Monday, August 3, 2026

05. పార్వతి మంగళాచరణ శ్లోకాలు ( 54)

 సుభాషితరత్నభాణ్డాగారములోని పార్వతీ మంగళాచరణ శ్లోకాలు తాత్పర్యం 

పార్వతీ మంగళాచరణ శ్లోకాలు - తాత్పర్యం

1.

హరకణ్ఠగ్రహానన్దమీలితాక్షీం నమామ్యుమామ్ ।

కాలకూటవిషస్పర్శజాతమూర్చ్ఛాగమామివ ॥ 1 ॥

  • తాత్పర్యం: శివుడు తన మెడను కావలించుకున్నప్పుడు కలిగిన ఆనంద పరవశతతో కన్నులు మూసుకున్న పార్వతీదేవికి నమస్కరిస్తున్నాను. ఆ సమయంలో ఆమె, కాలకూట విషం స్పర్శ వలన శివునికి మూర్ఛ వచ్చిందేమోనన్నట్లుగా అమాయకంగా కన్నులు మూసుకొని కనిపిస్తోంది.

2.

పార్వతీమోషధీమేకామపర్ణాం మృగయామహే ।

శూలీ హాలాహలం పీత్వా యయా మృత్యుంజయోऽభవత్ ॥ 2 ॥

  • తాత్పర్యం: ఏ మూలిక (పార్వతి) మహిమ వల్లనో పరమశివుడు తీవ్రమైన హాలాహల విషాన్ని తాగినప్పటికీ మృత్యుంజయుడు (మృత్యువును జయించినవాడు) కాగలిగాడో  అటువంటి 'అపర్ణ' (ఆకులు కూడా తినకుండా తపస్సు చేసినది) అనే ఏకైక దివ్యమైన సంజీవని మూలిక వంటి పార్వతీదేవిని మేము వెతుకుతున్నాము. 

3.

అపర్ణైవ లతా సేవ్యా విద్వద్భిరితి మే మతిః ।

యయా వృతః పురాణోऽపి స్థాణుః సూతేऽమృతఫలమ్ ॥ 3 ॥

  • తాత్పర్యం: పండితులు అపర్ణ (పార్వతి) అనే లతనే సేవించాలి అనేది నా అభిప్రాయం. ఎందుకంటే, ఆ లత అల్లుకోవడం (ఆవరించడం) వలనే, ఎండిపోయిన మోడు లాంటి 'స్థాణువు' (పరమశివుడు) సైతం అమృతము అనే దివ్య ఫలాన్ని (మోక్షాన్ని/అమరత్వాన్ని) ప్రసాదిస్తున్నాడు.

4.

మృణాలవ్యాలవలయా వేణీబంధకపర్దినీ ।

హరానుకారిణీ పాతు లీలయా పార్వతీ జగత్ ॥ 4 ॥

  • తాత్పర్యం: తామరకాడలను పాముల వలె చేతి కంకణాలుగా ధరించి, జడల ముడితో జటాజూటాన్ని కలిగి ఉండి, శివుని రూపాను కరణముతో   లీలగా విలసిల్లే పార్వతీదేవి లోకాన్ని రక్షించుగాక!

5.

జన్మాంతరీణరమణస్యాంగసంగసముత్సుకా ।

సలజ్జా చాంతికే సఖ్యాః పాతు నః పార్వతీ సదా ॥ 5 ॥

  • తాత్పర్యం: పూర్వ జన్మ ప్రియుడైన శివుని ఆలింగనం కోసం తీవ్ర ఉత్సుకత కలిగివుండి, అదే సమయంలో చెలికత్తె పక్కనే ఉండటంతో సిగ్గుపడుతున్న పార్వతీదేవి మనలను ఎల్లప్పుడూ రక్షించుగాక!

6.

తపస్వీ క్వ గతోऽవస్థామితి స్మేరాననావివ ।

గిరిజాయాః స్తనౌ వందే భవభూతిసితాననౌ ॥ 6 ॥

  • తాత్పర్యం: "ఆ తపస్వి (శివుడు) ఏమైపోయాడో కదా!" అని వికసించిన ముఖంతో నవ్వుతున్నట్లుగా ఉన్నట్టి, భస్మధారణ వల్ల తెల్లబడిన ముఖాలు కలిగిన గిరిజాదేవి (పార్వతి) యొక్క స్తనద్వయానికి నమస్కరిస్తున్నాను.

7.

చిరమావిష్కృతప్రీతిభీతయః పాంతు వో ద్విషాం ।

వలయజ్యారవోన్మిశ్రాశ్చండ్యాః కోదండకృష్టయః ॥ 7 ॥

  • తాత్పర్యం: చేతి గాజుల సవ్వడితో, వింటినారి శబ్దంతో కూడుకొని, శత్రువులలో ఒకేసారి ప్రీతిని (మోహాన్ని), భయాన్ని కలిగిస్తున్న చండీదేవి యొక్క ధనుస్సు ఆకర్షణలు మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

8.

చండీజంఘాకాండే శిరసా చరణస్పృశి ప్రియే జయతి ।

శర్కరాపర్యంతజితో వీరస్తంభః స్మరస్యేవ ॥ 8 ॥

  • తాత్పర్యం: ప్రియుడైన శివుడు తన శిరస్సుతో పాదాలను తాకుతుండగా ప్రకాశిస్తున్న చండీదేవి పిక్కలు, మన్మథుని యొక్క దివ్య జయస్తంభాల వలె శోభిస్తూ విజయాన్ని పొందుతున్నాయి.

9.

ఉన్నాలనాభిపంకరుహ ఇవ యేనావభాతి శంభురపి ।

జయతి పురుషాయితాయాస్తదాననం శైలకన్యాయాః ॥ 9 ॥

  • తాత్పర్యం: విపరీత రతి (పురుషాయితం) సమయంలో, ఎత్తైన కాడ గల నాభి కమలం వలె శివుడు ప్రకాశించేలా చేస్తున్న శైలకన్య (పార్వతి) యొక్క ఆ ముఖపద్మం జయించుగాక!

10.

అంకనిలీనగజాననశంకాకులబాలుడేయహృతవసనౌ ।

సస్మితహరకరకలితౌ హిమగిరితనయాస్తనౌ జయతః ॥ 10 ॥

  • తాత్పర్యం: ఒడిలో ఉన్న వినాయకుడిని చూసి పాలు తాగుతున్న కార్తికేయుడు సందేహంతో (తల్లి) వస్త్రాన్ని తొలగించగా, చిరునవ్వుతో ఉన్న శివుడు తన చేతులతో స్పర్శిస్తున్న హిమగిరి పుత్రి (పార్వతి) యొక్క స్తనద్వయం జయించుగాక!

11.

కంలోచితోऽపి హుంకృతిమాత్రనిరస్తః పదాంతికే పతితః ।

యస్యాశ్చంద్రశిఖః స్మరభల్లనిభో జయతి సా చండీ ॥ 11 ॥

  • తాత్పర్యం: మెడకు అలంకారంగా ఉండదగిన వాడైనా, చండీదేవి ఒక్క 'హుం'కారంతో తిరస్కరించగా, మన్మథుని బాణం వలె వచ్చి ఆమె పాదాల చెంత పడిన చంద్రశేఖరుడు (శివుడు) కలిగిన ఆ చండీదేవి జయించుగాక!

12.

విరించి నారాయణ వందనీయో మాన్యో వినేతుం గిరిశోऽపి యస్యాః ।

కృపాకటాక్షేణ నిరీక్షణాని వ్యపేక్షతే సావతు వో భవానీ ॥ 12 ॥

  • తాత్పర్యం: బ్రహ్మ, విష్ణువులచే పూజింపబడే పూజ్యుడైన పరమశివుడు సైతం జగత్తును శాసించడానికి ఏ దేవి కృపాకటాక్ష వీక్షణాల కోసం ఎదురుచూస్తుంటాడో, ఆ భవానీదేవి మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

13.

శిరసి ధృతసురాపగే స్మరారౌ అరుణముఖేందురుచిర్గిరీంద్రపుత్రీ ।

అథ చరణయుగానతే స్వకాంతే స్మితసరసా భవతోऽస్తు భూతిహేతుః ॥ 13 ॥

  • తాత్పర్యం: తన తలపై గంగను ధరించిన శివునిపై కోపంతో ఎర్రబడిన ముఖచంద్రుడు కలిగిన పార్వతీదేవి, ఆ స్వామి తన పాదాలపై వాలగానే ప్రసన్నమై చిరునవ్వులు చిందిస్తోంది. ఆ పార్వతి మీ ఐశ్వర్యానికి కారణమగుగాక!

14.

తద్వః ప్రమాష్టు విపదః ప్రణతార్తిహంత్రీ న్యస్తా పదం మహిషమూర్ధని చండికాయాః ।

వైరీ యదీయనఖరాంశుపరీతశృంగః శక్రాయుధాంకితనవాంబుధరప్రభో౽భూత్ ॥ 14 ॥

  • తాత్పర్యం: మహిషాసురుని తలపై పాదం మోపిన చండీదేవి యొక్క చరణం మీ ఆపదలను పోగొట్టుగాక! దేవి గోళ్ల కాంతులు మహిషుని కొమ్ములపై పడి, ఇంద్రధనుస్సుతో కూడిన నల్లని మేఘం వలె ప్రకాశించాయి.

15.

శ్రుత్వా షడాననజనుర్ముదితాంతరేణ పంచాననేన సహసా చతురాననాయ ।

శార్దూలచర్మా భుజగాభరణం సభస్మ దత్తం నిశమ్య గిరిజాహసితం పునాతు ॥ 15 ॥

  • తాత్పర్యం: కుమారస్వామి జన్మవార్త విని ఆనందించిన ఐదు ముఖాల శివుడు, హఠాత్తుగా చతుర్ముఖ బ్రహ్మకు తన పులిచర్మం, సర్పభూషణాలు, భస్మాన్ని బహుమతిగా ఇవ్వడం చూసి పార్వతి చిందించిన నవ్వు మిమ్మల్ని పునీతులను చేయుగాక!

16.

పశ్చాదపశ్చాద్దశనేత్రపిధానదక్షా దాక్షాయణ్యా మృదుకరాః కృతినః పునంతు ।

ద్వౌ వల్లకీకథమకేతి చ వాదయంతావష్టాదశాపి ఘటయన్స్తుతిమౌనముద్రామ్ ॥ 16 ॥

  • తాత్పర్యం: పరమశివుని పది కన్నులను వెనుక నుండి మూయడంలో సమర్థవంతమైన దాక్షాయణి (పార్వతి) యొక్క మృదువైన చేతులు మిమ్మల్ని పునీతులను చేయుగాక!

17.

ఆనందమంథరపురందరముక్తమాల్యం మౌలౌ హఠేన నిహితం మహిషాసురస్య ।

పాదాంబుజం భవతు వో విజయాయ మంజు మంజీరశింజితమనోహరమంబికాయాః ॥ 17 ॥

  • తాత్పర్యం: దేవేంద్రుడు ఆనందంతో అర్పించిన పూలదండలు కలిగినది, మహిషాసురుని తలపై బలవంతంగా మోపబడినది, అందమైన అందెల రవళులతో మనోహరంగా ఉన్న అంబిక యొక్క పాదపద్మం మీకు విజయాన్ని ప్రసాదించుగాక!

18.

బ్రహ్మాద్యోऽపి యదపాంగతరంగభంగ్యా సృష్టిస్థితిప్రలయకారణతాం వ్రజంతి ।

లావణ్యవారినిధివీచిపరిప్లుతాయై తస్యై నమోऽస్తు సతతం హరవల్లభాయై ॥ 18 ॥

  • తాత్పర్యం: ఎవరి కంటిచూపు తరంగాల లీల చేత బ్రహ్మాది దేవతలు సృష్టి, స్థితి, లయలకు కారణమవుతున్నారో, సౌందర్య సముద్ర తరంగాలలో మునిగి తేలుతున్న ఆ పరమశివుని ప్రియురాలైన పార్వతికి నిత్యం నమస్కారములు!

19.

జ్యాకృష్టిబద్ధఖటకాముఖపాణిపృష్టప్రేంఖన్నఖాంశుచయసంవలితోऽంబికాయాః ।

త్వాం పాతు మంజరితపల్లవకర్ణపూరలోభభ్రమద్భ్రమరవిభ్రమభృత్కటాక్షః ॥ 19 ॥

  • తాత్పర్యం: వింటినారిని లాగుతున్నప్పుడు దేవి గోళ్ల కాంతులతో మిళితమై, చెవిలోని చిగురుటాకుల పూలదండపై భ్రమించే తుమ్మెదల వలె విలసిల్లే అంబికాదేవి యొక్క కటాక్ష వీక్షణం మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

20.

పౌలస్త్యపీనభుజసంపదుద్యమానకైలాససంభ్రమవిలోలదృశః ప్రియాయాః ।

శ్రేయాంసి వో దిశతు నిత్యముత్పులకమాసితమిందుమౌలేః ॥ 20 ॥

  • తాత్పర్యం: రావణాసురుడు కైలాస పర్వతాన్ని ఎత్తుతున్నప్పుడు భయంతో చలించిన కన్నులు గల పార్వతిని చూసి, శివుడు కోపాన్ని విడిచిపెట్టి పులకాం కితుడై ఆమెను ఆలింగనం చేసుకున్న దృశ్యం మీకు శ్రేయస్సును కలిగించుగాక!

21.

దిశ్యాన్మహాసురశిరఃసరసీప్సితాని ప్రేంఖన్నఖావలిమయూఖమృణాలనాళమ్ ।

చండ్యాశ్చలచ్చటులనూపురచంచరీకఝంకారహారి చరణాంబురుహద్వయం వః ॥ 21 ॥

  • తాత్పర్యం: రాక్షసుని తల అనే సరస్సులో ప్రకాశించే గోళ్ల కాంతులనే తామరకాడలు కలిగి, కదులుతున్న అందెల శబ్దాలనే తుమ్మెదల ఝంకారంతో మనోహరంగా ఉన్న చండీదేవి యొక్క పాదపద్మాలు మీ కోరికలను నెరవేర్చుగాక!

22.

రచయతి సహసా యచ్ఛిత్రమేతత్ప్రపంచం ప్రశమయతి చ తద్వత్కేనాపి కౌతుకేన ।

అవిదితమపరైస్తచ్చండముండాదినానాదనుజదలనదక్షం ఈశ్వరీసర్వస్వమవ్యాత్ ॥ 22 ॥

  • తాత్పర్యం: ఈ విచిత్ర ప్రపంచాన్ని లీలగా సృష్టించి, తిరిగి శమింపజేస్తూ, చండముండాది రాక్షసులను సంహరించడంలో సమర్థవంతమైన పరాశక్తి సర్వస్వం మిమ్మల్ని కాపాడుగాక!

23.

ప్రచండచండముండయోర్మహాబలైకఖండినీ హ్యనేకర Mund ముండయుగ్రణే బలైకదాయిని ।

క్వచిత్త్వశక్తికారిణీ రమావిలాసదాయిని ముదేऽస్తు కాలికా సదా సమస్తపాపహారిణీ ॥ 23 ॥

  • తాత్పర్యం: ప్రచండమైన చండముండులను, వారి మహాసేనలను ఖండించినది, యుద్ధరంగంలో భక్తులకు బలాన్నిచ్చేది, లక్ష్మీదేవి విలాసాలను ప్రసాదించేది, సమస్త పాపాలను హరించే కాలికాదేవి ఎల్లప్పుడూ మనకు ఆనందాన్ని ప్రసాదించుగాక!



24.

పురారితనుహారిణీ దురితసంఘసంహారిణీ భజన్మతివివర్ధినీ ప్రబలదానవోన్మర్దినీ ।

తుషారగిరినందినీ మునిహృదంతరాలంబినీ కుమారముఖచుంబినీ హరనితంబినీ పాతు వః ॥ 24 ॥

  • తాత్పర్యం: పరమశివుని శరీరాన్ని అర్ధాంగిగా స్వీకరించినది, పాప సమూహాలను సంహరించేది, భక్తుల బుద్ధిని వికసింపజేసేది, బలవంతులైన రాక్షసులను మర్దించేది, హిమవంతుని పుత్రిక, మునుల హృదయాలను ఆశ్రయించి ఉండేది, కుమారస్వామి ముఖాన్ని ముద్దాడేది, శివుని ప్రియురాలైన పార్వతీదేవి మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

25.

సత్త్వాదిభిః స్థైరగాధగుణైర్హంత విశ్వం ప్రసూయ వ్యక్తాలంబనా యత్నతో ధత్తే ప్రహసనకరీ యా కుమారీతి సంజ్ఞామ్ ।

మోహధ్వాంతప్రసరవిరతిర్విశ్వమూర్తిః సమంతాదాద్యా శక్తిః స్ఫురతు మమ సా దీపవద్దేహగేహే ॥ 25 ॥

  • తాత్పర్యం: సత్త్వ-రజస్-తమో గుణాల చేత ఈ సమస్త విశ్వాన్ని సృష్టించి, పోషిస్తూ కూడా, 'కన్య/కుమారి' అనే పేరును ఆశ్చర్యకరంగా ధరించినది, అజ్ఞానమనే చీకటిని నశింపజేసేది, విశ్వరూపిణి అయిన ఆ ఆదిపరాశక్తి నా దేహమనే గృహంలో దీపం వలె ఎల్లప్పుడూ ప్రకాశించుగాక!

26.

ఔత్సుక్యేన కృతత్వరా సహభువా వ్యావర్తమానా హ్రియా తైస్తైర్బంధువధూజనస్య వచనైర్నీతాభిముఖ్యం పునః ।

దృష్ట్వాగ్రే వరమాత్తసాధ్వసరసా గౌరీ నవే సంగమే సరోమాంచమథాశ్లిష్టా హరేణ హసతా శివాయాస్తు వః ॥ 26 ॥

  • తాత్పర్యం: నూతన వివాహ సమయంలో, ఉత్సాహంతో శివుని వద్దకు వేగంగా వచ్చి, అంతట్లోనే సిగ్గుతో వెనకడుగు వేస్తూ, బంధువులైన స్త్రీల మాటలతో తిరిగి ముందడుగు వేసి, ఎదురుగా ఉన్న వరుడిని (శివుడిని) చూసి భయంతో కంపిస్తున్న గౌరీదేవిని, చిరునవ్వుతో శివుడు ఆలింగనం చేసుకున్న ఆ సన్నివేశం మీకు మంగళము కలిగించుగాక!

27.

ఆదౌ ప్రేమకషాయితా హరముఖవ్యాపారలోలా శనై వ్రీడాభారవిఘూర్ణితా ముకులితా ధూమోద్గమవ్యాజతః ।

పత్యుః సమ్మిలితా దృశా సరభసవ్యావర్తనవ్యాకులా పార్వత్యాః పరిణేతిమంగళవిధౌ దృష్టిః శివాయాస్తు వః ॥ 27 ॥

  • తాత్పర్యం: వివాహ మంగళ సమయంలో ప్రథమంగా ప్రేమతో ప్రకాశిస్తూ, శివుని ముఖాన్ని చూడటంలో చంచలమై, సిగ్గుతో ముడుచుకుంటూ, హోమ ధూమం నెపంతో కన్నులు మూసుకుంటూ, పతి చూపులతో కలవగానే సంభ్రమంతో వెనక్కు తిరిగే పార్వతీదేవి యొక్క దృష్టి మీకు శుభాలను ప్రసాదించుగాక!

28.

ప్రాప్తే వివాహమంగళవిధౌ దేవార్చనవ్యగ్రయా దృష్ట్వాగ్రే గంగాధరస్యాకృతిమ్ ।

ఉన్మాదస్మితరోషలజ్జితధియా గౌర్యా కథంచిచ్చిరాద్వృద్ధస్త్రీవచనాత్ప్రియే వినిహితః పుష్పాంజలిః పాతు వః ॥ 28 ॥

  • తాత్పర్యం: వివాహ సమయంలో దేవతార్చనలో మునిగి ఉన్న గౌరీదేవి, ఎదురుగా ఉంచిన గంగాధరుని (శివుని) రూప చిత్రాన్ని చూసి, మోహము, చిరునవ్వు, కోపము, సిగ్గుల కలయికతో కూడిన మనస్సుతో, పెద్దలైన స్త్రీల ప్రోత్సాహంతో ప్రియుడైన శివునిపై సమర్పించిన పుష్పాంజలి మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

29.

రామాద్యాచయ మేదినీం ధనపతేర్బీజం బలాల్లాంగలం ప్రేతేశాన్మహిషం తవాస్తి వృషభః ఫాలం త్రిశూలం తవ ।

శక్తాహం తవ చాన్నదానకరణే స్కందోऽస్తి గోరక్షణే ఖిన్నాహం హర భిక్షయా కురు కృషిం గౌరీవచః పాతు వః ॥ 29 ॥

  • తాత్పర్యం: "పరశురాముని అడిగి కొంత భూమిని తీసుకోండి, కుబేరుని వద్ద విత్తనాలు, బలరాముని నుండి నాగలి, యముని నుండి దున్నపోతును తీసుకోండి. మీకు వృషభం ఉంది, త్రిశూలమే నాగలికర్రుగా మారుతుంది. పాలు ఇచ్చే గోవులను మేపడానికి కుమారస్వామి ఉన్నాడు, వంట చేసి అన్నదానం చేయడానికి నేనున్నాను. స్వామీ! ఈ భిక్షాటనతో నేను అలసిపోయాను, వ్యవసాయం చేయండి!" అని గౌరీదేవి శివునికి చెప్పిన హాస్యపూరిత మాటలు మిమ్మల్ని కాపాడుగాక!

30.

హే హేరంబ కిమంంబ రోదిషి కథం కర్ణౌ లుఠత్యగ్నిభూః కిం తే స్కంద విచేష్టితం మమ పురా సఖ్యా కృతం చక్షుషామ్ ।

నైతత్తేऽప్యుచితం గజాయ చరితం నాసాం మిమీతేऽంబ మే తావేవ సహసా విలోక్య హసితవ్యగ్రా శివా పాతు వః ॥ 30 ॥

  • తాత్పర్యం: "వినాయకా, ఎందుకు ఏడుస్తున్నావు?" అని పార్వతి అడుగగా, "అమ్మా! కుమారస్వామి నా చెవులను పట్టుకుని లాగుతున్నాడు" అన్నాడు. "కుమారా! ఏంటిది?" అని అడుగగా, "అమ్మా, గతంలో నీ చెలికత్తె నా కళ్లను మూసింది, దానికి బదులుగా చేసాను" అన్నాడు. "వినాయకా! నువ్వు కూడా అలా చేయడం సరికాదు" అంటే, "అమ్మా! అతడు నా తొండం పొడవు కొలుస్తున్నాడు!" అని చెప్పాడు. పిల్లల ఈ అమాయక చేష్టలు చూసి నవ్వుతున్న పార్వతీదేవి మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

31.

మాతస్తాతజటాసు కిం సురసరిత్కిం శేఖరే చంద్రమాః కిం భాలే హుతభుగ్లుఠత్యురసి కిం నాగాధిపః కిం కటౌ ।

కృత్తిః కిం జఘనద్వయాంతరగతం యద్దీర్ఘమాలంబతే శ్రుత్వా పుత్రవచోऽంబికా స్మితముఖీ లజ్జావతీ పాతు వః ॥ 31 ॥

  • తాత్పర్యం: "అమ్మా! తండ్రిగారి జటలలో ఉన్నది ఏమిటి? గంగానది. శిరస్సుపై ఉన్నది? చంద్రుడు. నూసట ఉన్నది? అగ్ని. రొమ్ముపై ఉన్నది? సర్పరాజు. మొలనూలు వద్ద ఉన్నది? ఏనుగు చర్మం. మరి ఆ రెండు తొడల మధ్య వేలాడుతున్న ఆ దీర్ఘమైనది ఏమిటి?" అని బాల కుమారస్వామి అమాయకంగా అడిగిన ప్రశ్నకు, చిరునవ్వుతో సిగ్గుపడిన అంబికాదేవి మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

32.

ధూమవ్యాకులదృష్టిరిందుకిరణైరాహ్లాదితాక్షీ పునః పశ్యంతీవ సముత్సుకా నతముఖీ భూయో హ్రియా బ్రహ్మణః ।

సేర్ష్యా పాదనఖేందుదర్పణగతే గంగాం దధానే హరే స్పర్శాదుత్పులకా కరగ్రహవిధౌ గౌరీ శివాయాస్తు వః ॥ 32 ॥

  • తాత్పర్యం: వివాహ సమయంలో హోమ ధూమానికి కన్నులు మూస్తూ, చంద్రకళల కాంతికి వికసిస్తూ, బ్రహ్మదేవుని సమక్షంలో సిగ్గుతో తలవంచుకుంటూ, శివుని పాదగోళ్ల ప్రతిబింబంలో గంగను చూసి ఈర్ష్యపడుతూ, శివుని పాణిగ్రహణ స్పర్శతో పులకరిస్తున్న గౌరీదేవి మీకు శుభాలను ఇచ్చుగాక!

33.

గోనాసాయ నియోజితాగదజా సర్పాయ బద్ధౌషధిః కంఠస్థాయ విషాయ వీర్యమహతే పాణౌ మణీన్బిభ్రతీ ।

భర్తుర్భూతగణాయ గోత్రజజనై రీతిం నిర్దిష్టమత్రాక్షరా రక్షత్వద్రిసుతా వివాహసమయే ప్రీతా చ భీతా చ వః ॥ 33 ॥

  • తాత్పర్యం: వివాహ సమయంలో భర్త యొక్క తేలు కాటుకు విరుగుడు మూలికలను, పాములకు ఔషధాలను, కంఠంలో ఉన్న గరళ నివారణకు చేతికి దివ్య మణులను ధరించి, భూతగణాలను చూసి భయపడుతూనే ప్రేమతో ఉన్న పార్వతీదేవి మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

34.

ఖేదస్విన్నసాంద్రచందనచయదోర్వల్లీబంధశ్రామాదూర్ధ్వశ్వాసపరిస్ఖలత్స్మరకథం సందష్టదంతచ్ఛదమ్ ।

సీత్కారాంచితలోచనం సపులకం భ్రాంతజ్ఞునృత్యత్కరం పార్వత్యాః సురతం ముదే రసవతామాస్తాం మృడానీపతేః ॥ 34 ॥

  • తాత్పర్యం: శ్రమచేత చెమటలు పట్టిన చందన లేపనంతో, అలసటతో కూడిన ఊపిరులతో, సీత్కారాలు చేస్తూ, పులకరింతలతో నిండిన పార్వతీ-పరమేశ్వరుల శృంగార లీల రసికులకు ఆనందాన్ని కలిగించుగాక!

35.

ఖేదస్తే కథమీదృశః ప్రియతమే త్వన్నేత్రవహ్నేర్విభో కస్మాద్వేపితమేతదిందువదనే భోగీంద్రభీతేస్తవ ।

రోమాంచః కథమేష దేవి భగవంగంగాంభసా సీకరైః ఇత్థం నర్మసు భావగోపనపరా గౌరీ చిరం పాతు వః ॥ 35 ॥

  • తాత్పర్యం: "ప్రియతమా! నీకెందుకు ఇంత చెమట పడుతోంది?" అంటే "స్వామీ, మీ మూడవకంటి అగ్నివేడి వల్ల!" అని, "ఎందుకు వణుకుతున్నావు?" అంటే "మీ మెడలోని పాములను చూసి!" అని, "ఈ పులకరింత ఏమిటి?" అంటే "మీ జటలలోని గంగాజల బిందువుల వల్ల!" అని శివునితో సరస సంభాషణల్లో తన భావాలను దాచుకుంటున్న గౌరీదేవి మిమ్మల్ని కాపాడుగాక!

36.

సంపాకస్య రజః ప్రమృజ్య చరణే దత్తో మయా యావకో నిర్మృజ్య స్తనకుంభయోశ్చ భసితం పత్రాంకురో నిర్మితః ।

స్వచ్ఛందం విహరేతి జల్పితగిరా సాకూతమాలీజనాద్దృష్ట్యా కేవలమాప్నుతీ కుటిలయా దాక్షాయణీ పాతు వః ॥ 36 ॥

  • తాత్పర్యం: "నీ పాదాలకు పసుపు పూశాను, నీ వక్షఃస్థలంపై విభూతిని తుడిచి పత్రలేఖనాలు చిత్రీకరించాను, ఇక యథేచ్ఛగా విహరించు" అని ఎత్తిపొడుపుగా మాట్లాడిన చెలికత్తెను ఓరచూపుతో చూస్తున్న దాక్షాయణీదేవి మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

37.

వక్రః శీతకరోऽధరో ఘనరసః కామప్రదో విగ్రహః శ్వాసో గంధవహః సరోరుహసుహృత్పాణిః స్మితాభా శుచిః ।

వక్షః పీనపయోధరాధికరణం పృథ్వీ నితంబస్థలీత్యష్టౌ ధూర్జటిమూర్తయః స్మరభయాద్దుర్గాశ్రితాః పాంతు వః ॥ 37 ॥

  • తాత్పర్యం: శివుని అష్టమూర్తులు (చంద్రుడు, జలం, అగ్ని, వాయువు, సూర్యుడు, యజమానుడు/ఆకాశం, భూమి మొదలైనవి) మన్మథుని భయం చేత దుర్గాదేవి యొక్క వికసించిన అవయవాలను (ముఖం, అధరం, దేహం, శ్వాస, చేతులు, నవ్వు, వక్షఃస్థలం, నితంంబం) ఆశ్రయించి ఉన్నాయో ఆ దుర్గాదేవి మిమ్మల్ని కాపాడుగాక!

38.

పాదాగ్రస్థితయా ముహుః స్తనభరేణానీతయా నమ్రతాం శంభోర్మన్మథలోచనత్రయపథం యాంత్యా తదారాధనే ।

హ్రీమత్యా శిరసి నిహితః సపులకస్వేదోద్గమోత్కంపయా విశ్లిష్యన్కుసుమాంజలిర్గిరిజయా క్షిప్తో౽ంతరే పాతు వః ॥ 38 ॥

  • తాత్పర్యం: పూజ సమయంలో కాళ్ల వేళ్లపై నిలబడి, స్తనభారం వల్ల వంగుతూ, శివుని త్రినేత్రాల దృష్టికి ఎదురుగా వస్తూ సిగ్గుతో, పులకరింతతో, చెమటతో కూడిన చేతులతో పార్వతీదేవి శివుని శిరస్సుపై సమర్పించిన పుష్పాంజలి మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

39.

కైలాసాలయభాలలోచనరుచా నిర్వర్తితాలక్తకవ్యక్తిః పాదనఖద్యుతిర్గిరిభువః సా వః సదా త్రాయతామ్ ।

స్పర్ధాబంధసమృద్ధయేవ సుదృఢం రూఢా యయా నేత్రయోః కాంతిః కోకనదానుకారసరసా సద్యః సముత్సార్యతే ॥ 39 ॥

  • తాత్పర్యం: కైలాసవాసుడైన శివుని నొసటి కంటి ఎర్రని కాంతి పడటం వల్ల సహజంగానే పారణి (రక్తవర్ణం) పూసినట్లు మెరుస్తున్న పార్వతీదేవి పాదగోళ్ల కాంతి మిమ్మల్ని సదా రక్షించుగాక!

40.

లగ్నః కేలికచగ్రహశ్లథజటాలంబేన నిద్రాంతరే ముద్రాంకః శితికంధరేందుశకలేనాంతఃకపోలస్థలమ్ ।

పార్వత్యా నఖలక్ష్మశంకితసఖీనర్మాస్మితవ్రీడయా ప్రోన్మృష్టః కరపల్లవేన కుటిలాతామ్రచ్ఛవిః పాతు వః ॥ 40 ॥

  • తాత్పర్యం: నిద్ర సమయంలో శివుని జటాజూటంలోని అర్ధచంద్రుడు పార్వతీదేవి చెంపపై ఒత్తుకోవడం వల్ల పడిన గుర్తును చూసి, చెలికత్తెలు గోటి గాయమనుకుని నవ్వుతుండగా, సిగ్గుతో ఆ గుర్తును తన చిగురుచేతితో తుడుచుకుంటున్న పార్వతీదేవి మిమ్మల్ని కాపాడుగాక!

41.

సవ్రీడా యతితాననే సకరుణా మాతంగచర్మాంబరే సత్రాసా భుజగే సవిస్మయరసా చంద్రేऽమృతస్యందిని ।

సేర్ష్యా జహ్నుసుతావలోకనవిధౌ దీనా కపాలోదరే పార్వత్యా నవసంగమప్రణయినీ దృష్టిః శివాయాస్తు వః ॥ 41 ॥

  • తాత్పర్యం: నూతన సంగమ సమయంలో శివుని వస్త్రమైన ఏనుగు చర్మంపై దయతో, పాములను చూసి భయంతో, అమృతాన్ని కురిపించే చంద్రుడిని చూసి విస్మయంతో, గంగాదేవిని చూసి ఈర్ష్యతో కూడి ఉన్న పార్వతీదేవి యొక్క దృష్టి మీకు శుభాలను కలిగించుగాక!

42.

భిక్షుః క్వాస్తి బలేర్మఖే పశుపతిః కిం నాస్త్యసౌ గోకులే ముగ్ధే పన్నగభూషణః సఖి సదా శేతే చ తస్యోపరి ।

ఆర్యే ముంచ విషాదమాశు కమలే నాహం ప్రకృత్యా చలా చేత్థం వై గిరిజాసముద్రసుతయోః సంభాషణం పాతు వః ॥ 42 ॥

  • తాత్పర్యం:

పార్వతి: "భిక్షగాడు (శివుడు) ఎక్కడ ఉన్నాడు?"

లక్ష్మి: "బలి చక్రవర్తి యజ్ఞంలో భిక్షగాడిగా (వామనుడిగా) ఉన్నాడు!"

పార్వతి: "పశుపతి (శివుడు) ఎక్కడ?"

లక్ష్మి: "గోవుల కాపరిగా (కృష్ణుడిగా) గోకులంలో లేడా?"

పార్వతి: "పాముల అలంకారం గలవాడు ఎక్కడ?"

లక్ష్మి: "ఆ పాము (శేషుని) పైనే ఎల్లప్పుడూ పడుకుని ఉంటాడు (విష్ణువు)!"

అని లక్ష్మీ-పార్వతుల మధ్య జరిగిన ఈ సమయోచిత సంభాషణ మిమ్మల్ని కాపాడుగాక!

43.

హే గంగాధరపత్ని చక్రివధు కిం కుత్రాస్త్యసౌ నర్తకః వృందారణ్యభువి క్వ సర్పకుతుకీ స్యాత్కాళియస్య హృదే ।

భిక్షుః కుత్ర గతోऽస్తి యజ్ఞసదనే క్వాసీ విషాదీ బకీక్రోడే స్యాదితి పద్మజాగిరిజయార్వాగ్భంగయః పాంతు వః ॥ 43 ॥


    • హే గంగాధరపత్ని! = ఓ గంగాధరుని (శివుని) భార్యా! (పార్వతీ!)

    • చక్రివధు! = ఓ చక్రధారి (విష్ణువు) భార్యా! (లక్ష్మీ!)

    • కిమ్? = ఏమిటి?

    • కుత్ర ఆస్తి అసౌ నర్తకః? = ఆ నాట్యగాడు (నటుడు) ఎక్కడ ఉన్నాడు?

    • వృందారణ్యభువి = బృందావనంలో (వేణుగానం చేస్తూ నాట్యమాడే కృష్ణుడి రూపంలో).

    • క్వ సర్పకుతుకీ? = పాములను ఇష్టపడేవాడు ఎక్కడ?

    • స్యాత్ కాళియస్య హృదే = కాళియుడనే సర్పం మడుగులో (కాళియమర్దన సమయంలో).

    • భిక్షుః కుత్ర గతః ఆస్తి? = ఆ అడుక్కునేవాడు (భిక్షగాడు) ఎక్కడికి వెళ్లాడు?

    • యజ్ఞసదనే = (బలిచక్రవర్తి) యజ్ఞశాలలో (వామనావతారంలో మూడడుగుల భిక్ష కోరడానికి).

    • క్వ ఆసీత్ విషాదీ? = విషం ఉన్నవాడు (బాధపడేవాడు) ఎక్కడున్నాడు?

    • బకీక్రోడే స్యాత్ = పూతన (బకి) రొమ్ముపై/ఒడిలో (ఆమె విషపు పాలు తాగే సమయంలో).

    • ఇతి = ఈ విధంగా సాగిన,

    • పద్మజాగిరిజయోః వాగ్భంగయః = లక్ష్మీ-పార్వతుల వాక్చమత్కార సంభాషణలు,

    • పాంతు వః = మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

    సంభాషణ చమత్కార విశ్లేషణ

    1. పార్వతి: "ఓ చక్రి వధూ (లక్ష్మీ)! ఆ నాట్యగాడు (నటరాజు - శివుడు) ఎక్కడున్నాడు?"

      • లక్ష్మి: "అతడు బృందావనంలో వేణువు ఊదుతూ నాట్యం చేస్తున్నాడు (నీ భర్త కాదు, నా భర్త కృష్ణుడు)!"

    2. పార్వతి: "సర్పాలంటే వేడుక గలవాడు (సర్పభూషణుడు - శివుడు) ఎక్కడ?"

      • లక్ష్మి: "కాళియుడనే సర్పం తలపై నాట్యం చేస్తున్నాడు (కృష్ణుడు)!"

    3. లక్ష్మి: "ఓ గంగాధర పత్నీ (పార్వతీ)! ఆ భిక్షగాడు (శివుడు) ఎక్కడికి వెళ్లాడు?"

      • పార్వతి: "బలిచక్రవర్తి యజ్ఞవాటికకు వెళ్లాడు (నా భర్త కాదు, మూడడుగుల భిక్ష కోసం వచ్చిన నీ భర్త వామనుడు)!"

    4. లక్ష్మి: "ఆ విషం గలవాడు (కాలకూట విషం మింగిన శివుడు) ఎక్కడ?"

      • పార్వతి: "పూతన (బకి) వక్షఃస్థలంపై పాలు తాగుతున్నాడు (నీ భర్త కృష్ణుడు)!"


    తాత్పర్యం:

    పార్వతీదేవి మరియు లక్ష్మీదేవి ఒకరి భర్తను మరొకరు పరిహసించుకుంటూ మాట్లాడిన వచోచమత్కారం ఇది.

    పార్వతి శివుడిని ఉద్దేశించి "నాట్యగాడు, సర్పప్రియుడు ఎక్కడ?" అని అడిగితే, లక్ష్మీదేవి ఆ విశేషణాలను తన భర్త అయిన శ్రీకృష్ణునికి అన్వయిస్తూ జవాబిచ్చింది. అలాగే లక్ష్మి శివుడిని ఉద్దేశించి "భిక్షగాడు, విషం గలవాడు ఎక్కడ?" అని ఎత్తిపొడవగా, పార్వతీదేవి సమయస్ఫూర్తితో ఆ విశేషణాలను లక్ష్మీపతియైన వామనుడికి, కృష్ణుడికి అన్వయిస్తూ తిప్పికొట్టింది.

    లక్ష్మీ-పార్వతుల నడుమ సాగిన ఈ నర్మగర్భమైన, సరసమైన వాక్చమత్కారాలు మీ అందరికీ శుభాలను, రక్షణను ప్రసాదించుగాక!

44.

వేణీబంధకపర్దినీ సితతనుః శ్రీఖండపాంసూత్కరైః కేతక్యేకదలేందుభృద్విసలతాం వ్యాలోపవీతిన్యపి ।

ప్రాక్పాణిగ్రహణాద్వినోదభససా సఖ్యాః పురో లీలయా కుర్వాణానుకృతిం హరస్య దిశతు శ్రేయాంసి వః పార్వతీ ॥ 44 ॥


    • వేణీబంధ-కపర్దినీ = జడల ముడి చేత జటాజూటం కలది (శివుని జటల వలె జడను ముడివేసుకున్నది).

    • సితతనుః = తెల్లని శరీరం గలది (విభూతి అలదుకున్నది).

    • శ్రీఖండ-పాంసూత్కరైః = మంచి గంధపు పొడి (చందన భస్మం) పూతల చేత.

    • కేతకీ-ఏకదల-ఇందుభృత్ = మొగలి రేకు (కేతకీ దళం) చేత చంద్రకళను ధరించినది.

    • బిసలతాం వ్యాలోపవీతినీ అపి = తామరకాడను యజ్ఞోపవీతంగా (జంధ్యంగా) మరియు పాముగా ధరించినది.

    • ప్రాక్ పాతంగ్రహణాత్ = వివాహానికి (పాణిగ్రహణానికి) పూర్వము.

    • వినోద-రససా = సరదాగా / వినోదంతో కూడిన ఉత్సాహంతో.

    • సఖ్యాః పురః = చెలికత్తె యెదుట.

    • లీలయా = లీలగా / సరదాగా.

    • కుర్వాణ అనుకృతిం హరస్య = శివుని (హరుని) వేషాన్ని/రూపాన్ని అనుకరిస్తున్నది అయిన.

    • దిశతు శ్రేయాంసి వః పార్వతీ = ఆ పార్వతీదేవి మీకు శ్రేయస్సులను ప్రసాదించుగాక!

    అలంకార చమత్కార విశ్లేషణ (శివ రూప అనుకరణ)

    పార్వతీదేవి పరమశివుడిని పరిణయమాడటానికి ముందే, ఆయనపై ఉన్న మోహంతో తన సఖి ముందు శివుని రూపాన్ని ఇలా అనుకరించి వేషం వేసుకుంది:

    1. జటాజూటం: శివుని జటలకు బదులుగా తన కొప్పును పైకి ముడివేసుకుంది.

    2. విభూతి: శివుని శ్మశాన భస్మానికి బదులుగా తెల్లని మంచిగంధపు పొడిని ఒంటినిండా పూసుకుంది.

    3. చంద్రకళ: శివుని తలపై ఉండే అర్ధచంద్రునికి బదులుగా తెల్లటి మొగలి రేకును (కేతకీ దళం) తలలో ధరించింది.

    4. సర్పం / జంధ్యం: శివుడు ధరించే నాగాభరణం మరియు నాగాజ్ఞోపవీతానికి బదులుగా సన్నని తామరకాడను దారంగా ధరించింది.


    తాత్పర్యం:

    వివాహానికి పూర్వము పార్వతీదేవి అత్యంత వినోద ఉత్సాహంతో, తన చెలికత్తె ఎదుట లీలగా పరమశివుని వేషాన్ని అనుకరించింది.

    తన జడను జటాజూటంలా ముడివేసి, మంచిగంధపు పొడితో ఒంటికి విభూతి పూత పూసి, మొగలి రేకును తలపై చంద్రకళలా అలంకరించి, తామరకాడను యజ్ఞోపవీతం మరియు పాములాగా ధరించి శివ రూపాన్ని ధరించిన ఆ పార్వతీదేవి మీకు ఎల్లప్పుడూ శ్రేయస్సును, సుఖసంతోషాలను ప్రసాదించుగాక!

45.

యస్యాశ్చిద్ద్వితయం నమంతి విబుధాః స త్వేకకః సర్వవిత్ మృత్యుంజయమామనంతి మునయో సోऽద్యాపి యాజ్ఞయా ।

ఇత్యాకర్ణ్య కథా రహస్యపి యయా పత్యుర్వివాహాత్పురా భంక్త్వాంగాని విజృంభితం గిరిభువో మోట్టాయితం పాతు వః ॥ 45 ॥


    • యస్యాః చిత్-ద్వితయం = ఎవరి (శివుని) యొక్క దయచేతనో / జ్ఞాన ద్వయం చేతనో.

    • నమంతి విబుధాః = దేవతలు నమస్కరిస్తున్నారు.

    • సః తు ఏకకః సర్వవిత్ = ఆయన ఒక్కడే సర్వజ్ఞుడు (అన్నీ తెలిసినవాడు).

    • మృత్యుంజయం ఆమనంతి మునయః = మునులు ఆయనను 'మృత్యుంజయుడు' (మృత్యువును జయించినవాడు) అని కొనియాడుతున్నారు.

    • సః అద్య అపి యాజ్ఞయా = ఆయన నేటికీ (తన భక్తుల కోసం) భిక్షాటన చేస్తూ లేదా నిగ్రహంతో ఉన్నాడు.

    • ఇతి ఆకర్ణ్య కథాః రహసి అపి = అని మునులు చెప్పుకుంటున్న రహస్య విశేషాలను/కథలను విని.

    • యయా పత్యుః వివాహాత్ పురా = వివాహానికి పూర్వమే తన పతి (శివుని) గురించిన కథలను విన్నట్టి.

    • భంక్త్వా అంగాని విజృంభితం = అవయవాలను విరుచుకుంటూ విజృంభించిన (ఆవులించిన).

    • గిరిభువః మోట్టాయితం = పార్వతీదేవి యొక్క 'మోట్టాయితం' అనే హావభావం,

    • పాతు వః = మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

    విశేషార్థం 

    సాహిత్య దర్పణంలో మరియు నాట్యశాస్త్రంలో మోట్టాయితం అంటే:

    ప్రియుని నామాన్ని గానీ, ఆయన గుణాలను గానీ, ఆయన కథలను గానీ వింటున్నప్పుడు భావోద్వేగం చేత నాయికలో కలిగే మౌనప్రేమ, విరహం లేదా ఆనందం కారణంగా ఒళ్లు విరుచుకోవడం, కురులు సరిచేసుకోవడం, చిరునవ్వులు చిందించడం వంటి చేష్టలు.

    ఇక్కడ పార్వతీదేవి తన చెలికత్తెలతో కలిసి ఉన్నప్పుడు, మహర్షులు శివుడిని "ఈయన సర్వజ్ఞుడు, మృత్యుంజయుడు, దేవతలందరికీ పూజ్యుడు" అని స్తుతిస్తుండగా విన్నది. ఆ మాటలు వినగానే ఆమె మనసు శివునిపై నిండిపోయి, సిగ్గుతో కూడిన ఆనందంతో అవయవాలను విరుచుకుంటూ (సోమరితనం నటించేలా ఒళ్లు విరుచుకుంటూ) తన మోహాన్ని ప్రకటించింది.


    తాత్పర్యం:

    వివాహానికి పూర్వము, మునులు పరమశివుని గురించి – "ఈయన ఒక్కడే సమస్తమూ తెలిసిన సర్వజ్ఞుడు, దేవతలంతా ఈయనకే ప్రణమిల్లుతారు, ఈయనే మృత్యువును జయించిన మృత్యుంజయుడు" – అని రహస్యంగా చెప్పుకుంటున్న కథలను పార్వతీదేవి విన్నది.

    తన భవిష్యత్ పతియైన శివుని దివ్య మహిమలను వినగానే ఆమె హృదయం ఆనందంతో, మోహంతో నిండిపోయింది. ఆ అనురాగ పారవశ్యం వల్ల ఆమె ఒళ్లు విరుచుకుంటూ ప్రదర్శించిన ఆ సుందర ‘మోట్టాయిత’ భావము (చేష్టలు) మీ అందరికీ శుభాలను, రక్షణను ప్రసాదించుగాక!

46.

సంధ్యారాగవతీ స్వభావకుటిలా గంగా ద్విజిహ్వః ఫణీ వక్రాంగైర్మలినః శశీ కపిముఖో నందీ చ మూర్ఖో వృషః ।

ఇత్థం దుర్జనసకటే పతిగృహే వస్తవ్యమేతత్కథం గౌరీత్థం నృకపాలపాణికమలా చింతాన్వితా పాతు వః ॥ 46 ॥

  • సంధ్యా-రాగవతీ = సంధ్యా సమయపు ఎరుపు రంగు (రాగం) కలది / అనురాగం (కోరిక) కలది.

  • స్వభావ-కుటిలా గంగా = స్వభావ సిద్ధంగానే వంకర నడకలు గలది (కుటిల మనస్కురాలు) అయిన గంగానది.

  • ద్విజిహ్వః ఫణీ = రెండు నాలుకలు కలది (అబద్ధాలు చెప్పే/చాడీలు చెప్పే నైజం ఉన్న) పాము.

  • వక్రాంగైః మలినః శశీ = వంకర కళలు (వంకర బుద్ధి) కలిగి, కళంకము (మచ్చ/పాపం) ఉన్న చంద్రుడు.

  • కపి-ముఖః నందీ = కోతి ముఖం కలిగిన నందీశ్వరుడు.

  • చ మూర్ఖః వృషః = మరియు మొండిదైన (మూర్ఖత్వము గల) ఎద్దు.

  • ఇత్థం దుర్జన-సంకటే పతిగృహే = ఈ విధంగా దుర్జనులతో నిండి ఉన్న భర్త ఇంట్లో (కైలాసంలో).

  • వస్తవ్యమ్ ఏతత్ కథమ్? = ఇక్కడ కాపురం చేయడం ఎలాగా?

  • గౌరీ ఇత్థమ్ = గౌరీదేవి ఈ విధంగా.

  • నృకపాల-పాణి-కమలా = మానవ కపాలాన్ని చేతిపద్మంలో ధరించినదై (శివుని కపాలపాత్రను చేతిలో పట్టుకుని).

  • చింతాన్వితా పాతు వః = విచారిస్తున్న రూపాన్ని ధరించిన ఆ దేవి మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

కైలాసమనే భర్త ఇంట్లో ఉన్నవారంతా ఇలాంటి "దుర్జనులే" అయితే, వారి మధ్య తాను ఒంటరిగా కాపురం ఎలా చేయాలి అని గౌరీదేవి చేతిలో కపాలం పట్టుకుని ఆలోచనలో పడింది.

అత్తవారింట్లో అడుగుపెడుతున్న గౌరీదేవి – "ఒకవైపు రాగము, వంకర నడకలు గల గంగ; మరొకవైపు రెండు నాలుకల పాము; వంకరబుద్ధి, మచ్చలు కలిగిన చంద్రుడు; కోతి ముఖం గల నంది; మూర్ఖమైన ఎద్దు... అంతా దుర్జనులతో నిండి ఉన్న ఈ పతిగృహంలో నేను ఎలా కాపురం చేయాలి?" అని శివుని భిక్షాపాత్ర అయిన నృకపాలాన్ని చేతితో పట్టుకుని సరదాగా చింతిస్తోంది.

ఈ విధంగా అమాయకంగా, చమత్కారంగా ఆలోచిస్తున్న ఆ గౌరీదేవి మీ అందరికీ రక్షణను, శుభాలను ప్రసాదించుగాక!

47.

భిక్షార్థీ స క్వ యాతః సుతను బలిమఖే తాండవం క్వాద్య భద్రే మన్యే వృందావనాంతే క్వ ను స మృగశిశుర్నైవ జానే వరాహమ్ ।

బాలే కంచిన్న దృష్టో జ్యేష్ఠవృషపతిర్గోప ఏవాస్య వేత్తా లీలాసల్లాప ఇత్థం జలనిధిహిమవత్కన్యయోస్త్రాయతాం వః ॥ 47 ॥

  • భిక్షార్థీ సః క్వ యాతః? = ఆ భిక్షగాడు ఎక్కడికి వెళ్లాడు?

  • సుతను! = ఓ సుందరీ! (పార్వతీ!)

  • బలిమఖే = బలిచక్రవర్తి యజ్ఞవాటికకు.

  • తాండవం క్వ అద్య? = ఈ రోజు తాండవ నృత్యం ఎక్కడ జరుగుతోంది?

  • భద్రే! = ఓ మంగళరూపిణి! (లక్ష్మీ!)

  • మన్యే వృందావనాంతే = బృందావనంలో కాబోలు! (రాసలీల/నృత్యం).

  • క్వ ను సః మృగశిశుః? = ఆ జంక/మృగపిల్ల ఎక్కడ ఉన్నది?

  • న ఏవ జానే, వరాహమ్! = నాకూ తెలియదు, కాని వరాహం (వరాహావతారం) తెలుసు!

  • బాలే! = ఓ చిన్నదానా!

  • కంచిత్ న దృష్టః జ్యేష్ఠవృషపతిః? = పెద్దదైన ఎద్దుల రారాజు (నందీశ్వరుడు) ఎక్కడైనా కనిపించాడా?

  • గోపః ఏవ అస్య వేత్తా = ఆ గోపాలుడికే (కృష్ణుడికే) అతని సమాచారం తెలుస్తుంది.

  • ఇత్థం లీలా-సల్లాపః = ఈ రకమైన లీలా వినోద సంభాషణ.

  • జలనిధి-హిమవత్కన్యయోః = లక్ష్మీ-పార్వతుల నడుమ సాగినది.

  • త్రాయతాం వః = మీ అందరినీ రక్షించుగాక!

తాత్పర్యం: సముద్రుని కూతురైన లక్ష్మీదేవి, హిమవంతుని కూతురైన పార్వతీదేవి ఒకరి భర్తను ఒకరు ఎత్తిపొడుచుకుంటూ సరదాగా సంభాషించుకున్నారు.

లక్ష్మి "ఆ భిక్షగాడు ఎక్కడ?" అని శివుడిని పరిహసించగా, పార్వతి "బలిచక్రవర్తి దగ్గరకు భిక్ష కోసం వెళ్లాడు" అంటూ వామనావతార విష్ణువును వేళాకోళం చేసింది. తాండవ నృత్యం, లేడిపిల్ల, ఎద్దుల వాహనం గురించి ఒకరినొకరు అడుక్కుంటూ, ఆ మాటలను అవతలివారి పతియైన విష్ణుమూర్తి యొక్క కృష్ణ, వరాహ, వామనావతారాలకు అన్వయిస్తూ సమయోచితంగా తిప్పికొట్టారు.

లక్ష్మీ-పార్వతుల నడుమ సాగిన ఈ మధురమైన, చమత్కారమైన లీలా సంభాషణ మీ అందరికీ శ్రేయస్సును, విజయాన్ని, రక్షణను ప్రసాదించుగాక!

48.

దీప్తక్షుద్వేగయోగాద్వదనలహలహల్లంబజిహ్వాగ్రలీఢబ్రహ్మాండక్షౌద్రబిందుప్రబలతరభవజ్జాఠరాగ్నిస్ఫులింగ్యామ్ ।

కాలీం కంకాలశేషా మతులగలచలన్ముండమాలాంకరాళాం గుంజాసద్వాదినేత్రామజిననివసనాం నౌమి పాశాసిహస్తామ్ ॥ 48 ॥

  • దీప్త-క్షుద్-వేగ-యోగాత్ = తీవ్రమైన, భయంకరమైన ఆకలి యొక్క వేగం చేత.

  • వదన-లహలహల్-లంబ-జిహ్వాగ్ర = నోటి నుండి బయటకు చాచి, లలలలమని కదులుతున్న పొడవైన నాలుక కొనచేత.

  • లీఢ-బ్రహ్మాండ-క్షౌద్ర-బిందు = బ్రహ్మాండాలనే తేనె చుక్కలను ఆస్వాదిస్తున్న/నకుతున్న.

  • ప్రబలతర-భవద్-జాఠరాగ్ని-స్ఫులింగ్యామ్ = మిక్కిలి ప్రచండంగా రగులుతున్న ఉదరాగ్ని (ఆకలి జ్వాలల) నిప్పురవ్వలు గలది.

  • కాలీం = ఆ కాళికాదేవిని.

  • కంకాల-శేషామ్ = శరీరం ఎండిపోయి కేవలం అస్థిపంజరం (ఎముకల గూడు) మాత్రమే మిగిలినట్లున్న రూపాన్ని.

  • అతుల-గల-చలన్-ముండమాలా-లసత్-కరాళామ్ = సాటిలేని కంఠంలో కదులుతున్న నరముండాల దండ (తలల మాల) చేత భయంకరంగా ప్రకాశిస్తున్నది.

  • గుంజా-సద్వాది-నేత్రామ్ = గురిగింజల (గుంజ ఫలాల) వలె ఎర్రగా ప్రకాశించే కన్నులు గలది.

  • అజిన-నివసనామ్ = తోలును (జంతు చర్మాన్ని) వస్త్రంగా ధరించినది.

  • పాశాసిహస్తామ్ = చేతులలో పాశము (త్రాడు/తాటి) మరియు అసి (ఖడ్గము/కత్తి) పట్టుకున్నది.

  • నౌమి = నమస్కరిస్తున్నాను.

  • స్వరూప విశ్లేషణ (కాళీమాత రౌద్ర రూపం)

    ఈ శ్లోకం మహాకాళి యొక్క ప్రచండ రూప విశేషాలను కళ్లకు కట్టినట్లు వర్ణిస్తుంది:

    1. ఉదరాగ్ని (ఆకలి): దేవి తీవ్రమైన ఆకలి జ్వాలలతో ఉంది. ఆమె నాలుక పొడవుగా చాచి, ఈ సమస్త బ్రహ్మాండాలనే చిన్న తేనెచుక్కలుగా భావించి ఆస్వాదిస్తోంది.

    2. రూపం: భౌతిక మాంసం కరిగిపోయి, కేవలం అస్థిపంజర శేషంగా (కంకాల రూపంలో) ఉంది.

    3. ఆభరణాలు: కంఠంలో ఊగుతున్న భయంకరమైన నరముండాల మాల (తలల దండ) ధరించి ఉంది.

    4. నేత్రాలు & వస్త్రం: ఆమె కన్నులు గురిగింజల వలె ఎర్రని వర్ణంలో తీవ్రంగా ప్రకాశిస్తున్నాయి. జంతు చర్మాన్ని వస్త్రంగా కప్పుకుంది.

    5. ఆయుధాలు: చేతులలో దుష్టులను బంధించే పాశాన్ని, సంహరించే ఖడ్గాన్ని ధరించి ఉంది.


    తాత్పర్యం: తీవ్రమైన ఆకలి జ్వాలల చేత చాచిన నాలుకతో బ్రహ్మాండాలనే తేనెచుక్కలను ఆస్వాదిస్తున్నట్టిది, జఠరాగ్ని నిప్పురవ్వలు చిమ్ముతున్నట్టిది, అస్థిపంజరమే శేషించినట్లుగా ఉండి కంఠంలో నరముండాల మాలతో భయంకరంగా శోభించేది, గురిగింజల వలె ఎర్రని నేత్రాలు కలిగినది, జంతు చర్మాన్ని వస్త్రంగా ధరించి చేతులలో పాశాన్ని, ఖడ్గాన్ని పట్టుకున్నట్టి ఆ కాలికాదేవికి నేను భక్తితో ప్రణమిల్లుతున్నాను.

  • 49.

ఉద్వాహారోపితార్ద్రాక్షతనిజపదయోః సంగతామిందుమౌలౌ ఆనమ్రే యా సుధాంశోర్వ్యధిత కిల కలాం తూర్ణమేవాన్నపూర్ణామ్ ।

సక్తానామక్షతానామమృతదృగనలోపాధితః పక్వభావాత్ నానాథైరన్నపూర్ణా ప్రణతజనతతేః పూర్ణతామాతనోతు ॥ 49 ॥

    • ఉద్వాహ-ఆరోపిత-ఆర్ద్రాక్షత = వివాహ సమయంలో (తలంబ్రాల ఘట్టంలో) చల్లబడిన తడి తలంబ్రాలు (బియ్యం ధాన్యాలు).

    • నిజ-పదయోః సంగతామ్ = తన (పార్వతీదేవి) పాదాలపై పడినట్టి.

    • ఇందుమౌలౌ ఆనమ్రే = చంద్రశేఖరుడైన పరమశివుడు ఆమె పాదాలకు నమస్కరిస్తూ తలవంచగా.

    • యా సుధాంశోః కలామ్ = ఆయన శిరస్సుపై ఉన్న చంద్రకళను.

    • వ్యధిత కిల తూర్ణమేవ అన్నపూర్ణామ్ = (ఆ తలంబ్రాల బియ్యం) వెంటనే పక్వమై అన్నపూర్ణాదేవిగా మార్చబడినదో!

    • సక్తానామ్ అక్షతానామ్ = (ఆమె పాదాలకు) అంటిపెట్టుకుని ఉన్న ఆ అక్షతలను (తలంబ్రాల బియ్యాన్ని).

    • అమృత-దృక్-అనల-ఉపాధితః = (శివుని శిరస్సుపై ఉన్న చంద్రుని) అమృతపు చూపులు మరియు (నొసటి) అగ్నినేత్రపు వేడి యనే ఉపాధి వల్ల.

    • పక్వభావాత్ = వండబడి పక్వమైన (అన్నంగా మారిన) కారణముగా.

    • న అనాథైః = అనాథలు కాని భక్తులచేత / నాథుడు (రక్షకుడు) ఉన్న భక్తులచేత.

    • అన్నపూర్ణా = అన్నపూర్ణాదేవి.

    • ప్రణత-జన-తతేః = ప్రణమిల్లిన భక్త సమూహానికి.

    • పూర్ణతామ్ ఆతనోతు = పరిపూర్ణతను (సమస్త కామ్యాలను/సంపదలను) ప్రసాదించుగాక!

    విశేషార్థం & కవి ఉత్ప్రేక్ష (లీలా వర్ణన)

    వివాహ సమయంలో శివుడు పార్వతీదేవి పాదాలకు నమస్కరిస్తూ తలవంచాడు. అప్పుడు ఆమె పాదాలపై పడిన తలంబ్రాల బియ్యం శివుని శిరస్సును తాకాయి. అక్కడ ఉన్న విశేషాల వల్ల ఆ బియ్యం అద్భుతంగా పక్వమై అన్నంగా మారినట్లు కవి వర్ణించాడు:

    1. అమృతము (చంద్రుడు): శివుని తలపై ఉన్న చంద్రుడి నుంచి కురిసే అమృత వర్షం ఆ బియ్యానికి రసాన్ని/నీటిని ఇచ్చింది.

    2. అగ్ని (త్రినేత్రం): శివుని ఫాలనేత్రం (మూడవ కన్ను) నుంచి వచ్చే దివ్యమైన అగ్ని వేడి ఆ బియ్యాన్ని వండటానికి కావలసిన పొయ్యి/వంట అగ్నిగా మారింది.

    3. అన్నపూర్ణ రూపం: అమృతపు నీరు, అగ్నిల సమ్మేళనంతో ఆ అక్షతలు క్షణంలో అన్నంగా మారి, పార్వతీదేవిని 'అన్నపూర్ణాదేవి'గా సార్థకం చేశాయి.


    తాత్పర్యం: వివాహ సమయంలో తలంబ్రాలుగా చల్లబడి, తన పాదాలకు అంటిపెట్టుకుని ఉన్న అక్షతలు (బియ్యం)... శివుడు పాదాభివందనం చేయడానికి తలవంచినప్పుడు, ఆయన శిరస్సుపై ఉన్న చంద్రుని అమృత వీక్షణాల నే నీటితో, ఫాలనేత్రపు అగ్ని జ్వాలల వేడితో క్షణకాలంలో వండబడి పక్వమైన అన్నంగా మారాయి.

    అలా అక్షతలను అన్నంగా మార్చి 'అన్నపూర్ణ'గా ప్రసిద్ధి చెందిన ఆ జగన్మాత, తనను శరణువేడిన భక్తజనులందరికీ సమస్త కోరికలను తీర్చి సంపూర్ణమైన ఐశ్వర్యాన్ని, పరిపూర్ణతను ప్రసాదించుగాక!

50.

జంఘాకాండోరునాలో నఖకిరణలసత్కేసరాళీకరాలః ప్రత్యగ్రాలక్తకాభాప్రసరకిసలయో మంజుమంజీరభృంగః ।

భర్తుర్నృత్తానుకారే జయతి నిజతనుస్వచ్ఛలావణ్యవాపీసముద్భూతాంభోజశోభాం విదధదభినవో దండపాదో భవాన్యాః ॥ 50 ॥

  • జంఘాకాండ-ఊరు-నాళః = పిక్కలు (పిక్క ఎముక) కాడగా, తొడ నాలము (తామరకాడ) గా ఉన్నట్టి.

  • నఖ-కిరణ-లసత్-కేసరాళీ-కరాలః = కాలి గోళ్ల కాంతులనే మెరుస్తున్న కేసరాల సమూహంతో ప్రకాశిస్తున్నట్టి.

  • ప్రత్యగ్ర- లక్తక-ఆభా-ప్రసర-కిసలయః = కొత్తగా పూసిన పారాణి (రక్త వర్ణం) కాంతులనే పచ్చని వికసించిన పత్రాలు (చిగురుటాకులు) కలది.

  • మంజు-మంజీర-భృంగః = సుందరమైన అందెల రవళులనే తుమ్మెద యొక్క ఝంకారం కలది.

  • భర్తుః నృత్త-అనుకారే = పతియైన శివుని నృత్యానికి అనుకరణగా నాట్యం చేస్తున్న సమయమున.

  • జయతి = జయించుగాక! / ప్రకాశించుగాక!

  • నిజ-తను-స్వచ్ఛ-లావణ్య-వాపీ-సముద్భూత- అంభోజ-శోభామ్ = తన శరీరమనే నిర్మలమైన లావణ్య సరోవరంలో పుట్టిన దివ్యమైన పద్మము (తామరపువ్వు) యొక్క శోభను.

  • విదధత్ ಅಭినవః దండపాదః భవాన్యాః = కలిగిస్తున్న భవానీదేవి యొక్క నూతనమైన 'దండపాదము' (చాచిన పాద భంగిమ).

పరమశివుని తాండవ నృత్యానికి అనుగుణంగా భవానీదేవి నృత్యం చేస్తూ చాచిన పాదం (దండపాదం) వర్ణింపబడుతోంది.

ఆమె తొడలు, పిక్కలు తామరకాడగా... కాలి గోళ్ల ప్రకాశించే కాంతులు కేసరాలుగా... అరికాళ్లకు పూసిన ఎర్రటి పారాణి కాంతులు వికసించిన కమల పత్రాలుగా... అందెల మధుర శబ్దాలు తుమ్మెదల ఝంకారంగా భాసిస్తున్నాయి.

తన సొంత దేహ లావణ్యమనే నిర్మలమైన సరోవరంలో వికసించిన నూతన పద్మం వలె ప్రకాశిస్తున్న భవానీదేవి యొక్క ఆ నాట్య పాదము (దండపాదము) విజయాన్ని పొందుగాక!

51.

విద్రుతే రుద్రబృందే సవితరి తరలే వజ్రిణి ధ్వస్తవజ్రే జాతాశంకే శశాంకే విరమతి మరుతి త్యక్తవైరే కుబేరే ।

వైకుంఠే కుంఠితాస్త్రే మహిషమతిరుషం పౌరుషోపఘ్ననిమ్నం నిర్విఘ్నం నిఘ్నతీ వః శమయతు దురితం భూరిభావా భవానీ ॥ 51 ॥

  • తాత్పర్యం: రుద్రులు, సూర్యుడు, ఇంద్రుడు, చంద్రుడు, వాయువు, వైకుంఠుడు సైతం ఏ మహిషాసురుని ధాటికి భయపడిపోయారో, ఆ మహిషాసురుడిని నిలవరించి సంహరించిన దివ్యభావ సమన్విత అయిన భవానీదేవి మీ పాపాలను శమింపజేయుగాక!

52.

వక్షఃపీఠే నిరీక్ష్య స్ఫటికమణిశిలామండలస్వచ్ఛభాసి స్వాం ఛాయాం సాభ్యసూయా త్వమియమితి ముహుః సత్యమాశ్వాసితాపి ।

వామే మే దక్షిణేऽస్యాః శ్రవసి కువలయం నాహమిత్యాలపంతీ దత్తాశ్లేషా సహాసం మదనవిజయినా పార్వతీ వః పునాతు ॥ 52 ॥

  • ఈ శ్లోకంలో పరమశివుడు మరియు పార్వతీదేవి నడుమ సాగిన అత్యంత సుందరమైన, ప్రియమైన ప్రణయ రోషం (సరసమైన అలుగుట) మరియు శృంగార లీల వర్ణించబడింది.


    పదవిభాగం (పదాల విడదీత)

    • వక్షః-పీఠే = (శివుని) వక్షఃస్థలమనే పీఠమునందు.

    • స్ఫటిక-మణి-శిలా-మండల-స్వచ్ఛ-భాసి = స్ఫటికమణి శిల వలె అతి స్వచ్ఛంగా మెరుస్తున్నట్టి.

    • నిరీక్ష్య స్వాం ఛాయామ్ = తన ప్రతిబింబాన్ని (నీడను) చూసి.

    • సాభ్యసూయా = ఈర్ష్యతో/కోపంతో (మరొక స్త్రీ ఏమోనన్న సందేహంతో).

    • త్వమ్ ఇయమ్ ఇతి = "ఈ కనిపించేది నువ్వే (నీ ప్రతిబింబమే)" అని.

    • ముహుః సత్యమ్ ఆశ్వాసితా అపి = (శివుడు) పదే పదే సత్యం చెబుతూ ఓదారుస్తున్నప్పటికీ.

    • వామే మే, దక్షిణే అస్యాః శ్రవసి కువలయమ్ = "(నా తలలో) నల్లకలువ పువ్వు ఎడమ చెవిలో ఉంది, కానీ ఈ ప్రతిబింబంలో కుడి చెవికి ఉందే!"

    • న అహమ్ ఇతి ఆలపంతీ = "కాబట్టి ఇది నేను కాదు!" అని అలుగుతూ మాట్లాడుతున్నట్టి.

    • దత్తాశ్లేషా సహాసమ్ = చిరునవ్వుతో (ఆమె అమాయకత్వానికి నవ్వుకుంటూ) ఆలింగనం చేసుకున్న.

    • మదనవిజయినా = మన్మథుడిని జయించినవాడైన శివునిచేత.

    • పార్వతీ వః పునాతు = ఆ పార్వతీదేవి మిమ్మల్ని పునీతులను చేయుగాక!

    సన్నివేశ విశ్లేషణ (ప్రతిబింబం - ప్రణయ కోపం)

    1. స్ఫటిక వక్షఃస్థలం: పరమశివుని రొమ్ము పవిత్రమైన, స్వచ్ఛమైన స్ఫటికమణి లాగా దర్పణం (అద్దం) వలె ప్రకాశిస్తోంది.

    2. పార్వతి అలుగుట: పార్వతీదేవి శివునికి దగ్గరగా వచ్చినప్పుడు ఆయన వక్షఃస్థలంలో ఒక సుందర స్త్రీ రూపం కనిపిస్తుంది. అది తన సొంత ప్రతిబింబమే అయినప్పటికీ, ఈర్ష్యతో "ఎవరీ స్త్రీ? నన్ను కాదని మరొకరిని హృదయాన మోస్తున్నావా?" అని అలుగుతుంది.

    3. శివుని ఓదార్పు: శివుడు చిరునవ్వు నవ్వి, "దేవీ! అలగకు, ఇది వేరే స్త్రీ కాదు... నీ నీడ (ప్రతిబింబం) మాత్రమే" అని పదే పదే ప్రమాణం చేసి చెప్తాడు.

    4. పార్వతి చమత్కార తర్కం (అమాయకత్వం): పార్వతి అద్దంలో చూసుకునేటప్పుడు కుడి-ఎడమలు మారుతాయనే సాధారణ నియమాన్ని మర్చిపోయి... "అబ్బే! నేను నమ్మను! నేను తలలో పెట్టుకున్న నల్లకలువ నా ఎడమ చెవి పక్కన ఉంది. కానీ ఈ ప్రతిబింబంలో కుడి చెవి వైపు కనిపిస్తోంది! కాబట్టి ఇది నేను కాదు, వేరే ఎవరో స్త్రీయే!" అని పట్టుబడుతుంది.

    5. మదనాంతకుని ప్రసన్నత: ఆమె అమాయకమైన ఈ పట్టుదలకు, చమత్కారానికి మన్మథుడిని జయించిన పరమశివుడు సహాసంగా (నవ్వుతూ) ఆమెను గట్టిగా కౌగిలించుకుని (ఆలింగనం చేసుకుని) ఆమె రోషాన్ని పోగొడతాడు.


    తాత్పర్యం:

    స్ఫటికమణి శిల వలె స్వచ్ఛంగా మెరిసిపోయే పరమశివుని వక్షఃస్థలంలో పార్వతీదేవి తన ప్రతిబింబాన్ని చూసుకుంది. అది తన ప్రతిబింబమే అయినప్పటికీ, ఈర్ష్యతో అది మరొక స్త్రీ ఏమోనని అలగగా... పరమశివుడు పదే పదే "దేవీ! ఇది నీ నీడ మాత్రమే!" అని సత్యం చెప్పి ఓదార్చాడు.

    అయినా పార్వతీదేవి శాంతించక – "అయితే నా నల్లకలువ పువ్వు ఎడమ చెవిలో ఉంటే, ఈమెకేమో కుడి చెవిలో ఉందేంటి? కాబట్టి ఇది నేను కాదు!" అని వాదించసాగింది. ఆమె అమాయకత్వానికి, సరసమైన ఆ కోపానికి చిరునవ్వు చిందిస్తూ పరమశివుడు ఆమెను ప్రేమతో ఆలింగనం చేసుకున్నాడు.

    ఆ విధంగా ప్రకాశించే పార్వతీ-పరమేశ్వరులు మీ అందరినీ ఎల్లప్పుడూ పునీతులను చేయుగాక!

53.

రామార్చితాంఘ్రిరభిరామాకృతిః కృతవిరామా సుపర్వవిపదాం కామార్తిహృత్సఫలకామా నిదేశరతకామాదినిర్జరవధూః ।

భౌమా హరస్య నుతభౌమా జయంతసదృశీభా మాననీయచరితా సా మామవత్వఖిలసామాదృతస్తుతిరసామాన్యముక్తిసుఖదా ॥ 53 ॥

    • రామ-అర్చిత-అంఘ్రిః = శ్రీరామునిచే పూజింపబడిన పాద పద్మాలు గలది.

    • అభిరామ-ఆకృతిః = అత్యంత సుందరమైన, మనోహరమైన రూపాన్ని కలిగినది.

    • కృత-విరామా సుపర్వ-విపదామ్ = దేవతల (సుపర్వుల) ఆపదలకు ముగింపు/విరామం పలికినది (రాక్షస సంహారం చేసి ప్రోచినది).

    • కామ-ఆర్తి-హృత్ = కోరికల వలన కలిగే వ్యథలను/తాపాలను హరించేది.

    • సఫల-కామా = భక్తుల సత్కోరికలను సిద్ధించేలా (నెరవేరేలా) చేసేది.

    • నిదేశ-రత-కామాది-నిర్జర-వధూః = లక్ష్మీదేవి, సరస్వతి మొదలైన దేవతా స్త్రీలు (నిర్జర వధూమణులు) ఏ దేవి ఆజ్ఞను పాటించడానికి సిద్ధంగా ఉంటారో అట్టిది.

    • భౌమా హరస్య = పరమశివునికి సంబంధించిన దేహరూపిణిగా భువిపై శోభించేది.

    • నుత-భౌమా = భూలోకవాసులచేత నిత్యం స్తుతింపబడేది.

    • జయంత్-సదృశీ-భా = జయంతుని (ఇంద్రపుత్రుని) కాంతి వలె ఎల్లప్పుడూ ప్రకాశవంతమైన వర్ణ శోభ గలది.

    • మాననీయ-చరితా = అత్యంత పూజనీయమైన, గౌరవనీయమైన దివ్య చరిత్ర గలది.

    • సా అఖిల-సామ-ఆదృత-స్తుతిః = సమస్త సామవేద మంత్రాలచేత, స్తోత్రాలచేత ఆదరించి స్తుతింపబడేది.

    • అసామాన్య-ముక్తి-సుఖ-దా = సాటిలేని శ్రేష్ఠమైన మోక్ష సుఖాన్ని ప్రసాదించే ఆ దేవి.

    • మామ్ అవతు = నన్ను కాపాడుగాక! / రక్షించుగాక!


    తాత్పర్యం: శ్రీరామచంద్రునిచే పూజించబడిన దివ్య చరణాలు కలిగి, మనోహరమైన స్వరూపంతో విలసిల్లుతూ, దేవతల ఆపదలను తుదముట్టించినది అయిన పరాశక్తికి నమస్కారం.

    భక్తుల కామ్యాలను నెరవేరుస్తూ, వారి తాపాలను హరించేది; లక్ష్మి మొదలైన దేవతాస్త్రీలచే పరిచర్యలు అందుకోబడేది; భూలోకవాసులందరిచే కొనియాడబడే గౌరవనీయ చరిత్ర గలది; సమస్త సామవేద స్తుతులచే ఆరాధించబడుతూ, అసమానమైన మోక్షానందాన్ని ప్రసాదించే ఆ జగన్మాత నన్ను ఎల్లప్పుడూ రక్షించుగాక!

54.

బాలీయుతశ్రవణపాలియుగా లలితచూలీవిరాజిబకులా కేలీగతానుగమరాలీకులా మధురమాలీభిరాదృతకథా ।

నౌలీకదృక్కసుమనాలీకపాణిరిహ కాళీయశాసిసహజా తాలీదలాభతనుమాలీ సదా భవతు కాళీ శుభాయ మమ సా ॥ 54 ॥

    • బాలీ-యుత-శ్రవణ-పాలి-యుగా = చెవుల రింగులు / కుండలాలతో (బాలీ) కూడుకున్న రెండు చెవుల అంచులు (శ్రవణ పాలి) గలది.

    • లలిత-చూలీ-విరాజి-బకులా = సుందరంగా ముడివేసిన జుట్టు/కొప్పులో (చూలీ) ప్రకాశిస్తున్న పొగడ పూలు (బకుల పుష్పాలు) కలది.

    • కేలీ-గత-అనుగమ-రాలీ-కులా = విలాసవంతమైన నడకల్లో హంసల సమూహాలను (మరాలీ కులము) అనుకరించేటి నడక శోభ గలది.

    • మధుర-మాలీభిః-ఆదృత-కథా = ప్రియమైన చెలికత్తెలచేత (మాలీ) ఎంతో ఆదరంగా, తియ్యగా వినబడే దివ్య చరిత్ర/కథలు గలది.

    • నౌలీక-దృక్ = వంచబడిన / వికసించిన తామరరేకుల వంటి కన్నులు గలది.

    • సుమన-అలీక-పాణిః = శ్రేష్ఠమైన పూలను, నుదుటిని, హస్తాలను కలిగినట్టిది.

    • ఇహ కాళీయ-శాసి-సహజా = ఈ లోకంలో కాళియ మర్దన చేసిన శ్రీకృష్ణునికి సహోదరి (సోదరి) అయినట్టిది.

    • తాలీ-దళ- ఆభ-తను-మాలీ = తాటి ఆకు అంత నల్లనైన/నల్లటి కాంతి కలిగిన శరీర కాంతి దండ (మాల) గలది.

    • సదా భవతు కాళీ శుభాయ మమ సా = ఆ కాళికాదేవి నాకు ఎల్లప్పుడూ శుభాలను, మంగళాలను ప్రసాదించుగాక!

    విశేషార్థం & రూప విశేషాలు

    ఈ శ్లోకంలో కవి కాళికాదేవిని భయంకర రూపంలో కాకుండా, ప్రసన్నమైన, సుందర అలంకార శోభితమైన రూపంలో స్తుతించారు:

    1. ఆభరణాలు & అలంకారం: దేవి చెవులకు సుందరమైన కుండలాలు ప్రకాశిస్తున్నాయి. ఆమె జుట్టులో సువాసనలు వెదజల్లే పొగడ పూల మాలలు ధరించి ఉంది.

    2. నడక శోభ: దేవి లీలావతియై నడుస్తుంటే, ఆమె విలాసవంతమైన నడకను చూసి హంసలు కూడా ఆమె వెనుక నడుస్తున్నట్లుగా భాసిస్తోంది.

    3. కృష్ణుని సోదరి: కాళియసర్ప నిగ్రహం చేసిన శ్రీకృష్ణునికి ఈ దేవి సహోదరి (యోగమాయ / దుర్గ)గా ప్రసిద్ధి చెందింది.

    4. దేహ కాంతి: తాటాకు కమ్మల వలె, నల్లటి తామర పత్రాల వలె నీల మేఘ శ్యామల వర్ణంతో మెరిసిపోయే నల్లని దివ్య కాంతిమండలం ఆమె శరీరం చుట్టూ మాలలా శోభిస్తోంది.


    తాత్పర్యం: చెవులకు సుందరమైన కుండలాలను ధరించి, ధమ్మిల్లం (కొప్పు) నందు బకుల (పొగడ) పుష్పాలను అలంకరించుకున్నది; హంసలను సైతం ఆకట్టుకునే లలితమైన నడకలు కలిగినది; చెలికత్తెలచేత నిత్యం కొనియాడబడే మధురమైన చరిత్ర కలది...

    కమల పత్రాల వంటి వికసించిన నేత్రాలు కలిగి, కాళియమర్దనుడైన శ్రీకృష్ణుని సోదరియై, తాటాకు వంటి దట్టమైన నల్లటి దేహ వర్ణంతో విలసిల్లే ఆ కాళికాదేవి నాకు ఎల్లప్పుడూ సకల శుభాలను, మంగళాలను ప్రసాదించుగాక!

No comments:

Post a Comment

అరిపలాయనమ్, ప్రతాపవర్ణనమ్, కీర్తివర్ణనమ్

  అరిపలాయనమ్ శ్లోకము 1 సాలకాననయుక్తాపి సాలకాననవర్జితా | హారావరుద్ధకణ్ఠాపి విహారారివధూస్తవ || 1 || విశేషాలు (విరోధాభాస & శ్లేషాలంకారము): ...