Sunday, August 2, 2026

04. శివ మంగళాచరణ శ్లోకాలు రెండవ భాగం ( 120 నుండి 167 శ్లొకాలు)

 జటాజూట మంగళాచరణ శ్లోకాలు 

శ్లోకము 120

స ధూర్జటి జటాజూటో జాయతాం విజయాయ వః ।

యత్రార్కపలితభ్రాంతిం కరోత్యద్యాపి జాహ్నవీ ॥ 120 ॥

తాత్పర్యము:

శివుని (ధూర్జటి) జటాజూటములో ప్రవహించే గంగానది, ఇప్పటికీ భాస్కరుని (సూర్యుని) కిరణాల కాంతి తగలడం వల్ల "తల తెల్లబడిందేమో" అనే భ్రాంతిని కలిగిస్తోంది. అటువంటి మహానుభావుడైన పరమశివుని జటాజూటము మీకు ఎల్లప్పుడూ విజయాన్ని ప్రసాదించుగాక!

శ్లోకము 121

చూడాపీడ కపాల-విద్యుత్ప్రాయ లలాటలోచనపుట-స్ఫురద్గలన్మందాకినీ వారియో-

జ్యోతిర్విమిశ్రత్విషః ।

పాంతు త్వామకఠోర కేతకశిఖా సందగ్ధముగ్ధేందవో

భూతేశస్య భుజంగవల్లివలయ స్రగ్నద్ధజూటా జటాః ॥ 121 ॥

తాత్పర్యము:

శివుని శిరస్సుపై శిరోభూషణముగా ఉన్న కపాలము (తలాటి కాంతి), నొసటి కంటి (ఫాల నేత్రము) నుండి వచ్చే మెరుపుల వంటి తేజస్సు, అక్కడ నుండి ప్రవహించే గంగానది (మందాకిని) నీటి ధారలు, మృదువైన మొగలిరేకుల వలె స్వచ్ఛముగా ప్రకాశించే నూతన చంద్రవంక (చంద్రకళ) మరియు నాగుపాములనే లతలతో చుట్టబడిన జటాజూటము — ఇవన్నీ కలిసి అత్యంత దివ్యమైన కాంతితో ప్రకాశిస్తున్నాయి. అటువంటి భూతనాథుడైన శివుని జటలు మిమ్మల్ని ఎల్లప్పుడూ కాపాడుగాక!

శ్లోకము 122

గంగావారిభిరుక్షితాః ఫణిఫణైరుత్పల్లవాస్తచ్ఛిఖా-

రత్నైః కోరకితాః సితాంశుకలయా స్మేరైకపుష్పశ్రియః ।

ఆనందాశ్రుపరిప్లుతాక్షిహుతభుగ్ధూమైర్మిలద్దోహదా

నాల్పం కల్పలతాః ఫలం దదతు వోభీష్టం జటా ధూర్జటేః ॥ 122 ॥

తాత్పర్యము:

శివుని జటలు ఒక అద్భుతమైన "కల్పలత" (కోరిన కోరికలు తీర్చే తీగ) వలె భాసిస్తున్నాయి. ఎలాగంటే:

  • గంగా జలాలు: కల్పలతకు పోసే నీటి వలె,

  • పాముల పడగలు: చిగురిస్తున్న కొత్త ఆకుల వలె,

  • నాగుపాముల రత్నాలు: వికసించడానికి సిద్ధంగా ఉన్న మొగ్గల వలె,

  • చంద్రకళ: వికసించిన తెల్లని పూల సౌందర్యము వలె,

  • ఆనందాశ్రువులు & ముక్కంటి పొగ: తీగ పెరగడానికి కావలసిన పోషణ/ఎరువు వలె పనిచేస్తున్నాయి.

ఈ విధంగా సర్వసంపన్నుడైన ధూర్జటి (శివుని) జటలనే కల్పలతలు మీకు అత్యధికంగా, మీరు కోరుకున్న ప్రతి అభీష్ట ఫలాన్ని ప్రసాదించుగాక!


'సుభాషితరత్నభాండాగారము' లోని గంగానది (గఙ్గా) వర్ణనకు సంబంధించిన మంగళాచరణ శ్లోకాలు (123 నుండి 134 వరకు) 

శ్లోకము 123

పర్వతమేతి పవిత్రం జైత్రం నరకస్య బహుమతంగహనమ్ ।

హరిమివ హరిమివ హరిమివ సురసరిదంభః పతన్నమత ॥ 123 ॥

తాత్పర్యము:

పర్వతాల నుండి దిగివచ్చేది, అత్యంత పవిత్రమైనది, నరకాన్ని/పాపాలను జయించేది మరియు అపారమైన ప్రవాహ శోభ కలిగినది అయిన ఆ సురసరిత్తు (దేవనది గంగ) జలాలకు నమస్కరించండి. విష్ణువు, ఇంద్రుడు, సింహము (హరి శబ్దార్థాలు) వలె అత్యంత తేజస్సు, శక్తితో ప్రవహించే ఆ గంగాజలాలు పతనమయ్యే చోట భక్తితో నమస్కరించండి.

శ్లోకము 124

ఇయం చిద్రూపాపి ప్రకటజడరూపా భగవతీ

యదీయాంభోబిందుర్వితరతి చ శంభోరపి పదమ్ ।

పునానా ధున్వానా నిఖిలమపి నానావిధమఘం

జగత్కృత్స్నం పాయాదనుదినమపాయాత్ సురధునీ ॥ 124 ॥

తాత్పర్యము:

ఈ గంగా భగవతి సాక్షాత్తు చైతన్య స్వరూపిణి అయినప్పటికీ, మన కంటికి జల (జడ) రూపంలో కనిపిస్తుంది. ఈమెలోని ఒక్క నీటి బొట్టు శివుని పదవిని (మోక్షాన్ని) సహితం ప్రసాదించగలదు. సమస్త లోకాలలోని రకరకాల పాపాలను కడిగివేస్తూ, పవిత్రం చేసే ఈ దేవనది నిత్యం ఈ జగత్తును సమస్త ఆపదల నుండి కాపాడుగాక!

శ్లోకము 125

చూడాశీతకరస్తనంధయ సుధానీరంధ్రగంధస్పృశః

క్రీడాకంకణ పన్నగేశ్వర ఫణాపీతావశిష్టా ముహుః ।

అంకాసీన గిరీంద్రజాననతటీ హారావలీలోలనాః

సంతాపం శమయంతు వో హరజటాగంగా తరంగానిలాః ॥ 125 ॥

తాత్పర్యము:

శివుని శిరస్సుపై ఉన్న చంద్రుని అమృత సువాసనలను స్పృశించేవి, కంకణముగా ఉన్న పాముల రాజైన వాసుకి పడగలపై పడి మళ్లీ ప్రవహించేవి, శివుని తొడపై కూర్చున్న పార్వతీదేవి ముఖాన్ని స్పృశిస్తూ ఊగే ముత్యాల హారాల్లా అలల రూపంలో మెరిసేవి అయిన శివుని జటలందలి గంగా తరంగాల నుండి వచ్చే చల్లని గాలులు మీ సమస్త తాపాలను (కష్టాలను) పోగొట్టుగాక!

శ్లోకము 126

వాతే వాతి యదంగసంగమవశాచ్ఛీషణ్మూర్ఛాప్రదే

గౌరీ రుష్యతి తుష్యతి త్వహిపతిర్వింధ్యాటవీ శోచతి ।

చంద్రస్తమ్యతి కుప్యతి హరిరపి బ్రహ్మా పరం కంపతే

సా గంగా నిఖిలం కలంకనిచయం భంగైః తరంగైర్నయేత్ ॥ 126 ॥

తాత్పర్యము:

గంగా నది యొక్క స్పర్శ పొందిన గాలి వీచినప్పుడు — పార్వతీదేవి శివుడు గంగను నెత్తిన పెట్టుకున్నాడని అసూయతో కోపిస్తుంది; సర్పరాజు సంతోషిస్తాడు; వింధ్య పర్వతం నీరు లేక దుఃఖిస్తుంది; చంద్రుడు కాంతిహీనుడవుతాడు; విష్ణువు, బ్రహ్మలు కూడా ఆమె మహిమకు ఆశ్చర్యకంపితమవుతారు. అటువంటి పరమ పవిత్రమైన గంగానది తన తరంగాల చేత మన సమస్త పాపాలను, కలంకాలను కొట్టుకుపోయేలా చేయుగాక!

శ్లోకము 127

శార్ఙ్గిబ్రహ్మకమండలోరధిగతైర్యైః ప్రాపి తీర్థాంగితా

యైర్మృత్యుంజయతామనాయి గరలగ్రస్తో జటాజూటగైః ।

యేభ్యోఽశిక్షత మాధురీం మృదుజటాజూటే మఠే చంద్రమాః

తాన్నీమాని పయాసి గౌతమి తవ శ్రేయాంసి యచ్ఛంతు నః ॥ 127 ॥

తాత్పర్యము:

విష్ణువు పాదాలు, బ్రహ్మదేవుని కమండలము గుండా వచ్చి పవిత్ర తీర్థముగా మారినవి; గరళాన్ని మింగిన శివుని జటలలో చేరి ఆయనకు మృత్యుంజయత్వాన్ని ప్రసాదించినవి; శివుని జటలనే ఆశ్రమంలో ఉన్న చంద్రునికి తీయదనాన్ని నేర్పించినవి అయినగౌతమీ (గోదావరి/గంగ) నది నీటి బిందువులు మనకు ఎల్లప్పుడూ శ్రేయస్సును ఇచ్చి కాపాడుగాక!

శ్లోకము 128

యన్నామ్నః ప్రథమాక్షరం విజయతే భానౌ ద్వితీయాక్షరం

నిత్యం నృత్యతి సత్కవీంద్రవదనే భూత్వాంత్యవర్ణద్వయమ్ ।

రామో రావణమాజఘాన సమరే శంభోః శిరఃశాలినీ

సా సర్వాక్షరమాలినీ భవతు మే భాగ్యాయ భాగీరథీ ॥ 128 ॥

తాత్పర్యము:

ఏ దేవి పేరులోని మొదటి అక్షరం ('భా' - భాస్కరుని యందు), రెండవ అక్షరం ('గీ' - కవుల నోట నిత్యం నర్తించే సరస్వతి యందు), ఆఖరి రెండు అక్షరాలు ('రథీ' - యుద్దంలో రావణుడిని సంహరించిన రాముని యందు) ప్రకాశిస్తున్నాయో... అటువంటి సర్వాక్షర స్వరూపిణి, శివుని శిరస్సును అలంకరించే భాగీరథి (గంగాదేవి) నా అదృష్టానికి, శ్రేయస్సుకు కారణమవుగాక!

శ్లోకము 129

ముక్తాభా నృకపాలశుక్తిషు జటావల్లీషు మల్లీనిభా

వహ్నౌ లాజనిభా దృశోర్మణినిభా భోగోత్కరే భోగినామ్ ।

నృత్యావర్త వివర్తనేరిత పయఃపూరోచ్ఛలేనోచ్ఛలితాః

ఖేలంతో హరమూర్ధ్ని పాంతు భవతో గంగాపయోబిందవః ॥ 129 ॥

తాత్పర్యము:

శివుని శిరస్సుపై ఉండే గంగాజల బిందువులు — నృకపాలాలలో ముత్యాల వలె, జటలనే లతలలో మల్లెపూల వలె, లలాటాగ్నిలో పేలాల (అక్షతల) వలె, నాగుపాముల పడగలపై రత్నాల వలె ప్రకాశిస్తూ, నాట్యం చేసే శివుని శిరస్సుపై నాట్యమాడుతున్నాయి. అటువంటి గంగా నీటి బిందువులు మిమ్మల్ని కాపాడుగాక!

శ్లోకము 130

ఏషా ధర్మపతాకినీ తటసుధాసేవావసన్నాకినీ

శుష్యత్పాతకినీ భగీరథతపఃసాఫల్యహేవాకినీ ।

ప్రేమారూఢపినాకినీ గిరిసుతాస్యాకేకరాలోకినీ

పాపాడంబరడాకినీ త్రిభువనానందాయ మందాకినీ ॥ 130 ॥

తాత్పర్యము:

ఈ మందాకిని (గంగ) ధర్మానికి జెండా వంటిది. తన తీరంలో దేవతలకు అమృతాన్ని ప్రసాదించేది, పాపుల పాపాలను ఎండగట్టేది, భగీరథుని తపస్సుకు సాఫల్య రూపమైనది, పినాకి (శివుని) ప్రేమను పొందినది, పార్వతీదేవి కటాక్షాన్ని పొందేది మరియు పాపాలనే రాక్షసులను నశింపజేసే డాకిని వంటిది. ఈ మందాకినీ నది త్రిభువనాలకు ఆనందాన్ని కలిగిస్తుంది.

శ్లోకము 131

ఖచ్ఛందోచ్ఛలదచ్ఛకచ్ఛకుహరచ్ఛాతేతరాంబుచ్ఛటా-

మూర్చ్ఛన్మోహమహర్షిహర్షవిహితస్నానాహ్నికాహ్నాయ వః ।

భింద్యాదుద్యదుదారదర్దురదరీదీర్ఘాదరిద్రద్రుమ-

ద్రోహోద్రేకమహోర్మిమేదురమదా మందాకినీ మందతామ్ ॥ 131 ॥

తాత్పర్యము:

ఆకాశం నుండి స్వేచ్ఛగా ఉప్పొంగుతూ, స్వచ్ఛమైన ఒడ్డు ఘాటుల వద్ద మహర్షుల మోహాన్ని పటాపంచలు చేస్తూ, వారి నిత్య స్నాన సంధ్యలకు ఆనందాన్నిచ్చేది, ఒడ్డున ఉన్న చెట్లను సయితం ఉపశమింపజేసే ప్రచండ అలల ఉద్ధృతి కలిగిన ఆ మందాకినీ నది మీలోని మందతను (అజ్ఞానాన్ని/జాడ్యాన్ని) తక్షణమే ఖండించివేయుగాక!

శ్లోకము 132

శైవాలశ్రేణిశోభాం దధతి హరజటావల్లయో హంత యస్యాః

తద్ధాసోల్లాసవేల్లద్వరశఫరతులాం యత్ర ధత్తే కలావాన్ ।

ఉన్మీలద్భోగిభోగావనిసుభగసితాంభోజసభావితాంభా

గంగానంగారిసంగా మహతి తవ విధౌ మంగళాన్యా తనోతు ॥ 132 ॥

తాత్పర్యము:

శివుని జటలు పాచి (శైవాలం) వలె భాసిస్తుండగా, గంగ చిరునవ్వు తరంగాలు మీనము (చేప) వలె, చంద్రకళ వెన్నెల వలె ప్రకాశిస్తున్నాయి. సర్పాల పడగలపై తెల్లని పద్మం వలె శోభిల్లుతూ, కామారి (శివుని) నిత్య సాంగత్యంలో ప్రవహించే గంగాదేవి మీ సమస్త కార్యాచరణలలో గొప్ప మంగళాలను కలిగించుగాక!

శ్లోకము 133

దృష్టాః సకష్టదాహాః శ్రవణపథగతాః పుణ్యపుంజవగాహాః

స్పృష్టాః సంసారపాథోనిధిపతితధరోద్ధారధుర్యా వరాహాః ।

పీతాః తాపోపశాంతిప్రజననపటవస్తే సుధావారివాహాః

కల్యాణం కల్పయంతు కలికలుషహరా విష్ణుపద్యాః ప్రవాహాః ॥ 133 ॥

తాత్పర్యము:

విష్ణుపాదం నుండి ఉద్భవించిన గంగా ప్రవాహాలు — చూస్తే సమస్త కష్టాల దాహాన్ని తీర్చేవి, వింటే పుణ్యరాశిని ఇచ్చేవి, స్పర్శిస్తే సంసార సముద్రంలో మునిగిన వారిని ఉద్ధరించే వరాహ మూర్తి వంటివి, పానం చేస్తే సమస్త తాపాలను పోగొట్టే అమృతధారలు వంటివి. కలియుగ పాపాలను హరించే ఆ గంగా ప్రవాహాలు మీకు నిత్య కల్యాణాలను కలిగించుగాక!

శ్లోకము 134

తావత్కర్ణీధ్వయాత్నా జనఘనకలుషాధూననే గంధవాహాః

దృష్టాః కిం హవ్యవాహాః సకృదఘదహనే ఖేగతౌ పుణ్యవాహాః ।

స్పృష్టాః సంసారహాహారవకటుకమహాంబోధిమగ్నే వరాహాః

పీతాః పీయూషధారాధికతరమధురాః పాంతు గోదోదవాహాః ॥ 134 ॥

తాత్పర్యము:

వినబడగానే ప్రజల ఘోర పాపాలను ఎగరగొట్టే గాలుల వంటివి; చూడగానే పాపాలను దహించే అగ్ని వంటివి; ఆకాశ మార్గాన పుణ్యాన్ని మోసుకెళ్లేవి; స్పృశిస్తే సంసారమనే దుఃఖ సముద్రంలో మునిగిన వారిని ఉద్ధరించే వరాహస్వామి వంటివి; పానం చేస్తే అమృత ధారల కంటే మిన్నగా తీయగా ఉండే గోదావరి (గోద) పవిత్ర జలాలు మిమ్మల్ని ఎల్లప్పుడూ రక్షించుగాక!


'సుభాషితరత్నభాండాగారము' లోని శశిలేఖా (శివుని శిరస్సుపై ఉన్న చంద్రకళ) వర్ణనకు సంబంధించిన మంగళాచరణ శ్లోకాలు (135 నుండి 137 వరకు) 

శ్లోకము 135

పూర్ణనఖేందుద్విగుణితమంజీరా ప్రేమశృంఖలా జయతి ।

హరశశిలేఖా గౌరీచరణాంగులిమధ్యగుల్ఫేషు ॥ 135 ॥

తాత్పర్యము:

శివుని శిరస్సుపై ఉన్న చంద్రకళ, పార్వతీదేవి పాదాల నఖచంద్రుల (గోళ్ల యొక్క కాంతి) చేత ద్విగుణీకృతమై, ఆమె అందెల (అందెల కాంతి) వలె శోభిస్తోంది. అంతేకాక, గౌరీదేవి కాలి వేళ్లు, మడమల మధ్య చిక్కుకొని శివుడిని బంధించే "ప్రేమ శృంఖల" (అనురాగపు సంకెళ్లు) వలె ఆ చంద్రకళ భాసిస్తోంది. అటువంటి శివుని శశిలేఖ అత్యుత్తమంగా ప్రకాశించుగాక!

శ్లోకము 136

జయతి పరిముషితలక్ష్మా భయాదనుపసర్పతేవ హరిణేన ।

ఇహ కేసరికరజాంకరకుటిలా హరమౌళివిధులేఖా ॥ 136 ॥

తాత్పర్యము:

శివుని శిరస్సుపై ప్రకాశించే చంద్రకళలోని లేడి (హరిణము) సింహపు గోళ్ల వలె వంకరగా ఉన్న ఆ చంద్రవంకను చూసి భయపడి దూరంగా పారిపోయిందేమో అన్నట్లు, ఆ చంద్రకళ మచ్చ లేనిదై (పరిముషిత లక్ష్మా) అత్యంత నిర్మలంగా ప్రకాశిస్తోంది. అటువంటి హరుని శిరోభూషణమైన విధులేఖ (చంద్రకళ) సర్వోత్కర్షగా విలసిల్లుగాక!

శ్లోకము 137

శ్రీకంఠస్య కపర్దబంధనపరిశ్రాంతోరగగ్రామణీ-

స్రష్టా ముకుటావతంసకలికా వందే కలామైందవీమ్ ।

యా బింబప్రతిపూరణాయ పరితో నిష్పీడ్య సద్యః

శిఖాయంత్రేణేవ లలాటలోచనశిఖిజ్వాలాభిరావర్త్యతే ॥ 137 ॥

తాత్పర్యము:

శివుని జటాజూట బంధనం చేత అలసిపోయిన సర్పరాజు (వాసుకి) వదిలిన నిట్టూర్పుల చేత కదిలేది, శివుని మకుటంలో మొగ్గవలె ప్రకాశించేది అయిన చంద్రకళకు నమస్కరిస్తున్నాను. ఆ చంద్రకళ తన పూర్ణ బింబ రూపాన్ని (పూర్ణచంద్రుడిగా) పొందడానికి, శివుని ఫాలనేత్రం (నుదుటి కన్ను) లోని అగ్నిజ్వాలలనే మూసలో కరిగింపబడి, యంత్రంలో పిండబడుతున్నట్లుగా అత్యంత కాంతివంతంగా ప్రకాశిస్తోంది. అటువంటి దివ్యమైన ఐందవీకళకు (చంద్రకళకు) నమస్కారములు!


'సుభాషితరత్నభాండాగారము' లోని లోచనమ్ (శివుని త్రినేత్రములు / ఫాలనేత్రము) వర్ణనకు సంబంధించిన మంగళాచరణ శ్లోకాలు (138 నుండి 142 వరకు) 

శ్లోకము 138

జయతి లలాటకటాక్షః శశిమౌలేః పక్ష్మలః ప్రియాప్రణతౌ ।

ధనుషి స్మరేణ నిహితః సకంటకః కేతకేషురివ ॥ 138 ॥

తాత్పర్యము:

పార్వతీదేవి తన ముందు ప్రణమిల్లినప్పుడు శివుని లలాట నేత్రం (ఫాలనేత్రం) నుండి వెలువడిన కటాక్షము శోభిల్లుతోంది. ఆ కటాక్షము మన్మథుడు తన ధనుస్సుపై సంధించిన ముళ్ళు కలిగి ఉన్న మొగలి పువ్వు బాణం వలె ఉంది. అటువంటి శశిమౌళి (శివుని) ఫాలనేత్ర కటాక్షము విజయవంతముగా ప్రకాశించుగాక!

శ్లోకము 139

అంతర్నాడీ నియమిత మరుల్లంఘిత బ్రహ్మరంధ్రం

స్వాంతే శాంతిప్రణయిని సమున్మీల దానందసాంద్రమ్ ।

ప్రత్యగ్జ్యోతిర్జయతి యమినః స్పష్ట లాలాటనేత్ర-

వ్యాజ వ్యక్తీకృతమివ జగద్వ్యాపి చంద్రార్ధమౌలేః ॥ 139 ॥

తాత్పర్యము:

యోగులు ప్రశాంతమైన తమ మనస్సులో, ప్రాణవాయువును నాడీమండలం ద్వారా నియంత్రించి బ్రహ్మరంధ్రాన్ని ఛేదించినప్పుడు అనుభవించే పరిపూర్ణ ఆనందమయమైన అంతర్జ్యోతి ప్రకాశిస్తోంది. ఆ జగద్వ్యాప్తమైన పరమాత్మ తేజస్సే చంద్రశేఖరుని (శివుని) ఫాలనేత్రం అనే సాకుతో బహిర్గతమై ప్రకాశిస్తున్నదా అన్నట్లుంది. అటువంటి దివ్య జ్యోతి స్వరూపము విజయాన్ని ప్రసాదించుగాక!

శ్లోకము 140

సానందా గణనాయకే సపులకా గౌరీముఖాంబోరుహే

సక్రోధా కుసుమాయుధే సకరుణా పాదానతే వజ్రిణి ।

సస్మేరా గిరిజాసఖీషు సనయా శైలాధినాథే వహన్

భూమీంద్ర ప్రదిశంతు శర్మ విపులం శంభోః కటాక్షచ్ఛటాః ॥ 140 ॥

తాత్పర్యము:

శివుని కటాక్ష వీక్షణలు సందర్భాన్ని బట్టి రకరకాల భావాలను ప్రకటిస్తున్నాయి:

  • గణపతిని చూసినప్పుడు ఆనందంతో,

  • పార్వతీదేవి ముఖపద్మాన్ని చూసినప్పుడు పులకాంకితంతో (శృంగారంతో),

  • మన్మథునిపై క్రోధంతో,

  • పాదాలపై పడిన ఇంద్రునిపై కరుణతో,

  • పార్వతి సఖులను చూసి చిరునవ్వుతో,

  • హిమవంతుని (మామగారిని) చూసి వినయంతో నిండియుంటాయి.

వివిధ రసాలతో కూడిన పరమశివుని అటువంటి కటాక్ష కాంతులు మీకు అపారమైన శ్రేయస్సును, సుఖసంతోషాలను ప్రసాదించుగాక!

శ్లోకము 141

ఏకం ధ్యాననిమీలనాన్ముకులితం చక్షుర్ద్వితీయం పునః

పార్వత్యా వదనాంబుజస్తనతటే శృంగారభారాలసమ్ ।

అన్యద్దూరవికృష్టచాప మదన క్రోధానలోద్దీపితం

శంభోర్భినరసం సమాధిసమయే నేత్రత్రయం పాతు వః ॥ 141 ॥

తాత్పర్యము:

సమాధి/ధ్యాన సమయంలో శివుని మూడు కళ్ళు మూడు భిన్నమైన రసాలను (భావాలను) ప్రకటిస్తున్నాయి:

  1. మొదటి కన్ను: తీవ్ర ధ్యానం వల్ల సగం మూతపడి ఉంది (శాంత రసము).

  2. రెండవ కన్ను: పార్వతీదేవి ముఖపద్మము, కుభతటాలపై వాలి శృంగార భారంతో అలసి ఉంది (శృంగార రసము).

  3. మూడవ కన్ను: ధనుస్సు గుంజిన మన్మథునిపై క్రోధాగ్నిని వెదజల్లుతోంది (రౌద్ర రసము).

ఈ విధంగా ఒకే సమయంలో భిన్న రసాలను వ్యక్తపరిచే శంభుని మూడు నేత్రాలు మిమ్మల్ని ఎల్లప్పుడూ రక్షించుగాక!

శ్లోకము 142

పక్ష్మాలీపింగలిమ్నా కణ ఇవ తడితాం యస్య కృత్స్నః సమూహః

యస్మిన్బ్రహ్మాండమీషద్విఘటితముకులే కాలయజ్వా జుహావ ।

అర్చిర్నిష్టప్తచూడాశశిగలితసుధాఘోరఝంకారికోణం

తార్తీయం యత్పురారేస్తదవతు మదనప్లోషణం లోచనం వః ॥ 142 ॥

తాత్పర్యము:

త్రిపురాంతకుడైన శివుని మూడవ కన్ను (ఫాలనేత్రం):

  • దాని రెప్పల ఎర్రదనంలో సమస్త మెరుపుల సమూహం ఒక చిన్న కణము వలె కనిపిస్తుంది.

  • కాలస్వరూపుడైన యజమాని (శివుడు) ఆ కన్ను కొద్దిగా వికసించగానే (తెరుచుకోగానే) సమస్త బ్రహ్మాండాన్నే హవిస్సుగా వేసి హోమం చేస్తాడు.

  • దాని అగ్నిజ్వాలల వేడికి శిరస్సుపై ఉన్న చంద్రుని నుండి అమృతం కరిగి ఘోరమైన ఝుంకార ధ్వనులతో శ్రవిస్తుంది.

మన్మథుడిని దగ్ధం చేసిన శివుని అటువంటి మహోగ్రమైన మూడవ నేత్రము మిమ్మల్ని కాపాడుగాక!

'సుభాషితరత్నభాండాగారము' లోని కణ్ఠః (శివుని నీలకంఠము / గొంతు) వర్ణనకు సంబంధించిన మంగళాచరణ శ్లోకాలు (143 నుండి 146 వరకు) 

శ్లోకము 143

పాతు వో నీలకంఠస్య కంథః శ్యామాంబుదోపమః ।

గౌరీభుజలతా యత్ర విద్యుల్లేఖేవ రాజతే ॥ 143 ॥

తాత్పర్యము:

నల్లని మేఘం వలె ప్రకాశించే నీలకంఠుని (శివుని) గొంతు మిమ్మల్ని రక్షించుగాక! ఆ నల్లని కంఠంపై చుట్టుకున్న పార్వతీదేవి బాహువు (చేయి అనే లత), నల్లని మేఘాల మధ్య మెరిసే మెరుపు తీగ వలె అత్యంత శోభాయమానంగా ప్రకాశిస్తోంది.

శ్లోకము 144

పాతు వః శితికంఠస్య తమాలశ్యామలో గలః ।

ససక్తపార్వతీబాహుః సువర్ణనికషోపలః ॥ 144 ॥

తాత్పర్యము:

చిగురించిన చీకటి/తమాల వృక్షం వలె నల్లగా ఉండే పరమశివుని కంఠము మిమ్మల్ని కాపాడుగాక! ఆయన గొంతును ఆలింగనం చేసుకున్న గౌరీదేవి పసిడి చేయి, నల్లని నికషశిల (బంగారం మేలిమిని పరీక్షించే గీటురాయి) పై గీసిన మేలిమి పసిడి రేఖ వలె శోభిస్తోంది.

శ్లోకము 145

కస్తూరీతిలకంతి భాలఫలకే దేవ్యా ముఖాంభోరుహే

రోలంబంతి తమాలబాలముకులోత్తంసంతి మౌళిం ప్రతి ।

యాః కర్ణే వికచోత్పలంతి కుచయోరురసి చ కాలాగురుస్థాసంతి

ప్రథయంతు తాస్తవ శివం శ్రీకంఠకంఠత్విషః ॥ 145 ॥

తాత్పర్యము:

శ్రీకంఠుని (శివుని) నీలకంఠము నుండి వెలువడే నల్లని కాంతిరేఖలు పార్వతీదేవికి రకరకాల అలంకారాలుగా భాసిస్తున్నాయి:

  • ఆమె లలాటము (నుదురు) పై కస్తూరి తిలకంలా,

  • ముఖపద్మము వద్ద తుమ్మెదలా (రోలంబము),

  • శిరస్సుపై చీకటి పూల మొగ్గల కిరీటంలా,

  • చెవుల వద్ద వికసించిన నల్ల కలువ పూలలా (నీలోత్పలాలు),

  • వక్షఃస్థలముపై నల్లగంధం (కాలాగురు) పూతలా ప్రకాశిస్తున్నాయి.

అటువంటి దివ్యమైన శివుని కంఠకాంతులు మీకు ఎల్లప్పుడూ మంగళాలను, శ్రేయస్సును ప్రసాదించుగాక!

శ్లోకము 146

కస్తూరీయంతి భాలే తదను నయనయోః కజ్జలీయంతి కర్ణ-

ప్రాంతే నీలోత్పలీయంత్యురసి మరకతాలంకృతీయంతి దేవ్యాః ।

రోమాలీయంతి నాభేరుపరి హరిమణిమేఖలీయంతి మధ్యే

కల్యాణం కుర్యురేతే త్రిజగతి పురజిత్కంఠభాసా విలాసాః ॥ 146 ॥

తాత్పర్యము:

త్రిపురాంతకుడైన శివుని కంఠకాంతి యొక్క లీలలు పార్వతీదేవి శరీరంలో విలీనమై ఈ విధంగా భాసిస్తున్నాయి:

  • ఆమె నుదుటిపై కస్తూరి వలె,

  • కన్నులలో కాటుక వలె,

  • చెవుల దరిదాపుల్లో నల్లకలువ పూల వలె,

  • వక్షఃస్థలముపై మరకత మణుల (పచ్చల) ఆభరణాల వలె,

  • నాభి (బొడ్డు) పైన రోమరాజి (నూనూగు మీసాల వంటి రోమాల వరుస) వలె,

  • నడుము వద్ద ఇంద్రనీల మణుల మొలనూలు (మేఖల) వలె ప్రకాశిస్తున్నాయి.

ముల్లోకాలలోనూ విలసిల్లే ఆ పరమశివుని కంఠకాంతి యొక్క దివ్య విలాసాలు మీకు ఎల్లప్పుడూ సమస్త కల్యాణాలను సమకూర్చుగాక!

'సుభాషితరత్నభాండాగారము' లోని శిరోమాలికా (శివుని తలపై/మెడలో ఉన్న బ్రహ్మకపాలాల మాల) మరియు గణాః (శివగణములు) వర్ణనకు సంబంధించిన మంగళాచరణ శ్లోకాలు (147 మరియు 148) 

శ్లోకము 147

పిత్రోః పాదాబ్జసేవాగత గిరితనయా పుత్రపౌత్రైర్భీతశ్రుభ్య-

ద్భూషాభుజగశ్వసనగురుమరుద్దీప్తనేత్రాగ్నితాపాత్ ।

స్విద్యన్మౌళీందుఖండస్రుతబహులసుధాసేకసంజాతజీవాః

పూర్వాధీతం పఠంత్యోఽవతు విధిశిరోమాలికా శూలినో వః ॥ 147 ॥

తాత్పర్యము:

పార్వతీ-పరమేశ్వరుల (పితరుల) పాదపద్మాలను సేవించడానికి వినాయకుడు, కుమారస్వామి మొదలైన పుత్రులు, పౌత్రులు తమ వాహనాలతో (సింహము, నెమలి మొదలైనవి) వచ్చారు. వాటిని చూసి భయపడిన శివుని భూషణాలైన పాములు గట్టిగా నిట్టూర్చగా, ఆ గాలికి శివుని ఫాలనేత్రాగ్ని తీవ్రంగా రగిలింది. ఆ వేడికి శివుని శిరస్సుపై ఉన్న చంద్రకళ కరిగి, అమృతం స్రవించింది. ఆ అమృతవర్షం పడగానే, శివుని తలపై మాలగా ఉన్న బ్రహ్మకపాలాలకు (విధి శిరోమాలిక) తిరిగి ప్రాణం వచ్చి, అవి పూర్వం తాము చదివిన వేదాలను తిరిగి వల్లించసాగాయి! అటువంటి అద్భుతమైన శూలపాణి (శివుని) శిరోమాలిక మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

శ్లోకము 148

సంధ్యాతాండవడంబరప్రణయినో దేవస్య చండీపతే-

రక్షాపీడవిశీర్ణముండచయమవ్యగ్రా గణాః పాంతు వః ।

యైరౌత్సుక్యవశీకృతై గ్రహగణాద్రాహౌ గృహీతే హఠాత్

సూర్యాచంద్రమసౌ మిథః స్మితవతోర్జితం కరాస్ఫాలనమ్ ॥ 148 ॥

తాత్పర్యము:

సంధ్యాసమయంలో అత్యంత ఉత్సాహంతో నాట్యం చేసే చండీపతి అయిన శివుని సేవలో నిమగ్నమై ఉన్న శివగణాలు మిమ్మల్ని కాపాడుగాక! ఆ గణములు అత్యంత ఉత్సాహంతో గ్రహమండలం నుండి రాహువును పట్టుకొని పక్కకు గుంజగా, ఇక రాహుగ్రస్తం కాకుండా స్వేచ్ఛ పొందిన సూర్యచంద్రులు ఒకరినొకరు చూసి చిరునవ్వు చిందించారు. ఆ సన్నివేశాన్ని చూసి శివగణాలు సంతోషంతో చప్పట్లు చరిచాయి. అటువంటి భయము లేని, ఉత్సాహవంతులైన శివగణములు మీకు రక్షణగా ఉండుగాక!


'సుభాషితరత్నభాండాగారము' లోని నన్దీ (నంది) మరియు తాణ్డవమ్ (శివుని ఆనంద తాండవము) వర్ణనకు సంబంధించిన మంగళాచరణ శ్లోకాలు (149 నుండి 160 వరకు) 

శ్లోకము 149 (నన్దీ)

కష్ఠాలంకారఘంటాఘణఘణరణితాధ్మాతరోదోఃకటాహః

కంఠేకాలధిరోహోచితఘనసుభగాభూకస్నిగ్ధపృష్ఠః ।

సాక్షాద్ధర్మో వపుష్మాన్ ధవలకకుదనిర్భూతకైలాసకూటః

కూటస్థో వః కకుద్మాన్నిబిడతరతమఃస్తోమసృణిం వితృణ్యాత్ ॥ 149 ॥

తాత్పర్యము:

మెడలోని గంటల 'ఘణఘణ' ధ్వనులతో దిగంతాలను నింపేవాడు, నీలకంఠుడైన శివుడు అధిరోహించడానికి తగినట్లుగా నునుపైన, దృఢమైన వీపు కలిగినవాడు, సాక్షాత్తు ధర్మస్వరూపుడు, తెల్లని మూపురం చేత కైలాస శిఖరాన్ని కూడా తలదన్నేవాడు అయిన నందీశ్వరుడు మీలోని అజ్ఞానమనే గాఢాంధకారాన్ని తొలగించుగాక!

శ్లోకము 150 (తాణ్డవమ్)

దేవా దిక్పతయః ప్రయాత పరతః ఖం ముంచతాంభోముచః

పాతాలం ప్రజ మేదిని ప్రవిశత క్షోణీతల భూధరాః ।

బ్రహ్మన్నున్నయ దూరమాత్మభువనం నాథస్య నో నృత్యతః

శంభోః సంకటమేతదిత్యవతు వః ప్రోత్సారణా నందినః ॥ 150 ॥

తాత్పర్యము:

"ఓ దిక్పాలురారా! దూరంగా వెళ్లండి; మేఘాలారా! ఆకాశాన్ని ఖాళీ చేయండి; భూమీ, పాతాళంలోకి ప్రవేశించు; పర్వతాలారా! భూమిలోకి కుంగిపోండి; ఓ బ్రహ్మదేవా! నీ సత్యలోకాన్ని మరికాస్త పైకి తీసుకెళ్లు... మన స్వామియైన శివుడు నాట్యం చేస్తున్నాడు, ఆయన తాండవానికి ఈ బ్రహ్మాండం చాలడం లేదు!" అని నందీశ్వరుడు హెచ్చరిస్తూ చేసిన ఆ గంభీర ఘోష మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

శ్లోకము 151

దోర్దండద్వయలీలయా చలగిరిభ్రామ్యత్తదుచ్చైరవ-

ధ్వానోద్భీతజగద్భ్రత్పదభరాలోలత్ఫణాగ్రోరగమ్ ।

భృంగాపింగజటాటవీపరిసరోదంచత్తరంగమాలా-

చలచ్చంద్రం చారు మహేశ్వరస్య భవతా నిఃశ్రేయసే తాండవమ్ ॥ 151 ॥

తాత్పర్యము:

శివుని బాహువుల కదలికల చేత పర్వతాలు ఊగిపోతున్నాయి, ఆ భయంకర ధ్వనికి లోకము భయపడుతోంది. ఆయన పాదఘట్టనకు సర్పాల పడగలు కంపిస్తున్నాయి. తుమ్మెదల్లా నల్లని, ఎర్రని జటాజూటంలో గంగా తరంగాలు ఉప్పొంగుతుండగా, చంద్రవంక చంచలమవుతోంది. అటువంటి మహేశ్వరుని సుందర తాండవ నృత్యం మీకు పరమ శ్రేయస్సును (మోక్షాన్ని) ప్రసాదించుగాక!

శ్లోకము 152

సంధ్యాతాండవడంబరవ్యసనినో భర్గస్య చండభ్రమి-

వ్యానృత్యద్భుజదండమండలభువో ఝంఝానిలాః పాంతు వః ।

యేషాముచ్ఛలతా జవేన ఝగితి వ్యూహేషు భూమీభృతాం

లీనేషు బిడౌజసా పునరసౌ దంభోలిరాలోకితః ॥ 152 ॥

తాత్పర్యము:

సంధ్యాసమయ తాండవ ప్రేమికుడైన శివుని బాహుదండాలు వేగంగా తిరగడం వల్ల పుట్టిన సుడిగాలులు మిమ్మల్ని కాపాడుగాక! ఆ ఈశ్వరుని హస్తాల వీచోపుల వేగానికి పర్వతాలన్నీ కొట్టుకుపోయి గుంపుగా దాక్కునప్పుడు, ఇంద్రుడు (బిడౌజుడు) పూర్వం తాను రెక్కలు నరికిన పర్వతాలను మళ్లీ చూసి ఆశ్చర్యపోయాడు. అటువంటి ఉగ్రమైన తాండవ మారుతములు మీకు రక్షణ నిచ్చుగాక!

శ్లోకము 153

యస్యాం మౌళిమిలత్సుధాంశుకలయా సంపూర్ణబింబాయితం

భాలావస్థితలోచనేన సహసైవాలాంతచక్రాయితమ్ ।

ఆవర్తీకృతమాకపర్దమమరస్రోతోవతీధారయా

పాతు త్రీణి జగంతి తాండవతనూర్భుగ్నా చ సంభ్రమణైః ॥ 153 ॥

తాత్పర్యము:

తాండవ నృత్య భ్రమణాల వల్ల శివుని దేహంలో కలిగే విచిత్ర శోభ త్రిలోకాలను కాపాడుగాక! ఆ వేగవంతమైన నాట్య భ్రమణంలో:

  • ఆయన శిరస్సుపై ఉన్న చంద్రకళ సంపూర్ణ బింబంలా కనిపించింది,

  • ఫాలనేత్రం కొరవి దయ్యంలా చక్రాకారంలో తిరుగుతున్నట్లు అనిపించింది,

  • జటాజూటంలోని గంగాప్రవాహం సుడిగుండంలా మారింది.

ఈ విధంగా సమస్తాన్ని మైమరపించే పరమశివుని తాండవ భ్రమణం ముల్లోకాలను రక్షించుగాక!

శ్లోకము 154

పాదేనాసిద్ధవన్తీమవనతిమవనే రక్షతః స్వైరపాతైః

సంకోచేనైవ ధోరణ్యా గురుభూభృతః స్వైర్లోకాతిగానామ్ ।

దృష్టిం లక్ష్యేషు నోగ్రాం అనలకణముచం బధ్నతో దాహభీతేః

ఇత్యాధారానురోధాత్త్రిపురవిజయినః పాతు వో దివ్యనృత్యమ్ ॥ 154 ॥

తాత్పర్యము:

త్రిపురాంతకుడైన శివుడు నాట్యం చేస్తున్నప్పుడు లోకాన్ని కాపాడటానికి వహించే జాగ్రత్తలు అద్భుతమైనవి:

  • పాదఘట్టన వల్ల భూమి కుంగిపోకుండా తన అడుగులను నియంత్రించి వేస్తున్నాడు,

  • తన గంభీర కదలికల వల్ల లోకాన్ని మోసే దిగ్గజాలు, పర్వతాలు నలిగిపోకుండా సంకోచిస్తున్నాడు,

  • ఫాలనేత్రం నుండి వచ్చే అగ్నిజ్వాలల వల్ల లోకం దహించుకుపోకుండా తన ఉగ్ర దృష్టిని అదుపులో ఉంచుకుంటున్నాడు.

ఈ విధంగా జగత్ రక్షణను దృష్టిలో ఉంచుకొని ఆడుతున్న శివుని దివ్య నృత్యం మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

శ్లోకము 155

మూర్ధ్నా వ్యాధూయమాన ధ్వనదమరధునీ లోలకల్లోలజాల-

దుర్భూతాంభఃక్షోదదంతాత్ అభినభః క్షిప్తనక్షత్రలక్షమ్ । ।

ఊర్ధ్వన్యస్తాంగ్రిదండభ్రమిభవరభసాదుద్యన్నభస్వత్ప్రవేశ-

భ్రాంతబ్రహ్మాండఖండం ప్రవితరతు శివః శంభోస్తాండవం వః ॥ 155 ॥

తాత్పర్యము:

శివుడు తన శిరస్సును ఊపుతూ నాట్యం చేస్తుండగా, జటాజూటంలోని గంగానది అలల నీటి బిందువులు ఆకాశంలోకి ఎగిరి వేలాది నక్షత్రాల వలె భాసిస్తున్నాయి. ఆయన పైనెత్తిన పాదదండం యొక్క వేగానికి వీచిన గాలికి బ్రహ్మాండ ఖండాలు కదిలిపోతున్నాయి. అటువంటి పరమశివుని ఉద్దండ తాండవ నృత్యం మీకు సమస్త శుభాలను ప్రసాదించుగాక!

శ్లోకము 156

శర్వాణీపాణితాలైశ్చలవలయఝణత్కారిభిః శ్లాఘ్యమానః

స్థానే సంభావ్యమానః పులకితవపుషా శంభునా ప్రేక్షకేణ ।

ఖేలత్పింఛాలి కేకాకలకలకలిత క్రౌంచమద్రీనిగుహ్యా

హేరంబాకాండబర్హాత్రలితమనమస్తాండవం త్వాభినందతు ॥ 156 ॥

తాత్పర్యము:

పార్వతీదేవి తన గాజుల సవ్వడితో తాళం వేస్తూ ప్రశంసిస్తుండగా, పరమశివుడు స్వయంగా ప్రేక్షకుడై పులకించిన శరీరంతో తిలకిస్తుండగా... వినాయకుని (హేరంబుని) వాహనమైన తొండం కదలికలతో, నెమలి పింఛాల మెరుపులతో, కేకల ధ్వనులతో క్రౌంచ పర్వత గుహలను ప్రతిధ్వనింపజేసే వినాయకుని అద్భుత తాండవం మిమ్మల్ని ఆనందింపజేయుగాక!

శ్లోకము 157

పాయాదాయాసఖేదక్షుభితఫణిఫణారత్న నిర్యత్ప్రభాయాః

పాతం ద్యోతితవియద్వాహినీచక్రవాకమ్ ।

అభ్రాంతాభ్రాంతచూడాతుహినకరకరానీకనీలాలకాలీ-

ఛేదామోదానుధావద్రుధిరమివ ఖగే ధూర్జటేస్తాండవం నః ॥ 157 ॥

తాత్పర్యము:

తాండవ శ్రమ వల్ల శివుని పాముల పడగలపై ఉన్న రత్నాలు కాంతివంతంగా ప్రకాశించాయి. ఆ కాంతి ఆకాశ గంగలోని చక్రవాక పక్షులను ఆనందింపజేసింది. శ్రమలేక ప్రకాశించే చంద్రకళా కిరణాలు నల్లని జటల మధ్య రక్తపు ధారల్లా కాంతిలీనుతున్నాయి. అటువంటి అద్భుతమైన ధూర్జటి (శివుని) తాండవం మనలను కాపాడుగాక!

శ్లోకము 158

ఉచ్చైరుత్తాలఖేలద్భుజవనపవనోద్ధూతశైలౌఘపాత-

స్ఫారోద్యత్పయోధిప్రకటితముకుటస్వర్ధునీసంగమాని ।

జీయాసుస్తాండవాని స్ఫుటవికటజటాకోటిసంఘట్టభూరి-

భ్రశ్యన్నక్షత్రచక్రవ్యవసితసుమనోవృష్టిపాతాని శంభోః ॥ 158 ॥

తాత్పర్యము:

పైకెత్తిన బాహువుల వల్ల వీచిన గాలికి పర్వతాలు ఎగిరి సముద్రంలో పడుతున్నాయి; ఆ నీటి అలలు పైకెగిరి శివుని మకుటంలోని గంగను తాకుతున్నాయి. ఆయన విశాలమైన జటలు ఒకదానికొకటి ఢీకొనడం వల్ల నక్షత్రాలు రాలిపడుతూ, దేవతలు కురిపించే పూలవాన వలె భాసిస్తున్నాయి. అటువంటి శంభుని తాండవ నృత్యాలు అత్యుత్తమంగా విజయవంతమవుగాక!

శ్లోకము 159

దేవస్త్రైగుణ్యభేదాత్సృజతి వితనుతే సంహరత్యేక ఏవ

లోకాన్ అస్యైవ వ్యాపినీభిస్తనుభిరపి జగద్వ్యాప్తమష్టాభిరత్ర ।

బంధ్యో నాస్యేతి పశ్యన్నివ చరణగతః పాతు పుష్పాంజలిర్నః

శంభోర్నృత్యావతారే వలయమణిఫణాఫూత్కృతైర్విప్రకీర్ణః ॥ 159 ॥

తాత్పర్యము:

త్రిగుణాల చేత సృష్టి, స్థితి, లయలను చేసేవాడు, అష్టమూర్తుల రూపంలో లోకమంతా వ్యాపించి ఉన్నవాడు పరమశివుడే. ఆయన తాండవ నృత్య సమయంలో పాదాల వద్ద సమర్పించిన పుష్పాంజలి, పాముల ఫూత్కారాల గాలికి ఆకాశమంతటా వ్యాపించింది. అటువంటి శంభుని నృత్య సమయపు పుష్పాంజలి మనలను కాపాడుగాక!

శ్లోకము 160

చంచద్దేవేంద్రకోటీరచలితదశదిశాకీర్ణకోటీరకోట్యః

సంగాయత్యప్సరోవధూట్యః సరభసవినమత్సిద్ధగంధర్వధాట్యః ।

విశ్లేష్యాంచర్మపత్యో విగలితశతపత్రాసనోద్యత్కరోట్యః

ఖుట్యత్కైలాసతట్యస్త్రిపురవిజయినః పాంతు మామారభట్యః ॥ 160 ॥

తాత్పర్యము:

దేవేంద్రుని కిరీటం కదులుతుండగా, దిక్కులన్నీ ప్రకాశిస్తుండగా, అప్సరసలు గానం చేస్తుండగా, సిద్ధులు-గంధర్వులు భక్తితో నమస్కరిస్తుండగా, బ్రహ్మకపాలాలు కదులుతుండగా, కైలాస పర్వత తీరాలు పగులుతుండగా... త్రిపురాంతకుడైన పరమశివుడు చేసిన 'ఆరభటి' అనే ఉగ్రమైన తాండవ రీతులు నన్ను ఎల్లప్పుడూ రక్షించుగాక!


'సుభాషితరత్నభాండాగారము' లోని అర్ధనారీశ్వరః (అర్ధనారీశ్వర తత్త్వము / పార్వతీ-పరమేశ్వరుల ఏక రూపము) వర్ణనకు సంబంధించిన మంగళాచరణ శ్లోకాలు (161 నుండి 167 వరకు) 

శ్లోకము 161

మందారమాలాలులితాలకాయై కపాలమాలాంకితశేఖరాయ ।

దివ్యాంబరాయై చ దిగంబరాయ నమః శివాయై చ నమః శివాయ ॥ 161 ॥

తాత్పర్యము:

మందార పూల మాలలతో అలంకరింపబడిన ముంగురులు కలిగిన దేవికి (పార్వతికి), కపాలమాలచే అలంకరించబడిన శిరస్సు కలిగిన దేవునికి (శివునికి), దివ్యమైన వస్త్రాలను ధరించిన దేవికి, దిగంబరుడైన దేవునికి... శివ స్వరూపిణియైన మాతృమూర్తికి మరియు మంగళ స్వరూపుడైన పరమశివునికి నమస్కారములు!

శ్లోకము 162

ఏకః స్తనస్తుంగతరః పరస్య వార్తామివ ప్రష్టుమగాన్ముఖాగ్రమ్ ।

యస్యాః ప్రియార్ధస్థితిముద్వహంత్యాః సా పాతు వః పర్వతరాజపుత్రీ ॥ 162 ॥

తాత్పర్యము:

స్వామియైన శివుని శరీరంలో సగభాగాన్ని పొంది అర్ధనారీశ్వరిగా ప్రకాశించే పర్వతరాజ పుత్రి (పార్వతీదేవి) మిమ్మల్ని కాపాడుగాక! ఆమె శరీరంలోని ఒకానొక స్తనము (సగం భాగం) ఉన్నతంగా పైకి లేచి, లేని రెండవ స్థనము యొక్క కుశల సమాచారాన్ని అడిగి తెలుసుకోవడానికి ముఖము వైపు వెళ్తుందా అన్నట్లు శోభిస్తోంది.

శ్లోకము 163

యస్యోపవీతగుణ ఏవ ఫణావృతైకవక్షోరుహః కాంచనపటీయతి వామభాగే ।

తస్మై మమాస్తు తమసామవమానసీమ్నే చంద్రార్ధమౌళిశిరసే మహసే నమస్యా ॥ 163 ॥

తాత్పర్యము:

ఏ దేవుని యజ్ఞోపవీతము (జంధ్యము) సర్ప రూపంలో కుడి వైపు నుండి వచ్చి వామభాగంలో (పార్వతీదేవి వైపు) పసిడి మేఖల/పైట కొంగులా మారుతుందో, అజ్ఞానమనే అంధకారాన్ని తొలగించే హద్దులు లేని తేజస్సుతో, చంద్రవంకను శిరస్సుపై ధరించిన ఆ అర్ధనారీశ్వర దివ్య తేజస్సుకు నా నమస్కారములు!

శ్లోకము 164

స్వేదార్ద్రవామకుచమండనపత్రభంగసంశోషిక్షీణకరాంగులిభస్మరేణుః ।

స్త్రీపుంనపుంసకపద వ్యతిలంఘినీ వః శంభోస్తనుః సుఖయతు ప్రకృతిశ్చతుర్థీ ॥ 164 ॥

తాత్పర్యము:

వామభాగంలోని దేవి స్తనముపై ఉన్న స్వేదబిందువుల (చెమట) తడి వల్ల, శివుని కుడిచేతి వేళ్లకు ఉన్న విభూతి రేణువులు ఎండిపోతున్నాయి. స్త్రీ, పురుష, నపుంసక అనే లింగభేదాలకు అతీతమై, "చతుర్థ పదం" (తురీయ స్థితి) వలె భాసించే అర్ధనారీశ్వరుడైన శంభుని దివ్య దేహము మీకు నిత్య సుఖాన్ని ప్రసాదించుగాక!

శ్లోకము 165

సభోగానతిరిచ్యమానవిభవో యద్విప్రలంభో రసః

తద్దివ్యమిథునం పరస్పరపరిస్యూతం నమస్కుర్మహే ।

ఏకస్యాః ప్రతిబింబసంభృతవిపర్యాసే ముహుర్దర్పణే

సవ్యాంగస్థితికౌతుకం శమయతి స్వామీ స యత్రాపరః ॥ 165 ॥

తాత్పర్యము:

ఎడబాటు (విప్రలంభ శృంగారము) లేని నిత్య సంభోగ రసంతో, ఒకరిలో ఒకరు లీనమై ప్రకాశించే ఆ దివ్య దంపతులకు (అర్ధనారీశ్వరునికి) నమస్కరిస్తున్నాము. అద్దంలో చూసుకున్నప్పుడు ఎదురుగా ఉన్న ప్రతిబింబంలో కుడి-ఎడమలు మారడం వల్ల, తన ఎడమ భాగంలో ఉన్న పార్వతిని చూడాలనే శివుని కుతూహలం అనుక్షణం నెరవేరుతోంది.

శ్లోకము 166

ఆశ్లేషాధరబింబచుంబనసుఖసల్లాపస్మితాన్యాతః

దూరే తావదిదం మిథో న సులభం జాతం ముఖాలోకనమ్ ।

ఇత్థం వ్యర్థకృతైకదేహఘటనోపన్యాసయోరావయోః

కేయం ప్రేమవిడంబనేత్యవతు వః స్మేరోఽర్ధనారీశ్వరః ॥ 166 ॥

తాత్పర్యము:

"ఒకే దేహంగా మారడం వల్ల కౌగిలించుకోవడం, పెదవులను ముద్దుపెట్టుకోవడం, ఎదురెదురుగా చూసుకొని చిరునవ్వులు చిందిస్తూ మాట్లాడుకోవడం కూడా సాధ్యం కాకుండా పోయింది! ఒకే దేహంలో ఇరుక్కుపోయిన మన ప్రేమ ఎలాంటి విచిత్రమైన పరిస్థితిలో పడింది!" అని ఒకరినొకరు చూసి మృదువుగా నవ్వుకునే అర్ధనారీశ్వరుడు మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

శ్లోకము 167

స్వచ్ఛందైకస్తనశ్రీరుమయర్ధమిలన్మౌళిచంద్రః ఫణీంద్ర-

ప్రాచీనావీతవాహీ సుఖయతు భగవానర్ధనారీశ్వరో వః ।

యస్యార్ధే విశ్వదాహవ్యసన విసృమరజ్యోతిరర్ధే కృపోద్యత్-

బాష్పం చాన్నోన్యవేగప్రహతిసిమసిమాకారి చక్షుస్తృతీయమ్ ॥ 167 ॥

తాత్పర్యము:

వామభాగంలో సుందరమైన ఏక స్తన శోభతో, శిరస్సుపై సగం చంద్రవంకతో, యజ్ఞోపవీతంగా ఉన్న నాగేంద్రునితో ప్రకాశించే అర్ధనారీశ్వర భగవానుడు మీకు సుఖసంతోషాలను ఇచ్చుగాక! ఆయన ఫాలనేత్రంలో (మూడవ కంటిలో) ఒక వైపు లోకాన్ని దహించే ఉగ్రమైన అగ్నిజ్వాలలు, మరొక వైపు దయామయురాలైన పార్వతి కరుణాశ్రువులు ఒకదానినొకటి తాకడం వల్ల 'సిమ-సిమ' అనే శబ్దంతో అత్యంత విచిత్రంగా ప్రకాశిస్తోంది!

No comments:

Post a Comment

అరిపలాయనమ్, ప్రతాపవర్ణనమ్, కీర్తివర్ణనమ్

  అరిపలాయనమ్ శ్లోకము 1 సాలకాననయుక్తాపి సాలకాననవర్జితా | హారావరుద్ధకణ్ఠాపి విహారారివధూస్తవ || 1 || విశేషాలు (విరోధాభాస & శ్లేషాలంకారము): ...