Friday, August 7, 2026

11. దశావతార శ్లోకాలు ( 40)

 11. దశావతార మత్స్య , కూర్మ మంగళాచరణ శ్లోకాలు

దశావతారాః (దశావతార శ్లోకములు)

1. శ్లోకము:
వేదానుద్ధరతే జగన్నివహతే భూగోళముద్బిభ్రతే
దైత్యం దారయతే బలిం ఛలయతే క్షత్రక్షయం కుర్వతే ।
పౌలస్త్యం జయతే హలం కలయతే కారుణ్యమాతన్వతే
మ్లేచ్ఛాన్మూర్చ్ఛయతే దశాకృతికృతే కృష్ణాయ తుభ్యం నమః ॥ ౧ ॥

  • తాత్పర్యము: వేదాలను ఉద్ధరించినవాడు (మత్స్య), జగత్తును మోసినవాడు (కూర్మ), భూగోళాన్ని ఎత్తినవాడు (వరాహ), హిరణ్యకశిపుడిని చీల్చినవాడు (నరసింహ), బలిచక్రవర్తిని యాచించినవాడు (వామన), క్షత్రియులను సంహరించినవాడు (పరశురామ), రావణుడిని జయించినవాడు (రామ), నాగలిని ధరించినవాడు (బలరామ), కారుణ్యాన్ని పంచినవాడు (బుద్ధ), మ్లేచ్ఛులను అణచివేసేవాడు (కల్కి) అయిన దశావతార స్వరూపుడైన శ్రీకృష్ణునికి/నారాయణునికి నమస్కారములు.

2. శ్లోకము:
యస్యాళీయత శైలసీమ్ని జలధిః పృష్ఠే జగన్మండలం
దంశ్రాయాం ధరణీ నఖే దితిసుతాధీశః పదే రోదసీ ।
క్రోధే క్షత్రగణః శరే దశముఖః పాణౌ ప్రలంబఅసురో
ధ్యానే విశ్వమసావధార్మికకులః కస్మైచిదస్మై నమః ॥ ౨ ॥

  • తాత్పర్యము: ఏ స్వామి శిఖరంపై సముద్రం చిన్నదైపోయిందో (మత్స్య), వీపుపై బ్రహ్మాండం అమరిందో (కూర్మ), కోరపై భూదేవి నిలిచిందో (వరాహ), గోళ్ళపై హిరణ్యకశిపుడు నశించాడో (నరసింహ), అడుగుల కింద ఆకాశభూములు యిమిడిపోయాయో (వామన), కోపంలో క్షత్రియులు అంతమయ్యారో (పరశురామ), బాణానికి రావణుడు కూలిపోయాడో (రామ), చేతిలో ప్రలంబఅసురుడు మరణించాడో (బలరామ), ధ్యానంలో సమస్త విశ్వం ఉందో (బుద్ధ/కల్కి)— అటువంటి వర్ణనాతీతుడైన పరమాత్మకు నమస్కారములు.

3. శ్లోకము:
పౌంఠీనః కమఠః కిటిర్నరహరిః ఖర్వాకృతిర్భార్గవో
రామః కంసనిషూదనో దశబలః కల్కీ చ నారాయణః ।
యుష్మాకం స విభూతయేఽస్తు భగవాన్ సేతుర్భవాంభోనిధా-
వుత్తారాయ యుగే యుగే యుగపతిస్త్రైలోక్యనాథో హరిః ॥ ౩ ॥

  • తాత్పర్యము: మత్స్య (పౌంఠీనః), కూర్మ (కమఠః), వరాహ (కిటిః), నరసింహ, వామన (ఖర్వాకృతిః), పరశురామ, శ్రీరామ, కృష్ణ (కంసనిషూదనః), బుద్ధ (దశబలః), కల్కి రూపాలలో అవతరించిన నారాయణుడు, ఈ సంసార సాగరాన్ని దాటించే వంతెనలా నిలిచి మీకు సకల ఐశ్వర్యాలను ప్రసాదించుగాక!

4. శ్లోకము:
వేదా యేన సముద్ధృతా వసుమతీ పృష్ఠే ధృతాప్యుద్ధృతా
దైత్యేశో నఖరైర్హతః ఫణిపతేర్లోకం బలిః ప్రాపితః ।
క్ష్మాఽక్షత్రా జగతీ దశాస్యరహితా మాతా కృతా రోహిణీ
హింసా దోషవతీ ధరాప్యయవనా పాయాత్స నారాయణః ॥ ౪ ॥

  • తాత్పర్యము: వేదాలను కాపాడినవాడు, వీపుపై భూమిని మోసి ఉద్ధరించినవాడు, గోళ్ళతో రాక్షసరాజును చంపినవాడు, బలిచక్రవర్తిని సుతల లోకానికి పంపినవాడు, భూమిని క్షత్రియ రహితం చేసినవాడు, లోకాన్ని రావణ రహితం చేసినవాడు, బలరాముడిని రోహిణీపుత్రుడిగా చేసినవాడు, హింస దోషయుక్తమని బోధించి ధర్మ సంస్థాపన చేసినవాడు అయిన ఆ శ్రీమన్నారాయణుడు మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

 శ్లోకం:

మగ్నే మేరౌ పతతి తపనే తోయబిన్దావివేన్దావ
న్తర్లీనే జలధిసలిలే వ్యాకులే దేవలోకే ।

మాత్స్యరూపముఖపుటతటాకృష్టనిర్ముక్తవార్ధిః
శ్రీకాన్తస్య స్థలజలగతం వేత్యలక్ష్యః పునాతు ॥ 5 ॥

తాత్పర్యం:

ప్రళయకాలంలో మేరుపర్వతం మునిగిపోయినప్పుడు, సూర్యుడు ఒక నీటిబొట్టులా పడిపోతున్నప్పుడు, చంద్రుడు సముద్రజలాలలో లీనమైపోయినప్పుడు, దేవలోకమంతా తీవ్ర ఆందోళనలో ఉన్నప్పుడు... శ్రీమహావిష్ణువు మత్స్యావతారమెత్తి తన నోటి భాగంచేత సముద్రజలాలను ఆకర్షించి, మరలా విడిచిపెట్టాడు. ఆ సమయమున ఆ ప్రభువు నేలపై ఉన్నాడో లేక నీటిలో ఉన్నాడో కూడా తెలుసుకోలేనంత అద్భుతంగా ప్రవర్తించాడు. అటువంటి శ్రీకాంత (విష్ణు) భగవానుడు మనలను పవిత్రులను చేయుగాక!

6

శ్లోకం:
వియత్పుచ్ఛాతుచ్ఛోచ్ఛలితజలగర్భో నిధిరపాం

అపాన్నాథః పాన్థః పృథులబర్హేస్థో వియదభూత్ ।

నిధిర్భాసామౌర్వో దినపతిరభూదౌర్వదహనః

శ్చలత్కాయే యస్మిన్ స జయతి హరిర్మీనవపుషా ॥ 6 ॥

తాత్పర్యం:

ఏ శ్రీమహావిష్ణువు మత్స్యరూపం ధరించి శరీరాన్ని కదిలించినప్పుడు — ఆయన పెద్ద తోక దెబ్బకు ఆకాశంలోకి ఎగిరిన సముద్రజలాలు ఆకాశాన్ని ఆవరించాయి; సముద్రుడు శ్రీహరి విశాలమైన తోక భాగమున నిలిచి ఆకాశ సంచారియైన బాటసారిలా మారాడు; సూర్యుడు సముద్రంలో ఉండే బడబాగ్నిలా భాసించాడు, బడబాగ్ని సూర్యునివలె ప్రకాశించింది! అటువంటి మహాప్రభావుడైన మత్స్యరూప శ్రీహరి జయించుగాక!

7

శ్లోకం:
జీయాసుః శఫరీకృతేర్భగవతః పుచ్ఛచ్ఛటాచ్ఛోటేనా

దుద్యన్తః శతచన్ద్రితామ్బరతలం తే బిన్దవః సైన్ధవాః ।

యైర్వ్యావృత్య పతద్భిరౌర్వశిఖినస్తేజోజటాలం వపుః

పానోధ్మానవశాదరోచకరుజా చక్రే చిరాయాస్పదమ్ ॥ 7 ॥

తాత్పర్యం:

మత్స్యరూపంలో ఉన్న భగవంతుని తోక దెబ్బ వలన ఆకాశంలోకి చిమ్మబడిన సముద్ర నీటిబొట్లు ఆకాశాన్ని వందలాది చంద్రులతో నిండినట్లుగా శోభింపజేశాయి. ఆ నీటిబొట్లు తిరిగి కిందపడేటప్పుడు తీవ్రమైన తేజస్సు కలిగిన బడబాగ్ని (సముద్రంలో ఉండే అగ్ని) శరీరంపై పడటం వలన, అతిగా నీటిని తాగడం చేత కలిగే వికారము లేదా అరుచి (ఆకలి లేకపోవడం) అనే రోగానికి ఆ అగ్ని గురైంది. అటువంటి లీలలు చూపిన మత్స్యరూప భగవంతుడు జయించుగాక!

8

శ్లోకం:
దిశ్యాద్వః శఫరీకృతిః స భగవాన్నైఃశ్రేయసీం సంపదం

యస్య స్ఫూర్జదతుచ్ఛపుచ్ఛశిఖరప్రేఙ్ఖోలనక్రీడనైః ।

విష్వగ్వార్ధిసముచ్ఛలజ్జలభరైర్మన్దాకిన్యా సంగతైః

గఙ్గాసాగరసంగమప్రణయినీ జాతా వియత్ స్థలీ ॥ 8 ॥

తాత్పర్యం:

తన విశాలమైన తోక చివరను అటుఇటు ఊపుతూ క్రీడించడం వలన, నలువైపులా ఎగసిపడిన సముద్రజలాలు ఆకాశగంగ (మన్దాకిని) తో కలిసాయి. దానివల్ల అంతరిక్షమంతా గంగా-సాగర సంగమ ప్రాంతంవలె మారిపోయింది. అటువంటి మత్స్యావతార భగవానుడు మీకు పరమమంగళకరమైన నిశ్శ్రేయస (మోక్ష) సంపదను ప్రసాదించుగాక!

9

శ్లోకం:
మాయామీనతనోస్తనోతు భవతాం పుణ్యాని పఙ్కస్థితిః

పుచ్ఛాచ్ఛోటసముచ్ఛలజ్జలగురుప్రాగ్భారరిక్తోదధేః ।

పాతాలామ్బురుహోదరాన్తరగతక్షోణీతలీభవద్

వేదోద్ధారపరాయణస్య సతతం నారాయణస్య ప్రభోః ॥ 9 ॥

తాత్పర్యం:

వేదాలను ఉద్ధరించడమే పరమ లక్ష్యంగా కలిగిన శ్రీమహావిష్ణువు మాయా మత్స్యరూపాన్ని ధరించాడు. ఆయన తోకతో కొట్టినప్పుడు సముద్రజలాలన్నీ పైకి ఎగిరి సముద్రం ఖాళీ అయిపోయింది. ఆ సమయంలో సముద్రపు బురదలో నిలబడవలసి రావడం వల్ల, పాతాళంలో తామరపువ్వు లోపల ఉండే ప్రదేశం భూమండలంగా మారినట్లయింది. వేదోద్ధరణకు నిరంతరం సిద్ధంగా ఉండే ఆ నారాయణుని బురద సంబంధమైన ఆ స్థితి మీకు పుణ్యాలను కలుగజేయుగాక!

10

శ్లోకం:
జృమ్భావిస్తృతవక్త్రపఙ్కజవిధేర్హత్వా శ్రుతీః సాగరే

లీనం త్రస్తసమస్తనక్రనికరం శఙ్ఖం జఘానాజిరే ।

పుచ్ఛోత్క్షిప్తజలోత్కరైః ప్రతిదిశం సిక్తాయతో వై ధరా

పాయాద్వః స మృణాలకోమలతనుర్మీనాభిధానో హరిః ॥ 10 ॥

తాత్పర్యం:

ఆవులించడం వల్ల తెరుచుకున్న బ్రహ్మదేవుని ముఖపద్మం నుండి వేదాలను అపహరించి సముద్రంలో దాక్కున్న శంఖాసురుడిని, సముద్రపు మొసళ్లన్నీ భయపడేలా యుద్ధరంగంలో సంహరించినవాడు; తన తోక ద్వారా ఎగరవేసిన నీటిధారలతో దిక్కులనన్నింటినీ, భూమిని తడిపినవాడు; తామరకాడ వలె కోమలమైన శరీరం కలిగినవాడు అయిన మత్స్యరూప శ్రీహరి మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

11

శ్లోకం:
అహో మీనతనో హరే కిముద్వేగే కిం వేపసే శైత్యతః

ఖిన్నః కిం వడవానలాత్ పులకితః కస్మాత్ స్వభావాదహమ్ ।

ఇత్థం సాగరకన్యకాముఖశశివ్యాలోకనేనాధిక

ప్రోద్యత్కామజచిహ్ననిహ్నుతిపరః శౌరిః శివాయాస్తు వః ॥ 11 ॥

తాత్పర్యం:

"ఓ మత్స్యరూపుడవైన హరీ! నీలో ఈ ఉద్వేగమేమిటి? చలివల్ల వణుకుతున్నావా? బడబాగ్ని వేడికి బాధపడుతున్నావా? నీ శరీరం ఎందుకు పులకరిస్తోంది?" అని అడుగగా, "లేదే, ఇది నా సహజ స్వభావమే!" అని బొంకాడు. లక్ష్మీదేవి ముఖచంద్రుడిని చూడటం వల్ల తనలో కలిగిన మన్మథ వికారాలను/సాత్విక భావాలను కప్పిపుచ్చే ప్రయత్నం చేస్తున్న ఆ శ్రీహరి మీకు శుభాలను కలిగించుగాక!

12

శ్లోకం:
పుచ్ఛం చేదహమున్నయామ్యనవధిస్తుచ్ఛో భవేదమ్బుధిః

క్రీడాం చేత్కలయే మనాగపి జలే పీడా పరా యాదసామ్ ।

నిస్పన్దో భృశమామృశన్నితి భరబ్రహ్మాణ్డభాణ్డక్షయ

క్షోభాకుఞ్చితవేష ఏష భగవాన్ ప్రీణాతు మీనాకృతిః ॥ 12 ॥

తాత్పర్యం:

"నేను నా తోకను పైకెత్తితే ఈ అనంత సముద్రం నీరులేక ఇంకిపోతుంది; నీటిలో కొద్దిగా క్రీడించినా జలచరాలన్నింటికీ తీవ్రమైన బాధ కలుగుతుంది" అని ఆలోచిస్తూ, బ్రహ్మాండ భాండానికి క్షయ క్షోభలు కలగకుండా తదేకంగా నిశ్చలంగా ఉండి, తన శరీరాన్ని ముడుచుకొని ఉన్న మత్స్యరూప భగవంతుడు మిమ్మల్ని ఆనందింపజేయుగాక!

13

శ్లోకం:
చన్ద్రాదిత్యౌ గగనతలమలారుణనేత్రః

కమలభవభవస్ఫారపృష్ఠప్రతిష్ఠః ।

భాస్వత్కాలాగ్నిజిహ్వః పృథులగలగుహాదృష్టనిశ్శేషవిశ్వః

అద్భిః పుచ్ఛోత్థితాభిశ్చకితసురవధూనేత్రసంచూచితాభిః

మత్స్యశ్ఛిన్నామ్బువేలం క్షాలయన్ వః పునాతు ॥ 13 ॥

తాత్పర్యం:

సూర్యచంద్రులు మరియు ఆకాశమంతా ప్రకాశించే ఎర్రని నేత్రాలు కలవాడు, బ్రహ్మదేవుడు మరియు పరమశివులకు తన విశాలమైన వీపుపై స్థానమిచ్చినవాడు, కాలాగ్ని వలె వెలిగిపోయే నాలుక కలిగినవాడు, గుహవలె విశాలమైన తన గొంతులో సమస్త విశ్వాన్ని చూపించినవాడు, దేవతాస్త్రీల భయపడిన కళ్లచేత సూచించబడినవాడు, తోకతో ఎగజిమ్మిన నీటిచేత సముద్ర సరిహద్దులనే కడిగివేసినవాడు అయిన మత్స్యభగవానుడు మిమ్మల్ని పవిత్రులను చేయుగాక!

14

శ్లోకం:
యం దృష్ట్వా మీనరూపం స్ఫురదనలశిఖాయుక్తసరక్తనేత్రం

లోలద్విస్తీర్ణకర్ణం క్షుభితజలనిధిం నీలజీమూతవర్ణమ్ ।

శ్వాసోచ్ఛ్వాసానిలౌఘైః ప్రచలితగగనం ప్రీతవారి మురారిం

దివ్య్యూఢోఽభూత్స శఙ్ఖః స భవతు భవతాం భూతయే మీనరూపః ॥ 14 ॥

తాత్పర్యం:

మండిపడే అగ్నికీలలతో కూడిన ఎర్రని నేత్రాలు, కదులుతున్న విశాలమైన చెవులు కలిగి, సముద్రాలను క్షోభపెడుతూ, నల్లని మేఘ వర్ణంతో ఉండి, శ్వాసోచ్ఛ్వాసాలనే గాలి ప్రవాహాలచేత ఆకాశాన్ని కంపింపజేస్తూ, జలాలను ప్రీతిపరిచే ఆ మురారి (మత్స్యరూపి)ని చూసి శంఖాసురుడు దిగ్భ్రాంతి చెందాడు. అటువంటి మత్స్యరూపుడైన శ్రీహరి మీకు ఐశ్వర్యాన్ని ప్రసాదించుగాక!

15

శ్లోకం:
దిశ్యాషాఢే తు సురారిం కిల శితదశనైః పీడ్యమానం రటన్తం

హృత్వా తీరే పయోధేః కరతలకలితం పూరయామాస శఙ్ఖమ్ ।

నాదేనాక్షోభ్య విశ్వం ప్రముదితవిబుధం త్రస్తదైత్యం స దేవైః

దత్తార్ఘ్యః పద్మయోనేః ప్రహసితవదనః పాతు వో దత్తవేదః ॥ 15 ॥

తాత్పర్యం:

ఆషాఢ కాలంలో దేవతల శత్రువైన శంఖాసురుడిని పదునైన కోరలతో పీడించగా, అతడు భయంతో అరిచాడు. సముద్ర తీరంలో ఆ రాక్షసుడిని సంహరించి, అతని వద్దనున్న శంఖాన్ని చేతిలోకి తీసుకొని పూరించాడు. ఆ శంఖనాదంతో సమస్త విశ్వాన్ని అలజడికి గురిచేసి, దేవతలను ఆనందింపజేసి, దైత్యులను భయపెట్టాడు. దేవతలచే అర్ఘ్యమివ్వబడినవాడు, చిరునవ్వు చిందించే ముఖం కలవాడు, బ్రహ్మదేవునికి తిరిగి వేదాలను అందజేసినవాడు అయిన ఆ మత్స్యభగవానుడు మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

16

శ్లోకం:
నిరవధి చ నిరాశ్రయం చ యస్య
స్థితమనివర్తితకౌతుకప్రపఞ్చమ్ ।

ప్రథమ ఇహ భవాన్ స కూర్మమూర్తిర్

జయతి చతుర్దశలోకవల్లికన్దః ॥ 16 ॥

తాత్పర్యం:

సమస్త సృష్టి అనే తీగకు దుంప/మూలకారణమైనవాడు, ఎటువంటి సరిహద్దులు లేదా ఆధారం లేకుండా నిలిచి ఉన్నవాడు, ఆశ్చర్యకరమైన జగన్నాటకాన్ని నిరంతరం నడిపించేవాడు అయిన ఆదిదేవుడు, కూర్మావతార రూపాన్ని ధరించిన ఆ శ్రీమహావిష్ణువు జయించుగాక!

17

శ్లోకం:
భ్రామ్యన్మహాగిరినిఘర్షణలబ్ధపృష్ఠ-

కణ్డూయనక్షణసుఖాయితగాఢనిద్రః ।

సుష్వాప దీర్ఘతరఘర్ఘరఘోరఘోష-

శ్వాసాభిభూతజలధిః కమఠః స వోఽవ్యాత్ ॥ 17 ॥

తాత్పర్యం:

సముద్ర మథనం సమయంలో తన వీపుపై తిరుగుతున్న మందర పర్వతం రాపిడి వలన దేహానికి కలిగిన దురద తీరినట్లయి, గాఢనిద్రలోకి జారుకున్నవాడు; భయంకరమైన ఘుమఘుమ శబ్దాలతో కూడిన సుదీర్ఘ శ్వాసల చేత సముద్రజలాలను అలజడికి గురిచేసినవాడు అయిన ఆ కూర్మభగవానుడు మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

18

శ్లోకం:
నమస్కుర్మః కూర్మాయ నమదమరకోటీరనికర-

ప్రసర్పన్మాణిక్యచ్ఛవిమిలితమాఞ్జిష్ఠవపుషమ్ ।

జృమ్భాజృమ్భద్డిమ్భద్యుమణిరమణీయాంశులహరీ-

పరీరంభస్ఫూర్జద్వలభిదుపలశైలప్రతిభటమ్ ॥ 18 ॥

తాత్పర్యం:

నమస్కరిస్తున్న దేవతల కిరీటాలలోని మాణిక్య కాంతులు పడటం వలన ఎర్రని సూర్యకాంతి సమూహం ఆవరించినట్లుగా శోభిల్లే శరీరం గలవాడు; బాలసూర్యుని మనోహరమైన కాంతికిరణాల తాకిడితో ఇంద్రనీల పర్వతాన్ని తలపించే వర్ణంతో ప్రకాశించేవాడు అయిన కూర్మరూప శ్రీహరికి నమస్కరిస్తున్నాము.

19

శ్లోకం:
నిష్ప్రత్యూహమనల్పకల్పచరితస్త్రైలోక్యరక్షాగురుః

క్రీడాకూర్మకలేవరః స భగవాన్ దిశ్యాదమన్దాం ముదమ్ ।

కల్పాన్తోదధిమధ్యమజ్జనవశాదభ్యాసర్పతః సలుఠత్-

పృష్ఠే యస్య బభూవ సైకతకణచ్ఛాయా ధరిత్రీతలమ్ ॥ 19 ॥

తాత్పర్యం:

అనంత కల్పాల లీలలు కలిగినవాడు, ముల్లోకాలను రక్షించే గురువు, వినోదార్థం కూర్మ శరీరాన్ని ధరించినవాడు అయిన భగవంతుడు మీకు అమితమైన ఆనందాన్ని ప్రసాదించుగాక! ప్రళయకాలంలో సముద్రంలో మునిగిపోతున్న భూమండలం ఆయన వీపుపై దొర్లుతూ పడటం వలన, విశాలమైన భూమి ఆయన వీపు మీద ఒక చిన్న ఇసుక రేణువులా భాసించింది.

20

శ్లోకం:
పృష్ఠభ్రమ్యన్మన్దమన్ద్రగిరిగ్రావాగ్రకణ్డూయనైర్-

నిద్రాలోః కమఠాకృతేర్భగవతః శ్వాసానిలాః పాన్తు వః ।

యేత్సంస్కారకలానువర్తనవశాద్వేలాఛలేనామ్భసా

యాతాయాతమతన్ద్రితం జలనిధేర్నాద్యాపి విశ్రామ్యతి ॥ 20 ॥

తాత్పర్యం:

తన వీపుపై తిరుగుతున్న మందర పర్వతం రాళ్ల కొనల రాపిడి చేత కలిగిన సుఖంతో నిద్రమత్తులో ఉన్న కూర్మరూప భగవంతుని శ్వాసగాలులు మిమ్మల్ని రక్షించుగాక! ఆ శ్వాసగాలుల ప్రభావానుబంధం చేతనే, సముద్రపు నీరు అలల రూపంలో ఒడ్డుకు రావడం, తిరిగి వెళ్లడం అనే ప్రక్రియ నేటికీ విశ్రాంతి లేకుండా నిరంతరం జరుగుతోంది.

21

శ్లోకం:
దృగ్భ్యాం యస్య విలోకనాయ జగతో ద్రాగీషదుత్తోలిత-

గ్రీవాగ్రోపరి విస్ఫురగ్రహగణే ఛత్రాయితాయాం భువి ।

హా ధిగ్భూః కిమభూత్ తదితరత్ కిం చేతి పర్యాకులో

హన్యాదేష హఠాదఘాని కమఠాధీశః కఠోరాణి వః ॥ 21 ॥

తాత్పర్యం:

జగత్తును చూడాలనే కోరికతో తన మెడను కొద్దిగా పైకెత్తగా, ఆయన తలపై గ్రహ సమూహాలు, భూమండలం ఒక గొడుగులా నిలిచాయి. అది చూసి "అయ్యో! భూమికి ఏమైంది? మిగతా లోకాలకు ఏమైంది?" అని బ్రహ్మాది దేవతలు తీవ్రంగా ఆందోళన చెందారు. అటువంటి మహాప్రభావం కలిగిన కూర్మరాజైన శ్రీహరి మీ కఠినమైన పాపాలను సమూలంగా నాశనం చేయుగాక!

22

శ్లోకం:
యోఽగ్రేత్తే శేషనాగం తదను వసుమతీం స్వర్గపాతాలయుక్తాం

యుక్తాం సర్వైః సముద్రైర్హిమగిరికనకప్రస్థముఖ్యైర్నగేన్ద్రైః ।

ఏతద్బ్రహ్మాణ్డమస్యామృతఘటసదృశం భాతి వంశే మురారేః

పాయాద్వః కూర్మదేహః ప్రకటితమహిమా మాధవః కామరూపీ ॥ 22 ॥

తాత్పర్యం:

ఎవరు ఆదిశేషుడిని, స్వర్గపాతాళాలతో కూడిన భూమండలాన్ని, సమస్త సముద్రాలను, హిమవంతం, మేరుపర్వతం మొదలైన పర్వతశ్రేష్ఠులను తన వీపుపై మోస్తున్నారో... ఆ శ్రీమహావిష్ణువు దేహంలో ఈ సమస్త బ్రహ్మాండము ఒక అమృత కలశంవలె ప్రకాశిస్తోంది. తన మహిమను ప్రకటించి, ఇచ్ఛారూపాన్ని ధరించే ఆ కూర్మరూప మాధవుడు మిమ్మల్ని కాపాడుగాక!


23

శ్లోకం:
నమస్తస్మై వరాహాయ హేలయోద్ధరతే మహీమ్ ।

ఖురమధ్యగతో యస్య మేరుః ఖురఖురాయతే ॥ 23 ॥

తాత్పర్యం:

లీలగా భూమండలాన్ని పాతాళం నుండి పైకి ఉద్ధరించిన ఆ వరాహమూర్తికి నమస్కారములు! ఆయన గిట్టల సందులో చిక్కుకున్న మేరుపర్వతం ఒక చిన్న రాయిలా కొట్టుమిట్టాడింది.

24

శ్లోకం:
పాతు వో మేదినీదోలా బాలేన్దుద్యుతితస్కరీ ।

దంష్ట్రా మహావరాహస్య పాపత్మలగృహదీపికా ॥ 24 ॥

తాత్పర్యం:

భూమి అనే ఉయ్యాలకు ఆధారమై, బాలచంద్రుని కాంతిని సైతం తిరస్కరించే తెల్లని కాంతితో శోభిస్తూ, అమంగళాలను హరించే ప్రదీపంలా వెలిగే మహావరాహస్వామి కోర (దంష్ట) మిమ్మల్ని కాపాడుగాక!

25

శ్లోకం:
హరేర్లీలావరాహస్య దంష్ట్రాదణ్డః స పాతు వః ।

హేమాద్రికలశో యత్ర ధాత్రీ ఛత్రశ్రియం దధౌ ॥ 25 ॥

తాత్పర్యం:

లీలావరాహ రూపుడైన శ్రీహరి కోర అనే దండం మిమ్మల్ని రక్షించుగాక! ఆ కోర కొనపై నిలిచిన భూమండలం ఒక దివ్యమైన గొడుగులాగా, దానిపై ఉన్న బంగారం మేరుపర్వతం ఆ గొడుగు పైన ఉన్న బంగారు కలశంలాగా శోభిల్లాయి.

26

శ్లోకం:
స జయతి మహావరాహో జలనిధిజఠరే చిరం నిమగ్నోఽపి ।

యేనాత్రైరివ సహ ఫణిగణైర్బలాదుద్ధృతా ధరణీ ॥ 26 ॥

తాత్పర్యం:

యుగయుగాలుగా ప్రళయ సముద్ర గర్భంలో మునిగిపోయిన భూమిని, దానితో పాటు ఉన్న నాగ సమూహాలను (ఆదిశేషాదులను) ప్రేవులతో సహా లాగినట్లుగా పాతాళం నుండి బలాత్కారంగా ఉద్ధరించిన ఆ మహావరాహమూర్తి జయించుగాక!

27

శ్లోకం:
పాతు వః కపటకోలః కేశవో యస్య నిఃశ్వసితమారుతోద్ధతా ।

ఉచ్ఛితిప్రపతనైరైచీకైః కుపత్కేలికన్దుకతులామిలన్ముహుః ॥ 27 ॥

తాత్పర్యం:

వరాహ రూపాన్ని ధరించిన కేశవుడు మిమ్మల్ని రక్షించుగాక! ఆయన నిశ్వాస గాలుల దాటికి సముద్రంలో ఉద్భవించిన పెద్ద అలలు భూమిని పైకి ఎగరేస్తూ, కిందకు పడేస్తూ ఆటబంతిలా ఆడుకున్నాయి.

28

శ్లోకం:
మేరూరురుకేసరముదారదిగన్తపత్రం

ఆమూలలంబిచలశేషశరీరనాళమ్ ।

యేనోద్ధృతం కువలయం సలిలాత్సలీలం

ఉత్తంసకార్థమివ పాతు స వో వరాహః ॥ 28 ॥

తాత్పర్యం:

మేరుపర్వతమే కింజల్కాలుగా, దిక్కులే రేకులుగా, కిందకు వ్రేలాడే ఆదిశేషుని శరీరమే కాడగా ఉన్న భూమి అనే కమలాన్ని సముద్రం నుండి వినోదంగా అలంకారం కోసం ఏ హరి ఉద్ధరించాడో, ఆ వరాహమూర్తి మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

29

శ్లోకం:
న పదైరాలేపం కలయతి ధరిత్రీవ్యయభయాత్

న ముస్తామాదత్తేఽప్యురగనగరభ్రంశభయతః ।

న ధత్తే బ్రహ్మాణ్డస్ఫుటనభయతో ఘర్ఘరరవం

మహాక్రోడః పాయాదితి సకలసంకోచితముఖః ॥ 29 ॥

తాత్పర్యం:

అడుగులు వేస్తే భూమి నలిగిపోతుందేమోనని, బురదదుంప అనుకుని తింటే నాాాాాాగలోకానికి అపకారం జరుగుతుందేమోనని, భయంకరంగా గర్జించి ఆవులిస్తే బ్రహ్మాండం బద్దలవుతుందేమోనని భయపడి తన నోటిని, కదలికలను సంకోచింపజేసుకున్న ఆ మహావరాహస్వామి మిమ్మల్ని కాపాడుగాక!

30

శ్లోకం:
న మృద్భీయాన్మృద్వీ కథమివ మహీ పోత్రనికషైః

ముఖాగ్నిజ్వాలాభిః కనకగిరిరీయాన్న విలయమ్ ।

న శుష్యేయుః శ్వాసైః సలిలనిధయః సప్త చ కథం

వరాహో యః పాయాదితి విపులచిన్తాపరికరః ॥ 30 ॥

తాత్పర్యం:

"నా ముఖ రాపిడికి మెత్తని భూమి నలిగిపోకూడదు, నా నోటి నుండి వచ్చే అగ్నిజ్వాలలకు మేరుపర్వతం కరిగిపోకూడదు, నా శ్వాస గాలుల వేడికి ఏడు సముద్రాలు ఇంకిపోకూడదు" అని లోకక్షేమం కోసం తీవ్రంగా చింతిస్తున్న ఆ వరాహమూర్తి మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

31

శ్లోకం:
పాతు త్రీణి జగన్తి సతతమేకార్ణవాత్సమభ్యుద్ధరన్

ధాత్రీం కోలకలేవరః స భగవాన్ యస్యైకదంష్ట్రాఙ్కురే ।

కూర్మః కణ్ఠి నౌలతి ద్విరసనః పత్రతి దిగ్దన్తినో

మేరుః కోశతి మేదినీ జలజతి వ్యోమాపి రోలంబతి ॥ 31 ॥

తాత్పర్యం:

ఏకార్ణవం (ప్రళయ సముద్రం) నుండి భూమిని ఉద్ధరిస్తున్న ఆ వరాహ భగవానుడు ముల్లోకాలను రక్షించుగాక! ఆయన ఒక్క కోర కొనపై ఉన్న దృశ్యంలో — కూర్మం గవ్వలా, ఆదిశేషుడు ఆకులా, దిగ్గజాలు దళాల్లా, మేరుపర్వతం తామర మొగ్గలా, భూమి పద్మంలా, ఆకాశం తుమ్మెదలా భాసించాయి.

32

శ్లోకం:
పాతు శ్రీస్తనపత్రభఙ్గిమకరీముద్రాఙ్కితోరఃస్థలో

దేవో వః స జగత్పతిర్మధువధూవక్త్రాబ్జచన్ద్రోదయః ।

క్రీడాక్రోడతనోర్నవేన్దువిశదే దంష్ట్రాఙ్కురే యస్య భూర్-

భాతి స్మ ప్రలయాబ్ధిపల్వలతలోత్ఖాతైకముస్తాకృతిః ॥ 32 ॥

తాత్పర్యం:

లక్ష్మీదేవి వక్షఃస్థలంపై అలంకరించిన మకరపత్ర ముద్రలతో శోభిల్లే రొమ్ము కలిగినవాడు, జగత్పతి అయిన శ్రీహరి క్రీడావరాహ రూపాన్ని ధరించాడు. ప్రళయ సముద్రం అనే చిన్న గుంట నుండి తొలగించిన ఒక తుంగముస్త దుంపలాగా ఆయన తెల్లని కోర కొనపై భూమండలం ప్రకాశించింది. ఆ స్వామి మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

33

శ్లోకం:
దృప్యద్దైత్యనితంబినీజనమనఃసంతోషసంకోచనః

కుర్యాద్విశ్వమనాశ్వరం స భగవాన్ క్రోడావతారో హరిః ।

యద్దంష్ట్రాఙ్కురకోటికోటరకుటీకోణాన్తరస్థేయసీ

పృథ్వీ భాత్యవదాతకేతకదళాలీనేవ భృఙ్గాఙ్గనా ॥ 33 ॥

తాత్పర్యం:

గర్వితులైన రాక్షసుల భార్యల సంతోషాన్ని సంకోచింపజేసిన ఆ వరాహ భగవానుడు విశ్వాన్ని శాశ్వతంగా రక్షించుగాక! ఆయన కోర కొన అనే వంకరటింకర కుటీర మూలలో ఉన్న భూమండలం, తెల్లని మొగలిరేకు సందులో దాక్కున్న ఆడుతుమ్మెదలా భాసించింది.

34

శ్లోకం:
ఆశా యస్య దిశో దలాని విపులః కోశః సువర్ణాచలః

కాన్తం కేసరజాలమర్కకిరణా భృఙ్గాః పయోదావలీ ।

నాళం శేషమహోరగః ప్రవితతే వారానిధేర్లీలయా

తద్వః పాతు సముద్ధరన్ కువలయం క్రోడాకృతిః కేశవః ॥ 34 ॥

తాత్పర్యం:

దిక్కులు రేకులుగా, మేరుపర్వతం దుంపగా, సూర్యకిరణాలు కింజల్కాలుగా, మేఘ సమూహాలు తుమ్మెదలుగా, ఆదిశేషుడు కాడగా కలిగిన భూమి అనే నీలోత్పలాన్ని (నల్ల కలువను) వినోదంగా ఉద్ధరించిన వరాహరూప కేశవుడు మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

35

శ్లోకం:
విభ్రాణోఽభినవేన్దుకోటికుటిలాం దంష్ట్రాఙ్కురశ్రియం లీలయా

క్రోడాకారధరో హరిః స భగవాన్ భూర్యాద్విభూతిప్రదః ।

యస్యోత్క్షిప్తవతః క్షమాకమలినీమాలంబమానః క్షణం

లోలద్వాలమృణాలనాళతులనాం భేజే భుజంగేశ్వరః ॥ 35 ॥

తాత్పర్యం:

నూతన చంద్రవంకవలె వంకరగా ఉన్న తెల్లని కోర శోభను ధరించి, భూమి అనే తామరతీగను ఎత్తిపట్టిన వరాహమూర్తికి, దానిని పట్టుకుని వేలాడుతున్న ఆదిశేషుడు ఊగులాడే లేత తామరకాడలా కనిపించాడు. ఆ భగవానుడు మీకు ఐశ్వర్యాలను ప్రసాదించుగాక!

36

శ్లోకం:
ముక్తైర్యాస్యతి కుత్రచిద్వసుమతీ దంష్ట్రాఙ్కురస్థేయసీ

కుక్షౌ క్షోభమవాప్స్యతి త్రిభువనం రుద్ధ్వైరమీభిః క్రమాత్ ।

ఇత్యస్వల్పవికల్పమీలితమతేః కణ్ఠే లుఠన్తో ముహుః

క్రోడాకారధరస్య కైటభజితః శ్వాసానిలాః పాన్తు వః ॥ 36 ॥

తాత్పర్యం:

"ఈ భూమిని కోర కొన నుండి వదిలేస్తే ఎక్కడికి పడిపోతుందో, కడుపులోకి మింగేస్తే లోపల ఉన్న ముల్లోకాలు ఈ భూమి ఒత్తిడికి దెబ్బతింటాయేమో!" అని రకరకాల ఆలోచనలతో లీనమైన కైటభ సంహారి (వరాహమూర్తి) గొంతులో తిరుగాడుతున్న శ్వాసలు మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

37

శ్లోకం:
భూయాదేష సతాంహితాయ భగవాన్ కోలావతారో హరిః

సింధోః క్లేశమపాస్య యస్య దశనప్రాన్తే నటంత్యా భువః ।

తారా హారతి వారిదస్తిలకతి స్వర్వాహినీ మాల్యతి

క్రీడాదర్పణతి క్షపాపతిరహర్దేవశ్చ తాటంకతి ॥ 37 ॥

తాత్పర్యం:

సముద్ర బాధ నుండి విముక్తి పొంది ఆయన కోర కొనపై నాట్యమాడుతున్న భూమికి — నక్షత్రాలు ముత్యాల హారాల్లా, మేఘం బొట్టులా, ఆకాశగంగ పూలదండలా, చంద్రుడు క్రీడా దర్పణంలా, సూర్యుడు చెవి కమ్మలా శోభిల్లుతున్నారు. అటువంటి వరాహరూప శ్రీహరి సజ్జనుల హితం కొరకు విలసిల్లుగాక!

38

శ్లోకం:
లీనే శ్రోత్రైకదేశే నభసి నయనయోస్తేజసి కాపి నష్టే

శ్వాసగ్రాసోపముక్తే మరుతి జలనిధౌ పాదమాత్రార్ధపీతే ।

పోత్రప్రాన్తైకరోమాన్తరవివరగతాం మార్గతశ్చక్రపాణేః

క్రోడాకారస్య పృథ్వీమకలితవిభవా వైభవాయ వః పునాతు ॥ 38 ॥

తాత్పర్యం:

తన ఒక్క చెవి భాగంలో ఆకాశం మునిగిపోగా, కంటి వెలుగులో మిగతా తేజస్సు లీనమవగా, శ్వాస పీల్చడంలో గాలి లీనమవగా, అరపాదంతో సముద్రజలాలు ఇంకిపోగా... తన మూతి పై ఉన్న ఒక చిన్న వెంట్రుక సందులో పడిపోయిన భూమిని వెతుకుతున్న ఆ వరాహరూప చక్రపాణి అపరిమిత వైభవం మీకు శుభాలను కలిగించుగాక!

39

శ్లోకం:
సింధుష్వంగావగాహః ఖురవివరవిశత్తుచ్ఛతోయేషు నాప్తః

ప్రాప్తాః పాతాలపంకే న లుఠితరుచయః పోత్రమాత్రోపయోగాత్ ।

దంష్ట్రావిష్టేషు నాప్తః శిఖరిషు చ పునః స్కంధకండ్ూవినోదః

యేనోద్ధారే ధరిత్ర్యాః స జయతి విభుతావిఘ్నితేచ్ఛో వరాహః ॥ 39 ॥

తాత్పర్యం:

తన గిట్టల సందుల్లో సముద్ర నీరు చాలా స్వల్పంగా సరిపోవడం వల్ల ఈత కొట్టే తృప్తి కలగలేదు; మూతితో భూమిని తవ్వడం వల్ల పాతాళపు బురదలో శరీరం పొర్లే అవకాశం దక్కలేదు; తన కోరపై నిలిచిన పర్వతాల రాపిడి తన భుజాల దురదను తీర్చలేకపోయింది! ఇన్ని అసంతృప్తులు ఉన్నప్పటికీ భూమిని ఉద్ధరించిన ఆ మహాశక్తిమంతుడైన వరాహస్వామి జయించుగాక!

40

శ్లోకం:
క్వేదానీం దర్పితాస్తే ధనమదమదిరామోదినో దిగ్ద్విపేన్ద్రాః

హే మేరో మందరాద్రే మలయ హిమగిరే సాధు వః క్ష్మాధరత్వమ్ ।

శేషః శ్లాఘ్యోఽసి దీర్ఘైః పృథుభువనభరోచ్ఛండశౌండైః శిరోభిః

శంసన్ సోత్ప్రాసముచ్చైరితి ధరణిభృతః పాతు యుష్మాన్ వరాహః ॥ 40 ॥

తాత్పర్యం:

"మదించిన దిగ్గజాలారా! మీ గర్వమంతా ఏమైంది? మేరు, మందర, మలయ, హిమవంత పర్వతాలారా! భూమిని మోస్తున్నామని చెప్పుకునే మీ ధైర్యం ఏమైంది? ఓ ఆదిశేషా! విశాలమైన భూభారాన్ని మోయగల నీ వేలాది పడగల సమర్థత నిజంగా ప్రశంసనీయం!" అంటూ కొండలను, దిగ్గజాలను ఎగతాళి చేస్తూ మెచ్చుకున్న ఆ వరాహమూర్తి మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

No comments:

Post a Comment

అరిపలాయనమ్, ప్రతాపవర్ణనమ్, కీర్తివర్ణనమ్

  అరిపలాయనమ్ శ్లోకము 1 సాలకాననయుక్తాపి సాలకాననవర్జితా | హారావరుద్ధకణ్ఠాపి విహారారివధూస్తవ || 1 || విశేషాలు (విరోధాభాస & శ్లేషాలంకారము): ...