Sunday, August 2, 2026

04. శివ మంగళాచరణ శ్లోకాలు మొదటిభాగం ( 01 నుండి 119 శ్లొకాలు)

 శివ మంగళాచరణ   శ్లోకాలు ( 01 నుండి 119 శ్లొకాలు -    తాత్ప ర్యాలు

1. ప్రథమ శ్లోకము

నమస్తుఙ్గశిరశ్చుంబిచంద్రచామరచారవే |

త్రైలోక్యనగరారంభమూలస్తంభాయ శంభవే ॥ ౧ ॥

తాత్పర్యం:

ఉన్నతమైన తన శిరస్సుపై ముద్దాడుతున్నట్లున్న చంద్రుడనే చామరముచే అందంగా ప్రకాశించేవాడు, మూడు లోకాలనే నగర నిర్మాణానికి ఆధారమైన మూలస్తంభం వంటివాడు అయిన ఆ శంభునకు (శివునకు) నమస్కారములు.

2. ద్వితీయ శ్లోకము

వామాంగీకృతవామాంగి కుండలీకృతకుండలి |

ఆవిరస్తు పురో వస్తు భూతిభూత్యంబరాంబరమ్ ॥ ౨ ॥

తాత్పర్యం:

తన శరీరంలో ఎడమ భాగాన్ని పార్వతీదేవికి ఇచ్చినవాడు (అర్ధనారీశ్వరుడు), పాములను కుండలాలు (కర్ణాభరణాలు)గా ధరించినవాడు, విభూతినే ఆభరణంగా మరియు ఆకాశాన్నే వస్త్రంగా ధరించిన ఆ పరమశివుడు మన కన్నుల ముందు సాక్షాత్కరించుగాక!

3. తృతీయ శ్లోకము

నిరుపాదానసంభారమభిత్తావేవ తన్వతే |

జగచ్చిత్ర్యం నమస్తస్మై కలాశ్లాధ్యాయ శూలినే ॥ ౩ ॥

తాత్పర్యం:

ఎటువంటి ఉపాధాన కారణాలు (సామగ్రి) లేకుండా, ఎటువంటి గోడ (ఆధారం) లేకుండానే ఈ ప్రపంచమనే వర్ణచిత్రాన్ని నిర్మించగల నేర్పరి, సకల కళలచే శ్లాఘించబడే త్రిశూలధారియైన శివునికి నమస్కారము.

4. చతుర్థ శ్లోకము

చంద్రాననార్ధదేహాయ చంద్రాంశుసితమూర్తయే |

చంద్రాకర్కానలనేత్రాయ చంద్రార్ధగిరసే నమః ॥ ౪ ॥

తాత్పర్యం:

చంద్రుని వంటి ముఖము గల పార్వతీదేవిని తన శరీరంలో సగభాగంగా కలిగి ఉన్నవాడు, చంద్రకిరణాల వలె తెల్లనైన దేహకాంతి కలవాడు, చంద్రుడు, సూర్యుడు, అగ్నులను మూడు నేత్రాలుగా కలిగినవాడు, తలపై అర్ధచంద్రుని ధరించినవాడు అయిన శివునకు నమస్కారము.

5. పంచమ శ్లోకము

భుజంగకుండలీ వ్యక్తశశిశుభ్రాంశుశీతగుః |

జగంత్యపి సదాఽపాయాదవ్యాచ్చేతోహరః శివః ॥ ౬ ॥

తాత్పర్యం:

సర్పములను కుండలాలుగా ధరించినవాడు, ప్రకాశించే అర్ధచంద్రుని చల్లని కిరణాలచే శోభించేవాడు, మనస్సును ఆకట్టుకునే అందం కలవాడు అయిన ఆ శివుడు లోకాలను ఎల్లప్పుడూ ఆపదలనుండి కాపాడుగాక!

6. షష్ఠ శ్లోకము

పినాకఫణిబాలేందుభస్మమందాకినీయుతా |

పవర్గరచితా మూర్తిరపవర్గప్రదాస్తు వః ॥ ౬ ॥

తాత్పర్యం:

పినాకము (ధనుస్సు), ఫణి (పాము), బాలేందు (నెలవంక), భస్మము (విభూతి), మందాకిని (గంగ) అనునవి కలిగి – 'ప, ఫ, బ, భ, మ' అనే పవర్గ అక్షరాలతో కూడిన రూపాన్ని కలిగి ఉన్న ఆ శివమూర్తి మీకు 'అపవర్గము'ను (మోక్షమును) ప్రసాదించుగాక!

7. సప్తమ శ్లోకము

దిగంబరనితంబిన్యాః కిమంబరవిభూషణమ్ |

ఇత్యంబరహరః పాయాత్పరీరంభహరః హరః ॥ ౭ ॥

తాత్పర్యం:

"దిగంబరియైన పార్వతికి ఈ వస్త్రం ఆభరణం ఏంటి?" అని భావించి, ఆమెను ఆలింగనం చేసుకునే క్రమంలో ఆమె చీరను తొలగించి తన దేహంతో కప్పివేసే ఆ శివుడు (హరుడు) మనలను రక్షించుగాక!

8. అష్టమ శ్లోకము

ఓం నమః పరమార్థైకరూపాయ పరమాత్మనే |

స్వేచ్ఛావభాసితాసత్యభేదభిన్నాయ శంభవే ॥ ౮ ॥

తాత్పర్యం:

పరమార్ధ సత్య స్వరూపుడు, పరమాత్మ, తన లీలా సంకల్పం చేతనే అనేకమైన అసత్య భేదాలుగా (నానా జగత్తుగా) భాసించేవాడు అయిన శంభునకు (శివునకు) ప్రణామములు.

9. నవమ శ్లోకము

నమః శివాయ నిఃశేషక్లేశప్రశమశాలినే |

త్రిగుణగ్రంథిదుర్భేదభవబంధవిభేదినే ॥ ౯ ॥

తాత్పర్యం:

సకల దుఃఖాలను, క్లేశాలను పూర్తిగా నశింపజేసేవాడు, త్రిగుణముల (సత్త్వ, రజస్, తమో గుణాలు) అనే ఛేదించ లేని ముడితో కూడిన సంసార బంధాలను తెంచివేసేవాడు అయిన శివునికి నమస్కారము.

10. దశమ శ్లోకము

సమస్తలక్షణాయోగ ఏవ యస్యోపలక్షణమ్ |

తస్మై నమోఽస్తు దేవాయ కస్మైచిదపి శంభవే ॥ ౧౦ ॥

తాత్పర్యం:

ఏ లక్షణాలు, గుణాలు లేకపోవడమే (నిర్గుణత్వమే) ఏ దేవునికి గుర్తో/లక్షణమో, వర్ణనాజాలీతం కాబడిన అటువంటి అనిర్వచనీయుడైన ఆ శంభునకు (శివునకు) నమస్కారము.



11. ఏకాదశ శ్లోకము

సంసారైకనిమిత్తాయ సంసారైకవిరోధినే |

నమః సంసారరూపాయ నిఃసంసారాయ శంభవే ॥ ౧౧ ॥

తాత్పర్యం:

ఈ సంసార సమస్త సృష్టికి ఏకైక కారణమైనవాడు, సంసార బంధాలను నశింపజేసేవాడు, విశ్వ/సంసార రూపంలో భాసించేవాడు మరియు స్వయంగా సంసారాతీతుడు (బంధాలు లేనివాడు) ఐన ఆ శంభునకు నమస్కారము.

12. ద్వాదశ శ్లోకము

సదసత్త్వేన భావానాం యుక్తా యా ద్వితయీ స్థితిః |

తాముల్లంఘ్య తృతీయాయై నమశ్చిత్రాయ శంభవే ॥ ౧౨ ॥

తాత్పర్యం:

ప్రపంచంలోని సమస్త వస్తువులకు 'సత్' (ఉన్నది), 'అసత్' (లేనిది) అనే రెండు స్థితులు ఉంటాయి. ఆ రెండు స్థితులను దాటి, అత్యంత ఆశ్చర్యకరమైన మూడవదైన చైతన్య స్థితిలో ప్రకాశించే శంభునకు నమస్కారము.

13. త్రయోదశ శ్లోకము

ఆసన్నాయ సుదూరాయ గుప్తాయ ప్రకటాత్మనే |

సులభాయాతిదుర్గాయ నమశ్చిత్రాయ శంభవే ॥ ౧౩ ॥

తాత్పర్యం:

భక్తులకు చాలా సమీపంలో ఉండేవాడు, అజ్ఞానులకు చాలా దూరంలో ఉండేవాడు, గూఢంగా (అంతర్యామిగా) దాగి ఉండేవాడు, విశ్వరూపంలో ప్రసిద్ధంగా కనిపించేవాడు, భక్తికి సులభంగా లభించేవాడు, సాధన లేనివారికి పొందడానికి అత్యంత దుర్లభమైనవాడు ఐన ఆశ్చర్య రూపుడైన శంభునకు నమస్కారము.

14. చతుర్దశ శ్లోకము

ససేవితభృగుతుంగం విద్యోతితవేదవేదాంగమ్ |

పరినర్తితభవరంగం మన్మథభంగం సమాశ్రయే లింగమ్ ॥ ౧౪ ॥

తాత్పర్యం:

భృగు మహర్షిచే ఆరాధించబడిన హిమాలయ శిఖరాల పై వెలసినది, వేదాలను వేదాంగాలను ప్రకాశింపజేసేది, సంసారమనే నాటకరంగాన్ని నడిపించేది (నాట్యమాడించేది), మన్మథుని గర్వాన్ని అణచివేసినది ఐన ఆ శివలింగాన్ని నేను శరణువేడుతున్నాను.

15. పంచదశ శ్లోకము

స జయతి హిమకరలేఖా చకాస్తి యస్యోమయోత్సుకాన్నిహితా |

నయనప్రదీపకజ్జలజిఘృక్షయా రజతశుక్తిరివ ॥ ౧౫ ॥

తాత్పర్యం:

పార్వతీదేవి తన నేత్రాలనే దీపాలలోని కాటుకను గ్రహించడం కోసం ఉత్సుకతతో ప్రసాదించిన వెండి చిప్ప (రజత శుక్తి) వలె, ఎవని శిరస్సుపై చంద్రవంక ప్రకాశిస్తున్నదో ఆ పరమశివుడు జయించుగాక!

16. షోడశ శ్లోకము

పాణిగ్రహే పులకితం వపురైశం భూతిభూషితం జయతి |

అంకురిత ఇవ మనోభూర్యస్మిన్ భస్మావశేషోఽపి ॥ ౧౬ ॥

తాత్పర్యం:

పార్వతీదేవి పాణిగ్రహణ (వివాహ) సమయంలో, విభూతి ధరించిన శివుని శరీరం ఆనందంతో పులకరించిపోయింది. ఆ పులకరింతను చూస్తే, పూర్వమే శివాగ్నిలో కాలి భస్మమైపోయిన మన్మథుడు మళ్ళీ ఆ దేహమునందు మొలకెత్తుతున్నాడా అనేట్లుగా అనిపిస్తున్న ఆ పరమశివుని దివ్యమూర్తి జయించుగాక!

17. సప్తమదశ శ్లోకము

మా వమ సంవృణు విషమితి సాతంకం పితామహేనోక్తః |

ప్రా తర్జయతి సలజ్జః కజ్జలమలినాధరః శంభుః ॥ ౧౭ ॥

తాత్పర్యం:

సముద్ర మథనం సమయాన హాలాహలాన్ని మింగిన శివునితో బ్రహ్మదేవుడు భయంతో "సామీ! ఈ విషాన్ని కక్కవద్దు, అలాగని కడుపులోకి మింగవద్దు (గళంలోనే ఉంచుకో)" అని వేడుకున్నాడు. మరుసటి ఉదయం ఆ విష ప్రభావం వల్ల కాటుక వలె నల్లబడిన పెదవులతో, కొంత సిగ్గుపడుతూ కనిపించే ఆ శంభువు జయించుగాక!

18. అష్టాదశ శ్లోకము

జయతి ప్రియాపదాంతే గరలగ్రైవేయకః స్మరారాతిః |

విషమవిశిఖే విశన్నివ శరణం గలబద్ధకరవాలః ॥ ౧౮ ॥

తాత్పర్యం:

ప్రియురాలైన పార్వతి పాదాల వద్ద ప్రణమిల్లుతున్న మన్మథారి అయిన శివుడు జయించుగాక! కంఠంలో నల్లని విషమనే హారాన్ని ధరించిన ఆయన, పార్వతి పాదాల వద్ద వాలడం ఎలా ఉందంటే – పంచబాణుడైన మన్మథుని దాడికి తపించి, మెడలో ఖడ్గాన్ని (తాటిని/కత్తిని) కట్టుకుని శరణు వేడడానికి వచ్చినట్లుగా శోభిస్తోంది.

19. ఏకోనవింశతి శ్లోకము

సంధ్యాసలిలాంజలిమపి కంకణఫణిపీయమానమవిజానన్ |

గౌరీముఖార్పితమనా విజయాహసితః శివో జయతి ॥ ౧౯ ॥

తాత్పర్యం:

సంధ్యావందనం చేస్తూ శివుడు చేతిలో పట్టుకున్న అర్ఘ్య జలాన్ని, ఆయన చేతి కంకణంగా ఉన్న పాము తాగేస్తున్న విషయాన్ని కూడా గమనించనంతగా గౌరీదేవి ముఖాన్ని చూస్తూ తన్మయత్వంలో మునిగిపోయాడు. అది చూసి పార్వతి చెలికత్తె 'విజయ' నవ్వుకోగా, ఆ పరిస్థితిలో ఉన్న శివుడు జయించుగాక!

20. వింశతి శ్లోకము

ప్రణయకుపితప్రియాపదలాక్షారసానుబంధమధురేందుః |

తద్వలయకనకనికషగ్రావగ్రీవః శివో జయతి ॥ ౨౦ ॥

తాత్పర్యం:

ప్రణయ కోపంతో ఉన్న పార్వతీదేవిని ప్రసన్నం చేసుకోవడానికి ఆమె పాదాలకు నమస్కరించినప్పుడు, ఆమె పాదాల పారాణి (లాక్షారసము) తగిలి ఆయన తలపై ఉన్న చంద్రవంక ఎర్రగా, అందంగా మారింది. అలాగే ఆమె బంగారు గాజులు గుద్దుకోవడం వల్ల ఆయన నీలకంఠం (మెడ) నికషపాషాణం (బంగారాన్ని పరీక్షించే  రాయి) వలె మెరిసిపోతోంది. అటువంటి లీలా వినోదుడైన శివుడు జయించుగాక!


21. ఏకవింశతి శ్లోకము

అహిభూషణోఽప్యభయదః సుకలితహాలాహలోఽపి యో నిత్యః |

దిగ్వసనోఽప్యఖిలేశస్తం శశధరశేఖరం వందే ॥ ౨౧ ॥

తాత్పర్యం:

భయంకరమైన సర్పాలను ఆభరణాలుగా ధరించినప్పటికీ భయాన్ని పోగొట్టి అభయాన్ని ఇచ్చేవాడు, ప్రాణాంతకమైన హాలాహల విషాన్ని గళంలో కలిగి ఉన్నప్పటికీ నిత్యుడు (అమరుడు) అయినవాడు, దిగంబరుడైనప్పటికీ (దిక్కులనే వస్త్రాలుగా గలవాడు) సర్వలోకాలకు ప్రభువైనవాడు ఐన ఆ చంద్రశేఖరునికి (శివునికి) నమస్కరిస్తున్నాను.

22. ద్వావింశతి శ్లోకము

జయతి జటాకింజల్కం గంగామధు ముండవలయబీజమయమ్ |

గలగరలపంకజభవమంబోరుహమాననం శంభోః ॥ ౨౨ ॥

తాత్పర్యం:

శంభుని ముఖమనే పద్మము జయించుగాక! ఆ ముఖపద్మానికి జటాజూటములే కేసరములు, ప్రవహించే గంగయే తేనె, ముండమాలలే (కపాలమాలలే) విత్తనాలు, మరియు ఆయన కంఠంలోని కాలకూట విషమే బురద (ఆ పద్మం మొలిచిన నేల) వలె శోభిస్తున్నాయి.

23. త్రయోవింశతి శ్లోకము

ప్రతిబింబితగౌరీముఖవిలోకనోత్కంపశిథిలకరగలితః |

ఖేద భరపూర్యమాణః శంభోః సలిలాంజలిర్జయతి ॥ ౨౩ ॥

తాత్పర్యం:

సంధ్యావందనం చేస్తూ చేతితో పట్టుకున్న నీటిలో పార్వతీదేవి ముఖ ప్రతిబింబాన్ని చూసి, అనురాగంతో శివుని చేతులు వణికి ఆ నీరు జారిపోయింది. ఆ పశ్చాత్తాపంతో ఆయన నేత్రాల నుండి కారిన కన్నీళ్లతో మళ్లీ నిండిన ఆ శివుని సలిలాంజలి (నీటి దోసిలి) జయించుగాక!

24. చతుర్వింశతి శ్లోకము

ఆదాయ చాపమైమచలం కృత్వాహీనం గుణం విషమదృష్టిః |

యశ్చిత్రమప్యచ్యుతశరో లక్ష్యమదహన్నమస్తస్మై ॥ ౨౪ ॥

తాత్పర్యం:

పర్వతాన్ని (మేరు పర్వతం) ధనుస్సుగా, సర్పరాజును (వాసుకి) నారిగా చేసుకొని, మూడవ కన్ను (విషమ దృష్టి) గలవాడై, విష్ణుమూర్తినే బాణంగా ప్రయోగించి, అత్యంత ఆశ్చర్యకరంగా శత్రువుల త్రిపురాలనే లక్ష్యాన్ని దహించివేసిన ఆ పరమశివునికి నమస్కారము.

25. పంచవింశతి శ్లోకము

** ఉపహరణం విభవానాం సంహరణం సకలదురితజాలస్య |**

** ఉద్ధరణం సంసారాచ్ఛరణం వః శ్రేయసేఽస్తు విశ్వపతేః ॥ ౨౫ ॥**

తాత్పర్యం:

ఐశ్వర్యాలను ప్రసాదించేది, సమస్త పాపసమూహాలను నశింపజేసేది, సంసార సాగరం నుండి గట్టెక్కించేది అయిన ఆ విశ్వపతి (పరమశివుని) శరణాగతి మీకు సకల శ్రేయస్సులను చేకూర్చుగాక!

26. షడ్వింశతి శ్లోకము

ఆదృతకుపితభవానీకృతకరమాలాదిబంధనవ్యసనః |

కేలికలాకలహాదౌ దేవో వః శంకరః పాయాత్ ॥ ౨౬ ॥

తాత్పర్యం:

విశేష లీలాకలహాల (ప్రణయ కోపాల) సమయాన, కోపగించిన పార్వతీదేవి తన చేతులనే లతలతో (సరాలతో) శివుని మెడ చుట్టూ బంధించడాన్ని ఎంతగానో ఆస్వాదించే ఆ శంకర దేవుడు మిమ్మల్ని ఎల్లవేళలా కాపాడుగాక!

27. సప్తవింశతి శ్లోకము

భిక్షుకోఽపి సకలేప్సితదాతా ప్రేతభూమినిలయోఽపి పవిత్రః |

భూతమిత్రమపి యోఽభయసత్రీ తం విచిత్రచరితం శివమీడే ॥ ౨౭ ॥

తాత్పర్యం:

తాను బిచ్చగాడైనప్పటికీ భక్తుల సకల కోరికలను తీర్చేవాడు, శ్మశానంలో నివసించేవాడైనప్పటికీ అత్యంత పవిత్రుడు, భూత-ప్రేతాలకు మిత్రుడైనప్పటికీ సకల ప్రాణులకు అభయాన్ని ఇచ్చే సత్రం వంటివాడు అయిన ఆ విచిత్ర చరిత్రుడైన శివుని ప్రార్థిస్తున్నాను.

28. అష్టావింశతి శ్లోకము

పాణిగ్రహే పర్వతరాజపుత్ర్యాః పాదాంబుజం పాణిసరోరుహాభ్యామ్ |

అశ్మానమారోపయతః స్మరారేర్మందస్మితం మంగళమాతనోతు ॥ ౨౮ ॥

తాత్పర్యం:

కల్యాణ సమయంలో పార్వతీదేవి పాదపద్మాన్ని తన హస్తాలతో పట్టుకుని 'అశ్మారోహణ' (రాయిపై తొక్కిచేసే) ఆచారం కొరకు రాయిపై ఉంచుతున్న సమయాన, మన్మథారియైన శివుని ముఖంలో వికసించిన చిరునవ్వు మీకు శుభాలను కలిగించుగాక!

29. ఏకోనత్రింశత్ శ్లోకము

పార్శ్వస్థపృథ్వీధరరాజకన్యాప్రకోపవిస్ఫూర్జథుకాతరస్య |

నమోఽస్తు తే మాతరితి ప్రణామాః శివస్య సంధ్యావిషయా జయంతు ॥ ౨౯ ॥

తాత్పర్యం:

సంధ్యావందనం చేస్తున్న శివుడు తన పక్కనే ఉన్న పార్వతీదేవి కోపభయంకరమైన చూపులకు భయపడి, సంధ్యాదేవికి నమస్కరిస్తూ "అమ్మా సంధ్యాదేవీ! నీకు నమస్కారము" అని సాలంకారంగా పలుకుతూ చేసిన ఆ నమస్కారాలు జయించుగాక!

30. త్రింశత్ శ్లోకము

క్వ తిష్ఠతస్తే పితరౌ మమేవేత్యపర్ణయోక్తే పరిహాసపూర్వమ్ |

క్వ వా మమేవ శ్వశురౌ తవేతి తామీరయన్ సస్మితమీశ్వరోఽవ్యాత్ ॥ ౩౦ ॥

తాత్పర్యం:

పార్వతీదేవి పరిహాసంగా "నాకు ఉన్నట్లు నీ తల్లిదండ్రులు ఎక్కడ ఉన్నారు?" (నీకు తల్లిదండ్రులు లేరు కదా) అని అడగ్గా, శివుడు కూడా చిరునవ్వుతో "మరి నాకు ఉన్నట్లు నీకు అత్తమామలు ఎక్కడ ఉన్నారు?" అని ఎదురు ప్రశ్నిస్తూ చమత్కరించిన ఆ పరమేశ్వరుడు మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!


31. ఏకత్రింశత్ శ్లోకము

స పాతు వో యస్య జటాకలాపే స్థితః శశాఙ్కః స్ఫుటహారగౌరః |

నీలోత్పలానామివ నాలపుంజే నిద్రాయమాణః శరదీవ హంసః ॥ ౩౧ ॥

తాత్పర్యం:

నల్లని కలువల కాడల సమూహంలో (లేదా నల్లటి మేఘాల నడుమ) శరదృతువులో నిద్రిస్తున్న తెల్లని హంస వలె, నల్లని జటాజూటంలో ముత్యాల హారంలా ప్రకాశిస్తున్న చంద్రవంకను కలిగి ఉన్న ఆ పరమశివుడు మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

32. ద్వాత్రింశత్ శ్లోకము

జగత్సిసృక్షాప్రలయక్రియావిధౌ ప్రయత్నమున్మేషనిమేషవిభ్రమమ్ |

వదంతి యస్యేక్షణలోలపక్ష్మణాం పరాయ తస్మై పరమేష్ఠినే నమః ॥ ౩౨ ॥

తాత్పర్యం:

ఎవని కంటి రెప్పల విప్పార్చడమే (ఉన్మేషం) సృష్టి కి, మూయడమే (నిమేషం) ప్రళయ ప్రక్రియకు ప్రయత్నంగా పండితులు చెబుతారో, అటువంటి పరమేశ్వరుడైన పరమాత్మకు నమస్కారములు.

33. త్రయస్త్రింశత్ శ్లోకము

వక్త్రాణి పంచ కుచయోః ప్రతిబింబితాని దృష్ట్వా దశాననసమాగమనభ్రమేణ |

భూయోఽపి శైలపరివర్తనభయేన గాఢమాలింగితో గిరిజయా గిరిశః పునాతు ॥ ౩౩ ॥

తాత్పర్యం:

తన స్తనములందు పడుతున్న శివుని ఐదు ముఖాల ప్రతిబింబాలను చూసి, 'రావణాసురుడు మళ్లీ కైలాసాన్ని పెకిలించడానికి వచ్చాడేమో' అని పొరబడి, భయంతో పార్వతీదేవి చేత గాఢంగా ఆలింగనం చేసుకోబడిన గిరీశుడు (శివుడు) మిమ్మల్ని పవిత్రులను చేయుగాక!

34. చతుస్త్రింశత్ శ్లోకము

సంధ్యానతౌ నరపురంజితనోః సరోషముత్సారితే గిరిజయా నిజపాణిపద్మే |

ఉత్సర్పింకఙ్కణఫణీంద్రఫణార్పణేన పూర్ణోఽంజలిర్జయతి బాలమృగాంకమౌలేః ॥ ౩౪ ॥

తాత్పర్యం:

సంధ్యావందనం వేళ నర-నారాయణ సమేత శరీరం (లేదా అర్ధనారీశ్వర రూపం) దాల్చిన శివునిపై కోపంతో పార్వతీదేవి తన పద్మం వంటి చేతిని పక్కకు నెట్టివేసింది. అప్పుడు శివుడు అర్ఘ్యమివ్వడానికి వీలుగా ఆయన చేతి కంకణమైన సర్పం తన పడగను చాచి దోసిలిగా మారగా, బాలచంద్రుని ధరించిన శివుని పూర్ణాంజలి జయించుగాక!

35. పంచత్రింశత్ శ్లోకము

యస్మాద్దురాగమవిదః పరిపూర్ణశక్తేరంశే కియత్యపి నివిష్టమముం ప్రపంచమ్ |

తస్మై తమాలరుచిభాసురకంధరాయ నారాయణీసహచరాయ నమః శివాయ ॥ ౩౫ ॥

తాత్పర్యం:

వేదాలకు కూడా అందని జ్ఞానము, పరిపూర్ణమైన శక్తి కలిగి ఉండి, తన యొక్క ఒక చిన్న అంశలోనే ఈ సమస్త ప్రపంచాన్ని నిలిపి ఉంచినవాడు, తమాల వృక్షచ్ఛాయ వలె నల్లని కంఠకాంతి గలవాడు, నారాయణుని సోదరియైన పార్వతికి భర్త అయిన ఆ శివునికి నమస్కారము.

36. షట్త్రింశత్ శ్లోకము

వ్యోమ్నీవ నీరభరః సరసీవ వీచీవ్యూహః సహస్రమహసీవ సుధాంశుధామ |

యస్మిన్నిదం జగదుదేతి చ లీయతే చ తచ్ఛాంభవం భవతు వైభవమృద్ధియై వః ॥ ౩౬ ॥

తాత్పర్యం:

ఆకాశంలో మేఘాల వలె, సరస్సులో తరంగాల (అలల) వలె, సూర్యకాంతిలో చంద్రుని వెలుగు విలీనమైనట్లు... ఏ శివుని యందు ఈ సమస్త జగత్తు ఉత్పన్నమై, మరలా ఆయనలోనే లీనమవుతుందో, ఆ శంభుని దివ్య వైభవం మీకు శ్రేయస్సును, సమృద్ధిని ప్రసాదించుగాక!

37. సప్తత్రింశత్ శ్లోకము

యః కందుకైరివ పురంందరపద్మసద్మపద్మాపతిప్రభృతిభిః ప్రభురప్రమేయః |

ఖేలత్యలంఘ్యమహిమా స హిమాద్రికన్యాకాంతః కృతాంతదలనో లఘయత్వఘం వః ॥ ౩౭ ॥

తాత్పర్యం:

ఇంద్రుడు, బ్రహ్మ, విష్ణువు మొదలైన దేవతలతో బంతులతో ఆడుకున్నట్లు లీలగా ఆడుకునే అపరిమిత మహిమాన్వితుడు, యముని అణచినవాడు, పార్వతీ వల్లభుడు అయిన ఆ పరమేశ్వరుడు మీ పాపాలను తొలగించి తేలిక చేయుగాక!

38. అష్టాత్రింశత్ శ్లోకము

ముక్తిర్హి నామ పరమః పురుషార్థ ఏకస్తామంతరాయమవయంతి యదంతరజ్ఞాః |

కిం భూయసా భవతు సైవ సుధామయూఖలేఖాశిఖాభరణభక్తిరభంగురా వః ॥ ౩౮ ॥

తాత్పర్యం:

మానవులకు ముక్తియే అత్యుత్తమమైన పరమ పురుషార్థం. తత్త్వజ్ఞులు ఇతరమైనవాటిని విఘ్నాలుగా భావిస్తారు. ఎక్కువగా చెప్పడం ఎందుకు? చంద్రకళను శిరోభూషణంగా ధరించిన ఆ శివునిపై మీకున్న భక్తి ఎల్లప్పుడూ చెక్కుచెదరకుండా నిలిచి ఉండుగాక!

39. ఏకోనచత్వారింశత్ శ్లోకము

దిశ్యాత్స శీతకిరణాభరణః శివం వో యస్యోత్తమాంగభువి విస్ఫురదూర్మిపక్షా |

హంసీవ నిర్మలశశాంకకలామృణాలకందార్థినీ సురసరిన్నభసః పపాత ॥ ౩౯ ॥

తాత్పర్యం:

ఆకాశ గంగ తన అలలనే ఈకెలు గల హంస వలె, శివుని శిరస్సుపై ఉన్న ప్రకాశవంతమైన చంద్రకళ అనే తామరకాడ (మృణాలం) కొరకు ఆకాశం నుండి ఆయన జటాజూటంలోకి దిగివచ్చినట్లుగా శోభిస్తోంది. చంద్రుని ఆభరణంగా ధరించిన ఆ శివుడు మీకు శుభాలను కలిగించుగాక!

40. చత్వారింశత్ శ్లోకము

శ్రేయాంసి వో దిశతు యస్య సితామ్రశుభ్రా విభ్రాజతే సురసరిద్వరమౌలిమాలా |

ఊర్ధ్వేక్షణజ్వలనతాపవిలీయమానచంద్రామృతప్రవితతామృతవాహినీవ ॥ ౪౦ ॥

తాత్పర్యం:

తెల్లని మేఘంలా ప్రకాశించే ఆకాశగంగ శివుని శిరస్సుపై శోభిస్తోంది. అది శివుని నొసటి కంటి (ఫాలాక్షం) మంటల వేడికి పైన ఉన్న చంద్రుని అమృతం కరిగి ప్రవహిస్తున్న అమృత నదిలా అనిపిస్తోంది. అటువంటి శివుడు మీకు సమస్త శ్రేయస్సులను ప్రసాదించుగాక!



41. ఏకచత్వారింశత్ శ్లోకము

కుసుమశరవిదాసే నగరాజస్య పుత్ర్యాః కృతతలవలయస్య క్ష్మాగతాయాధమేకమ్ |

నిజమివ శశిఖండం యాచమానస్య శంభోర్భవతు సహ వినోదం కాంతా కౌతుకాయ ॥ ౪౧ ॥

తాత్పర్యం:

మన్మథుని బాణానికి గురైన పార్వతీదేవి (నగరాజపుత్రి) నిలబడి కాలి బొటనవేలితో నేలపై గీతలు గీస్తుండగా, ఆ నేలపై ప్రతిబింబించిన తలపై ఉన్న చంద్రకళను చూసి, తన చంద్రవంకను తాను తిరిగి ఇమ్మని కోరుతూ ఆమెతో సరస సంభాషణ / వినోదంలో మునిగిన శంభుని కౌతుకం మీకు శుభాలను కలిగించుగాక!

42. ద్వాచత్వారింశత్ శ్లోకము

కథయ కథమేషా మేనయా విప్రదత్తా శివ శివ గిరిపుత్రీ వృద్ధకాపాలికాయ |

ఇతి వదతి పురస్తాద్ భీతిమండలే సిద్ధిలేశవ్యయకృతవరవేషః పాతు వః శ్రీమహేశః ॥ ౪౨ ॥

తాత్పర్యం:

"అయ్యో! మేనాదేవి తన కూతురైన గిరిజను ఒక వృద్ధ కాపాలికునికి ఇచ్చి మోసపోయిందేంటి?" అని అందరూ భయపడుతుండగా, తన వద్దనున్న కొద్దిపాటి సిద్ధిశక్తితో అత్యంత సుందరమైన రూపం దాల్చి అందరినీ ఆశ్చర్యపరచిన ఆ శ్రీమహేశ్వరుడు మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

43. త్రయోచత్వారింశత్ శ్లోకము

అరుణనయనమనున్నమితాధరం సుతను శశినః కృష్టా కాంతిః కరోతు న తే ఆననమ్ |

కృతమనునయైః కోపోఽయం తే మనస్విని వర్ధతామితి గదితోఽలింగితో దేవ్యా శివాయ శివోఽస్తు ॥ ౪౩ ॥

తాత్పర్యం:

ప్రణయ కోపంతో కళ్లు ఎర్రజేసి, పెదవి విరిచిన పార్వతీదేవితో శివుడు సరసంగా "కోపగించుకున్న ఓ సుందరీ! నీ కోపాన్ని తగ్గించుకోవద్దు, ఇంకా పెంచుకో!" అని వేళాకోళం చేయగా, దానికి పొంగిపోయిన దేవి ఆయనను గాఢంగా ఆలింగనం చేసుకుంది. ఆ శివుడు మీకు శ్రేయస్సును చేకూర్చుగాక!

44. చతుశ్చత్వారింశత్ శ్లోకము

ప్రణయకుపితాం దృష్ట్వా దేవీం ససంభ్రమవిస్మితః త్రిభువనగురుర్భీత్యా సద్యః ప్రణామపరోఽభవత్ |

నమితశిరసో గంగాం వీక్ష్య తయా చరణాహతశ్శివోఽవతు భవతః స్మేరైః సైతద్విలక్షమవస్థితమ్ ॥ ౪౪ ॥

తాత్పర్యం:

ప్రణయ కోపంతో ఉన్న పార్వతిని చూసి త్రిలోక గురువైన శివుడు భయంతో వెంటనే ఆమె పాదాలకు నమస్కరించాడు. కానీ అలా తల వంచినప్పుడు ఆయన జటాజూటంలో ఉన్న గంగాదేవి పార్వతికి కనిపించింది. దానికి మరింత కోపగించిన పార్వతి ఆయనను కాలితో తన్నింది. ఆ స్థితిలో సిగ్గుపడి చిరునవ్వు చిందించిన శివుడు మిమ్మల్ని కాపాడుగాక!

45. పంచచత్వారింశత్ శ్లోకము

కత్థైవాంశుకమృగయా భిషక్ నీలకంఠః ప్రియేఽహం కేకామేకాం కురు పశుపతిర్నైవ దృశ్యే విషాణే |

స్థాణుర్ముగ్ధే న వదంతి తరుం జీవితేశః శివాయై గచ్ఛాటవీమితి హతోత్తరః పాతు వశ్చంద్రచూడః ॥ ౪౫ ॥

తాత్పర్యం:

పార్వతీదేవి తలుపు వేసుకోగా, శివుడు తలుపు తడుతూ చెప్పే పేర్లకు ఆమె చమత్కారంగా సమాధానమిచ్చింది:

శివుడు: "నేను నీలకంఠుడను" → పార్వతి: "అయితే ఒక నెమలి కూత కూయు (నెమలికి నీలకంఠమని పేరు)"

శివుడు: "నేను పశుపతిని" → పార్వతి: "నాకు కొమ్ములు కనిపించడం లేదుగా!"

శివుడు: "నేను స్థాణువును" → పార్వతి: "చెట్లు మాట్లాడవు కదా!"

శివుడు: "నేను శివాయా (పార్వతి) జీవితేశుడను" → పార్వతి: "అయితే అడవికి వెళ్లు (నక్కకు కూడా శివ అని పేరు)".

ఈ విధంగా పార్వతి చమత్కార సమాధానాలకు సమాధానం లేక నిశ్చేష్టుడైన చంద్రచూడుడు (శివుడు) మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

46. షట్చత్వారింశత్ శ్లోకము

వందే దేవం జలధిశయనం దేవతాసార్వభౌమం వ్యాసప్రోక్తా భువనవిదితా యస్య మహాత్మ్యవాహాః |

భూషా పేటీ సుమనసేధరః పుష్కరః పుష్పవాటీ శాటీపాలాః శతమంబ ముంబాశ్చందనదుర్మనోభూః ॥ ౪౬ ॥

తాత్పర్యం:

దేవతా చక్రవర్తి, సముద్రంలో శయనించే శ్రీమహావిష్ణువు వ్యాస మహర్షిచే లోక ప్రసిద్ధంగా పొగడబడిన దివ్య మహిమలు గలవాడు. సకల దేవతలు, లక్ష్మీదేవి, బ్రహ్మ మొదలైన వారు ఎల్లప్పుడూ సేవించే ఆ పరమాత్మ రూపంలో శోభించే దేవదేవునికి వందనములు.

47. సప్తచత్వారింశత్ శ్లోకము

దివ్యన్మౌలిత్రిదశపరిషజ్జీవనీయేన ధామ్నా పశ్యద్గాలవలభితకరప్రాణతా కంకణేన |

వామాంగేన స్ఫుటమభిదధన్మాన్మథీం బ్రహ్మవిద్యాం జీయాదోజస్విపురయువతీపత్రవల్లీలవిత్రమ్ ॥ ౪౭ ॥

తాత్పర్యం:

దేవతలచే పూజించబడే దివ్యమైన కంఠకాంతితో, ప్రకాశించే సర్ప కంకణాలతో శోభిస్తూ, తన ఎడమ శరీర భాగమైన పార్వతీదేవి ద్వారా మన్మథుని వెల్గులను, పరబ్రహ్మ విద్యను ఏకకాలంలో ప్రకటించే ఆ తేజోమయుడైన పరమశివుడు జయించుగాక!

48. అష్టచత్వారింశత్ శ్లోకము

చ్యుతామిందోర్బింబాద్రతికలహభంగాచ్చ వలయే ద్వయం చక్రీకృత్య ప్రసరితముఖీ శేషతనయా |

అవోచదధః పశ్యేత్యవతు స శివః సా చ గిరిజా స చ క్రీడాచంద్రో దశనకిరణాపూరితతనుః ॥ ౪౮ ॥

తాత్పర్యం:

ప్రణయ కలహంలో శివుని తలపై ఉన్న చంద్రుడి బింబము మరియు పార్వతి చేతి గాజు జారిపడగా, వాటిని కలపడానికి ప్రయత్నిస్తూ "క్రింద చూడు" అని చెప్పిన ఆ దృశ్యం, ఆ శివుడు, పార్వతీదేవి, మరియు వారి దంతకాంతులతో మెరిసే ఆ క్రీడా చంద్రుడు అందరూ కలిసి మనలను రక్షించుగాక!

49. ఏకోనపంచాశత్ శ్లోకము

నమస్తుభ్యం దేవాసురముకుటమాణిక్యకిరణప్రణాలీసంభేదస్నపితచరణాయ స్మరజితే |

మహాకల్పస్వాహాకృతభువనచక్రేఽపి నయనే నిరుద్ధభూయస్తత్ప్రసరమివ కామముత్సృజతే ॥ ౪౯ ॥

తాత్పర్యం:

దేవాసురుల మకుటాలలోని మాణిక్య కాంతులనే ప్రవాహంలో కడగబడిన పాదాలు గలవాడు, మన్మథుని జయించినవాడు, యుగాంతంలో సమస్త లోకాలను దహించే మూడవ కంటిని కలిగి ఉన్నప్పటికీ, మళ్లీ ప్రణయం వైపు దయతో చూసే ఆ శంభునకు నమస్కారములు.

50. పంచాశత్ శ్లోకము

అసోఢ్వా తత్కాలోల్లసదసహభావస్య తపసః కథానాం విశ్రంభేష్వపి చ రసికః శైలదుహితుః |

ప్రమోదం వో దిశ్యాత్కపటబటువేషాపనయనే త్వరాశైథిల్యాభ్యాం యుగపదభియుక్తః స్మరహరః ॥ ౫౦ ॥

తాత్పర్యం:

పార్వతీదేవి కఠోర తపస్సును పరీక్షించడానికి మాయా బ్రహ్మచారి (కపట బటువు) వేషంలో వచ్చి, ఆ పిమ్మట తన నిజరూపాన్ని ప్రకటించే సమయంలో తొందరపాటు మరియు నిదానములనే రెండు భావాలను ఒకేసారి వ్యక్తపరిచిన ఆ మన్మథహరుడైన శివుడు మీకు అత్యంత ఆనందాన్ని ప్రసాదించుగాక!



51. ఏకపంచాశత్ శ్లోకము

సహస్రాస్యో నాగః ప్రభురపి మతః పంచవదనః

షడాస్యః కాన్తేకస్తనయ ఇతరో వారణముఖః |

సదా భైక్ష్యం శశ్వత్ప్రభవతు కథం వర్తనమితి

శ్వసంత్యాం పార్వత్యామథ జయతి శంభోః స్మితముఖమ్ ॥ ౫౧ ॥

తాత్పర్యం:

"ఇంటిని నడిపించే నాథుడైన శేషనాగునికి వేయి నోళ్లు, నిత్యం ఇంట్లో ఉండే భర్తకైతే ఐదు నోళ్లు (పంచముఖాలు), పెద్ద కొడుకైన కుమారస్వామికేమో ఆరు నోళ్లు (షణ్ముఖుడు), రెండవ కుమారుడైన వినాయకుడికేమో ఏనుగు ముఖము (అపారమైన ఆహారం కావాలి). మనకేమో నిత్యం భిక్షాటనయే ఆధారం! ఇలాంటి పరిస్థితిలో మన కుటుంబ పోషణ ఎలా సాగుతుంది స్వామీ?" అని పార్వతీదేవి నిట్టూరుస్తూ చింతిస్తుండగా, అది విని మందహాసంచేసే శంభుని చిరునవ్వు ముఖం జయించుగాక!

52. ద్వాపంచాశత్ శ్లోకము

మౌనాదస్తమితైవ చాటుభణితిః స్రస్తైకహస్తాగ్రతో

దూరేఽప్యంజలిబంధనం ప్రణమనం స్తబ్దార్థమూర్ధ్నః కుతః |

ఇత్థం సంఘటితైకవిగ్రహతయా వ్యగ్రో గిరిగ్రామణీ-

ర్జాయాజాతరుషం జయత్యనునయన్దేవస్త్రిలోకీగురుః ॥ ౫౨ ॥

తాత్పర్యం:

అర్ధనారీశ్వర రూపంలో ఉండటం వల్ల శివునికి ప్రణయ కలహంలో ఉన్న పార్వతిని బుజ్జగించడం చాలా ఇబ్బందిగా మారింది. ఆమెతో తీపి మాటలు చెబుదామంటే నోరు మౌనంతో ఉండిపోతోంది; ఆమెను ప్రసన్నం చేసుకోవడానికి నమస్కరిద్దామంటే ఒకే శరీరంలో ఉన్నందున చేతులు దోసిలిగా కలవడం లేదు, శిరస్సు వంచడానికి వీలుకావడం లేదు. అట్టి స్థితిలో త్రిలోక గురువైన శివుడు తన సగం శరీరంలోనే ఉన్న పార్వతి కోపాన్ని తగ్గించడానికి అనునయించే ఆ అపూర్వ లీల జయించుగాక!

53. త్రిపంచాశత్ శ్లోకము

యస్మిన్బుద్బుదసంచరా ఇవ బహుబ్రహ్మాండఖండాః క్వచిత్

భాంతి క్వాపి చ సీకరా ఇవ విరించాద్యాః స్ఫురంతి శ్రమాత్ |

చిద్రూపా లహరీవ విశ్వజననీ శక్తిః క్వచిద్ద్యోతతే

స్వానందామృతనిర్భరం శివమహాపాథోనిధిం తం నుమః ॥ ౫౩ ॥

తాత్పర్యం:

ఏ అనంతమైన శివతత్త్వమనే మహా సముద్రంలో అనేక బ్రహ్మాండాలు నీటి బుడగల వలె భాసిస్తుంటాయో, బ్రహ్మ మొదలైన దేవతలు నీటి బిందువుల వలె ప్రకాశిస్తారో, మరియు జగన్మాతయైన చిచ్ఛక్తి (పార్వతి) అలల వలె వ్యక్తమవుతుందో – అటువంటి ఆత్మానందామృత పరిపూర్ణుడైన ఆ శివ మహా సముద్రానికి (పరమశివునికి) నమస్కరిస్తున్నాము.

54. చతుఃపంచాశత్ శ్లోకము

కల్పాంతే శమితత్రివిక్రమమహాకంకాలబద్ధస్ఫురచ్ఛేషద్యూతనాసాహపాణినఖరశ్రోత్రాదికోలామిషః |

విశ్వైకార్ణవతావిశేషముదితో తౌ మత్స్యకూర్మావుభౌ

కర్షన్ ధీవరతాం గतः స తు సతాం మోహం హరేద్ భైరవః ॥ ౫౪ ॥

తాత్పర్యం:

ప్రళయకాలంలో మహావిష్ణువు ధరించిన త్రివిక్రమ (నృసింహ), వరాహ, మత్స్య, కూర్మాది అవతారాల రూపాలను, అహంకారాన్ని శమింపజేసి, సమస్త జగత్తు ఏకార్ణవంగా మారినప్పుడు ఒక జాలరి (చేపలు పట్టేవాడు) వలె లీలగా వ్యవహరించి సంహారలీలను నెరపేరిచే ఆ మహాభైరవుడు సజ్జనుల మోహాన్ని నశింపజేయుగాక!

55. పంచపంచాశత్ శ్లోకము

భీతిర్నాస్తి భుజంగపుంగవవిషాత్ప్రీతిర్న చంద్రామృతాత్

నాశౌచం హి కపాలదామలులనాచ్ఛౌచం న గంగాజలాత్ |

నోద్వేగశ్చితిభస్మనా న చ సుఖం గౌరీస్తనాలింగనాత్

ఆత్మారామతయా హితాహితసమః స్వస్థో హరః పాతు వః ॥ ౫౫ ॥

తాత్పర్యం:

సర్పరాజైన వాసుకి విషానికి భయపడనివాడు, తలపై ఉన్న చంద్రుని అమృతానికి సంతోషించనివాడు, శవాల కపాల మాలలు ధరించినప్పటికీ అపవిత్రత పొందనివాడు, గంగాజలం చేత ప్రత్యేకంగా పవిత్రతను ఆశించనివాడు, శ్మశాన భస్మము వలన ఉద్వేగం చెందనివాడు, గౌరీదేవి ఆలింగనం వలన లౌకిక సుఖాలను వెతకనివాడు... నిత్యం ఆత్మానందంలో నిమగ్నుడై, ప్రియాప్రియాలకు అతీతుడైన ఆ స్వస్థుడైన హరుడు (శివుడు) మిమ్మల్ని కాపాడుగాక!

56. షట్పంచాశత్ శ్లోకము

వేదాంతేషు యమాహురేకపురుషం వ్యాప్య స్థితం రోదసీ

యస్మిన్నీశ్వర ఇత్యనన్యవిషయః శబ్దో యథార్థాక్షరః |

అంతర్యశ్చ ముముక్షుభిర్నియమితప్రాణాదిభిర్మృగ్యతే

స స్థాణుః స్థిరభక్తియోగసులభో నిఃశ్రేయసాయాస్తు వః ॥ ౫౬ ॥

(ఇది కాళిదాసు మహాకవి "విక్రమోర్వశీయ" నాటక మంగళాచరణ శ్లోకము)

తాత్పర్యం:

వేదాంతాల యందు ఏకైక పరమపురుషుడని, భూమ్యాకాశాలను నిండి ఉన్నవాడని దేనిని కీర్తిస్తారో; ఎవరి యందు 'ఈశ్వరుడు' అనే పదం సంపూర్ణంగా సరిపోతుందో; ప్రాణాయామాది యమాల ద్వారా ముముక్షువులు (మోక్షాన్ని కోరేవారు) ఎవరిని హృదయకమలంలో అన్వేషిస్తారో; స్థిరమైన భక్తియోగం చేత లభించే ఆ స్థాణువు (శివుడు) మీకు శాశ్వత మోక్షాన్ని (నిఃశ్రేయస్సును) ప్రసాదించుగాక!

57. సప్తపంచాశత్ శ్లోకము

ఆనందశ్లథితాః సమాధిషు ముఖే గౌర్యా విలాసోల్లసాః

సభ్రాంతాః క్షణముద్భటాః క్షణమథ స్మేరా నిజే వైకృతే |

క్రూరాః కృష్టశరాసనే మనసిజే దగ్ధే ఘృణాకూణితాః

తత్కాంతారుదితేఽశ్రుపూరతరలా ఈశస్య దృష్ట్యః పాంతు వః ॥ ౫౭ ॥

తాత్పర్యం:

సమాధి స్థితిలో ఆనందంలో తేలియాడేవి, గౌరీదేవి ముఖాన్ని చూస్తున్నప్పుడు అనురాగ విలాసాలతో మెరిసేవి, భస్మాంగరాగ వైపరీత్యం చూసి తమలో తామే నవ్వుకునేవి, బాణాన్ని ఎక్కుపెట్టిన మన్మథునిపై క్రోధంతో మండిపడేవి, మన్మథుడు దగ్ధమయ్యాక ఆయన భార్య రతీదేవి విలాపానికి దయతో/కరుణతో అశ్రువులతో నిండిపోయేవి... ఐన పరమేశ్వరుని నయనాలు (చూపులు) మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

58. అష్టపంచాశత్ శ్లోకము

స్వర్భానుః సురవర్త్మనానుసరతి గ్రాసాభిలాషాదసౌ

ఇందోరిందుముఖి ప్రసర్పతి కిముత భ్రాంత్యా భవత్యా ముఖమ్ |

ఇత్థం నాథగిరా నభోర్పితదృశో వక్త్రే భవాన్యా భృశం

మానిన్యాః కృతచుంబనస్త్రినయనస్తాదిష్టసిద్ధ్యై సతామ్ ॥ ౫౮ ॥

తాత్పర్యం:

"ఓ ఇందుముఖీ! రాహువు ఆకాశంలో చంద్రుడిని మింగడానికి వస్తున్నాడా? లేక భ్రాంతితో నీ చంద్రబింబం వంటి ముఖాన్ని మింగడానికి వస్తున్నాడా?" అని శివుడు చమత్కారంగా అనగానే, పార్వతీదేవి ఆకాశం వైపు చూసింది. అలా ఆమె ఆకాశం వైపు చూస్తున్న సమయాన్ని ఆసరాగా చేసుకుని, ప్రణయ కోపంతో ఉన్న ఆమె ముఖాన్ని చుంబించిన ఆ త్రినేత్రుడు సజ్జనుల ఇష్టసిద్ధులను నెరవేర్చుగాక!

59. నవపంచాశత్ శ్లోకము

విష్ణోరాగమనం నిశమ్య సహసా కృత్వా ఫణీంద్రం గుణమ్

కౌపీనం పరిధాయ చర్మ కరిణః శంభౌ పురో ధావతి |

దృష్ట్వా విష్ణుమథో సకంపహృదయః సర్పోఽపతద్భూతలే

కృత్తిర్విస్ఖలితా హ్రియా నతముఖో నగ్నో హరః పాతు వః ॥ ౫౯ ॥

తాత్పర్యం:

శ్రీమహావిష్ణువు వస్తున్నాడని విని, శివుడు తొందరపడి నాగేంద్రుడినే మొలత్రాడుగా (మొలనూలుగా) చేసుకొని గజచర్మాన్ని (ఏనుగు తోలును) కౌపీనంగా కట్టుకోవడానికి పరిగెత్తాడు. అయితే ఎదురుగా ఉన్న విష్ణువును చూసి భయపడి ఆ పాము జారి కింద పడింది, దానితో గజచర్మం ఊడిపోయి శివుడు దిగంబరుడయ్యాడు. ఆ సమయాన సిగ్గుతో తలవంచుకున్న ఆ నగ్న హరుడు (శివుడు) మిమ్మల్ని కాపాడుగాక!

60. షష్టితమ శ్లోకము

భస్మాంధోరగఫూత్కృతిస్ఫుటభవద్భాలస్థవైశ్వానర-

జ్వాలాఖిన్నసుధాంశుమండలగలత్పీయూషధారారసైః |

సంజీవద్విపచర్మగర్జితభయభ్రమ్యద్వృషాకర్షణ-

వ్యాసక్తః సహసాద్రిజోపహసితో నగ్నో హరః పాతు వః ॥ ౬౦ ॥

తాత్పర్యం:

పాము ఫూత్కారాల వేడికి శివుని నొసటి కంటి మంటలు ప్రజ్వరిల్లి, దానితో తలపై ఉన్న చంద్రుని నుండి అమృతం కారింది. ఆ అమృతం పడటంతో శివుడు కప్పుకున్న ఏనుగు తోలు (గజాసురుడు) మళ్లీ ప్రాణం పోసుకొని గర్జించడం మొదలుపెట్టింది. ఆ గర్జనకు భయపడి శివుని వాహనమైన నంది పారిపోతుండగా, దాన్ని పట్టుకోవడానికి పరిగెత్తే క్రమంలో శివుని వస్త్రం జారిపోయింది. ఇది చూసి పార్వతీదేవి నవ్వుకోగా, ఆ నగ్న శివుడు మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!


61. ఏకషష్టితమ శ్లోకము

ఏకోఽంతే ద్విసమస్త్రిలోచన ఇతి ఖ్యా తశ్చతుర్భిః స్తుతో

వేదైః పంచముఖః షడాననపితా సప్తర్షిభిర్వందితః |

అష్టాంగో నవతుల్య ఆమరగణే వాసో దశాశా దధత్

స్వశ్చైకాదశ సోఽవతాన్న విజితో యో ద్వాదశాత్మాశుభిః ॥ ౬౧ ॥

తాత్పర్యం:

ప్రళయాంతంలో ఒకే ఒక్కడుగా నిలిచేవాడు (1), రెండు సమ భాగాల శరీరం (అర్ధనారీశ్వరం) గలవాడు (2), ముక్కంటి (3), నాలుగు వేదాలచే స్తుతించబడినవాడు (4), ఐదు ముఖాలు గలవాడు (5), షణ్ముఖునికి తండ్రి (6), సప్తర్షులచే వందనం చేయబడినవాడు (7), అష్టమూర్తి (8), నవగ్రహాల/దేవతల వలె ప్రకాశించేవాడు (9), పది దిక్కులనే వస్త్రాలుగా ధరించినవాడు (10), ఏకాదశ రుద్ర రూపాలు గలవాడు (11), ద్వాదశాదిత్యులచే/ద్వాదశ జ్యోతిర్లింగ స్వరూపంతో పాపాలకు లొంగనివాడు (12) అయిన ఆ పరమశివుడు మనలను రక్షించుగాక!

62. ద్వాషష్టితమ శ్లోకము

లీలాద్యూతజితా కలాధరకలా మౌలౌ దృఢం కీలితా

స్వీకర్తుం యుగమున్నమయ్య భుజయోర్విశ్లేషయంత్యాస్తదా |

పార్వత్యాః కుచకుంభపార్శ్వయుగలే సప్రేమదత్తేక్షణః

కోలక్షేపణమిందుమోచనవిధౌ దేవః స నో రక్షతు ॥ ౬౨ ॥

తాత్పర్యం:

పార్వతీదేవితో జూదం (పాచికలాట) ఆడి ఓడిపోయిన శివుడు, తన తలపై ఉన్న చంద్రకళను పందెంగా ఆమెకు ఇవ్వవలసి వచ్చింది. పార్వతి ఆ చంద్రకళను తీసుకోవడానికి తన రెండు చేతులనూ పైకెత్తినప్పుడు, ప్రణయానురాగంతో ఆమె కుచకుంభాల వైపు చూస్తూ, పాచికల వేతను/చంద్రుడి విడుదల విధానాన్ని వాయిదా వేస్తున్న ఆ పరమేశ్వరుడు మనలను కాపాడుగాక!

63. త్రిషష్టితమ శ్లోకము

నృత్యాలేపనభూషితః ప్రవిలసన్నేత్రాగ్నిదీపాంకురః

కంటే పన్నగపుష్పదామసుభగో గంగాజలేనాపూరితః |

ఈషత్తామ్రజటాగ్రపల్లవయుతో న్యస్తో జగన్మండపే

అముర్మంగళకుంభతాముపగతో భూయాత్సతాం శ్రేయసే ॥ ౬౩ ॥

తాత్పర్యం:

నాట్యభంగిమలతో, విభూతి అలందలతో, నొసటి కంటి మంటలనే దీపపు కాంతులతో, కంఠంలో సర్పమనే పూలమాలతో, శీర్షంపై గంగాజలంతో, లేత ఎర్రని జటాజూటమనే చిగుళ్లతో శోభిస్తూ ఈ జగత్తు అనే మండపంలో ఉంచబడిన మంగళ కలశం వలె భాసించే ఆ పరమశివుడు సజ్జనులకు సకల శ్రేయస్సులను ప్రసాదించుగాక!

64. చతుఃషష్టితమ శ్లోకము

మల్లీమాల్యాధియా సుధాకరకలాం కంటే శ్రియా కజ్జల-

భ్రాంత్యా మాలవిలోచనానలశిఖాం సిందూరపూరాగయా |

కైలాసే ప్రతిబింబితాత్మవపుషో గృహ్ణన్ హసంత్యా ముహుః

పార్వత్యాః ప్రతికర్మకర్మణి చిరం ముగ్ధో హరః పాతు వః ॥ ౬౪ ॥

తాత్పర్యం:

కైలాసంలో పార్వతీదేవి శృంగారభూషణాలు ధరిస్తున్నప్పుడు, పక్కనే ఉన్న శివుని దివ్య శరీర ప్రతిబింబాన్ని చూసి ఆశ్చర్యపోయింది—తలపై చంద్రుడిని మల్లెపూల మాల అనుకొని, కంఠంలోని నల్లని విషాన్ని కాటుక అనుకొని, నొసటి కంటి మంటను సిందూర తిలకం అనుకొని పొరబడింది. దానికి నవ్వుకుంటున్న పార్వతిని చూసి మురిసిపోయే ఆ హరుడు (శివుడు) మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

65. పంచషష్టితమ శ్లోకము

దాసేఽహం పరిరంభణాని కితవ ద్యూతే జితాని త్వయా

వైరం వేహి యతః కృతం గతమహోరాత్రాణి తత్రావధిః |

ఇత్యుక్తః శివయా నిశాదివసకృ జ్జ్యోతిర్మయాక్షిద్వయ-

ద్రాగోన్మేషనిమేషకోటిఘటనావ్యగ్రో హరః పాతు వః ॥ ౬౫ ॥

తాత్పర్యం:

"ఓ కపటీ! జూదంలో నువ్వు గెలుచుకున్న ఆలింగనాలను నాకు ఇచ్చేయి. మనం పెట్టుకున్న రాత్రింబవళ్ల గడువు తీరిపోయింది" అని పార్వతి అనగా, శివుడు సూర్యచంద్రులనే తన నేత్రాలను వేగంగా మూస్తూ తెరుస్తూ (నిమేష-ఉన్మేషాల ద్వారా) రాత్రింబవళ్లను క్షణాల్లో సృష్టిస్తూ చమత్కరించాడు. అట్టి లీలా వినోదుడైన హరుడు మిమ్మల్ని కాపాడుగాక!

66. షట్షష్టితమ శ్లోకము

మౌలౌ కిం ను మహేశ మానిని జలం కిం వీచిరమ్భోరుహం

కిం నీలాలికవేణికా మధుకరీ కిం భ్రూలతా వీచికా |

కిం నేత్రే శఫరౌ కిము స్తనయుగం ప్రేంఖద్విహంగద్వయం

సాశంకామితి వంచయన్ గిరిసుతాం గంగాధరః పాతు వః ॥ ౬౬ ॥

తాత్పర్యం:

జటాజూటంలో దాచిన గంగాదేవిని చూసి పార్వతి అనుమానంతో ప్రశ్నించగా శివుడు సమర్థించుకున్న చమత్కార సంభాషణ:

పార్వతి: "నీ తలపై ఉన్నది ఏమిటి?" → శివుడు: "జలము (నీరు)"

పార్వతి: "మరి ఆ అలలు, తామరపూవు ఏమిటి?" → శివుడు: "అది నీటి అల, ఆ పైన వాలిన నల్లని తుమ్మెద"

పార్వతి: "మరి ఆ కళ్లు, స్తనాలు ఏమిటి?" → శివుడు: "అవి నీటిలో ఈదే చేపలు, జంట పక్షులు ( చక్రవాకాలు )".

ఈ విధంగా చమత్కారంగా గిరిజను సమాధానపరచిన ఆ గంగాధరుడు మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

67. సప్తషష్టితమ శ్లోకము

దేవ్యాః ప్రా పరిరంభణే కిల కరౌ ద్వౌ ద్వౌ పునస్తత్కరౌ

గ్రహీతుం తన్ముఖమున్ముఖం రచయితుం ద్వౌ చాధరాస్వాదనే |

ద్వౌ నేత్రాంతపలాలకాపనయనే మోక్తుం చ నీవీం దృఢాం

ద్వావిత్థం విఫలీకృతాఖిలకరః పాయాత్స వః శంకరః ॥ ౬౭ ॥

తాత్పర్యం:

పార్వతీదేవిని ఆలింగనం చేసుకోవడానికి రెండు చేతులు, ఆమె చేతులను పట్టుకోవడానికి రెండు, ఆమె ముఖాన్ని పైకెత్తి పెదవులను ఆస్వాదించడానికి రెండు, ఆమె కళ్లపై పడుతున్న కురులను పక్కకు జరపడానికి రెండు, నడుము వస్త్రాన్ని విప్పడానికి రెండు... ఇలా పది చేతులు ఒకేసారి అవసరమై, కేవలం రెండు చేతులు మాత్రమే ఉండటంతో తన్మయత్వంతో ఇబ్బందిపడిన ఆ శంకరుడు మిమ్మల్ని కాపాడుగాక!

68. అష్టషష్టితమ శ్లోకము

న క్రోధః క్రియతాం ప్రియే స తు భవన్మౌలిస్థగంగాధరే

ముగ్ధే మానమపూజితం త్యాజ కృతం యుష్మన్నియోగద్వయమ్ |

వక్త్రే శ్లేషమముం నిరాకురు కదాశ్లిష్టోఽసి వాచా మయా

వామాంగేన ఇతి హృతోత్తరః స్మరహరః స్మేరాననః పాతు వః ॥ ౬౮ ॥

తాత్పర్యం:

పార్వతీదేవి ప్రణయ కోపంతో మాట్లాడకుండా ఉంటే శివుడు బుజ్జగించాడు:

శివుడు: "కోపగించుకోవద్దు ప్రియా!" → పార్వతి: "నీ తలపై ఉన్న గంగపై చూపు ఆ కోపాన్ని!"

శివుడు: "నా మాట విను, ఈ కోపాన్ని వదిలేయ్" → పార్వతి: "నువ్వు నా మాటలనే తోసిపుచ్చావుగా!"

శివుడు: "నన్ను ఆలింగనం చేసుకో" → పార్వతి: "నేను మాట్లాడకపోయినా నన్ను నీ శరీరంలో సగభాగంగా (అర్ధనారీశ్వరుడిగా) ఎప్పుడూ ఆలింగనం చేసుకునే ఉన్నావుగా!"

ఈ విధంగా పార్వతి చమత్కార సమాధానాలకు నోరుమెదపలేక మందహాసం చేసిన ఆ స్మరహరుడు (శివుడు) మిమ్మల్ని కాపాడుగాక!

69. ఏకోనసప్తతితమ శ్లోకము

అంగం యేన రథీకృతం నయనయోర్యుగ్మం రథాంగీకృతం

పత్రం యస్య రథో కరః సారథికృతః శ్వాసాస్తరంగీకృతాః |

కోదండీకృతమాత్మవీర్యమచిరాన్మౌర్వీకృతం భూషణం

వామాంగం విశిఖీకృతం దిశతు నః క్షేమం స ధన్వీ పుమాన్ ॥ ౬ తొ ॥

తాత్పర్యం:

త్రిపుర సంహార సమయంలో భూమినే రథంగా, సూర్యచంద్రులనే చక్రాలుగా, బ్రహ్మదేవుడినే సారథిగా, వేదాలనే గుర్రాలుగా, మేరు పర్వతాన్ని ధనుస్సుగా, వాసుకి అనే సర్పభూషణాన్నే నారిగా (తాడుగా), విష్ణుమూర్తిని/అగ్నిని బాణంగా చేసుకొని విజయం సాధించిన ఆ మహా ధనుర్ధరుడైన పరమశివుడు మనకు సకల క్షేమాలను ప్రసాదించుగాక!

70. సప్తతితమ శ్లోకము

నృత్యారంభరసత్రసద్గిరిసుతారిక్తార్థసంపూర్తయే

నిర్వ్యూఢభ్రమివిభ్రమాయ జగతామీశాయ తుభ్యం నమః |

పశ్యద్భిర్ధనదాచ్యుతాంబుజభవచ్ఛేషాదిభిస్తాదృశం

భ్రమంత్భిర్దిశాం ఘూర్ణమాననయనైః శాంతోఽపి న శ్రద్ధధే ॥ ౭౦ ॥

తాత్పర్యం:

శివుని తాండవ నృత్య వేగానికి పార్వతీదేవి భయపడగా, ఆ నృత్య భ్రమణంలో (గుండ్రంగా తిరిగే వేగంలో) సమస్త జగత్తును, దిక్కులను భ్రమింపజేసిన ఆ పరమేశ్వరునికి నమస్కారము. ఆ నృత్యాన్ని చూస్తున్న కుబేరుడు, విష్ణువు, బ్రహ్మ, శేషనాగు మొదలైనవారు కూడా కళ్లు తిరిగి తలలు తిరుగుతుండటంతో, నృత్యం ముగిసిన తర్వాత కూడా అది ఆగలేదని భావించారు. అట్టి అద్భుత నటరాజునకు ప్రణామములు.


71. ఏకసప్తతితమ శ్లోకము

ఉద్దామభ్రమివేగవిస్తృతజటావల్లీప్రణాలీపతత్-

స్వర్గంగాజలదిండికావలయితాన్నీ య తత్పింజరమ్ |

సన్నాన్యద్భుజదండపక్షపటలద్వంద్వేన హంసాయితః

త్రైలోక్యవ్యయనాటికానటనటః స్వామీ జగత్త్రాయతామ్ ॥ ౭౧ ॥

తాత్పర్యం:

ప్రళయకాల తాండవంలో వేగంగా గుండ్రంగా తిరగడం వల్ల వ్యాపించిన జటాజూటమనే తీగల ప్రవాహం నుండి జారే ఆకాశగంగా జలాల నూరుగు (దిండిక) చేత తెల్లనైన పంజరం లాంటి రూపంలో, తన భుజదండాలనే రెక్కల సమూహంతో రాజహంస వలె శోభిస్తూ, ముల్లోకాల ప్రళయమనే నాటకంలో నాట్యమాడే ఆ నటనటుడు (శివుడు) జగత్తును రక్షించుగాక!

72. ద్వాసప్తతితమ శ్లోకము

యన్నాట్యభ్రమిఘూర్ణమానవసుధాచక్రాధిరూఢే భృశం

మేరౌ పార్శ్వనివాసివాసరనిశాచిత్రే పరిభ్రామ్యతి |

తైజస్యస్తడితో భవంతు శతశో దృష్టా హి తాస్తాః కథం

తామస్యోఽపి స వః పునాతు జగతామంత్యేష్టియజ్వా విభుః ॥ ౭౨ ॥

తాత్పర్యం:

ఎవని తాండవ వేగానికి భూమండలంతో పాటు మేరు పర్వతం కూడా వేగంగా తిరగడం వల్ల, దానికి ఇరువైపులా ఉండే రేయింబవళ్లు ఆశ్చర్యకరంగా మారిపోతున్నాయో... ప్రళయాగ్ని కాంతులనే వందలాది మెరుపులతో విరాజిల్లుతూ, సమస్త జగత్తు యొక్క అంత్యేష్టికి యజమాని (యజ్వ) వలె వ్యవహరించే ఆ పరమేశ్వరుడు మిమ్మల్ని పవిత్రులను చేయుగాక!

73. త్రయస్సప్తతితమ శ్లోకము

తత్కాలోద్ధటరాసటీవిజృంభణరవాదాసాదివ భ్రశ్యతా

వామార్ధేన తదేకశేషకరణం బిభ్రద్వపుర్భైరవమ్ |

తుల్యం చాస్థిభుజంగభూషణమసౌ భోగీంద్రకాంకాలకైః

విశ్రాణః పరమేశ్వరో విజయతే కల్పాంతకర్మాంతికః ॥ ౭౩ ॥

తాత్పర్యం:

ప్రళయకాలపు భయంకర శబ్దాలకు భయపడి పార్వతీదేవి వైపు ఉన్న ఎడమ సగభాగం దాగిపోగా (కరిగిపోగా), భయంకరమైన ఏకలంబిత భైరవ రూపాన్ని దాల్చి, నాగేంద్రుల ఎముకలు మరియు శవకపాలాలను ఆభరణాలుగా ధరించి, కల్పాంత కార్యాన్ని నెరవేర్చే ఆ పరమేశ్వరుడు జయించుగాక!

74. చతుఃసప్తతితమ శ్లోకము

చంచచ్చంద్రికచంద్రచారుకుసుమో మాయాజటాపల్లవో

దృప్యద్ధారుణదందశూకమణిభిః సత్పంచశాఖాలయః |

స్థాణుర్మే ఫలదో భవత్వతితరాం గౌరీముఖేందుస్రవత్-

పీయూషద్రవదోహదాదివ లభద్కల్పద్రుమత్వ సంపదమ్ ॥ ౭౪ ॥

తాత్పర్యం:

ప్రకాశించే చంద్రవంకయే పూవుగా, జటాజూటమే లేత చిగుళ్లుగా, సర్పాల మణుల కాంతులే కొమ్మలుగా కలిగి ఉన్న శివుడు (స్థాణువు) – పార్వతీదేవి ముఖచంద్రుని నుండి జారే అమృతధారలనే పోషణ (దోహదం) వల్ల కల్పవృక్షం వలె మారి, మనకు సకల కామిత ఫలాలను ప్రసాదించుగాక!

75. పంచసప్తతితమ శ్లోకము

వక్త్రాంభోరుహి విస్మితాః స్తబకితా యక్షోరుహి స్ఫారితాః

శ్రోణీసీమని గుంఫితాశ్చరణయోరక్ష్ణోః పునర్నాస్తృతాః |

పార్వత్యాః ప్రతిగాత్రచిత్రగతయస్తన్వంతు భద్రాణి వో

విద్ధస్యాంతికపుష్పసాయకశరైరీశస్య దృగ్విభ్రమాః ॥ ౭౫ ॥

తాత్పర్యం:

మన్మథుని బాణాలకు గురైన శివుని చూపులు పార్వతీదేవి ముఖపద్మాన్ని చూసి ఆశ్చర్యంలో వికసించి, ఆమె హృదయాన్ని చూసి విస్ఫారితమై, ఆమె నడుము/కటి ప్రదేశంలో స్థిరపడి, ఆమె పాదపద్మాల వద్ద సున్నితంగా ప్రసరిస్తున్నాయి. అలా పార్వతి ప్రతి అంగాన్ని చూస్తూ తన్మయత్వం చెందే పరమేశ్వరుని నేత్ర విభ్రమాలు మీకు శుభాలను కలిగించుగాక!

76. షట్సప్తతితమ శ్లోకము

శైలేంద్రప్రతిపాద్యమానగిరిజాహస్తోపగూఢోల్లసత్-

రోమాంచాదివిసష్ఠులాఖిలవిధివ్యాసంగమంగాకులః |

ఆగత్య తుహినాచలస్య కరయోరిత్యూచివాన్ సస్మితం

శైలాంతఃపురమాతృమండలగణైర్దృష్టోఽవతాద్వః శివః ॥ ౭౬ ॥

తాత్పర్యం:

కల్యాణ సమయంలో హిమవంతుడు పార్వతీదేవి చేతిని శివుని చేతిలో ఉంచినప్పుడు, ఆమె స్పర్శతో ఆనంద రోమాంచాలు కలిగి, శాస్త్రోక్త వివాహ విధులను కూడా మరిచిపోయేంత తన్మయత్వం పొందిన శివుడు, హిమవంతుని వైపు చూసి చిరునవ్వుతో పలికిన దృశ్యాన్ని చూసి అంతఃపుర స్త్రీలు, మాతృగణాలు సంతోషించారు. అట్టి శివుడు మిమ్మల్ని కాపాడుగాక!

77. సప్తసప్తతితమ శ్లోకము

దిక్పాలాత్మసభేవ యస్య విభుతా యస్తత్ర విద్యోతతే

యత్రాముష్య గుణీభవంతి కిరణా రాశేః స్మయామామభూత్ |

యస్తత్పిత్తసుదేషు యోఽస్య హవిషే యస్తస్య జీవాతవే

వోఢా యోఽరుణమేవ మన్మథరిపోస్తాః పాంతు నో మూర్తయః ॥ ౭౭ ॥

తాత్పర్యం:

పృథివి, ఆపస్సు (జలం), తేజస్సు (అగ్ని), వాయువు, ఆకాశము, యజమానుడు (ఆత్మ), సూర్యుడు, చంద్రుడు అనే అష్టమూర్తి స్వరూపాలతో వెలిగిపోతూ, పంచభూతాలను, సమస్త లోక చైతన్యాన్ని శాసించే ఆ మన్మథారియైన శివుని అష్టమూర్తులు మనలను రక్షించుగాక!

78. అష్టసప్తతితమ శ్లోకము

జీర్ణేఽప్యుత్కటకాలకూటగరలే ప్లుష్టే తథా మన్మథే

నీతే భాసురభాలనేత్రతనుతాం కల్పాంతదావానలే |

యః శక్త్యా సమలంకృతోఽపి శశినా శైలాత్మజాం మూర్ధని

ధత్తే కౌతుకరాజనీతినిపుణః పాయాత్స వః శంకరః ॥ ౭౮ ॥

తాత్పర్యం:

భయంకరమైన కాలకూట విషాన్ని జీర్ణించుకున్నవాడు, నొసటి కంటి మంటతో మన్మథుని బూడిద చేసినవాడు, యుగాంత అగ్నిని శమింపజేసినవాడు ఐనప్పటికీ, రాజనీతి నిపుణుడి వలె లీలా వినోదంతో తన తలపై చంద్రవంకను మరియు పార్వతీదేవిని శోభస్కరంగా నిలుపుకున్న ఆ శంకరుడు మిమ్మల్ని కాపాడుగాక!

79. ఏకోనాశీతితమ శ్లోకము

కిం గోత్రం కిము జీవనం కిము ధనం కా జన్మభూః కిం వయః

కిం చారిత్రమముష్య కే సహచరాః కే వంశజాః ప్రాక్తనాః |

కా మాతా జనకః శివస్య క ఇతి ప్రహ్వేణ పృథ్వీభృతా

పృష్టాః సస్మితనమ్రమూకవదనాః సప్తర్షయః పాంతు వః ॥ ౭౯ ॥

తాత్పర్యం:

పార్వతీదేవి తండ్రియైన హిమవంతుడు నమ్రతతో సప్తర్షులను అడిగాడు: "స్వామీ! ఈ శివుని గోత్రమేమిటి? జీవనాధారమేమిటి? ధనమేమిటి? జన్మస్థలమేమిటి? వయస్సేంత? ఆయన చరిత్ర, మిత్రులు, వంశపారంపర్యం, తల్లిదండ్రులు ఎవరు?". ఆ ప్రశ్నకు శివుడు అనాది, అనామకుడు, నిర్గుణ పరబ్రహ్మ అని తెలిసి, సమాధానం చెప్పలేక చిరునవ్వుతో తలలు వంచుకుని మౌనంగా ఉండిపోయిన ఆ సప్తర్షులు మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

80. అశీతితమ శ్లోకము

తాదృక్సప్తసముద్రముద్రితమహీభూభృద్భిరభ్రంకషైః

స్రోతోభిః పరివారితా దిశి దిశి ద్వీపైః సమంతాదయమ్ |

యస్య స్ఫారఫణావలీమణిచయే మజ్జత్కలంకాకృతిః

శేషః సోఽప్యగమద్యదంఘ్రిపదతాం తస్మై నమః శంభవే ॥ ౮౦ ॥

తాత్పర్యం:

ఏడు సముద్రాలతో, ఆకాశాన్ని తాకే పర్వతాలతో, ద్వీపాలతో నిండిన ఈ సమస్త భూగోళాన్ని తన వేయి పడగలపై ఒక చిన్న మచ్చ వలె మోస్తున్న ఆదిశేషుడు కూడా ఏ పరమశివుని పాదాల వద్ద కాలి అందెగా/నూపురంగా మారి సేవించుకుంటున్నాడో, అట్టి మహిమాన్వితుడైన శంభునకు (శివునకు) నమస్కారములు.


81. ఏకాశీతితమ శ్లోకము

తారానాయకశేఖరాయ జగదాధారాయ ధారాధర-

చ్ఛాయాధారకకంధరాయ గిరిజాసంగైకభృంగాయిణే |

నద్యా శేఖరిణే దృశా తిలకినే నారాయణేనాస్త్రిణే

నాగైః కంకణినే నగేన గృహిణే నాథాయ నిత్యం నతిః ॥ ౮౧ ॥

తాత్పర్యం:

నక్షత్రాధిపతియైన చంద్రుడిని శిరోభూషణంగా ధరించినవాడు, సమస్త జగత్తుకు ఆధారమైనవాడు, కాళమేఘం వలె నల్లని కంఠకాంతి గలవాడు, పార్వతీదేవి వైపు చూసే తుమ్మెద వంటివాడు, గంగానదిని తలపై ధరించినవాడు, మూడవ కంటిని తిలకంగా కలిగినవాడు, విష్ణుమూర్తినే బాణంగా ప్రయోగించినవాడు, సర్పాలను కంకణాలుగా ధరించినవాడు, హిమవంతుని కుమార్తెకు నాథుడైన ఆ పరమశివునికి నిత్యం నమస్కారములు.

82. ద్వ్యాశీతితమ శ్లోకము

కేయూరీకృతకంకణీకృతజటాజూటావతంసీకృత-

జ్యోత్స్నావల్లీకృతకుండలీకృతకటీసూత్రీకృతాహీశ్వరః |

పాయాద్వస్తిలకీకృతప్రియతమాదర్శీకృతాక్షీకృత-

ద్యూతారంభపణీకృతేందుశకలః కాత్యాయనీకాముకః ॥ ౮౨ ॥

తాత్పర్యం:

నాగేంద్రులనే భుజకీర్తులుగా, కంకణాలుగా, జటాజూటంలో భూషణంగా, కర్ణాభరణాలుగా, మొలనూలుగా ధరించినవాడు; పార్వతీదేవిని తిలకంగా భావించేవాడు; ఆమె నేత్రాలను అద్దాలుగా భావించేవాడు; జూదంలో తన చంద్రవంకను పందెంగా ఒడ్డినవాడు ఐన ఆ కాత్యాయనీ వల్లభుడు (శివుడు) మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

83. త్రయాశీతితమ శ్లోకము

కాంతా కామపి కామయత్యనుదినం ధ్యానాపదేశాదయ-

మేనాము మునయోఽప్యనాదినిధనాం ధ్యాయంతి ధౌతస్పృహాః |

ఇత్యంకాత్స్వకరే హృతే గిరిజయా పాదే చ పద్మాసనాత్

విశ్వం పాతు పురంజితస్య వపుషః శంభోః సమాధివ్యయః ॥ ౮౩ ॥

తాత్పర్యం:

"ఈ శివుడు ధ్యానం పేరుతో ఏ ఇతర సుందరినో నిత్యం ధ్యానిస్తున్నాడు; మునులు సైతం ఆత్మతత్త్వాన్ని ధ్యానిస్తారు కదా!" అని భావించి, పార్వతీదేవి కోపంతో ఆయన చేతిని, కాలును పద్మాసనం నుండి తొలగించింది. దానికి సమాధి స్థితి భంగమై చిరునవ్వు చిందించిన త్రిపురసంహారియైన శంభుని అవస్థ జగత్తును రక్షించుగాక!

84. చతురశీతితమ శ్లోకము

స్నాతః స్వర్గతరంగిణీజలభరైర్నేత్రోత్పలేనార్చితః

పార్వత్యాః సితభూతిచందనచయైరాలిప్తగాత్రోజ్జ్వలః |

దేవశ్చంద్రకలాసితభ్రతిలకో గౌరీవివాహోత్సవ-

రంభే శైలకృతార్హణస్త్రిజగతామభ్యర్థ్యో హరః పాతు వః ॥ ౮౪ ॥

తాత్పర్యం:

గంగాజలాలతో స్నానమాడి, పార్వతీదేవి కంటిచూపులనే నల్లకలువలచే పూజించబడి, విభూతి-గంధాలతో అలంకరించబడి, తలపై చంద్రకళ ప్రకాశిస్తుండగా, హిమవంతునిచే వివాహ మర్యాదలు అందుకున్న ముల్లోకాలకు పూజ్యుడైన ఆ హరుడు (శివుడు) మిమ్మల్ని కాపాడుగాక!

85. పంచాశీతితమ శ్లోకము

ఉజ్ఝిత్వా దిశమంబరం వరతరం వాసో వసానశ్చిరం

హిత్వా వాసరసస్పనః పితృవనే కైలాసహర్మ్యాశ్రయః |

త్యక్త్వా భస్మ కృతాంగరాగనిచయః శ్రీఖండసారద్రవైః

దేవః పాతు హిమాద్రిజాపరిణయం కృత్వా గృహస్థః శివః ॥ ౮౫ ॥

తాత్పర్యం:

దిగంబరత్వాన్ని వదిలి పట్టువస్త్రాలు ధరించి, శ్మశాన నివాసాన్ని వీడి కైలాస ప్రాసాదాన్ని ఆశ్రయించి, భస్మాంగానికి బదులు చందనానులేపనం చేసుకొని, పార్వతీదేవిని వివాహమాడి పవిత్ర గృహస్థుగా మారిన ఆ శివదేవుడు మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

86. షడశీతితమ శ్లోకము

క్రీడన్మందరకందరోద్రవలన్మందారవృందావనే

క్రోధాదంధకదానవేంద్రహరణే జృంభాత్రిశూలోద్గమః |

త్రైలోక్యాఖిలసంకటోట్కటభయోద్వేలాంధకారాంశుమాన్

పాయాద్వస్త్రిపురప్రమాథనపటుర్దేవో హి పంచాననః ॥ ౮౬ ॥

తాత్పర్యం:

మందర పర్వత గుహల వద్ద ఆడుకుంటూ, అంధకాసురుని సంహారంలో త్రిశూలాన్ని ప్రయోగించి, ముల్లోకాల భయాంధకారాన్ని నశింపజేసే సూర్యుని వలె వెలిగే త్రిపుర సంహారియైన పంచముఖ శివుడు మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

87. సప్తఆశీతితమ శ్లోకము

గర్జద్భీమభుజంగభీషణఫణాఫూత్కారభీతిప్రదః

క్రీడత్ప్రేతపిశాచరాక్షసగణః ప్రత్యక్షతః ప్రాంతతః |

భాలస్థప్రలయానలోజ్జ్వలశిఖః సక్రాంతసర్వాస్పదః

శార్దూలాజినభృద్భయానకభయో భూయాద్భవః భూతయే ॥ ౮౭ ॥

తాత్పర్యం:

గర్జించే సర్పాల ఫూత్కారాలతో, తన చుట్టూ తిరిగే భూత-ప్రేత-పిశాచ గణాలతో, నొసటి కంటి ప్రళయాగ్ని జ్వాలలతో, పులిచర్మ ధారణతో అత్యంత భయంకరంగా కనిపిస్తూనే భక్తులకు మంగళాన్ని కలిగించే ఆ భవుడు (శివుడు) మీ పురోగతికి శ్రేయస్సు ప్రసాదించుగాక!

88. అష్టాశీతితమ శ్లోకము

గౌరీచుంబనచంచలపరిచలద్గండప్రభా మండలం

వ్యావల్గత్ఫణికుండలం రతిరసప్రస్విన్నగండస్థలమ్ |

ప్రౌఢప్రేమపరంపరాపరిచయప్రోత్ఫుల్లనేత్రాంచలం

శంభోరస్తు విభూతయే హి భవతామున్మత్తగంగం శిరః ॥ ౮౮ ॥

తాత్పర్యం:

పార్వతీదేవిని చుంబించే సమయంలో కదిలే కపోల కాంతులతో, ఊగులాడే సర్ప కుండలాలతో, అనురాగ స్వేద బిందువులతో నిండిన చెక్కిళ్లతో, గంగాదేవి తరంగాల మైకంతో శోభిల్లే ఆ శంభుని శిరస్సు మీకు ఐశ్వర్యాలను ప్రసాదించుగాక!

89. నవాశీతితమ శ్లోకము

పాణౌ కంకణముత్పణః ఫణిపతిర్నేత్రం లసత్పావకమ్

కంటే కుంటితకాలకూటవిషమో వస్త్రం గజేంద్రాజినమ్ |

గౌరీలోచనలోభనాయ సుభగో వేషో వరస్యాస్తి మే

గండోల్లాసవిభావితః పశుపతేర్హాసోద్గమః పాతు వః ॥ ౮౯ ॥

తాత్పర్యం:

"చేతికి సర్ప కంకణం, నొసట అగ్ని నేత్రం, కంఠంలో హాలాహలం, వస్త్రంగా గజచర్మం... ఆహా! పార్వతిని ఆకట్టుకోవడానికి పెండ్లికుమారుడైన నా వేషం ఎంత సుందరంగా ఉందో!" అని తనలో తాను తలచుకొని చిరునవ్వు చిందించిన పశుపతి (శివుడు) మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

90. నవతితమ శ్లోకము

దివ్యం వారి కథం యతః సురధునీ మౌలౌ కథం పావకో

దివ్యంతద్ధి విలోచనం కథమహిర్దివ్యః స చాంగే తవ |

తస్మాద్ద్యూతవిధౌ త్వయాద్య ముషితో హారో పరిత్యజ్యతామ్

ఇత్థం శైలభువా విహస్య లపితః శంభుః శివాయాస్తు వః ॥ ౯౦ ॥

తాత్పర్యం:

పార్వతి జూదంలో ఓడిపోయిన హారాన్ని శివుడు తీసుకొనగా, ఆమె చమత్కారంగా: "నీ తలపై సురనది (దివ్య జలం) ఉంది, కంటిలో దివ్యాగ్ని ఉంది, దేహంపై దివ్య సర్పాలు ఉన్నాయి... అలాంటప్పుడు సామాన్యమైన ఈ హారం నీకెందుకు? దాన్ని వదిలేయ్" అని నవ్వుతూ పలికిన మాటలకు ఆనందించిన శంభువు మీకు శుభాలను కలిగించుగాక!


91. ఏకనవతితమ శ్లోకము

శ్రీకంఠస్య సకృత్తికార్తభరణీ మూర్తిః సదారోహిణీ

జ్యేష్ఠా భద్రపదా పునర్వసుయుతా చిత్రా విశాఖాన్వితా |

దిశ్యాదక్షతహస్తమూలఘటితాషాఢా మఘాలంకృతా

శ్రేయో వైశ్రవణాన్వితా భగవతో నక్షత్రపాలీవ వః ॥ ౯౧ ॥

తాత్పర్యం:

శివుని రూపం నక్షత్రమాల (27 నక్షత్రాలు) వలె శోభిస్తోంది:

  • కృత్తికా + ఆర్ద్ర + భరణీ: గజచర్మాన్ని (కృత్తి) ధరించి, దుఃఖితుల బాధను హరించే రూపం.

  • రోహిణీ + జ్యేష్ఠా: నిత్యం ప్రకాశిస్తూ, సమస్త దేవతలలో జ్యేష్ఠుడైన రూపం.

  • భద్రపదా + పునర్వసు: మంగళకరమైన పాదాలు కలిగి, భక్తులకు పునర్జన్మ లేకుండా చేసే రూపం.

  • చిత్రా + విశాఖ: అద్భుతమైన వైవిధ్యంతో, విశేషమైన కాంతితో ప్రకాశించే రూపం.

  • హస్త + మూల + ఆషాఢ + మఘా + శ్రవణ (వైశ్రవణ): కంటికి అభయహస్తంతో, సకల ఐశ్వర్యాలతో (కుబేరుని మిత్రుడిగా) నిండిన రూపం.

    ఇలా నక్షత్రమాల వలె భాసిల్లే పరమేశ్వరుని దివ్యమూర్తి మీకు సకల శ్రేయస్సులను ప్రసాదించుగాక!

92. ద్వినవతితమ శ్లోకము

త్రాతా భీతిభృతాం పతిః సుచరితామ్ క్లేశం సతాం శంసతాం

హంతా భక్తిమతాం సతాం స్వసమతాకర్తాపకర్తాఽసతామ్ |

దేవః సేవకముక్తిముక్తిరచనాభూర్భూర్భువఃస్వస్త్రయీ-

నిర్మాణస్థితిసంహృతిప్రకటితక్రీడో మృడః పాతు వః ॥ ౯౨ ॥

తాత్పర్యం:

భయాతురులను రక్షించేవాడు, సజ్జనుల పాలకుడు, మొరపెట్టుకునే భక్తుల క్లేశాలను హరించేవాడు, తనను కొలిచే సజ్జనులకు తనతో సమానమైన స్థానాన్ని ఇచ్చేవాడు, దుష్టులను శిక్షించేవాడు, భక్తులకు ముక్తిని ప్రసాదించేవాడు, భూః-భువః-స్వః అనే త్రిలోకాల సృష్టి-స్థితి-లయలను లీలగా నెరవేర్చే ఆ 'మృడుడు' (శివుడు) మిమ్మల్ని కాపాడుగాక!

93. త్రినవతితమ శ్లోకము

ఏషా తే హర కా సుగాత్రి కతమా మూర్ధ్ని స్థితా కిం జటా

హంసః కిం భజతే జటాం నహి శశీ చంద్రో జలం సేవతే |

ముగ్ధే భూతిరియం కుతోఽత్ర సలిలం భూతిస్తరంగాయతే

యశ్చేత్థం వినిగూహతే త్రిపథగాం పాయాత్స వః శంకరః ॥ ౯౩ ॥

తాత్పర్యం:

పార్వతి మరియు శివుని నడుమ గంగాదేవిని గురించిన చమత్కార సంభాషణ:

పార్వతి: "నీ తలపై ఉన్న ఆ సుందరి ఎవరు?" → శివుడు: "అది సుందరి కాదు, నా జటాజూటం."

పార్వతి: "మరి ఆ తెల్లని రూపం ఏమిటి?" → శివుడు: "అది చంద్రుడు."

పార్వతి: "చంద్రుని వద్ద నీరు కనిపిస్తోంది కదా?" → శివుడు: "అది నీరు కాదు, నేను పూసుకున్న విభూతి అలలుగా కనిపిస్తోంది అంతే!"

ఈ విధంగా చమత్కారంగా గంగాదేవి ఉనికిని దాచిపెట్టిన ఆ శంకరుడు మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

94. చతుర్నవతితమ శ్లోకము

మాతర్జీవ కిమేతదంగులిపుటే తాతేన గోపాయ్యతే

వత్స స్వాదు ఫలం ప్రయచ్ఛతి న మే గత్వా గృహాణ స్వయమ్ |

మాత్రైవ ప్రహితే గుహే విఘటయత్యాకృష్య సంధ్యాంజలిం

శంభోర్భినసమాధిరుద్ధరభసో హాసోద్గమః పాతు వః ॥ ౯౪ ॥

తాత్పర్యం:

కుమారస్వామి: "అమ్మా! నాన్నగారు చేతి దోసిలిలో ఏమి దాచిపెడుతున్నారు?"

పార్వతి: "నాయనా! అది మంచి తియ్యని పండు అయి ఉంటుంది, నీకు ఇవ్వడం లేదు. నువ్వే వెళ్లి లాక్కో!"

పార్వతి మాట విని కుమారస్వామి పరిగెత్తుకెళ్లి, సంధ్యావందనం చేస్తున్న శివుని చేతి దోసిలిని గుంజి తెరిచాడు. దానితో ధ్యానభంగమై, కుమారుని ముద్దుల చేష్టలకు ఆనందించి చిరునవ్వు చిందించిన శంభుని హసితం మిమ్మల్ని కాపాడుగాక!

95. పంచనవతితమ శ్లోకము

సంధ్యా యత్ప్రణిపత్య లోకపురతో బద్ధాంజలిర్యాచసే

ధత్సే యచ్చ నదీం విలజ్జ శిరసా తన్నామ సోఢం మయా |

శ్రీర్యా తామృతమంథనే యది హరిః కస్మాద్విషం భక్షితం

మా స్త్రీలం పట మా స్పృశేతి గదితో గౌర్యా హరః పాతు వః ॥ ౯౫ ॥

తాత్పర్యం:

పార్వతీదేవి ప్రణయ కోపంతో శివుడిని ఎత్తిపొడుస్తోంది: "సంధ్యాసమయంలో అందరి ముందు చేతులు జోడించి వేడుకుంటావు, సిగ్గులేకుండా తలపై 'గంగ' అనే నదిని ధరించావు... అమృత మథనంలో లక్ష్మీదేవి విష్ణువుకు దక్కితే, నువ్వు మాత్రం విషాన్ని మింగావు... ఓ స్త్రీ లోలుడా! నన్ను తాకవద్దు!" అని గౌరీదేవి నిందించగా, దానికి మందహాసం చేసిన ఆ హరుడు మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

96. షణ్ణవతితమ శ్లోకము

తావత్సప్తసముద్రముద్రితమహీభూభృద్భిరభ్రంకషైః

తావద్భిః పరివారితా పృథుతరైర్ద్వీపైః సమంతాదియమ్ |

యస్య స్ఫారఫణామణౌ నిలయినీ తిర్యక్ఫణాలంకృతిః

శేషః సోఽప్యగమద్యదంఘ్రిపదతాం రుద్రాయ తస్మై నమః ॥ ౯౬ ॥

తాత్పర్యం:

ఏడు సముద్రాలు, ఆకాశాన్నంటే పర్వతాలు, విస్తారమైన ద్వీపాలతో నిండిన ఈ సమస్త భూమండలాన్ని తన వేయి పడగలపై ఒక చిన్న తిలకం వలె మోస్తున్న ఆదిశేషుడు కూడా ఏ పరమేశ్వరుని పాదాల వద్ద నూపురంగా (అందెగా) మారాడో, అటువంటి రుద్రునకు నమస్కారము.

97. సప్తనవతితమ శ్లోకము

చింతాచక్రిణి హంత చక్రిణి భియా కుబ్జాసనేఽబ్జాసనే

నశ్యద్ధామని తిగ్మధామని ధృతాశంకే శశాంకే భృశమ్ |

భ్రశ్యచ్చేతసి చ ప్రచేతసి శుచా తాంతే కృతాంతే చ యో

వ్యగ్రోఽభూత్కటుకాలకూటకవలీకారాయ పాయాత్స వః ॥ ౯౭ ॥

తాత్పర్యం:

హాలాహల విషం పుట్టినప్పుడు విష్ణువు (చక్రి) చింతాక్రాంతుడయ్యాడు, బ్రహ్మ (అబ్జాసనుడు) భయంతో ముడుచుకుపోయాడు, సూర్యుని కాంతి క్షీణించింది, చంద్రుడు దిగ్భ్రాంతి చెందాడు, వరుణుడు (ప్రచేతసుడు) కలత చెందాడు, యముడు (కృతాంతుడు) వణికిపోయాడు... అట్టి సమయంలో లోక రక్షణ కోసం ఆ తీవ్ర కాలకూట విషాన్ని మింగడానికి సిద్ధపడి ముందడుగు వేసిన ఆ పరమశివుడు మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

98. అష్టనవతితమ శ్లోకము

తాత తత్తాతతాత కథయ హరకులేఽలంకృతే సంప్రదానే

తచ్ఛ్రుత్వా చంద్రమౌలినతముఖకమలో జాతలజ్జో బభూవ |

బ్రహ్మావాదీత్తదానీం శృణుత హరకులం వేదకంఠోగ్రకంఠౌ

శ్రీకంఠాన్నిలకంఠః ప్రహసితవదనః పాతు వశ్చంద్రచూడః ॥ ౯౮ ॥

తాత్పర్యం:

వివాహ సమయంలో కులగోత్రాలు చెప్పే శాస్త్రచారంలో భాగంగా, హిమవంతుడు శివుని వంశావళిని (తండ్రి, తాతల పేర్లను) అడిగాడు. అనంత సంభూతుడు, అనాదియైన శివుడు చెప్పలేక సిగ్గుతో తలవంచాడు. అప్పుడు బ్రహ్మదేవుడు ముందుకు వచ్చి "ఈయన వంశం వేదాల కంఠం, ఈయన శ్రీకంఠుడు, నీలకంఠుడు" అని వర్ణించగా, ఆ సభలో చిరునవ్వులు చిందించిన చంద్రచూడుడు (శివుడు) మిమ్మల్ని కాపాడుగాక!

99. నవనవతితమ శ్లోకము

యా సృష్టిః స్రష్టురాద్యా వహతి విధిహుతం యా హవిర్యా చ హోత్రీ

యే కా లం విధత్తః శ్రుతివిషయగుణా యా స్థితా వ్యాప్య విశ్వమ్ |

యామాహుః సర్వబీజప్రకృతిరితి యయా ప్రాణినః ప్రాణవంతః

ప్రత్యక్షాభిః ప్రపన్నస్తనుభిరవతు వస్తాభిరష్టాభిరీశః ॥ ౯౯ ॥

తాత్పర్యం:

సృష్టికర్త యొక్క మొదటి సృష్టియైన జలము; శాస్త్రోక్తంగా సమర్పించిన హవిస్సును మోసే అగ్ని; యజమాని రూపమైన హోత; రాత్రింబవళ్లను విభజించే సూర్యచంద్రులు; శబ్ద గుణంతో విశ్వమంతా వ్యాపించిన ఆకాశము; సమస్త బీజాలకు ఉత్పాదన శక్తియైన పృథివి; ప్రాణులు జీవించడానికి కారణమైన వాయువు... అనే ఈ అష్టమూర్తి (8 ప్రత్యక్ష రూపాల) ద్వారా శరణు వేడినవారిని కాపాడే ఆ పరమేశ్వరుడు మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

100. శతతమ శ్లోకము (100)

ఏకైశ్వర్యస్థితోఽపి ప్రణతబహుఫలో యః స్వయం కృత్తివాసాః

కాంతాసంమిశ్రదేహోఽప్యవిషయమనసాం యః పురస్తాద్యతీనామ్ |

అష్టాభిర్యస్య కృత్స్నం జగదపి తనుభిర్బిభ్రతో నాభిమానః

**సన్మార్గాలోకనాయ వ్యపనయతు స నస్తామసీం వృత్తిమీశః ॥ (కాళిదాస మహాకవి కృత "మాళవికాగ్నిమిత్రమ్" నాటక మంగళాచరణ శ్లోకము)

తాత్పర్యం:

సకల ఐశ్వర్యాలకు అధిపతియైనప్పటికీ తాను మాత్రం గజచర్మాన్ని ధరించేవాడు; పార్వతీదేవిని తన శరీరంలో సగభాగంగా కలిగి ఉన్నప్పటికీ జితేంద్రియులైన యతులకు/మునులకు ఆదర్శంగా నిలిచేవాడు; అష్టమూర్తి స్వరూపంతో సమస్త జగత్తును పోషిస్తున్నప్పటికీ ఎటువంటి అహంకారం లేనివాడు ఐన ఆ పరమేశ్వరుడు సంసార సన్మార్గాన్ని దర్శించడానికి, మనస్సులోని అజ్ఞానమనే తమోగుణాన్ని/అంధకారాన్ని సంపూర్ణంగా తొలగించుగాక!

శివ మంగళాచరణ   శ్లోకాలు ( 101 నుండి 200శ్లొకాలు)

101. ఏకోత్తరశతతమ శ్లోకము (101)

కైలాసాద్రౌ వృధాస్తే పరిచలతి గణేష్వుల్లసత్కౌతుకేషు

క్రోడం మాతుః కుమారే విశతి విషముచి ప్రేక్షమాణే సరోషమ్ |

పాదావష్టంబసీదద్వపుషి దశముఖే యాతి పాతాలమూలం

క్రుద్ధోఽప్యాశ్లిష్టమూర్తిర్భయభరేణ ఉమయా పాతు హృష్టః శివో నః ॥ ౧౦౧ ॥

తాత్పర్యం:

రావణాసురుడు కైలాస పర్వతాన్ని పెకిలించి ఎత్తుతున్నప్పుడు, ప్రమథ గణాలన్నీ వినోదంగా చూస్తున్నాయి; కుమారస్వామి భయంతో తల్లి ఒడిలోకి దూరిపోగా, వాసుకి సర్పం కోపంతో రావణుని వైపు చూసింది. శివుడు తన కాలికాలి బొటనవేలితో కైలాసాన్ని క్రిందికి అణచగా రావణుడు పాతాళానికి అణగిపోయాడు. ఆ సమయంలో కలిగిన భయం వల్ల పార్వతీదేవి తనను గాఢంగా ఆలింగనం చేసుకోవడంతో, కోపంగా ఉన్నప్పటికీ అంతరంగంలో ఆనందించిన ఆ పరమశివుడు మనలను రక్షించుగాక!

102. ద్వ్యుత్తరశతతమ శ్లోకము (102)

క్రోధోద్దీప్తైర్దృష్టిపాతైస్త్రిభిరుపశమితా వహ్నయోఽమీ త్రయోఽపి

త్రాసార్తా ఋత్విజోఽధశ్చపలగణహతోష్ణీషపట్టాః పతంతి |

దక్షః స్తౌత్యస్య పత్నీ విలపతి కృపణం విద్రుతాశ్చాపి దేవాః

శంసన్నిత్యాత్తహాసో మఖమథనవిధౌ పాతు దేవ్యాః శివో వః ॥ ౧౦౨ ॥

తాత్పర్యం:

దక్షయాగ విధ్వంస సమయంలో శివుని మూడు నేత్రాల క్రోధాగ్నికి యజ్ఞగుండంలోని ముగ్గాగ్నులు (గార్హపత్య, ఆహవనీయ, అన్వాహార్యములు) చల్లారిపోయాయి. భయంతో ఋత్విజుల తలపాగాలు ఊడిపడ్డాయి; దక్షుని భార్య ప్రసన్నుడిని చేయమని విలపించింది; దేవతలంతా భయంతో పారిపోయారు. ఈ దృశ్యాన్ని చూసి వికసించిన నవ్వుతో దక్షయజ్ఞాన్ని అణచివేసిన ఆ పరమశివుడు మీకు శుభాలను కలిగించుగాక!

103. త్ర్యుత్తరశతతమ శ్లోకము (103)

ఆసీనే పూష్ణి తూష్ణీం వ్యసనిని శశిని వ్యోమ్ని కృష్ణే సతృష్ణే

దైత్యేంద్రే జాతనిద్రే ద్రవతి మఘవతి క్లాంతకాంతౌ కృతాంతే |

అబ్రహ్మణ్యం బ్రువాణే కమలపుటకుటీశ్రోత్రియే శాంత్యుపాయే

పాయాద్వః కాలకూటం ఝటితి కవలయన్లీలయా నీలకంఠః ॥ ౧౦౩ ॥

తాత్పర్యం:

హాలాహల విషం పుట్టినప్పుడు సూర్యుడు మౌనం వహించాడు, చంద్రుడు తల్లడిల్లాడు, విష్ణువు నిశ్చేష్టుడయ్యాడు, దైత్యులు నిద్రలో మునిగిపోయారు, ఇంద్రుడు పారిపోయాడు, యముడు అలసిపోయాడు, బ్రహ్మదేవుడు రక్షణ కోసం కేకలు వేశాడు... అట్టి అత్యవసర సమయంలో సమస్త లోకాలను కాపాడటానికి ఆ కాలకూట విషాన్ని లీలగా మింగి నీలకంఠుడైన ఆ పరమశివుడు మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

104. చతురుత్తరశతతమ శ్లోకము (104)

కేయం మూర్ధ్న్యంధకారే తిమిరమిహ కుతః సుభ్రు కాంతేందుయుక్తే

కాంతాప్యత్రాస్తి కాచిన్నను భవతు మయా పృష్టమేతావదేవ |

నాహం ద్వంద్వం కరోమీత్యపనయ శిరసస్తూర్ణమేనామిదానీం

ఇత్థం ప్రోక్తో భవాన్యా ప్రతివచనజితః పాతు వశ్చంద్రచూడః ॥ ౧౦౪ ॥

తాత్పర్యం:

పార్వతీదేవి మరియు శివుని నడుమ గంగాదేవిని గురించిన ప్రణయ కలహం:

  • పార్వతి: "నీ తలపై ఉన్న ఆ సుందరి ఎవరు?"

  • శివుడు: "అది సుందరి కాదు, నల్లని అంధకారం (చీకటి)."

  • పార్వతి: "కాంతివంతమైన చంద్రుడు ఉన్న చోట చీకటి ఎలా వస్తుంది? ఇక్కడ ఇంకేదో కాంత (స్త్రీ) కూడా ఉందేమో! నేను ఇంకొకరితో కలిసి ఇక్కడ ఉండలేను, వెంటనే ఆమెను తల పైనుండి తొలగించు!"

ఈ విధంగా పార్వతి చమత్కార వాదనకు సమాధానం చెప్పలేక లొంగిపోయిన ఆ చంద్రచూడుడు (శివుడు) మిమ్మల్ని కాపాడుగాక!

105. పంచోత్తరశతతమ శ్లోకము (105)

ధన్యా కేయం స్థితా తే శిరసి శశికలా కిం ను నామైతదస్యాః

నామైవాస్యాస్తదేతత్పరిచితమపి తే విస్మృతం కస్య హేతోః |

నారీం పృచ్ఛామి నేందుం కథయతు విజయా న ప్రమాణం యదీందుః

దేవ్యా నిహ్నోతుమిచ్ఛోరితి సురసరితం శాఠ్యమవ్యాద్విభోర్వః ॥ ౧౦౫ ॥

తాత్పర్యం:

పార్వతీదేవి మళ్లీ గంగాదేవిని చూసి నిలదీయగా శివుని  సంభాషణ:

పార్వతి: "నీ తలపై ఉన్న ఆ ధన్యురాలు ఎవరు?" → శివుడు: "ఆమె శశికల (చంద్రకళ)."

పార్వతి: "నేను అడుగుతున్నది ఆ స్త్రీ గురించి, చంద్రుని గురించి కాదు!" → శివుడు: "నన్ను నమ్మకపోతే నీ చెలికత్తె విజయను అడుగు."

ఈ విధంగా పార్వతీదేవికి అనుమానం రాకుండా గంగాదేవి ఉనికిని సమర్థంగా దాచడానికి ప్రయత్నించిన ఆ విభుని (శివుని) లీలాచమత్కారం మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

106. షడోత్తరశతతమ శ్లోకము (106)

హర్షాదంబోజజన్మప్రభృతిదివిషదాం సంసది ప్రీతిమత్యా

శ్వశ్ర్వా మౌలౌ పురారేర్దుహితృపరిణయే సాక్షతం చుంబ్యమానే |

తద్వక్త్రం మౌలివక్త్రైర్మిలితమితి భృశం వీక్ష్య చంద్రః సహాసం

దృష్ట్వా తద్వృత్తమాశు స్మితసుభగముఖః పాతు వః పంచవక్త్రః ॥ ౧౦౬ ॥

తాత్పర్యం:

వివాహ సమయంలో అత్తగారైన మేనాదేవి సంతోషంతో అల్లుడైన శివుని తలపై అక్షతలు చల్లి ముద్దు పెట్టుకుంది. అయితే శివునికి ఐదు ముఖాలు ఉండటంతో, ఆమె ఏ ముఖాన్ని ముద్దు పెట్టుకుందో అని తలపై ఉన్న చంద్రుడు నవ్వుకున్నాడు. అది గమనించి ఐదు ముఖాలతో చిరునవ్వులు చిందించిన ఆ పంచముఖ శివుడు మిమ్మల్ని కాపాడుగాక!

107. సప్తోత్తరశతతమ శ్లోకము (107)

కల్పాంతక్రూరకేలిః క్రతుకదనకరః కుందకర్పూరకాంతిః

క్రీడన్కైలాసకూటే కలితకుముదినీకాముకః కాంతకాయః |

కంకాలక్రీడనోత్కః కలితకలకలః కాలకాలీకలత్రః

కాళిందికాలకంఠః కలయతు కుశలం కోఽపి కాపాలికో నః ॥ ౧౦౭ ॥

తాత్పర్యం:

ప్రళయకాలంలో రౌద్ర లీలలు ప్రదర్శించేవాడు, దక్షయజ్ఞాన్ని నాశనం చేసినవాడు, మల్లెపూవు మరియు కర్పూరం వంటి తెల్లని కాంతి గలవాడు, కైలాస శిఖరాలపై క్రీడించేవాడు, చంద్రుడిని ధరించినవాడు, సుందర దేహము గలవాడు, శవ కపాలాలతో క్రీడించేవాడు, కాలకాళికా (పార్వతి) భర్త అయినవాడు, యమునికి కాల కాలినవాడు, యమునా నది వలె నల్లని కంఠము గలవాడు అయిన ఆ కాపాలికుడు (శివుడు) మనకు సకల కుశలాలను ప్రసాదించుగాక!

108. అష్టోత్తరశతతమ శ్లోకము (108)

దృష్టః సప్రేమ దేవ్యా కిమిదమితి భయాత్సభ్రమాచ్ఛాసురీభిః

శాంతాంతస్తత్త్వసారైః సకరుణమృషిభిర్విష్ణునా సస్మితేన |

ఆదాయాస్త్రం సగర్వైరుపరమితవధూసంభ్రమైర్దైత్యవీరైః

సానందం దేవతాభిర్మయపురదహనే ధూర్జటిః పాతు యుష్మాన్ ॥ ౧౦౮ ॥

తాత్పర్యం:

త్రిపుర దహన సమయంలో శివుడు ధనుస్సు ఎక్కుపెట్టినప్పుడు—పార్వతి అనురాగంతో, అసురకాంతలు భయాందోళనలతో, ఋషులు కరుణతో, విష్ణువు చిరునవ్వుతో, దైత్యవీరులు గర్వంతో, దేవతలు ఆనందంతో చూశారు. ఆయా రసాలను ఏకకాలంలో కలిగిస్తూ త్రిపురాలను దహించిన ఆ ధూర్జటి (శివుడు) మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

109. నవోత్తరశతతమ శ్లోకము (109)

క్షిప్తో హస్తావసక్తః ప్రసభమభిహతోఽప్యాదదానోఽంశుకాంతం

గృహ్ణన్ కేశేష్వపాస్తశ్చరణనిపతితో నేక్షితః సంభ్రమేణ |

ఆలింగన్ యోఽవధూతస్త్రిపురయువతిభిః సాశ్రునేత్రోత్పలాభిః

కామీవాపరాధః స దహతు దురితం శాంభవో వః శరాగ్నిః ॥ ౧౦౯ ॥

తాత్పర్యం:

త్రిపుర దహన వేళ శివుని బాణాగ్ని రాక్షస స్త్రీలను తాకిన విధానం ఒక కాముకుని ప్రవర్తనలా ఉంది: వస్త్రాల కొంగులను పట్టుకుంది, కొప్పులను పట్టుకుంది, పాదాలపై పడింది, కౌగిలించుకుంది... త్రిపుర కాంతల కంట నీరు కార్చేలా చేసిన ఆ శంభుని బాణాగ్ని మీ సమస్త పాపాలను దహించివేయుగాక!

110. దశోత్తరశతతమ శ్లోకము (110)

కల్యాణం వః క్రియాసుర్మిలదలినికాయస్థాస్నుగీర్వాణభోగి-

స్త్రైణవ్యత్యస్తకల్పద్రుమనవసుమనోనాగహారావలీని |

నాళీకాశ్లిష్టలక్ష్మీకరతలకమలోద్వాంతమర్మాధ్వీకధారా-

తిమ్యత్కౌలేయకాక్షిణి త్రిపురహరధనుర్జ్యాాలతాకర్షణాని ॥ ౧౧౦ ॥

తాత్పర్యం:

త్రిపుర సంహార సమయంలో శివుడు ధనుస్సు నారిని లాగినప్పుడు—ఆ నారి (తాడు)కి చుట్టబడిన నాగహారాలు, దేవకాంతలు చల్లిన కల్పవృక్ష మందార పుష్పాలు, లక్ష్మీదేవి తన కమల హస్తాలతో సమర్పించిన దివ్య మకరంద ధారలతో తడిసిన దృశ్యం మీకు సకల మంగళాలను, క్షేమాలను ప్రసాదించుగాక!


111. ఏకాదశోత్తరశతతమ శ్లోకము (111)

కల్పాంతే క్రోధనస్య త్రిపురవిజయినః క్రీడయా సంచరిష్ణోః

కృత్వాపి ప్రాణిజాతైర్నిజముఖకుహరాతిథ్యమప్రాప్తతృప్తేః |

దిగ్భిత్తీః ప్రేక్ష్య శూన్యాః ప్రలయజలనిధిప్రేక్షితాత్మీయమూర్తి-

గ్రాసవ్యాసక్తమోఘశ్రమజనితరుషః పాంతు వో గర్జితాని ॥ ౧౧౧ ॥

తాత్పర్యం:

యుగాంతంలో ప్రళయకాలాగ్నిలా శోభించే త్రిపురసంహారియైన శివుడు, సమస్త ప్రాణికోటిని తన నోటిలో కబళించినప్పటికీ ఇంకా తృప్తి చెందలేదు. నలుదిక్కులా శూన్యంగా ఉండటంతో, ప్రళయ సాగరజలాల్లో కనిపించిన తన ప్రతిబింబాన్ని కబళించడానికి వ్యర్థంగా శ్రమించి, దానికి కోపగించి ఆయన చేసిన సింహగర్జనలు మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

112. ద్వాదశోత్తరశతతమ శ్లోకము (112)

పర్యఙ్కగ్రంథిబంధ త్రిగుణితభుజగాశ్లేషసంవీతజాన్నోః

అంతఃప్రాణావరోధవ్యుపరతసకలజ్ఞానరుద్ధేంద్రియస్య |

ఆత్మన్యాత్మానమేవ వ్యపగతకరణం పశ్యతస్తత్త్వదృష్ట్యా

శంభోర్వః పాతు శూన్యేక్షణఘటితాలయబ్రహ్మలగ్నః సమాధిః ॥ ౧౧౨ ॥

తాత్పర్యం:

పర్యంకాసనంలో పాములతో మోకాళ్లను బంధించుకొని (యోగపట్టగా పాములను చుట్టుకొని), ప్రాణాయామంచేత సమస్త ఇంద్రియాలను మరియు మనస్సును అంతర్ముఖం చేసి, ఆత్మ యందే పరమాత్మను తత్త్వదృష్ట్యా దర్శించే ఆ శంభుని నిశ్చల బ్రహ్మీభూత సమాధి స్థితి మిమ్మల్ని కాపాడుగాక!

113. త్రయోదశోత్తరశతతమ శ్లోకము (113)

వృత్తాభిఖ్యా హృతార్యా శ్రితవివిధగణా ఛందసా వర్ణనీయా

యాతా సర్వాదిమత్త్వం సురగణకలితా భాసమత్త్వం దధానా |

యుక్తం స్థానం నయంతీ లఘుమపి సకలం బిభ్రతీ మాలయాన్యాం

వందే వార్షీభవర్ణా ధృతమునియతికాం స్రగ్ధరాం శంభుమూర్తిమ్ ॥ ౧౧౩ ॥

(ఈ శ్లోకంలో శ్లేషాలంకారం ద్వారా 'స్రగ్ధరా' ఛందస్సు లక్షణాలు మరియు శివ స్వరూపం రెండూ వర్ణించబడ్డాయి)

తాత్పర్యం:

సుందర రూపాన్ని కలిగి ఉన్నది, పూజ్యులకు ఇష్టమైనది, విభిన్న ప్రామథ గణాలచే సేవించబడేది, వేదాలచే (ఛందస్సుచే) వర్ణించబడేది, సకల జగత్తుకు ఆదియైనది, సర్వదేవతలచే పొగడబడేది, సర్వులకు శ్రేష్ఠమైన స్థానాన్ని ఇచ్చేది, యతులు-మునులచే ధ్యానించబడే ఆ ప్రకాశవంతమైన శంభుమూర్తికి నమస్కరిస్తున్నాను.

114. చతుర్దశోత్తరశతతమ శ్లోకము (114)

దేహార్ధానద్ధకాంతాకచకుసుమచయో భాలనేత్రానలార్చిః-

పీనోష్మా మౌలిఖేలన్ముఖరసురనదీనీరరమ్యో జగంతి |

స్ఫీతోత్తంసేందుకాంతిర్ద్విరదదృతిదృఢాచ్ఛాదనవ్యక్తశీతః

శంభుర్భూషాస్థికుందప్రకరపరివృతః పాతు సర్వర్తుమూర్తిః ॥ ౧౧౪ ॥

తాత్పర్యం:

తన శరీరంలో ఉన్న పార్వతీదేవి కొప్పులోని పూలతో వసంతం, ఫాలాక్షుని నిప్పులతో గ్రీష్మం, శిరస్సుపై ప్రవహించే గంగతో వర్షం, చంద్రవంక కాంతితో శరత్తు, గజచర్మాంబరంతో హేమంతం, శవకపాల పూలదండలతో శిశిరం... ఇలా ఆరు ఋతువుల కాంతులను ఒకే సమయంలో తన దివ్యరూపంలో ప్రదర్శించే ఆ సర్వర్తుమూర్తియైన శంభువు జగత్తును కాపాడుగాక!

115. పంచదశోత్తరశతతమ శ్లోకము (115)

హేయోపాదేయశూన్యం మునిగణమనసామద్వయానందహేతుః

సేతుః సంసారవారానిధిసుఖతరణే శ్రీమహేశానసంజ్ఞమ్ |

ప్రాలేయజ్యోతిరంతఃపరిణతతిమిరవ్యూహవిచ్ఛేదదక్షం

కించిద్వాచామధీశం స్ఫురతు మమ హృది త్ర్యక్షరం విశ్వసాక్షి ॥ ౧౧౫ ॥

తాత్పర్యం:

గ్రాహ్యము-త్యాజ్యము అనే ద్వంద్వాలకు అతీతమైనది, మునుల మనస్సులకు అద్వైత ఆనందాన్ని ఇచ్చేది, సంసార సాగరాన్ని దాటడానికి వారధి వంటిది, హృదయ అంధకారాన్ని నశింపజేసే ప్రకాశం గలది, వేద వాక్కులకు ప్రభువైనది, విశ్వసాక్షియైన ఆ 'ఓంకార' (త్ర్యక్షర/శివ) స్వరూపం నా హృదయ కమలంలో ఎల్లప్పుడు ప్రకాశించుగాక!

116. షోడశోత్తరశతతమ శ్లోకము (116)

శుద్ధాంతే సీధుపానోన్మదమదనమదోన్మాదమత్తాలికాలీ-

తాలీసంతాడ్యమానోద్భటమురజరవాడంబరోల్లాసితాంగః |

నృత్యన్నగ్నో విలజ్జశ్చలవికటతటైః సంస్రయైర్లోచనాంథైః

దృష్టః స్త్రీభిః సహాసం ప్రహసనముదితః పాతు వో వామదేవః ॥ ౧౧౬ ॥

తాత్పర్యం:

అంతఃపురంలో మధుపానం మైకంలో, మృదంగ శబ్దాల తాళాలకు అనుగుణంగా విలంబిత నాట్యమాడుతూ, సిగ్గును వీడి ఆనందనాట్య వినోదంలో మునిగి తేలుతుండగా స్త్రీల చిరునవ్వుల నడుమ ప్రకాశించే ఆ వామదేవ (శివ) మూర్తి మిమ్మల్ని కాపాడుగాక!

117. సప్తదశోత్తరశతతమ శ్లోకము (117)

బిభ్రత్పాథః కపర్దే సురనగరనరీమిందులేఖాం లలాటే

నేత్రాంతః కాలవహ్నిం గరలమపి గలే వ్యాఘ్రచర్మాంగభాగే |

పశ్చాద్యో వై త్రినేత్రో వృషభగతిరతివార్వామభాగాధవామః

స దిశ్యాత్సంపదం వః సహ సకలగుణైరంగుతాకార ఈశః ॥ ౧౧౭ ॥

తాత్పర్యం:

జటాజూటంలో ఆకాశగంగను, నొసట చంద్రవంకను, త్రినేత్రంలో ప్రళయాగ్నిని, కంఠంలో హాలాహలాన్ని, దేహంపై వ్యాఘ్రచర్మాన్ని ధరించి, నంది వాహనుడై, ఎడమ భాగంలో పార్వతీదేవిని కలిగి ఉన్న ఆ సర్వేశ్వరుడు మీకు సకల సంపదలను, గుణాలను ప్రసాదించుగాక!

118. అష్టాదశోత్తరశతతమ శ్లోకము (118)

రాజా రాజార్చితావరణుపచితకలో యస్య చూడామణిత్వం

నాగా నాగాత్మజార్థం న భసితధవళం యద్వపుర్భూషయంత్ |

మా రామా రాగిణీ భూన్మతిరితి యమినా యేన వోఽదాహి మారః

సప్తాః సప్తాశ్వనున్నారుణకిరణనిభాః పాంతు విభ్రత్రినేత్రః ॥ ౧౧౮ ॥

తాత్పర్యం:

చంద్రుడిని శిరోభూషణంగా కలిగి, నాగేంద్రులను ఆభరణాలుగా ధరించి, విభూతి కాంతితో తెల్లగా ప్రకాశిస్తూ, యోగుల మనస్సులు రాగద్వేషాలకు గురికాకూడదనే ఉద్దేశంతో మన్మథుడిని దహించినవాడై, సూర్యభగవానుని వంటి తేజస్సుతో వెలిగిపోయే ఆ త్రినేత్రుడు మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

119. ఏకోనవింశత్యుత్తరశతతమ శ్లోకము (119)

ఏకం దంతచ్ఛదస్య స్ఫురతి జయవశాద్ధర్మన్యత్ప్రకోపాత్

ఏకః పాణిః ప్రణంతుః శిరసి కృతపదః క్షోప్తుమన్యస్తమేవ |

ఏకం ధ్యానాన్నిమీలత్యపరమవిషహం వీక్షితుం చక్షురిత్థం

తుల్యా ఇచ్చాపి వామా తనురవతు స వో యస్య సంధ్యావసానే ॥ ౧౧౯ ॥

(అర్ధనారీశ్వర తత్త్వ వర్ణన)

తాత్పర్యం:

సంధ్యాసమయంలో ఒకవైపు అనుగ్రహంతో, మరొకవైపు ప్రణయ కోపంతో—ఒక పెదవి నవ్వుతో, మరొక పెదవి కోపంతో వణుకుతోంది; ఒక చేయి భక్తుడి తలపై అభయమిస్తుంటే, మరొక చేయి పక్కకు నెడుతోంది; ఒక కన్ను ధ్యానంలో మూసుకుంటే, మరొక కన్ను వీక్షిస్తోంది... ఇలా విరుద్ధ భావాలతో శోభించే ఆ అర్ధనారీశ్వర దివ్య స్వరూపం మిమ్మల్ని కాపాడుగాక!


No comments:

Post a Comment

అరిపలాయనమ్, ప్రతాపవర్ణనమ్, కీర్తివర్ణనమ్

  అరిపలాయనమ్ శ్లోకము 1 సాలకాననయుక్తాపి సాలకాననవర్జితా | హారావరుద్ధకణ్ఠాపి విహారారివధూస్తవ || 1 || విశేషాలు (విరోధాభాస & శ్లేషాలంకారము): ...