Saturday, August 8, 2026

12. నృసింహ మంగళాచరణ శ్లోకాలు(34)

  12. నృసింహ, వామన, పరశురామ మంగళాచరణ శ్లోకాలు

సుభాషిత రత్న భాండాగారములోని మంగళాచరణ (నృసింహ) శ్లోకాల తాత్పర్యాలు

నృసింహః (నృసింహ మంగళాచరణ శ్లోకాలు)

శ్లోకము 41:
సురాసురశిరోరత్నకాన్తివిచ్ఛురితాఙ్గయే ।
నమస్త్రిభువనేశాయ హరయే సింహరూపిణే ॥ 41 ॥

తాత్పర్యం:

దేవతలు, అసురుల శిరస్సులపై ఉన్న రత్నాల కాంతులతో ప్రకాశిస్తున్న శరీర అవయవాలు కలిగినవాడు, మూడు లోకాలకు ప్రభువు, పాపాలను హరించేవాడు అయిన నృసింహరూప హరికి నమస్కారములు.

శ్లోకము 42:
శత్రోః ప్రాణానిలాః పఞ్చ వయం దశ జయోఽత్ర కః ।
ఇతి కోపాదివాతామ్రాః పాన్తు వో నృహరేర్నఖాః ॥ 42 ॥

తాత్పర్యం:

"శత్రువైన హిరణ్యకశిపుని ప్రాణవాయువులు ఐదే, కానీ నఖములమైన మేము పదిమందిమి ఉన్నాము; ఇక విజయం ఎవరిదో చెప్పేదేముంది?" అని కోపంతో ఎర్రబడినట్లున్న నృసింహస్వామి గోళ్ళు మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

శ్లోకము 43:
ప్రోజ్జ్వలజ్జ్వలనజ్వాలా వికటోరుసటాచ్ఛటః ।
శ్వాసక్షిప్తకులక్ష్మాభృత్పాతు వో నరకేసరీ ॥ 43 ॥

తాత్పర్యం:

మండే అగ్నిజ్వాలల వలె ప్రకాశించే భయంకరమైన జటాజూటం కలిగినవాడు, తన శ్వాస నిట్టూర్పుల చేతనే కులపర్వతాలను సైతం పడదోయగల శక్తిగల నరకేసరి (నృసింహస్వామి) మిమ్మల్ని కాపాడుగాక!

శ్లోకము 44:
వ్యాధూతకేసరసటా వికరాలవక్త్రం
హస్తాగ్రవిస్ఫురితశఙ్ఖగదాసిచక్రమ్ ।
ఆవిష్కృతం సపది యేన నృసింహరూపం
నారాయణం తమపి విశ్వసృజం నమామి ॥ 44 ॥

తాత్పర్యం:

కదులుతున్న కేసరాలతో, వికటమైన భయంకర ముఖంతో, చేతులలో శంఖము, గద, ఖడ్గము, చక్రములను ధరించి వెంటనే ఆవిర్భవించిన నృసింహరూపి, విశ్వసృష్టికర్త అయిన శ్రీమన్నారాయణునికి నమస్కరిస్తున్నాను.

శ్లోకము 45:
దైత్యాస్థిపఞ్జరవిదారణలబ్ధరన్ధ్ర
రక్తామ్బునిర్జరసరిద్ధనజాతపఙ్కాః ।
బాలేన్దుకోటికుటిలాః శుకచఞ్చుభాసా
రక్షన్తు సింహవపుషో నఖరా హరేర్వః ॥ 45 ॥

తాత్పర్యం:

రాక్షసుని ఎముకల పంజరాన్ని చీల్చడం వల్ల ప్రవహించిన రక్తమనే నదిలో బురదతో నిండినవి, కోటి నవచంద్రుల వలె వంకరగా ఉన్నవి, చిలుక ముక్కు వంటి కాంతి కలిగిన నృసింహస్వామి గోళ్ళు మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

శ్లోకము 46:
దిశ్యాత్సుఖం నరహరిర్భువనైకవీరో
యస్యాహవే దితిసుతోద్దలనోద్యతస్య ।
క్రోధోద్ధతం ముఖమవేక్షితుమక్షమత్వా-
జ్జానేఽభవన్నిజనఖేష్వపి యన్నతాస్తే ॥ 46 ॥

తాత్పర్యం:

హిరణ్యకశిపుని సంహరించేటప్పుడు కోపంతో రగిలిపోతున్న స్వామి ముఖాన్ని నేరుగా చూడలేకనేమో అన్నట్లు, ఆయన గోళ్ళు కూడా వంగి ఉన్నాయి. లోకైక వీరుడైన ఆ నరసింహస్వామి మీకు సుఖసంతోషాలను ప్రసాదించుగాక!

శ్లోకము 47:
వపుర్దారణసత్రైమాత్స్వనఖరం ప్రవిష్టే రిపౌ క్వ యాత ఇతి విస్మయాత్ప్రహితలోచనః సర్వతః ।
వృథేతి కరతాడనాన్నిపతితం పురో దానవం నిరీక్ష్య భువి రేణువజ్జయతి జాతహాసో హరిః ॥ 47 ॥

తాత్పర్యం:

"శత్రువు నా గోళ్ళలోనే దూరిపోయాడా? ఎక్కడికి వెళ్ళాడు?" అని ఆశ్చర్యంతో నృసింహస్వామి నలుదిక్కులా చూశాడు. ఆపై వ్యర్థంగా చేతులు దులపగానే నిలవలేక కింద పడిన రాక్షసుడిని చూసి చిరునవ్వు నవ్విన హరి జయించుగాక!

శ్లోకము 48:
చటచ్చటితి చర్మణి ఛమితి చోచ్ఛలచ్ఛోణితే
ధగద్ధగితి మేదసి స్ఫుటరవోఽస్థిని ష్ఠాగితి ।
పునాతు భవతో హరేరమరవైరివక్షఃస్థల-
క్కణత్కరజపఞ్జరక్రకచకాషజన్మానలః ॥ 48 ॥

తాత్పర్యం:

రాక్షసుని చర్మం 'చటచట' అని చీలినప్పుడు, రక్తం 'ఛమ్' అని చిమ్మినప్పుడు, కొవ్వు 'ధగధగ' అని కాలినప్పుడు, ఎముకలు 'ష్ఠాగ్' అని విరిగినప్పుడు స్వామి నఖాలనే రంపపు ఘర్షణ వల్ల పుట్టిన అగ్ని మిమ్మల్ని పవిత్రం చేయుగాక!

శ్లోకము 49:
ససత్వరమితస్తతస్తతవిహస్తహస్తాటవీ-
నికృత్తసురశత్రుహృత్క్షతజసిక్తవక్షఃస్థలః ।
స్ఫురద్వరగభస్తిభిః స్థగితసప్తసప్తిద్యుతిః
సమస్తనిర్గమస్తుతో నృహరిరస్తు నః స్వస్తయే ॥ 49 ॥

తాత్పర్యం:

వేగంగా శత్రువు గుండెను చీల్చి, కారిన రక్తంతో తడిసిన రొమ్ము కలిగి, ప్రకాశవంతమైన శరీర కాంతులతో సూర్యకాంతిని సైతం కప్పివేస్తూ, సకల దేవతల చేత స్తుతించబడిన నృసింహస్వామి మనకు శుభాలను ప్రసాదించుగాక!

శ్లోకము 50:
చశ్చచ్చణ్డనఖాగ్రభేదే విగలద్దైత్యేన్ద్రవక్షఃక్షరద్-
రక్తాభ్యక్తసుపాటలోద్భటసటాసమ్భ్రాన్తభీమాననః ।
తిర్యక్కణ్ఠకఠోరఘోషఘటనాసర్వాఙ్గఖర్వీభవద్-
దిగ్మాతఙ్గనిరీక్షితో విజయతే వైకుణ్ఠకణ్ఠీరవః ॥ 50 ॥

తాత్పర్యం:

వాడియైన గోళ్ళతో రాక్షసేంద్రుని వక్షఃస్థలాన్ని చీల్చగా కారిన రక్తంతో ఎర్రబడిన జటాజూటంతో, భయంకరమైన గర్జనలతో అష్టదిగ్గజాలను సైతం భయంతో వణికించిన వైకుంఠ సింహమైన నృసింహస్వామి జయించుగాక!

శ్లోకము 51:
దృష్ట్రాసకైటభవక్రకన్దరలలజ్జిహ్వస్య హవ్యాశన-
జ్వాలాభాసురభూరికేసరసటాభారస్య దైత్యద్రుహః ।
వ్యావల్గద్బలవద్ధిరణ్యకశిపుక్రోడస్థలాస్ఫాలన-
స్ఫారప్రస్ఫుటదస్థిపఞ్జరరవక్రూరాః పాన్తు వః ॥ 51 ॥

తాత్పర్యం:

కరాళమైన కోరలు, అగ్నిజ్వాలల వంటి జటాజూటం కలిగి, బలవంతుడైన హిరణ్యకశిపుని రొమ్మును చీల్చేటప్పుడు ఎముకలు విరిగిన క్రూరమైన ధ్వనులు మోగించిన నృసింహస్వామి అవయవాలు మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

శ్లోకము 52:
సోమార్ధాయితనిష్పిధానదశనః నఖాః సంధ్యాయితాన్తర్ముఖో
బాలార్కాయితలోచనః సురధనుర్లేఖాయితభ్రూలతః ।
అన్తర్నాదనిరోధపీవరగలద్వైక్షూపనిర్యత్తడిత్-
తారస్ఫారసటావరుద్ధగగనః పాయాన్నృసింహః స వః ॥ 52 ॥

తాత్పర్యం:

అర్ధచంద్రుని వంటి కోరలు, సంధ్యాకాలాన్ని తలపించే నోరు, ఉదయ సూర్యుని వంటి నేత్రాలు, ఇంద్రధనుస్సు వంటి కనుబొమ్మలు కలిగి, తన భయంకర గర్జనతో ఆకాశాన్ని కప్పివేసిన నృసింహస్వామి మిమ్మల్ని కాపాడుగాక!

శ్లోకము 53:
విద్యుచ్చక్రకరాలకేసరసటాభారస్య దైత్యద్రుహః
శోణన్నేత్రహుతాశడమ్బరభృతః సింహాకృతేః శార్ఙ్గిణః ।
విస్ఫూర్జద్గలగర్జితర్జితకకుమ్మాతఙ్గదర్పోదయాః
సమ్రమ్భాః సుఖయన్తు వః ఖరనఖక్షుణ్ణద్విషద్వక్షసః ॥ 53 ॥

తాత్పర్యం:

మెరుపుల వంటి జటాజూటంతో, ఎర్రని అగ్ని నేత్రాలతో, దిగ్గజాల గర్వాన్ని అణచే గర్జనతో, వాడియైన గోళ్ళతో శత్రువును చీల్చిన శ్రీనృసింహస్వామి అనుగ్రహం మీకు సుఖాన్నిచ్చుగాక!

శ్లోకము 54:
దైత్యానామధిపే నఖాఙ్కురకుటీకోణప్రవిష్టాత్మని
స్ఫారీభూతకరాలకేసరసటాసఙ్ఘాతఘోరాకృతేః ।
సక్రోధం చ సవిస్మయం చ సగురువ్రీడం చ సాన్తఃస్మితం
క్రీడాకేసరిణో హరేర్విజయతే తత్కాలమాలోకితమ్ ॥ 54 ॥

తాత్పర్యం:

రాక్షసరాజు తన గోళ్ళ సందున చిక్కుకోగా... క్రోధము, ఆశ్చర్యము, సిగ్గు, లోలోపలి చిరునవ్వులు కలగలిసిన భావాలతో క్రీడాసింహమైన హరి ఆ సమయంలో చూసిన ఆ భయంకర చూపులు జయించుగాక!

శ్లోకము 55:
కిం కిం సింహస్తతః కిం నరసదృశవపుర్దేవ చిత్రం గృహీతో
నైతాదృక్ క్వాపి జీవోఽద్భుతముపనయ మే దేవ సంప్రాప్త ఏషః ।
చాపం చాపం న చాపిత్యహహహహహహా కర్కశత్వం నఖానా-
మిత్థం దైత్యేన్ద్రవక్షఃఖరనఖముఖరైర్జఘ్నివాన్యః స వోఽవ్యాత్ ॥ 55 ॥

తాత్పర్యం:

"ఇది సింహమా? కాదు, నరరూపమా? ఎంత విచిత్రం!" అని రాక్షసులు అనుకుంటుండగానే, ఎటువంటి ధనుస్సు లేకుండా తన వాడియైన గోళ్ళతోనే హిరణ్యకశిపుని వక్షఃస్థలాన్ని చీల్చి చంపిన ఆ నృసింహుడు మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

శ్లోకము 56:
భూయః కణ్ఠావధూతివ్యతికరతరలోత్తంసనక్షత్రమాలా-
బాలేన్దుక్షుద్రఘణ్టారణితదశదిశాదన్తిచీత్కారకారీ ।
అవ్యాద్వో దైత్యరాజప్రథమయమపురీయానఘణ్టానినాదో
నాదో దిగ్భిత్తిభేదప్రసభసరభసః కూటకణ్ఠీరవస్య ॥ 56 ॥

తాత్పర్యం:

తల ఊపడం వల్ల నక్షత్రాలు, చంద్రుడు ఘంటికల వలె ధ్వనిస్తుండగా, దిక్కులను భేదిస్తూ రాక్షసరాజును యమపురికి పంపే ప్రయాణ ఘంటలా మోగిన నృసింహస్వామి భయంకర గర్జన మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

శ్లోకము 57:
అన్తఃక్రోధోజ్జిహానజ్వలనభవశిఖాకారజిహ్వావలీఢ-
ప్రౌఢబ్రహ్మాణ్డభాణ్డః పృథుభువనగుహాగర్భగమ్భీరనాదః ।
దృప్యత్పఞ్చాననమూర్తిర్మురజిదవతు వః సుప్రభామణ్డలీభిః
కుర్వన్నిర్ధూమధూమధ్వజనిచితమివ వ్యోమ రోమచ్ఛటానామ్ ॥ 57 ॥

తాత్పర్యం:

కోపాగ్ని జ్వాలల వంటి నాలుకతో బ్రహ్మాండాన్ని నాకుతున్నట్లుండి, గుహల వలె గంభీరమైన గర్జన చేస్తూ, శరీర రోమాల కాంతులతో ఆకాశాన్ని ధూమం లేని అగ్నిజ్వాలలా మార్చిన నృసింహరూప మురారి మిమ్మల్ని కాపాడుగాక!

శ్లోకము 58:
పాయాన్మాయామృగేన్ద్రో జగదఖిలమసౌ యత్తనూదర్చిరర్చి-
ర్జ్వాలాజాలావలీఢం బత భువి సకలం వ్యాకులం కిం న భూయాత్ ।
నో చేత్స్యాదాశు తస్యాధికవికటసటాకోటిభిః పాట్యమానా-
దిన్దోరానన్దకన్దాత్తదుపరి తుహినాసారసదోహవృష్టిః ॥ 58 ॥

తాత్పర్యం:

శరీర అగ్నిజ్వాలలతో లోకాన్ని భయపెడుతూ, తన భయంకరమైన జటలతో చంద్రుని నలిపి ఆనందమనే మంచు వర్షాన్ని కురిపించిన ఆ మాయా నృసింహస్వామి ఈ అఖిల జగత్తును రక్షించుగాక!

శ్లోకము 59:
ఆదిత్యాః కిం దశైతే ప్రలయభయకృతః స్వీకృతాకాశదేశాః
కిం వోల్కామణ్డలాని త్రిభువనదహనాయోద్యతానీతి భీతైః ।
పాయాసుర్నారసింహం వపురమరగణైర్బిభ్రతో శార్ఙ్గపాణేర్-
దృష్టాశ్చ దృప్తాసురోరఃస్థలదళనగళద్రక్తరక్తా నఖా వః ॥ 59 ॥

తాత్పర్యం:

"ప్రళయకాలాన్ని తెచ్చే పదిమంది సూర్యులా? లేక లోకాలను దహించే ఉల్కలా?" అని దేవతలు భయపడేలా, రాక్షసుని గుండె చీల్చిన రక్తంతో ఎర్రబడిన నృసింహరూప విష్ణువు నఖాలు మిమ్మల్ని కాపాడుగాక!


సుభాషిత రత్న భాండాగారములోని వామన మంగళాచరణ శ్లోకాలు (60 నుండి 68 వరకు)  తాత్పర్యాలతో 

వామనః (వామన మంగళాచరణ శ్లోకాలు)

శ్లోకము 60:
అవ్యాద్వో వామనో యస్య కౌస్తుభప్రతిబింబితా ।

కౌతుకాలోకినీ జాతా జాఠరీవ జగత్త్రయీ ॥ 60 ॥

తాత్పర్యం:

ఎవని కౌస్తుభమణియందు ప్రతిబింబించిన ముల్లోకాలు, కుతూహలంతో చూస్తున్నప్పుడు ఆయన కడుపులోని జగత్తులా ప్రకాశించాయో, అటువంటి వామనస్వామి మిమ్మల్ని కాపాడుగాక!

శ్లోకము 61:
అంఘ్రిదండో హరేరూర్ధ్వముత్క్షిప్తో బలినేగ్రహే ।

విధివిష్టరపద్మస్య నాలదండో ముదేऽస్తు నః ॥ 61 ॥

తాత్పర్యం:

బలిచక్రవర్తిని అణచివేసే సమయంలో పైకి లేపబడిన శ్రీహరి పాదదండము, బ్రహ్మదేవుని ఆసనమైన పద్మానికి కాడ (నాళం) వలె శోభిస్తూ మనకు ఆనందాన్ని ప్రసాదించుగాక!

శ్లోకము 62:
ఖర్వగ్రంథివిముక్తసంధి విలసద్వక్షఃస్ఫురత్కౌస్తుభం

నిర్యన్నాభిసరోజకుడ్మలపుటీగంభీరసామధ్వని ।

పాత్రావాప్తిసముత్సుకేన బలినా సానందమాలోకితం

పాయాద్వః క్రమవర్ధమానమహిమాశ్చర్యం మురారేర్వపుః ॥ 62 ॥

తాత్పర్యం:

పొట్టి రూపం నుండి అణువణువు వికసిస్తూ, వక్షఃస్థలంలో కౌస్తుభమణి ప్రకాశిస్తుండగా, నాభికమల మొగ్గ నుండి గంభీరమైన సామవేద ధ్వనులు వెలువడుతుండగా, సత్పాత్రుడైన దానగ్రహీత లభించాడనే ఆనందంతో బలిచక్రవర్తి చూస్తుండగా విశ్వరూపాన్ని దాల్చిన ఆ విష్ణుమూర్తి దివ్యశరీరం మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

శ్లోకము 63:
హస్తే శస్త్రకిణాంకితో౽ రుణవిభాకీర్మీరితోరఃస్థలో

నాభిప్రేంఖదలిర్విలోచనయుగప్రోద్భూతశీతాతపః ।

బాహ్వోర్మిశ్రితవహ్నిరేష తదితి వ్యాక్షిప్య వాక్యమ్ కవేః

సారైరధ్యయనైర్హరన్బలిమనః పాయాజ్జగద్వామనః ॥ 63 ॥

తాత్పర్యం:

"చేతిలో ఆయుధాలు ధరించిన మచ్చలు ఉన్నవి, వక్షఃస్థలం సూర్యకాంతితో ప్రకాశిస్తోంది, నాభి పద్మం వద్ద తుమ్మెదలు తిరుగుతున్నాయి, కన్నులలో చల్లదనమూ-వేడిమి ఉన్నాయి" అని శుక్రాచార్యుని (కవి) హెచ్చరిక మాటలను దాటవేస్తూ, వేదపఠన విశేషాలతో బలిచక్రవర్తి మనస్సును ఆకట్టుకున్న వామనమూర్తి లోకాన్ని రక్షించుగాక!

శ్లోకము 64:
స్వస్తి స్వాగతమర్థ్యహం వద విభో కిం దీయతాం మేదినీ

కా మాత్రా మమ విక్రమత్రయపదం దత్తం జలం దీయతామ్ ।

మా దేహిత్యుశనాబ్రవీద్ధరిరయం పాత్రం కిమస్మాత్పరం

చేత్యేవం బలినార్చిత్యో మఖముఖే పాయాత్స వో వామనః ॥ 64 ॥

తాత్పర్యం:

"స్వామీ! మీకు స్వాగతం, మీకు ఏమి కావాలో కోరుకోండి" అని బలి అనగా, "నా మూడు అడుగుల పరిమితి గల భూమిని ఇవ్వు, నీటిని ధారపోయి" అని వామనుడడిగాడు. "ఇవ్వవద్దు, ఈయన హరి" అని శుక్రాచార్యుడు వారించగా, "ఈయన కంటే గొప్ప పాత్రుడు ఎవరుంటారు?" అని భావించి యజ్ఞంలో అర్చించిన ఆ వామనమూర్తి మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

శ్లోకము 65:
స్వామీ సన్భువనత్రయస్య వికృతిం నీతోऽసి కిం యాచయా

యద్వా విశ్వసృజా త్వయైవ న కృతం తద్దీయతాం తే కుతః ।

దానం శ్రేష్ఠతమాయ తుభ్యమతులం బంధాయ నో ముక్తయే

విజ్ఞప్తో బలినా నిరుత్తరతయా హ్రీతో హరిః పాతు వః ॥ 65 ॥

తాత్పర్యం:

"ముల్లోకాలకు నాథుడవై ఉండి కూడా యాచించడం వల్ల పొట్టిగా మారవా? లేదా బ్రహ్మగా నువ్వు సృష్టించనిది ఏదైనా ఉంటే కదా నేను నీకు ఇవ్వడానికి? శ్రేష్ఠుడవైన నీకు దానమివ్వడం ముక్తి కోసమే కానీ బంధనానికి కాదే!" అని బలిచక్రవర్తి అడిగిన మాటలకు సమాధానం లేక సిగ్గుపడిన శ్రీహరి మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

శ్లోకము 66:
బ్రహ్మాండచ్ఛత్రదండః శతధృతిభవనాంభోరుహో నాలదండః

క్షోణీనౌకూపదండః క్షరదమరసరిత్పట్టికాకేతుదండ్ః ।

జ్యోతిశ్చక్రాక్షదండస్త్రిభువనవిజయస్తంభదండః అంఘ్రిదండః

శ్రేయస్త్రైవిక్రమస్తే వితరతు విబుధద్వేషిణాం కాలదండః ॥ 66 ॥

తాత్పర్యం:

బ్రహ్మాండమనే గొడుగుకు దండంలా, బ్రహ్మదేవుని ఆసనపద్మానికి నాళంలా, భూమి అనే పడవకు గుజ్జులా, ఆకాశగంగ అనే పతాకకు జెండాకర్రలా, నక్షత్రమండలానికి అక్షంలా, త్రిభువన విజయస్తంభంలా, శత్రువులకు యమదండంలా నిలిచిన త్రివిక్రముని పాదం మీకు శ్రేయస్సును ప్రసాదించుగాక!

శ్లోకము 67:
యస్మాదాక్రామతో ద్యాం గరుడమణిశిలాకేతుదండాద్యమానాద్

శ్చ్యోతంత్యాబభాసే సురసరిదమలా వైజయంతీవ కాన్తా ।

భూమిష్ఠో యస్తథాన్యో భువనగృహమహాస్తంభశోభాం దధానః

పాతామేతౌ పయోజోదలలితతలౌ పంకజాక్షస్య పాదౌ ॥ 67 ॥

తాత్పర్యం:

ఆకాశాన్ని కొలిచేటప్పుడు ఇంద్రనీలమణి కాంతులతో ప్రకాశించే ధ్వజస్తంభం వలె ఉన్న పాదం నుండి ప్రవహించే ఆకాశగంగ విజయపతాకంలా శోభిస్తుండగా, భూమిపై నిలిచిన మరొక పాదం ముల్లోకాలనే భవనానికి మహాస్తంభంలా నిలిచింది. కమలపత్రాల వలె సున్నితమైన కమలాక్షుని ఆ రెండు పాదాలు మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

శ్లోకము 68:
కస్త్వం బ్రహ్మన్నపూర్వః క్వ చ తవ వసతిర్యాऽఖిలా బ్రహ్మసృష్టిః

కస్తే నాథో హ్యనాథః క్వ చ తవ జనకో నైవ తాతం స్మరామి ।

కిం తేऽభీష్టం దదామి త్రిపదపరిమితా భూమిరల్పం కిమేతత్

త్రైలోక్యం భావగర్భం బలిమిదమవదద్వామనో వః స పాయాత్ ॥ 68 ॥

తాత్పర్యం:

బలి: "ఓ బ్రాహ్మణుడా! నీవెవరవు? కొత్తగా ఉన్నావు."

వామనుడు: "నా నివాసం ఈ సమస్త బ్రహ్మాండమే."

బలి: "నీ నాథుడు (రక్షకుడు) ఎవరు?"

వామనుడు: "నాకు వేరే నాథుడు లేడు (నేనే అనాథను/అందరికీ నాథుడిని)."

బలి: "నీ తండ్రి ఎవరు?"

వామనుడు: "నాకు తండ్రి గుర్తులేడు."

బలి: "నీ కోరిక ఏమిటి? ఇస్తాను."

వామనుడు: "మూడు అడుగుల నేల."

బలి: "ఇంత చిన్న కోరికా? ముల్లోకాలనే ఇస్తాను తీసుకో."

అని ఈ విధంగా లోతైన భావంతో బలితో సంభాషించిన వామనమూర్తి మిమ్మల్ని కాపాడుగాక! 


సుభాషిత రత్న భాండాగారములోని పరశురామ మంగళాచరణ శ్లోకాలు (69 నుండి 74 వరకు) తాత్పర్యాలు 

పరశురామః (పరశురామ మంగళాచరణ శ్లోకాలు)

శ్లోకము 69:
కులాచలా యస్య మహీం ద్విజేభ్యః ప్రయచ్ఛతః సీమదృషత్త్వమాపుః ।

బభూవురుత్సర్గజలం సముద్రాః స రైణుకేయః శ్రియమాతనోతు ॥ 69 ॥

తాత్పర్యం:

బ్రాహ్మణులకు భూమిని దానం చేస్తున్నప్పుడు, ఏ పరశురామునికి కులపర్వతాలే సరిహద్దు రాళ్ళుగా మారాయో; సముద్రాలే దాన సమయాన ధారపోసే అర్ఘ్యజలమయ్యాయో, ఆ రేణుకాదేవి కుమారుడైన పరశురాముడు మీకు సకల ఐశ్వర్యాలను ప్రసాదించుగాక!

  • విశేషాంశాలు / వ్యాఖ్యానార్థాలు:

    1. సీమదృషత్త్వమాపుః: పరశురాముడు బ్రాహ్మణులకు భూదానం చేసినప్పుడు, ఆయా భూముల సరిహద్దులను సూచించే రాళ్ళుగా పెద్ద కులపర్వతాలే సరిపోయాయని భావము.

    2. ఉత్సర్గజలం సముద్రాః: దానం ఇచ్చేటప్పుడు దాతలు నీటిని ధారపోస్తారు (ఉత్సర్గజలం). పరశురాముడు చేసిన దానం ఎంత అపారమైనదంటే, ఆ దానజలంగా సముద్రాలే సరిపోయాయని భావము.

శ్లోకము 70:
కిం దోర్భ్యాం కిము కార్ముకోపనిషదా మైశప్రసాదేన కిం

కిం వేదాధిగమేన భాస్వతి భృగోర్వంశే చ కిం జన్మనా ।

కిం వానేన మమాద్భుతేన తపసా పీడా కృతాంతోऽపి చేద్-

విప్రాణాం కురుతే౽న్తరిత్యనుశయో రామస్య పుష్ణాతు వః ॥ 70 ॥

తాత్పర్యం:

"యముడు సైతం బ్రాహ్మణులకు పీడ కలిగిస్తుంటే... ఇక నా బాహుబలంతో, ధనుర్వేద పరిజ్ఞానంతో, పరమేశ్వరుని అనుగ్రహంతో, వేదాధ్యయనంతో, భృగువంశంలో జన్మించడంతో, నా ఈ అద్భుతమైన తపస్సుతో ప్రయోజనం ఏమిటి?" అని పశ్చాత్తాపపడిన పరశురాముని తీవ్ర ఆవేదన మిమ్మల్ని కాపాడుగాక!

  • విశేషాంశాలు / వ్యాఖ్యానార్థాలు:
    3. కార్ముకోపనిషదా: ధనుర్వేద విద్యాశాస్త్ర రహస్యము లేదా దాని అనుభవ జ్ఞానము.
    4. ఈశప్రసాదేన: గొప్పవారి అనుగ్రహం ఎవరికైనా ఉపకారం చేయగలిగితేనే సఫలమవుతుంది. బ్రాహ్మణుల పీడను కూడా నేను నివారించలేనప్పుడు, శంభుని (శివుని) అనుగ్రహం వల్ల ఏమి ప్రయోజనమని భావము.
    5. తపసా: తపస్సు ద్వారా అసాధ్యమైనది కూడా సాధ్యమవుతుంది. కానీ బ్రాహ్మణుల బాధలను నివారించే కార్యాన్ని నేను సాధించలేనప్పుడు ఈ అద్భుత తపస్సు వల్ల ఏమి ప్రయోజనమని భావము.

శ్లోకము 71:
నాశిష్యః కిమభూద్భవః కిమభవన్నాపుత్రిణీ రేణుకా

నాభూద్విశ్వమకార్ముకం కిమితి వః ప్రీణాతు రామత్రపా ।

విప్రాణాం ప్రతిమందిరం మణిగణోన్మిశ్రాణి దండాహతే-

నాబ్ధీనాం స మయా యమోऽపి మహిషేణామ్భాసి నోద్వాహితః ॥ 71 ॥

తాత్పర్యం:

"పరమేశ్వరుడే నాకు గురువు కాడా? రేణుకాదేవి పుత్రవతి కాదా? ఈ సమస్త ప్రపంచాన్ని బాణాలు లేకుండా చేయలేదా? అయినా బ్రాహ్మణుల ప్రతి ఇంట్లోనూ రత్నాలతో కూడిన దానాలను ఇచ్చి, యముడిని కూడా సముద్రపు నీటిలోకి తోసివేయలేకపోయానే!" అని పరశురాముడు పొందిన లజ్జ (సిగ్గు/సంకోచం) మిమ్మల్ని సంతోషపెట్టుగాక!

శ్లోకము 72:
పాయాద్వో జమదగ్నివంశతిలకో వీరవ్రతాలంకృతో

రామో నామ మునీశ్వరో నృపవధే భాస్వత్కుఠారాయుధః ।

యేనాశేషహతాహితాంగరుధిరైః సంతర్పితాః పూర్వజాః

భక్త్యా చాశ్వమఖే సముద్రవసనా భూర్హన్తకారీకృతా ॥ 72 ॥

తాత్పర్యం:

జమదగ్ని వంశతిలకుడు, వీరవ్రతాభరణుడు, రాజుల సంహారంలో ప్రకాశించే గొడ్డలిని ధరించినవాడు, శత్రువుల రక్తంతో పితృదేవతలను తర్పించినవాడు, అశ్వమేధ యజ్ఞంలో సముద్రాలతో కూడిన భూమిని బ్రాహ్మణులకు దానమిచ్చినవాడు అయిన పరశురామ మునీశ్వరుడు మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

  • విశేషాంశాలు / వ్యాఖ్యానార్థాలు:
    6. అహితాః: అహితాః అనగా శత్రువులు (దుష్ట రాజులు/రాక్షసులు).
    7. భూర్హన్తకారీకృతా: బ్రాహ్మణులకు దానంగా ఇవ్వదగినదిగా (హంతకారం) భూమినంతటినీ మార్చి దానమిచ్చాడని అర్థము ("గ్రాసప్రమాణే భిక్షా స్యాదగ్రం గ్రాసచతుష్టయమ్... అయం చతుర్గుణ ప్రాహుర్హన్తకారం ద్విజోత్తమాః" అనే శాస్త్రోక్తి ప్రకారం ద్విజులకు ఇవ్వదగిన దానభాగంగా ఇచ్చాడు).

గ్రాసప్రమాణా భిక్షా స్యాత్ అగ్రం గ్రాసచతుష్టయమ్ ।

అగ్రం చతుర్గుణం ప్రాహుః హన్తకారం ద్విజోత్తమాః ॥

సన్యాసులకు లేదా బ్రాహ్మణులకు పెట్టే అన్నదానంలో ఆయా ఆహార పరిమాణాలకు శాస్త్రం ఇచ్చిన పేర్లు మరియు వాటి విభాగాలు 

వివరణ మరియు కొలతలు:

  1. గ్రాసము (ఒక ముద్ద):

    • నోట్లో పట్టే ఒక సగటు అన్నం ముద్ద పరిమాణాన్ని "గ్రాసము" అంటారు.

  2. భిక్ష (1 ముద్ద):

    • భిక్షా = 1 గ్రాసము

    • ఒక్క గ్రాసం (ఒక ముద్ద) పరిమాణంలో ఇచ్చే ఆహారాన్ని 'భిక్ష' అంటారు.

  3. అగ్రము (4 ముద్దలు):

    • అగ్రము = 4 భిక్షలు (4 గ్రాసములు)

    • నాలుగు గ్రాసముల (నాలుగు ముద్దల) పరిమాణంలో ఇచ్చే ఆహారాన్ని 'అగ్రము' అంటారు.

  4. హన్తకారము (16 ముద్దలు):

    • హన్తకారము = 4 అగ్రములు (అనగా 4 × 4 = 16 గ్రాసములు)

    • అగ్రము కంటే నాలుగు రెట్లు పెద్దది, అంటే 16 గ్రాసముల (16 ముద్దల) పరిమాణంలో ఇచ్చే పూర్తి భోజనాన్ని 'హన్తకారము' అని వేదవిదులైన బ్రాహ్మణులు/ద్విజోత్తములు చెప్పారు.

తాత్పర్యం:

ఒక ముద్ద పరిమాణాన్ని 'భిక్ష' అని, నాలుగు ముద్దల పరిమాణాన్ని 'అగ్రము' అని, ఆ అగ్రమునకు నాలుగు రెట్లు (అనగా 16 ముద్దల পরিమాణం) ఉన్న ఆహారాన్ని 'హన్తకారము' అని అంటారు.

విశేషాంశం:

పరశురామ శ్లోకంలో ("సముద్రవసనా భూర్హన్తకారీకృతా") వచ్చిన "హన్తకారము" అనే పదానికి "కేవలం భిక్ష వేయడం కాకుండా, బ్రాహ్మణులు హాయిగా కడుపునిండా తినగలిగే పూర్తి భోజన పరిమాణంలో సమర్పించడం/దానమివ్వడం" అనే విశేషాంశం ఈ శ్లోకం ఆధారంగా వస్తుంది.  పరశురాముడు భూమిని అంతటినీ బ్రాహ్మణులకు పూర్తి దానభాగంగా (హన్తకారంగా) ఇచ్చేశాడని దాని అర్థం.


శ్లోకము 73:
ద్వారే కల్పతరుం గృహే సురగవీం చింతామణీనంగదే

పీయూషం సరసీషు విప్రవదనే విద్యాశ్చతస్రో దశ ।

ఏవం కర్తుమయం తపస్యతి భృగోర్వంశావతంసో మునిః

పాయాద్వోऽఖిలరాజకక్షయకరో భూదేవభూషామణిః ॥ 73 ॥

తాత్పర్యం:

బ్రాహ్మణుల ఇంటి గుమ్మం ముందు కల్పవృక్షం, ఇంట్లో కామధేనువు, చేతి కడియాలలో చింతామణులు, సరస్సులలో అమృతం, నోటియందు పదునాలుగు విద్యలు ఉండేలా అనుగ్రహించడం కోసం తపస్సు చేసినవాడు, క్షత్రియులను క్షయం చేసినవాడు, బ్రాహ్మణుల శిరోమణి అయిన పరశురాముడు మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

శ్లోకము 74:
నో సంధ్యాం సముపాసతే యది తదా లోకాపవాదాద్భయం

సా చేత్స్వీక్రియతే భవిష్యతి తదా రాజన్యబీజే నతిః ।

ఇత్థం చింతయతశ్చిరం భృగుపతేర్నిఃశ్వాసకోష్ణీకృతో

నేత్రాంతఃప్రతిబింబశోణసలిలః సంధ్యాంజలిః పాతు వః ॥ 74 ॥

తాత్పర్యం:

"సంధ్యావందనం చేయకపోతే లోకాపవాదం వస్తుంది; ఒకవేళ సంధ్యావందనంలో సూర్యుడికి ఆర్ఘ్యం ఇస్తే, క్షత్రియ వంశ మూలపురుషుడైన సూర్యునికి నమస్కరించినట్లు అవుతుంది" అని ఆలోచిస్తూ పరశురాముడు దీర్ఘ నిట్టూర్పులు విడవగా, ఆయన కంటి ఎర్రటి కాంతి పడి వేడెక్కిన సంధ్యాంజలి జలం మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

  • విశేషాంశాలు / వ్యాఖ్యానార్థాలు:
    8. సూర్యే / రాజన్యబీజే: సూర్యుడు క్షత్రియ వంశానికి (రాజన్య వంశానికి) మూలబీజం కావడం వల్ల, సంధ్యావందనంలో సూర్యాంజలి సమర్పించడం క్షత్రియునికి ప్రణమిల్లడమే అవుతుందేమోనని భృగుపతి (పరశురాముడు) సంకోచించాడని భావము.

1 comment:

అరిపలాయనమ్, ప్రతాపవర్ణనమ్, కీర్తివర్ణనమ్

  అరిపలాయనమ్ శ్లోకము 1 సాలకాననయుక్తాపి సాలకాననవర్జితా | హారావరుద్ధకణ్ఠాపి విహారారివధూస్తవ || 1 || విశేషాలు (విరోధాభాస & శ్లేషాలంకారము): ...