట్టినా, ధనం లేకపోతే వాడు లోకంలో అవమానాల పాలవుతాడు.
పదార్థాలు:
పరిభూయతే = తిరస్కరింపబడును / అవమానం పొందును (6)
శ్లోకము 5:
కుత ఆగత్య ఘటతే విఘట్య క్వ ను యాతి చ ।
న లక్ష్యతే గతిశ్చిత్రా ఘనస్య చ ధనస్య చ ॥ 5 ॥
తాత్పర్యము: ఎక్కడి నుంచి వచ్చి ఎలా సమకూరుతుందో, మాయమైపోయి ఎక్కడికి పోతుందో ఎవరికీ తెలియదు. 'ఘనము' (మేఘము) మరియు 'ధనము' (సంపద) — ఈ రెండింటి విచిత్ర గమనాన్ని కనిపెట్టడం ఎవరి వల్లా సాధ్యం కాదు.
శ్లోకము 6:
స్త్రీరూపం మోహకం పుంసో యూన ఏవ భవేత్క్షణమ్ ।
కనకం స్త్రీబాలవృద్ధషణ్ఢానామపి సర్వదా ॥ 6 ॥
తాత్పర్యము: స్త్రీ సౌందర్యం కేవలం యవ్వనంలో ఉన్న పురుషుడికి మాత్రమే క్షణకాలం మోహాన్ని కలిగిస్తుంది. కానీ కనకము (ధనము) మాత్రం స్త్రీలకు, పిల్లలకు, వృద్ధులకు, నపుంసకులకు సైతం ఎల్లప్పుడూ పరమ మోహాన్ని కలిగిస్తుంది.
శ్లోకము 7:
న నరస్య నరో దాసో దాసస్త్వర్థస్య భూపతే ।
గౌరవం లాఘవం వాపి ధనాధననిబంధనమ్ ॥ 7 ॥
తాత్పర్యము: ఓ రాజా! మనిషి ఎన్నడూ ఇంకొక మనిషికి దాసుడు కాడు; వాడు కేవలం ధనానికే దాసుడు. లోకంలో మనిషికి దక్కే గౌరవమైనా లేదా చులకనభావమైనా కేవలం ధనం ఉండటం, లేకపోవడం మీదే ఆధారపడి ఉంటుంది.
శ్లోకము 8:
విభవో హి యథా లోకే న శరీరాణి దేహినామ్ ।
చాండాలోऽపి నరః పూజ్యో యస్యాస్తి విపులం ధనమ్ ॥ 8 ॥
తాత్పర్యము: లోకంలో మనుషుల శరీరాలను లేదా రూపాలను చూసి పూజించరు, వారి వైభవాన్నే పూజిస్తారు. అపారమైన ధనమున్నట్లయితే చండాలుడైనా సరే సమాజంలో పూజింపబడతాడు.
శ్లోకము 9:
యస్యాస్తి విత్తం స నరః కులీనః స పండితః స శ్రుతవాన్గుణజ్ఞః ।
స ఏవ వక్తా స చ దర్శనీయః సర్వే గుణాః కాంచనమాశ్రయంతి ॥ 9 ॥
తాత్పర్యము: ఎవని వద్ద ధనముంటుందో అతడే సత్కులసంజాతుడు, అతడే గొప్ప పండితుడు, అతడే శాస్త్రాలు తెలిసినవాడు, సద్గుణములు కలవాడు, అతడే ఉత్తమ వక్త, అతడే అందగాడుగా చూడదగినవాడు. ఎందుకంటే లోకంలో సమస్త సద్గుణాలు బంగారాన్నే (ధనాన్నే) ఆశ్రయించి ఉంటాయి.
పదార్థాలు:
శ్రుతవాన్ = శాస్త్రములు చదివినవాడు (7)
దర్శనీయః = చూడదగినవాడు / అందగాడు (8)
శ్లోకము 10:
త్యజంతి మిత్రాణి ధనైర్విహీనం పుత్రాశ్చ దారాశ్చ సుహృజ్జనాశ్చ ।
తమర్థవంతం పునరాశ్రయంతి హ్యర్థో హి లోకే పురుషస్య బంధుః ॥ 10 ॥
తాత్పర్యము: ధనం పోయిన వెంటనే మిత్రులు, కుమారులు, భార్య మరియు ఆప్తులు అందరూ ఆ వ్యక్తిని విడిచిపెడతారు. తిరిగి అతడికి ధనం రాగానే మళ్లీ ఆశ్రయిస్తారు. కాబట్టి ఈ లోకంలో పురుషుడికి నిజమైన బంధువు ధనమే!
శ్లోకము 11:
బుభుక్షితైర్వ్యాకరణం న భుజ్యతే పిపాసితైః కావ్యరసో న పీయతే ।
న చ్ఛందసా కేనచిదుద్ధృతం కులం హిరణ్యమేవార్జయ నిష్ఫలా గుణాః ॥ 11 ॥
తాత్పర్యము: ఆకలితో ఉన్నవాడు వ్యాకరణాన్ని తినలేడు; దప్పికతో ఉన్నవాడు కావ్యరసాన్ని తాగలేడు; ఛందస్సుతో ఎవరూ తమ వంశాన్ని ఉద్ధరించలేరు. కాబట్టి బంగారాన్ని (ధనాన్ని) మాత్రమే సంపాదించు, ధనం లేనప్పుడు ఈ విద్యలన్నీ నిష్ఫలమైనవే.
శ్లోకము 12:
ధనైర్నిష్కులీనాః కులీనా భవంతి ధనైరాపదం మానవా నిస్సరంతి ।
ధనేభ్యః పరో బాంధవో నాస్తి లోకే ధనాన్యర్జయధ్వం ధనాన్యర్జయధ్వమ్ ॥ 12 ॥
తాత్పర్యము: ధనం ఉంటే కులహీనులు సైతం ఉత్తమ కులస్థులుగా చలామణీ అవుతారు. ధనం ద్వారానే మానవులు ఆపదల నుండి గట్టెక్కుతారు. లోకంలో ధనాన్ని మించిన బంధువు మరొకరు లేరు, కాబట్టి ధనాన్ని సంపాదించండి! ధనాన్ని మాత్రమే సంపాదించండి!
శ్లోకము 13:
దుందుభిస్తు సుతరామచేతనస్తన్ముఖాదపి ధనం ధనం ధనమ్ ।
ఇత్థమేవ నినదః ప్రవర్తతే కిం పునర్యది జనః సచేతనః ॥ 13 ॥
తాత్పర్యము: నగరారూపమైన 'దుందుభి' కేవలం ప్రాణం లేని అచేతన వస్తువు. అయినా సరే దాని ముఖం నుండి 'ధనం ధనం ధనం' (ఢం ఢం ఢం) అనే శబ్దం ధ్వనిస్తోంది. ఒక జడపదార్థమే అలా ధనాన్ని స్మరిస్తుంటే, ప్రాణమున్న మనుషులు ధనధ్యాసలో ఉండటంలో ఆశ్చర్యమేమున్నది?
పదార్థాలు:
ధనం ధనం ధనమ్ = దుందుభి శబ్దపు ధ్వన్యనుకరణము; (మరొక అర్థం) డబ్బు / సంపద (9)
శ్లోకము 14:
త్యక్త్వా యువా స్వయువతిం సువిలాసయోగ్యాం దూరం విదేశవసతౌ నివసన్ధనార్థీ ।
రాత్ర్యాగమే స్మరతి తాం న సమేతి తస్మాత్కాంతాశ్రమాదపి వరః కనకభ్రమోऽయమ్ ॥ 14 ॥
తాత్పర్యము: ధనసంపాదనపై ఆశతో ఒక యువకుడు సకల విలాసములకు తగిన తన యువతియైన భార్యను విడిచి దూరదేశంలో నివసిస్తున్నాడు. రాత్రి వేళల్లో ఆమెను తలచుకుంటాడే కానీ ఆమె వద్దకు చేరలేడు. కాబట్టి స్త్రీ వ్యామోహం కంటే కూడా ఈ ధనవ్యామోహమే ఎంతో బలమైనది!
శ్లోకము 15:
జాతిర్యాతు రసాతలం గుణగణస్తస్యాప్యధో గచ్ఛతు
శీలం శైలతటాత్పతత్వభిజనః సందహ్యతాం వహ్నినా ।
శౌర్యే వైరిణి వజ్రమాశు నిపతత్వర్థోऽస్తు నః కేవలం
యేనైకేన వినా గుణాస్తృణలవప్రాయాః సమస్తా ఇమే ॥ 15 ॥
తాత్పర్యము: కులము పాతాళానికి పోయినా సరే, సద్గుణాల సమూహం దానికన్నా క్రిందికి పోయినా సరే, శీలము పర్వత శిఖరం పైనుంచి లోయలో పడినా సరే, వంశ గౌరవం అగ్నిలో కాలిపోయినా సరే, శత్రువైన శౌర్యం మీద వజ్రాయుధం పడినా సరే — మాకు కేవలం ధనం ఉంటే చాలు! ఎందుకంటే ధనమొక్కటి లేకపోతే పైన చెప్పిన గుణాలన్నీ గడ్డిపోచతో సమానమైపోతాయి కదా!
శ్లోకము 16:
మాతా నిందతి నాభినందతి పితా భ్రాతా న సంభాషతే
భృత్యః కుప్యతి నానుగచ్ఛతి సుతః కాంతా చ నాలింగతే ।
అర్థప్రార్థనశంకయా న కురుతే సంభాషణం వై సుహృ-
త్తస్మాద్ద్రవ్యముపార్జయస్వ సుమతే ద్రవ్యేణ సర్వే వశాః ॥ 16 ॥
తాత్పర్యము: ధనం లేకపోతే కన్నతల్లి నిందిస్తుంది, తండ్రి ఆదరించడు, సోదరుడు మాట్లాడడు, సేవకుడు కోపగిస్తాడు, కొడుకు అనుసరించడు, భార్య కౌగిలించుకోదు, ఎక్కడ డబ్బులు అడుగుతాడో అన్న భయంతో ప్రాణమిత్రుడు సైతం మాట్లాడడు. ఓ బుద్ధిమంతుడా! అందుకే ధనాన్ని సంపాదించుము; ధనముంటే సమస్త లోకము నీ వశమవుతుంది.
=====================================
‘సుభాషిత రత్న భాండాగారము’లోని లక్ష్మీస్వభావః (43 శ్లోకాలు) మరియు ధనప్రశంసా (16 శ్లోకాలు) వాటి మూల గ్రంథాల వివరాలు క్రింద ఇవ్వబడ్డాయి. మూల గ్రంథం స్పష్టంగా లభించని శ్లోకాలకు పక్కన ఖాళీగా వదిలివేయడం జరిగింది.
లక్ష్మీస్వభావః (43 శ్లోకములు)
యా స్వసద్మని –
గుణినం జనమాలోక్య –
శూరం త్యజామి – సుభాషిత కౌస్తుభః / సుభాషిత పద్య రత్నాకరః
గోభిః క్రీడితవాన్ –
అత్యార్యమతిదాతారమ్ – చాణక్య నీతి శాస్త్రమ్ / సుభాషిత పద్య రత్నాకరః
అనాగతవిధాతారమ్ –
మన్యే సత్యమహమ్ –
సమాయాతి యదా –
లక్ష్మీర్యాదోనిధేః –
కుటిలా లక్ష్మీః –
అవ్యవసాయినమలసమ్ –
గుణవద్భిః సహ –
శ్రీపరిచయాజ్జడాః –
వాక్చక్షుఃశ్రోత్రలయమ్ –
అనుభవత దదత –
రత్నాకరతనుజనుషి –
పూరయతి పూర్ణమ్ –
సువ్యవసాయినీ శూరే –
అపి దోర్భ్యామ్ –
హరిభామినీ సింధుసంభవే –
వీక్షితాని తవ –
యద్వదంతి చపలేతి –
చాంచల్యముచ్చైఃశ్రవసః –
శ్వశ్రూం వినా –
ఉత్సాహసంపన్నమ్ – హితోపదేశః / పంచతంత్రమ్
హాలాహలో నైవ –
తాపాపహే సుహృదయే –
రత్నాకరస్తవ పితా –
లక్ష్మి క్షమస్వ –
అసౌభాగ్యం ధత్తే –
సముద్రస్యాపత్యమ్ –
తీక్ష్ణాదుద్విజతే –
కస్మైచిత్కపటాయ –
పద్మే మూఢజనే –
తిర్యక్త్వం భజతు –
ఆలస్యం స్థిరతామ్ –
హే లక్ష్మి –
నాహం దుశ్చారిణీ –
హంతుర్బంధుజనాన్ –
యత్రాభ్యాగతదానమాన –
యేషామన్యకళత్ర –
నో జానాతి –
పీతోऽగస్త్యేన –
ధనప్రశంసా (16 శ్లోకములు)
అహో కనకమాహాత్మ్యమ్ –
న విత్తం –
ధనమర్జయ కాకుత్స్థ – పంచతంత్రమ్
బ్రధ్నఘ్నోऽపి నరః –
కుత ఆగత్య –
స్త్రీరూపం మోహకమ్ –
న నరస్య –
విభవో హి –
యస్యాస్తి విత్తమ్ – భర్తృహరి నీతిశతకమ్
త్యజంతి మిత్రాణి – చాణక్య నీతి / గరుడ పురాణమ్
బుభుక్షితైర్వ్యాకరణమ్ – శృంగారప్రకాశః (భోజదేవుడు) / భర్తృహరి సుభాషిత సంగ్రహః
ధనైర్నిష్కులీనాః –
దుందుభిస్తు సుతరామ్ –
త్యక్త్వా యువా –
జాతిర్యాతు రసాతలమ్ – భర్తృహరి నీతిశతకమ్
మాతా నిందతి – చాణక్య నీతి దర్పణః / నీతి పద్యావళి
No comments:
Post a Comment