రణవర్ణనమ్ (కొనసాగింపు)
శ్లోకము 47 (128వ పేజీ నుండి సంపూర్ణ రూపం)
ఇతస్తతో వాతవిధూతచఞ్చలైరారోధితాశాసదవైర్ధ్వజాంశుకైః |
లఘుక్వణత్కాఞ్చనకింకిణీకులైరమజ్జి ధూలీజలధౌ నభోగతైః || 47 ||
తాత్పర్యము:
గాలికి నలుదిక్కులా చంచలంగా రెపరెపలాడుతూ దిగంతాలను సైతం ఆవరించిన రథధ్వజాల వస్త్రాలు, వాటికి అమర్చిన చిరుగంటల బంగారు మువ్వల మధుర ధ్వనులతో కూడినవై — ఆకాశంలో ఎగసిన అపారమైన రణధూళి అనే మహాసముద్రంలో పూర్తిగా మునిగిపోయాయి!
శ్లోకము 48
ఘణ్టారవై రౌద్రతరైర్నిరన్తరైర్విసృత్వరైర్గజరవైః సుభైరవైః |
మదద్విపానాం ప్రథయాంబభూవిరే న వాహినీనాం పటహస్య నిఃస్వనాః || 48 ||
తాత్పర్యము:
మదపుటేనుగుల మెడలోని గంటల భీకర ధ్వనుల ముందు, అవి నిరంతరం చేసే భయంకర గర్జనల ముందు — సైన్యాల రణభేరీల, డప్పుల (పటహముల) చప్పుళ్లు అసలు వినబడకుండా పూర్తిగా అణగిపోయాయి!
శ్లోకము 49
కరాలవాచాలముఖైశ్చమూరువైః స్రస్తామ్బరా వీక్ష్య రజస్వలా దిశః |
తిరోబభూవే గగనే దినేశ్వరో రజోఽన్ధకారే పరితః కుతోఽప్యసౌ || 49 ||
విశేషాలు:
రజస్వలా దిశః = రణధూళితో నిండినవి / రుతుమతులైన దిక్కాంతలు; స్రస్తాంబరా = వస్త్రాలు జారినవి / ఆకాశం కప్పబడినది.
తాత్పర్యము:
సైన్యాల భీకర రణఘోషల నడుమ, రణధూళితో నిండి వస్త్రాలు (ఆకాశం) జారిపోయిన దిక్కులనే స్త్రీలను చూసి లజ్జతో కాబోలు — ఆకాశ సూర్యుడు నలుదిక్కులా కమ్ముకున్న ఆ ధూళాంధకారంలో ఎటో అదృశ్యమైపోయాడు!
శ్లోకము 50
ఆక్రాన్తపూర్వా రభసేన సైనికైర్దిగఙ్గనా వ్యోమరజోభిర్దూషితా |
భేరీరవాణాం ప్రతిశబ్దితైర్ఘనైర్గర్జన్తి గాఢం గురుమత్సరాదివ || 50 ||
తాత్పర్యము:
యోధుల చేత ఆక్రమింపబడి, ఆకాశ రణధూళితో మలినమైన దిక్కులనే కాంతలు — తమను అవమానించిన సైనికులపై తీవ్ర అసూయతోనో, క్రోధంతోనో అన్నట్లుగా, భేరీల ప్రతిధ్వనుల నెపంతో గంభీరంగా గర్జిస్తున్నాయి!
శ్లోకము 51
గురుసమీరసమీరితభూధరా ఇవ గజా గగనం విజగాహిరే |
గురుతరా బహువారిభరాధ్వనా భువమతీవ నమన్త ఇవాభవన్ || 51 ||
తాత్పర్యము:
ప్రచండ వాయువులతో కదిలిన మహా పర్వతాల వలె ఆ ఏనుగులు ఆకాశమంత ఎత్తుగా దూసుకుపోయాయి; దట్టమైన నీటితో నిండిన మేఘాల వలె తమ విపరీతమైన శరీర భారంతో భూదేవిని పాతాళానికి వంచివేస్తున్నాయా అన్నట్లుగా సాగాయి!
శ్లోకము 52
సంజగ్మతే తావపాయానపేక్షౌ దర్పాద్భిన్నౌ ధీరనాదౌ రయేణ |
పక్షచ్ఛేదాత్పూర్వమేకత్ర దేశే సేనాధ్యక్షౌ విన్ధ్యసహ్యౌ నిలేతుమ్ || 52 ||
విశేషాలు:
ఇంద్రుడు రెక్కలు నరకకముందు పర్వతాలు ఎగురుతూ ఢీకొన్నప్పటి దృశ్యంతో ఇరుసేనల సేనాపతుల పోరును పోల్చుట.
తాత్పర్యము:
పూర్వం ఇంద్రుడు రెక్కలు నరకకముందు వింధ్య, సహ్యాద్రి పర్వతాలు ఆకాశంలో ఎగురుతూ ఒకదానితో ఒకటి తలపడినట్లుగా — ప్రాణాపాయాన్ని సైతం లెక్కచేయక, గంభీర సింహనాదాలతో ఇరుపక్షాల సేనాపతులు అద్భుత వేగంతో పరస్పరం ఢీకొన్నారు!
శ్లోకము 53
పత్తిః పత్తిమభీయాయ వాజీ నాగః స్యన్దనస్థో రథస్థమ్ |
ఇత్థం సేనా వల్లభస్యేవ రాగాదఙ్గేనాఙ్గం ప్రత్యనీకస్య భేజే || 53 ||
విశేషాలు:
ప్రియురాలు తన సమస్త అంగాలతో ప్రియుని ఆలింగనం చేసుకున్నట్లు (పాదటిప్పణి ఆధారంగా శృంగార రూపకం).
తాత్పర్యము:
కాలిబంటుతో కాలిబంటు, గుర్రంతో గుర్రం, ఏనుగుతో ఏనుగు, రథికునితో రథికుడు తలపడ్డారు; ఆ దృశ్యం ప్రియురాలు అనురాగంతో ప్రియుని ప్రతి అంగాన్నీ తన అంగాలతో గాఢంగా ఆలింగనం చేసుకున్నట్లుగా — సేన శత్రుసేనతో అంగాంగీభావంతో కలిసిపోయింది!
శ్లోకము 54
రథ్యాఘోషణైర్వారణానామైక్యం గచ్ఛన్వాజినాం హేషయా చ |
వ్యోమవ్యాపీ సంతతం దున్దుభీనామవ్యక్తోఽభూదీశితేవ ప్రణాదః || 54 ||
తాత్పర్యము:
రథచక్రాల కీచుధ్వనులతో, ఏనుగుల ఘీంకారాలతో, గుర్రాల సకిలింపులతో కలిసిపోయిన ఆకాశవ్యాప్త దుందుభి నాదం — సర్వత్రా వ్యాపించి ఉన్నప్పటికీ, నిర్గుణ పరబ్రహ్మ తత్త్వంలా ఏ శబ్దమూ విడిగా తేల్చి చెప్పలేనంతటి ఏకాకార ఘోషగా మారిపోయింది!
శ్లోకము 55
రోషావేశాద్గచ్ఛతాం ప్రత్యమిత్రం దరోత్క్షిప్తస్థూలబాహుధ్వజానామ్ |
దీర్ఘాస్తిర్యగ్వైజయన్తీసదృశ్యః పాదాతానాం భ్రాజిరే ఖడ్గలేఖాః || 55 ||
తాత్పర్యము:
క్రోధావేశంతో శత్రువులపైకి దూకుతున్న కాలిబంట్ల భుజాల నుండి పైకెత్తబడిన పదునైన పొడవైన కత్తులు — గాలిలో అడ్డంగా రెపరెపలాడే విజయపతాకాల వలె తళతళలాడుతూ మెరిశాయి!
శ్లోకము 56
ఉద్యన్నాదం ధన్విభిర్నిష్ఠురాణి స్థూలాన్యుచ్చైర్మణ్డలత్వం దధన్తి |
ఆస్ఫాల్యన్తే కార్ముకాణి స్మ కామం హస్త్యారోహైః కుఞ్జరాణాం శిరాంసి || 56 ||
తాత్పర్యము:
ధనుర్ధారులు భయంకర టంకార నాదాలు చేస్తూ తమ దృఢమైన విల్లులను గుండ్రంగా వంచి బాణాలను వర్షిస్తుంటే; అటు మావటీలు ఏనుగుల కుంభస్థలాలపై అంకుశాలతో బలంగా ప్రహరిస్తూ వాటిని యుద్ధోన్మాదంతో ముందుకు నడిపించారు!
శ్లోకము 57
ఘణ్టానాదో నిఃస్వనో డిణ్డిమానాం శ్రవ్యాణామారవో బృంహితాని |
ఆమేత్యేవం ప్రత్యవోచన్గజానాముత్సాహార్థం వాచమాధోరణస్య || 57 ||
తాత్పర్యము:
మావటీలు ఉత్సాహపరుస్తూ పలికే ప్రోత్సాహక వాక్యాలకు సమాధానంగా — ఏనుగులు తమ మెడలోని గంటల సవ్వడులతోను, డప్పుల శబ్దాలతోను, గంభీర ఘీంకారాలతోను "అలాగే చేస్తాము!" అని ప్రత్యుత్తరమిస్తున్నట్లుగా రంకెలు వేశాయి!
శ్లోకము 58
రోషావేశాదాభిముఖ్యేన కౌచిత్పాణిగ్రాహం రంహసైవోపయాతౌ |
హిత్వా హేతీర్మల్లవన్ముష్టిఘాతం ఘ్నన్తౌ బాహూబాహవి వ్యాసృజేతామ్ || 58 ||
విశేషాలు:
ఆయుధాలు విడిచి కేవలం చేతులతో మల్లయుద్ధం చేయుట (బాహూబాహవి).
తాత్పర్యము:
తీవ్ర క్రోధంతో ఎదురెదురుగా తలపడిన ఇద్దరు శూరవీరులు — చేతుల్లోని ఆయుధాలన్నీ విరిగిపోగా వాటిని పారేసి, మల్లయోధుల వలె పిడిగుద్దులు గుద్దుకుంటూ బాహుయుద్ధంలో మునిగిపోయారు!
శ్లోకము 59
శుద్ధాః సఙ్గం న క్వచిత్ప్రాప్తవన్తో దూరాన్ముక్తాః శీఘ్రతాం దర్శయన్తః |
అన్తఃసేనం విద్విషామావిశన్తో యుక్తం చక్రుః సాయకా వాజితాయాః || 59 ||
విశేషాలు:
సాయకాః వాజితాయాః = బాణాలు అశ్వాల గుణాలను (వేగము, ఋజుత్వము) ప్రదర్శించుట.
తాత్పర్యము:
ధనుస్సుల నుండి సంధించబడిన బాణాలు అశ్వాల వలె తమ చమత్కారాన్ని చూపాయి:
అవి సూటిగా సాగుతూ ఎక్కడా ఆగక, అత్యంత వేగాన్ని ప్రదర్శిస్తూ శత్రుసైన్యాల మధ్యలోకి దూసుకుపోయి నాటుకున్నాయి!
శ్లోకము 60
ఆక్రమ్యాజేరగ్రిమస్కన్ధముచ్చైరాస్థాయాథో వీతశఙ్కః శిరశ్చ |
హేలలోలా వర్త్మ గత్వాఽతిమర్త్యా ద్యామారోహన్మానభాజః సుఖేన || 60 ||
తాత్పర్యము:
శత్రువుల ఏనుగుల భుజస్కంధాలపైకి, శిరస్సులపైకి నిర్భయంగా దూకిన ఆ అభిమానవంతులైన యోధులు — యుద్ధంలో మరణించినప్పటికీ, అమర్త్యులై (దేవతలై) లీలావిలాసంగా వీరస్వర్గ మార్గాన్ని అధిరోహించారు!
శ్లోకము 61
రోదోరన్ధ్రం వ్యశ్నువానాని లోలైరఙ్గస్యాన్తార్పితైః స్థావరాణి |
కేచిద్వర్మేత్య సంయన్నిషద్యాం క్రీణన్తి స్మ ప్రాణమూల్యేర్యశాంసి || 61 ||
విశేషాలు:
సంయన్నిషద్యామ్ = రణరంగమనే సంతలో (అంగడిలో); ప్రాణాలనే మూల్యంతో కీర్తిని కొనుక్కొనుట.
తాత్పర్యము:
కొందరు ఉత్తమ వీరులు కవచాలను ధరించి, రణరంగమనే అంగడివీధిలో (సంతలో) — తమ నశ్వరమైన "ప్రాణాలనే" వెలను చెల్లించి, సమస్త భూమ్యాకాశాలలో శాశ్వతంగా నిలిచిపోయే అక్షయమైన "కీర్తి" అనే అమూల్య రత్నాన్ని కొనుగోలు చేశారు!
శ్లోకము 62
వీర్యాత్సాహం శ్లాఘి కృత్వాఽవదానం సంగ్రామాగ్రే మానినాం లజ్జితానామ్ |
అజ్ఞాతానాం శత్రుభిర్యుక్తముచ్చైః శ్రీమన్నామ శ్రావయన్తి స్మ నేత్రాః || 62 ||
తాత్పర్యము:
శత్రువుల చేతిలో చిక్కి గాయపడి పరాజయ లజ్జతో ఉన్న యోధుల పరాక్రమాన్ని శ్లాఘిస్తూ, వారిని ఉత్సాహపరచడానికై సేనాధిపతులు ఆ రణముఖంలో తమ చక్రవర్తి యొక్క విజయవంతమైన దివ్య నామాలను బిగ్గరగా వినిపించి వారిలో నూతనోత్తేజాన్ని నింపారు!
శ్లోకము 63
మిశ్రీభూతే తత్ర సైన్యద్వయేఽపి ప్రాయేణాయం వ్యక్తమాసీద్విశేషః |
ఆత్మీయాస్తే యే పరాఞ్చః పురస్తాదభ్యావర్తీ సంముఖో యః పరోఽసౌ || 63 ||
తాత్పర్యము:
ఇరుపక్షాల సైన్యాలూ ఒకదానిలో ఒకటి కలిసిపోయిన ఆ గందరగోళంలో ఎవరు తమవారో, ఎవరు శత్రువులో గుర్తించడానికి ఒకే ఒక్క గుర్తు మిగిలింది:
మనవైపు వీపుచూపి శత్రువుపైకి దూకేవాడు మనవాడు; మనకు ఎదురుగా నిలబడి కత్తిదూసేవాడు శత్రువు!
శ్లోకము 64
సర్వాశత్వాదఙ్గసంసఙ్గినీత్వం నీత్వా కామం గౌరవేణావబద్ధా |
నీతా హస్తం వఞ్చయిత్వా పరేణ ద్రోహం చక్రే కస్యచిత్స్వా కృపాణీ || 64 ||
విశేషాలు:
కత్తి మరియు కులటయైన స్త్రీ (శ్లేష): ఎల్లప్పుడూ శరీరాన్ని అంటిపెట్టుకుని ఉండి, చివరకు చేజారి శత్రువు చేతికి చిక్కి తన యజమానికే ద్రోహం చేయుట.
తాత్పర్యము:
ఎల్లప్పుడూ శరీరానికి అంటిపెట్టుకుని ఉండి, ఎంతో గౌరవంతో కాపాడబడిన ఒక వీరుని ఖడ్గము — యుద్ధంలో చేజారి శత్రువు చేతికి దక్కడంతో, నమ్మకద్రోహం చేసిన ఇల్లాలివలె ఆ శత్రువు చేతనే తన పాత యజమానిని సంహరింపజేసి తీరని ద్రోహం చేసింది!
శ్లోకము 65
నీతే భేదం ధౌతధారాభిఘాతాదమ్భోదాభే గాఢం శాత్రవేణాపరస్య |
సాసృగ్రాజిస్తీక్ష్ణమార్గస్య మార్గో విద్యుద్దీప్తః కఙ్కటే లక్ష్యతే స్మ || 65 ||
తాత్పర్యము:
శత్రువు విసిరిన పదునైన కత్తివేటుకు మేఘం వంటి నల్లని లోహ కవచం నిలువునా చీలిపోగా — ఆ చీలిక గుండా బయటకు ఉబికివచ్చిన ఎర్రని నెత్తుటిధార, నల్లని మేఘం మధ్య మెరిసిన భీకర మెరుపుతీగ వలె ప్రకాశించింది!
శ్లోకము 66
ఆమూలాన్తాత్సాయకేనాయతేన స్యూతే బాహౌ మణ్డుకశ్లిష్టముష్టేః |
ప్రాప్యాసహ్యాం వేదనామస్తధైర్యాద్భ్రశ్యచ్చర్మ నాన్యస్య పాణేః || 66 ||
తాత్పర్యము:
శత్రువు వేసిన పొడవైన బాణం పిడికిలిని మొదలంటా గుచ్చుకుపోవడంతో, తీవ్రమైన భరించలేని వేదనతో ధైర్యం నశించినప్పటికీ — ఆ శూరవీరుని పిడికిలి నుండి రక్షణా కవచమైన డాలు (చర్మము) ఏమాత్రం జారి కిందపడలేదు!
శ్లోకము 67
భిత్త్వా ఘోణామాయసేనాంభోధివక్షః స్థూరీపృష్ఠో గార్ధ్రపక్షేణ విద్ధః |
శిక్షాహేతోర్గాఢవాంఛన్తౌ రజ్జ్వేవ బద్ధో హర్తుం వక్త్రం నాశకదున్ముఖోఽపి || 67 ||
తాత్పర్యము:
ముక్కును, లోహపు కవచాన్ని చీల్చుకుంటూ గ్రద్ద ఈకలు గల పదునైన బాణం ముఖంలోకి లోతుగా దిగబడటంతో — ఆ గుర్రం తల పైకెత్తాలని ప్రయత్నించినా, ముఖమంతా త్రాటితో బిగించి కట్టినట్లు కదలలేక స్తంభించిపోయింది!
శ్లోకము 68
విర్వచోభిర్దిగ్గజైర్వారితానాం రథ్యావదన్తర్దూరం ప్రయాతమ్ |
బభ్రామైకో బన్ధుమిష్టం దిదృక్షుః సిన్ధౌ వాద్యో మణ్డలం గోర్వరాహః || 68 ||
తాత్పర్యము:
సైన్యాల మహాసముద్రంలో తప్పిపోయిన తన ఆత్మీయ బంధువును వెతుక్కుంటూ తిరిగే ఒక యోధుడు — సముద్రంలో మునిగిపోయిన భూమండలాన్ని వెదకడానికి ప్రళయ జలాలలో తిరిగిన ఆదివరాహమూర్తి వలె అటూ ఇటూ పరిభ్రమించాడు!
శ్లోకము 69
యావచ్చక్రే నాఞ్జనం బోధనాయ వ్యుత్థానజ్ఞో హస్తిచారీ మదస్య |
సేనాస్వానాద్దన్తినామాత్మనైవ స్థూలాస్తావత్ప్రావహన్దానకుల్యాః || 69 ||
తాత్పర్యము:
మావటీడు మదపుటేనుగును నిద్రలేపి యుద్ధానికి సిద్ధం చేయడానికి ప్రయత్నించేలోపే — ఆ ఏనుగులు సైన్యాల రణఘోషను విని తమంతట తామే రౌద్రోద్రేకంతో నిండిపోయి, వాటి చెక్కిళ్ల నుండి మదజల ప్రవాహాలు కాలువలు కట్టి ప్రవహించాయి!
శ్లోకము 70
ప్రత్యాసన్నే దన్తిని ప్రాతిపక్షే యన్త్రా నాగః ప్రాస్తవక్త్రచ్ఛదోఽపి |
క్రోధాక్రాన్తః క్రూరనిర్దారితాక్షః ప్రేక్షాంచక్రే నైవ కించిన్మదాన్ధః || 70 ||
తాత్పర్యము:
ఎదురుగా శత్రువుల ఏనుగు రావడం చూసి, మావటీడు ముఖపు ముసుగును తొలగించినప్పటికీ — తీవ్ర క్రోధంతో, కళ్లు ఎర్రబడి మదాంధత్వంతో ఊగిపోతున్న ఆ గజరాజు శత్రువును తప్ప మరిదేన్నీ కన్నెత్తి కూడా చూడలేదు!
శ్లోకము 71
అన్యోన్యేషాం పుష్కరైరామృశన్తో దానోద్భేదానుచ్చకైర్దన్తవాలాః |
సంనిపత్యాపరాన్తైః ప్రాయుధ్యన్త స్పష్టదన్తధ్వనీభాః || 71 ||
తాత్పర్యము:
తొండాలతో పరస్పరం మదజలాన్ని తాకుతూ, కోపోద్రేకంతో రంకెలు వేస్తూ ఎదురెదురుగా ఢీకొన్న గజరాజులు — దంతాలతో దంతాలను బలంగా గుద్దుకుంటూ మిన్నుముట్టే శబ్దాలతో భీకరంగా పోరాడాయి!
శ్లోకము 72
ద్రాఘీయాంసః సంహతాః స్థామభాజశ్చారూదగ్రాస్తీక్ష్ణతామత్యజన్తః |
దన్తా దన్తైరాహతాః సౌమజానాం భఙ్గం జగ్ముర్న స్వయం సామజాతాః || 72 ||
తాత్పర్యము:
ఆ ఏనుగుల పొడవైన, పదునైన దృఢమైన దంతాలు పరస్పర తాకిడికి విరిగి ముక్కలయ్యాయే తప్ప — ఆ మదపుటేనుగులు మాత్రం ఏమాత్రం వెనుకడుగు వేయక రణరంగంలో అలాగే నిలబడి భీకరంగా తలపడ్డాయి!
శ్లోకము 73
మాతఙ్గానాం దన్తసంఘట్టజన్మా హేమచ్ఛేదచ్ఛాయచఞ్చచ్ఛిఖాగ్రః |
లగ్నోఽప్యగ్నిశ్చామరేషు ప్రకామం మాఞ్జిష్ఠేషు వ్యజ్యతే న స్మ సైన్యైః || 73 ||
తాత్పర్యము:
ఏనుగుల దంతాలు పరస్పరం ఢీకొన్నప్పుడు లేచిన నిప్పురవ్వలు వాటి మెడలోని ఎర్రని చామరాలకు అంటుకున్నాయి; కానీ ఆ చామరాలు ముందే రక్తవర్ణంలో (మంజిష్ఠ రంగులో) ఉండటం వలన ఆ అగ్నిజ్వాలలు అంటుకున్న విషయాన్ని సైనికులు పోల్చుకోలేకపోయారు!
శ్లోకము 74
ఓషామారే మత్సరోత్పాతవాతాశ్లేషైర్హస్తక్షోణీరుహాం ఘర్షణోత్థైః |
యౌగాన్తైర్వా వహ్నిభిర్వారణానాముచ్చైర్మూర్ధవ్యోమ్ని నక్షత్రమాలా || 74 ||
తాత్పర్యము:
ఏనుగుల కుంభస్థలాల రాపిడికి లేచిన ప్రళయాగ్ని వంటి నిప్పురవ్వల సమూహం ఆకాశంలో ఎగసిపడగా — అది ఆ ఏనుగుల శిరస్సులపై ఆకాశ నక్షత్రమాలలా ధగధగలాడింది!
శ్లోకము 75
సాన్ద్రామ్భోదశ్యామలే సామజానాం వృన్దే నీతాః శోణితైః శోణిమానమ్ |
దన్తాః శోభామాపురమ్భోనిధీనాం కన్దోద్భేదా వైద్రుమా వారిణీవ || 75 ||
తాత్పర్యము:
దట్టమైన నల్లని మేఘాల వంటి ఆ ఏనుగుల సమూహంలో, శత్రురక్తంతో తడిసి ఎర్రబారిన వాటి తెల్లని దంతాలు — నల్లని సముద్రజలాల మధ్య నుండి ఉద్భవించిన ఎర్రని పగడపు మొలకల వలె అత్యంత శోభాయమానంగా భాసించాయి!
శ్లోకము 76
ఉత్క్షిప్యోచ్చైః ప్రస్ఫురన్తం రదాభ్యామీషాదన్తః కుఞ్జరం శాత్రవీయమ్ |
శృఙ్గప్రోతప్రావృషేణ్యామ్బుదస్య స్పష్టం ప్రాపత్సామ్యముర్వీధరస్య || 76 ||
తాత్పర్యము:
శత్రువుల ఏనుగును తన దంతాలపైకి ఎత్తి గాల్లోకి విసిరిన ఒక మహా గజరాజు — తన శిఖరాగ్రమున నల్లని వర్షమేఘాన్ని ధరించిన ఉన్నత పర్వతం యొక్క దివ్య రూపంతో సరిసమానంగా ప్రకాశించింది!
శ్లోకము 77
వ్యాప్తం లోకైర్దుఃఖలభ్యాపసారం సంరంభిత్వాదేత్య ధీరో మహీయః |
సేనామధ్యం గాహతే వారణః స్మ బ్రహ్మేవ ప్రాగాదిదేవోదరాన్తః || 77 ||
తాత్పర్యము:
శత్రుసైన్యాలతో కిక్కిరిసిపోయి వెనుకకు తగ్గడానికి మార్గం లేని ఆ మహా రణమధ్యంలోకి ధైర్యంతో దూసుకెళ్లిన ఒక గజరాజు — సృష్టికి పూర్వం సమస్త లోకాలనూ తన గర్భంలో నిలుపుకున్న ఆదిదేవుడైన శ్రీమహావిష్ణువు ఉదరంలోనికి ప్రవేశించిన బ్రహ్మదేవుని వలె గంభీరంగా భాసించింది!
శ్లోకము 78
భృఙ్గశ్రేణీశ్యామభాసాం సమూహైర్నారాచానాం విద్ధనీరన్ధ్రదేహః |
నిర్భీతత్వాదాహవేనాహతేచ్ఛో హృష్యన్హస్తీ హృష్టరోమేవ రేజే || 78 ||
తాత్పర్యము:
తుమ్మెదల వరుసల వలె నల్లని కాంతులీనే వాడియైన నారాచ బాణాల సమూహం ఒళ్లంతా సందులేకుండా గ్రుచ్చుకుపోయినప్పటికీ — ఆ గజరాజు నిర్భయత్వంతో, యుద్ధోత్సాహం ఏమాత్రం తగ్గక, ఆ బాణాలనే తన శరీరపు రోమాంచాలుగా (పులకరింతల వెంట్రుకలుగా) ధరించి ఆనందంతో నాట్యం చేస్తున్నట్లుగా ప్రకాశించింది!
శ్లోకము 79
ఆతామ్రాభా రోషభాజః కటాన్తాదాశుత్ఖాతే మార్గణే ధూర్గతేన |
నిశ్శ్యోతన్తీ నాగరాజస్య జజ్ఞే దానస్యాహో లోహితస్యేవ ధారా || 79 ||
తాత్పర్యము:
రౌతు కోపంతో విసిరిన బాణం ఆ ఏనుగు చెంపభాగంలో లోతుగా గ్రుచ్చుకుని బయటకు రాగానే — ఆ గాయం నుండి జాలువారిన రక్తపు ధార, దాని చెక్కిలి నుండి స్రవించే సహజ మదజలమే ఎర్రగా మారి ప్రవహిస్తోందా అన్నట్లుగా భీకరంగా కారసాగింది!
శ్లోకము 80
కుర్వన్జ్యోత్స్నాత్విషాం తుల్యరూపస్తారస్తారాజాలసారామివ ద్యామ్ |
ఖడ్గాఘాతైర్దారితాద్దన్తికుమ్భాదాభాతి స్మ ప్రోచ్ఛలన్మౌక్తికౌఘః || 80 ||
తాత్పర్యము:
ఖడ్గపు వేట్లకు పగిలిన ఏనుగుల కుంభస్థలాల నుండి పైకి ఎగిరిపడిన తెల్లని గజముత్యాల సమూహం — వెన్నెల కాంతులను వెదజల్లుతూ, సమస్త రణభూమిని ఆకాశంలో వెలిగే దట్టమైన నక్షత్రాల మండలం వలె శోభిల్లేలా చేసింది!
శ్లోకము 81
దూరోత్క్షిప్తాక్షిప్రచక్రేణ కృత్తం మత్తో హస్తం హస్తిరాజః స్వమేవ |
భీమం భూమౌ లోలమానం సరోషః పాదేనాసృక్పఙ్కపేష్ పించేష || 81 ||
తాత్పర్యము:
శత్రువు విసిరిన చక్రాయుధానికి తెగిపోయి నేలపై పడి కొట్టుకుంటున్న తన సొంత తొండాన్నే, ఆ మదగజం రోషావేశంలో వేరొక భయంకర సర్పమనుకుని భ్రమించి — తీవ్ర క్రోధంతో తన కాలితో తొక్కి రక్తపు బురదలో పిండిపిండి చేసింది!
శ్లోకము 82
ఆపస్కారాలూనగాత్రస్య భూమిం నిఃసాధారం గచ్ఛతోఽవాఙ్ముఖస్య |
లబ్ధాయామం దన్తయోర్యుగ్మమేవ ఖం నాగస్య ప్రాపడుత్తంభనత్వమ్ || 82 ||
తాత్పర్యము:
రథచక్రాల తాకిడికి కాళ్లు తెగిపోయి, ఆధారం లేక బోర్లా నేలకూలుతున్న ఆ ఏనుగును — దాని పొడవైన రెండు దంతాలు నేలలో బలంగా దిగబడిపోయి, అది పూర్తిగా కిందపడకుండా పైకి నిలబెట్టిన రెండు మూలస్తంభాల వలె ఆసరాగా నిలిచాయి!
శ్లోకము 83
హస్తేనాగ్రే వీతభీతం గృహీత్వా కంచిద్వ్యాలః క్షిప్తవానూర్ధ్వముచ్చైః |
ఆసీనానాం వ్యోమ్ని తస్యైవ హేతోర్దివ్యస్త్రీణాSwitchర్పయామాస నూనమ్ || 83 ||
తాత్పర్యము:
తన ముందు నిర్భయంగా నిలబడిన ఒక వీరుని తొండంతో పట్టుకుని ఆ క్రూర గజరాజు ఆకాశంలోకి బలంగా విసిరికొట్టింది; ఆ వీరుని కోసమే ఆకాశంలో ఎదురుచూస్తున్న దివ్య అప్సరసల ఒడిలోకి ఆ వీరుని సమర్పించడానికే ఆ ఏనుగు అలా విసిరిందా అన్నట్లుంది!
శ్లోకము 84
ఆక్రమ్యైకామగ్రపాదేన జఙ్ఘామన్యాముచ్చైరాదదానః కరేణ |
సాస్థిస్త్వానం దారువద్దారుణాత్మా కంచిన్మధ్యాత్పాటయామాస దన్తీ || 84 ||
తాత్పర్యము:
ఆ క్రూర ఏనుగు ఒక సైనికుని కాలిని తన ముందరి కాలితో నేలపై అదిమిపట్టి, రెండవ కాలిని తొండంతో పట్టుకుని పైకి లాగి — కర్రను చీల్చినట్లు ఎముకల శబ్దంతో అతడిని నిలువునా రెండుగా చీల్చివేసింది!
శ్లోకము 85
ఉత్పాత్యార్ధచన్ద్రేణ లూనే వక్త్రేఽన్యస్య క్రోధదష్టోష్ఠదన్తే |
సైన్యైః కణ్ఠచ్ఛేదలగ్నే కబన్ధాద్భూయో బిభ్యే వల్గతః సాసిపాణేః || 85 ||
తాత్పర్యము:
అర్ధచంద్ర బాణంతో తల తెగిపోయినప్పటికీ, పెదవిని పళ్లతో కొరుకుతూ చేతిలో కత్తిని పట్టి గాల్లోకి ఎగురుతూ నాట్యం చేస్తున్న ఆ వీరుని కబంధాన్ని (మొండాన్ని) చూసి శత్రుసైన్యాలు మరింత భయంతో వణికిపోయాయి!
శ్లోకము 86
ప్రత్యావృత్తం భగ్నభాజి స్వసైన్యే తుల్యం ముక్తైరాకిరన్తి స్మ కంచిత్ |
ఏకౌఘేన స్వర్ణపుఙ్ఖైర్ద్విషన్తః సిద్ధా మాన్యైః సాధువాదైర్ద్వయేఽపి || 86 ||
తాత్పర్యము:
సొంత సైన్యం పారిపోతున్నా తాను మాత్రం ఒంటరిగా వెనుదిరిగి పోరాడుతున్న ఒక శూరయోధునిపై — అటు శత్రువులు బంగారు పిడులు గల బాణాల వర్షాన్ని కురిపిస్తే, ఇటు ఆకాశంలోని సిద్ధపురుషులు "శభాష్! సాధు! సాధు!" అంటూ ప్రశంసల పూలవానను ఏకకాలంలో కురిపించారు!
శ్లోకము 87
బాణాక్షిప్తారోహశూన్యాసనానాం ప్రక్రాన్తానామన్యసైన్యైర్గృహీతుమ్ |
సంరబ్ధానాం భ్రామ్యతామాజిభూమౌ వారీ వారైః సస్మరే వారణానామ్ || 87 ||
తాత్పర్యము:
బాణాల దెబ్బకు మావటీలు నేలకూలగా, రౌతులు లేని ఖాళీ అంబారీలతో పిచ్చిగా తిరుగుతున్న ఏనుగులను పట్టుకోవడానికి శత్రువులు వలలు వేసి చుట్టుముట్టే ప్రయత్నం చూస్తుంటే — అడవులలో అడవి ఏనుగులను బంధించడానికి సిద్ధం చేసే బంధనశాలలు (వారీ ప్రదేశాలు) గుర్తుకొచ్చాయి!
శ్లోకము 88
కశ్చిన్మూర్చ్ఛామేత్య గాఢప్రహారః సిక్తః శీతైః శీకరైర్వారణస్య |
ఉచ్ఛశ్వాస ప్రస్థితా తం జిఘృక్షుర్యుక్తా నాకనారీ ముమూర్చ్ఛ || 88 ||
విశేషాలు:
తీవ్ర గాయాలతో మూర్ఛిల్లిన వీరుని ప్రాణాలు పోతాయనుకుని స్వర్గకాంత ఎదురుచూసింది; కానీ ఏనుగు తొండంతో చల్లిన చల్లని నీటికి అతడు తేరుకుని ఊపిరి పీల్చుకోవడంతో, ఆశాభంగంతో ఆ అప్సరసయే మూర్ఛపోయింది!
తాత్పర్యము:
తీవ్రమైన గాయాలతో నేలకొరిగి మూర్ఛపోయిన ఒక యోధునిపై, ఏనుగు తొండంతో చల్లని నీటితుంపరలను చల్లగా అతడు తేరుకుని ఊపిరి పీల్చుకున్నాడు; అతడు చనిపోతాడనుకుని వరించడానికి పూలమాలతో వచ్చిన అమరావతి అప్సరస — అతడు బతకడం చూసి తీవ్ర విరహంతో తానే మూర్ఛపోయింది!
శ్లోకము 89
లూనగ్రీవాత్సాయకేనాపరస్య ద్యామత్యుచ్చైరాననాదుత్పతిష్ణోః |
సేన్దుర్ముగ్ధైః సైంహికేయానుకారాద్రౌద్రాకారాదప్సరోవక్త్రచన్ద్రైః || 89 ||
తాత్పర్యము:
బాణపు దెబ్బకు కంఠం తెగిపోయి ఆకాశానికి ఎగిరిపడిన ఒక యోధుని భీకర శిరస్సును చూసి — "మమ్మల్ని మింగడానికి రాహువే వచ్చాడేమో" అని భ్రమించి, అప్సరసల ముఖచంద్రులన్నీ భయంతో కళావిహీనమైపోయాయి!
శ్లోకము 90
వృత్తం యుద్ధే శూరమాశ్లిష్య కాంచిద్రన్తుం తూర్ణం మేరుకుఞ్జం జగామ |
త్యక్త్వా నాగ్నౌ దేహమేతి స్మ యావత్పత్నీ సద్యస్తద్వియోగాసమర్థా || 90 ||
తాత్పర్యము:
రణంలో వీరమరణం పొందిన ఒక యోధుని తక్షణమే చేపట్టిన ఒక అప్సరస, అతడిని ఆలింగనం చేసుకుని మేరుపర్వత విలాస కుంజాలలోనికి శృంగారక్రీడలకై తీసుకుపోయింది; ఇటు భూలోకంలో అతని వియోగాన్ని భరించలేని అతని భార్య సహగమనం చేసి అగ్నిప్రవేశం చేసి అక్కడికి చేరుకునేలోపే ఈ అద్భుతం జరిగిపోయింది!
శ్లోకము 91
త్యక్తప్రాణం సంయుగే హస్తినీస్థా వీక్ష్య ప్రేమ్ణా తత్క్షణాదుద్గతాసుః |
ప్రాప్యాఖణ్డం దేవభూయం సతీత్వాదాశిశ్లేష స్వైత్ర కంచిత్పురంధ్రీ || 91 ||
తాత్పర్యము:
ఏనుగు అంబారీపైనే తన భర్త ప్రాణాలు విడవడం చూసిన ఒక సాధ్వి, తీవ్రమైన ప్రేమతో ఆ క్షణంలోనే ప్రాణాలు విడిచింది; తన పాతివ్రత్య మహిమ చేత తక్షణమే దివ్య దేహాన్ని ధరించి, స్వర్గంలో విహరిస్తున్న తన భర్తను అప్సరసల కంటే ముందే వెళ్లి ఆలింగనం చేసుకుంది!
శ్లోకము 92
స్వర్గే వాసం కారయన్త్యా చిరాయ ప్రత్యగ్రత్వం ప్రత్యహం ధారయన్త్యా |
కశ్చిద్భేజే దివ్యనార్యా పరస్మింలోకే లోకం ప్రీణయన్త్యేహ కీర్త్యా || 92 ||
తాత్పర్యము:
ఒక వీరుడు ఇహలోకంలో తన అక్షయ కీర్తితో సమస్త ప్రజలనూ అలరిస్తూ, పరలోకంలో నిరంతరం నిత్యయౌవనంతో ఉండే దివ్య అప్సరసల కౌగిలిలో శాశ్వత స్వర్గభోగాలను అనుభవిస్తున్నాడు.
శ్లోకము 93
గత్వా నూనం వైబుధం సద్మ రమ్యం మూర్ఛాభాజామాజగామాన్తరాత్మా |
భూయో దృష్టప్రత్యయాః ప్రాప్తసంజ్ఞాః సాధీయస్తే యద్రణాయాద్రియన్తే || 93 ||
తాత్పర్యము:
యుద్ధంలో మూర్ఛపోయిన వీరుల జీవాత్మలు బహుశా స్వర్గలోక సౌందర్యాన్ని కళ్లారా చూసి మళ్లీ దేహంలోకి వచ్చాయేమో! ఎందుకంటే, తెలివి రాగానే వారు పూర్వానికంటే మరింత ఉత్సాహంతో, స్వర్గప్రాప్తిపై మరింత నమ్మకంతో శత్రువులపైకి దూకుతున్నారు!
శ్లోకము 94
కశ్చిచ్ఛస్త్రాపాతమూఢోఽపవోఢుర్లబ్ధ్వా భూయశ్చేతనామాహవాయ |
వ్యావర్తిష్ట క్రోశతః సఖ్యురుచ్చైస్త్యక్తశ్చాత్మా కా చ లోకానువృత్తిః || 94 ||
తాత్పర్యము:
గాయపడి స్పృహతప్పి రణభూమి నుండి స్నేహితునిచేత మోయబడుతున్న ఒక వీరుడు — తెలివిరాగానే, స్నేహితుడు ఎంత వారిస్తున్నా వినకుండా, "ప్రాణాలనే త్యజించిన నాకు ఇక లోకపు మర్యాదలతో పనేమిటి?" అంటూ మళ్లీ రణక్షోణిలోకి దూకాడు!
శ్లోకము 95
భిన్నోరస్కౌ శత్రుణాకృష్య దూరాదాసన్నత్వాత్క్వచిదేకేషుణైవ |
అన్యోన్యావష్టంభసామర్థ్యయోగాదూర్థ్వావేవ స్వర్గతావప్యభూతామ్ || 95 ||
తాత్పర్యము:
ఒకే బాణపు దెబ్బకు వక్షఃస్థలాలు చీలిపోయిన ఇద్దరు శత్రుయోధులు — పరస్పరం ఒకరినొకరు బలంగా ఆనుకుని ఉండటం వలన, ప్రాణాలు పోయి స్వర్గానికి వెళ్లినప్పటికీ కిందపడకుండా నిటారుగా నిలబడే ఉండిపోయారు!
శ్లోకము 96
భగ్నైర్దణ్డైరాతపత్రాణి భూమౌ పర్యస్తాని ప్రౌఢచన్ద్రద్యుతీని |
ఆహారాయ ప్రేతరాజస్య రౌప్యస్థాలీనీవ స్థాపితాని స్మ భాన్తి || 96 ||
తాత్పర్యము:
దండాలు విరిగి నేలపై బోర్లాపడిన తెల్లని రాజఛత్రాలు — యమధర్మరాజు ఆరగించడానికి ఏర్పాటు చేసిన వెండి పళ్లాల వలె రణభూమిలో వింతగా ప్రకాశించాయి!
శ్లోకము 97
రేజుర్భ్రష్టా వక్షసః కుఙ్కుమాఙ్కా ముక్తాహారాః పార్థివానాం వ్యసూనామ్ |
హాసా లక్ష్మ్యాః పూర్ణకామస్య మన్యే మృత్యోర్దన్తాః పత్తిరక్తాసవస్య || 97 ||
తాత్పర్యము:
మరణించిన రాజుల వక్షస్సులపై కుంకుమతో తడిసి రాలిన ముత్యాలహారాలు — విజయలక్ష్మి వికసించిన నవ్వుల వలెను, రక్తమద్యాన్ని సేవించి తృప్తిచెందిన యమధర్మరాజు యొక్క దంతకాంతుల వలెను మెరిశాయి!
శ్లోకము 98
నిమ్నేష్వోఘీభూతమస్త్రక్షతానామస్రం భూమౌ యచ్చకాసాంచకార |
రాగార్థం తత్కిం ను కౌసుమ్భమమ్భః సంవ్యానానామన్తకాన్తఃపురస్య || 98 ||
తాత్పర్యము:
లోయలలో నిండిన సైనికుల రక్తప్రవాహాలు ఎలా ఉన్నాయంటే — యమధర్మరాజు అంతఃపుర స్త్రీల చీరలకు ఎరుపురంగు అద్దడానికి సిద్ధం చేసిన కుసుమవర్ణపు రంగునీళ్ల తొట్టెలాగా ప్రకాశించాయి!
శ్లోకము 99
రామేణ త్రిఃసప్తకృత్వో హ్రదానాం చిత్రం చక్రే పఞ్చకం క్షత్రియాస్రైః |
రక్తామ్భోభిస్తత్క్షణాదేవ తస్మిన్సంఖ్యేఽసంఖ్యాః ప్రావహన్ద్వీపవత్యః || 99 ||
తాత్పర్యము:
పూర్వం పరశురాముడు ఇరవై ఒక్క మార్లు క్షత్రియులను సంహరించి రక్తంతో ఐదు మడుగులను (సమంతపంచకాన్ని) మాత్రమే నింపాడు; కానీ ఈ యుద్ధంలో క్షణమాత్రంలోనే లెక్కలేనన్ని రక్తనదులు, ద్వీపాలు వెల్లువెత్తి ఆ పరశురాముని రికార్డును సైతం తిరగరాశాయి!
శ్లోకము 100
సందానాన్తాదస్త్రిభిః శిక్షితాస్త్రైరావిశ్యాధః శాతశస్త్రావలూనాః |
కూర్మోపమ్యం వ్యక్ తమన్తర్నదీనామైభాః ప్రాపన్నంఘ్రయోఽసృఙ్మయీనామ్ || 100 ||
తాత్పర్యము:
నేలపైనుండి చొచ్చుకెళ్లిన వాడియైన ఆయుధాల దెబ్బలకు తెగిపడిన ఏనుగుల గుండ్రని పాదాలు — ఆ రక్తపు నదులలో తేలియాడుతూ తాబేళ్ల (కూర్మాల) వలె కనిపించాయి!
శ్లోకము 101
పద్మాకారైర్యోధవక్త్రైరిభానాం కర్ణభ్రష్టైశ్చామరైరేవ హంసైః |
సోపస్కారాః ప్రావహన్నస్రతోయాః స్రోతస్విన్యో వీచిషూచ్చైస్తరద్భిః || 101 ||
తాత్పర్యము:
ఆ రక్తపు నదులలో తెగిపడిన యోధుల ముఖాలే తామరపువ్వులుగాను, ఏనుగుల నుండి రాలిన తెల్లని చామరాలే హంసలుగాను తేలియాడుతూ ఆ నదులకు వింతైన శోభను సమకూర్చాయి!
శ్లోకము 102
ఉత్క్రాన్తానామామిషాయోపరిష్టాదధ్యాకాశం బభ్రముః పత్రవాహాః |
మూర్తాః ప్రాణా నూనమద్యాప్యవేక్షామాసుః కాయం త్యాజితా దారుణాస్త్రైః || 102 ||
తాత్పర్యము:
ఆకాశంలో మాంసం కోసం తిరుగుతున్న గ్రద్దలు, రాబందులు ఎలా ఉన్నాయంటే — ఆయుధాల దెబ్బకు దేహాన్ని విడిచిన యోధుల ప్రాణాలే మూర్తీభవించి, తమ పూర్వ దేహాలను చూసుకోవడానికి ఆకాశంలో చక్కర్లు కొడుతున్నాయా అన్నట్లుంది!
శ్లోకము 103
ఆతన్వద్భిర్దిక్షు పత్రాగ్రనాదం ప్రాప్తైర్దూరాదాశు తీక్ష్ణైర్ముఖాగ్రైః |
ఆదౌ రక్తం సైనికాoffset జీవైర్జీవైః పశ్చాత్త్వైరిపూగైరపాయి || 103 ||
తాత్పర్యము:
తీవ్ర శబ్దంతో దూసుకొచ్చిన పదునైన బాణాలు మొదట సైనికుల రక్తాన్ని త్రాగాయి; ఆ తర్వాత రణభూమికి చేరిన రాబందులు, పిశాచాలు ప్రాణాలతో మిగిలిన శత్రువుల నెత్తుటిని ఆస్వాదించాయి!
శ్లోకము 104
ఓజోభాజాం యద్రణే సంస్థితానామాదత్తీవ్రం సార్ధమఙ్గేన నూనమ్ |
జ్వాలావ్యాజాదుద్వమన్తీ తదన్తస్తేజస్తారం దీప్తజిహ్వా వవాశే || 104 ||
తాత్పర్యము:
యుద్ధంలో మరణించిన తేజశ్శాలులైన వీరుల మాంసాన్ని తిన్న నక్కలు — వారి ప్రతాపాగ్నిని లోపల భరించలేక, నిప్పుజ్వాలల నెపంతో నోటినుండి అగ్నిని వెళ్లగక్కుతూ భయంకరంగా కూతలు పెట్టాయి!
శ్లోకము 105
నైరన్తర్యచ్ఛిన్నదేహాన్తరాలం దుర్భక్ష్యస్య జ్వాలినా వాశితేన |
యో దుర్వీణప్రోతమాదీప్య మాంసం పాకాపూర్వస్వాదమాదే శివాభిః || 105 ||
తాత్పర్యము:
శరీరాల్లోంచి బయటకు వచ్చిన పిశాచాలు, నక్కలు — బాణాల చివర గ్రుచ్చబడి, రణక్షోణిలోని నిప్పులకు కాలిన ఆ వీరుల మాంసాన్ని సరికొత్త రుచులతో అమిత తృప్తిగా ఆరగించాయి!
శ్లోకము 106
గ్లానిచ్ఛేది క్షుత్ప్రబోధాయ పీత్వా రక్తారిష్టం శోషితాజీర్ణశేషమ్ |
స్వాదుంకారం కాలఖణ్డోపదంశం క్రోష్టా డింబం వ్యష్ణయస్వనచ్చ || 106 ||
తాత్పర్యము:
నక్కలు అలసటను పోగొట్టుకోవడానికి అజీర్తిని హరించే ఔషధంలా నెత్తుటిని త్రాగి, కరకరలాడే మాంసపు ముక్కలను నంజుకుంటూ వింత శబ్దాలు చేస్తూ సంబరపడ్డాయి!
శ్లోకము 107
క్రవ్యాత్పూగైః పుష్కరాణ్యానకానాం ప్రత్యాశాభిర్మేదసో దారితాని |
అభీలాని ప్రాణినః ప్రత్యవశ్యన్కాలో నూనం వ్యాదదావాననాని || 107 ||
తాత్పర్యము:
కొవ్వు కోసం మాంసాహార పక్షులు యుద్ధడప్పుల చర్మాలను చీల్చివేసిన రంధ్రాలను చూస్తుంటే — ప్రాణులను మింగడానికి సాక్షాత్తు యమధర్మరాజే అనేక భయంకర ముఖాలను తెరిచాడా అన్నట్లుగా కనిపించింది!
శ్లోకము 108
కీర్ణా రేజే సాజిభూమిః సమన్తాదప్రాణద్భిః ప్రాణభాజాం ప్రతీకైః |
బహ్వారమ్భైరర్థసంయోజితైర్వా రూపైః స్రష్టుః సృష్టికర్మాన్తశాలా || 108 ||
తాత్పర్యము:
తెగిపడిన చేతులు, కాళ్లు, అవయవాలతో నిండిన ఆ రణభూమి — సృష్టికర్తయైన బ్రహ్మదేవుడు ప్రాణులను నిర్మించడానికి అవయవాలన్నింటినీ చెల్లాచెదురుగా పరిచి ఉంచిన 'సృష్టి నిర్మాణ కర్మాగారం' (వర్క్షాప్) వలె విలసిల్లింది!
శ్లోకము 109
త్వత్పత్రముక్తవిశిఖైరశనిప్రకాశైరామూలలూననవకేతకకాన్తదన్తాః |
త్రాసావసన్నమదధారకపోలభాగాః సంపాదయన్తి కరిణః కరిణీభ్రమం నః || 109 ||
తాత్పర్యము:
ఓ రాజా! నీ సైనికులు విసిరిన పిడుగుల వంటి బాణాల దెబ్బకు దంతాలు మొదలంటా తెగిపోయి, భయంతో మదజలం ఇంకిపోయిన శత్రువుల మగ ఏనుగులు — దంతాలు, మదజలం లేకపోవడం వల్ల మాకు ఆడ ఏనుగులా (కరిణులా) అనే భ్రాంతిని కలిగిస్తున్నాయి!
శ్లోకము 110
మిలితమిహిరభాసం మౌలిమేతస్య దృష్ట్వా పరవరతనుపాదలక్తకం తర్కయన్త్యా |
త్వదరిధరణిజానిర్భానుబిమ్బేన గచ్ఛన్సురనగరమృగాక్ష్యా వీక్ష్యతే సాభ్యసూయమ్ || 110 ||
తాత్పర్యము:
సూర్యమండలాన్ని భేదించుకుని వీరస్వర్గానికి వెళ్తున్న శత్రురాజు కిరీటంపై సూర్యుని ఎర్రని కాంతి ప్రతిఫలించింది. ఆ ఎరుపును చూసి, "వీడు భూలోకంలో వేరే ఏ పరస్త్రీ పాదాల పారాణినో తలపై పెట్టుకుని ఇక్కడికి వచ్చాడు" అని అనుమానించి, అతనిని వరించడానికి వచ్చిన దేవతాకాంత అసూయతో, కోపంతో ఓరకంట చూసింది!
రణవర్ణనమ్ (ముగింపు)
శ్లోకము 111
నిష్ఠురక్షురదృఢవ్రణైరాచితా క్షణాత్సమరవిచ్యుతప్రతినృపాలచేలాఞ్చితా |
ఇయం రణధరా భవద్ద్విరదదానధారాజలైః కిము వ్రణార్పితం వసనపట్టమాసిఞ్చతి || 111 ||
తాత్పర్యము:
శత్రువుల వాడియైన ఆయుధాల తాకిడికి పడిన లోతైన గాయాలతో నిండి, నేలకూలిన శత్రురాజుల శరీరాల నుండి రాలిన వస్త్రాలతో కప్పబడిన ఈ రణభూమి — నీ మదగజాల మదజల ప్రవాహాలతో తడపబడుతూ, తన గాయాలకు కట్టిన తెల్లని గుడ్డ కట్టుపై (బ్యాండేజీపై) చల్లని ఔషధ జలాలను చల్లుకుంటూ చికిత్స పొందుతోందా అన్నట్లుగా భాసిస్తోంది!
శ్లోకము 112
కృపాణకిరణానలం సమరసాగరం రుధిరనీరపూరచ్ఛటా-
జటావ్రతతిసంకులం భటతిమిఙ్గిలైరాకులమ్ |
ప్రమథ్య సమరార్ణవం వరమకర్షి లక్ష్మీస్త్వయా
విధాయ మదమన్థరం మథనమన్దరం సిన్ధురమ్ || 112 ||
తాత్పర్యము:
రక్తపు నదులనే జలాల అలలతో, భయంకర యోధులనే తిమింగలాలతో, ఖడ్గకాంతులనే అగ్నిజ్వాలలతో కూడిన భీకర రణసముద్రాన్ని — నీవు నీ మదపుటేనుగులనే మందర పర్వతంతో మథించి, సాక్షాత్తు శ్రీమహావిష్ణువు క్షీరసాగరం నుండి లక్ష్మీదేవిని పొందినట్లుగా, అమూల్యమైన విజయలక్ష్మిని చేపట్టావు!
శ్లోకము 113
ఝణజ్ఝణితకఙ్కణక్వణితకిఙ్కిణీకం ధను-
ర్ధ్వనద్గురుగుణాటనీకృతకరాలకోలాహలమ్ |
వితత్య కిరతోః శరానవిరతస్ఫురచ్చణ్డయో-
ర్విచిత్రమభివర్ధతే భువనభీమమాయోధనమ్ || 113 ||
తాత్పర్యము:
చేతి కంకణాల, గంటల ధ్వనులతో, వింటినారిని లాగి విడిచినప్పుడు చెలరేగే భయంకర టంకార నాదాలతో, ఎడతెరిపి లేకుండా నలుదిక్కులా బాణవర్షాన్ని కురిపిస్తూ సాగే ఆ యోధుల పోరాటం లోకాలనే భయకంపితులను చేసే మహా రణతాండవంగా పెరిగిపోయింది!
శ్లోకము 114
ప్రతీక్ష్యన్తే వీరాః ప్రతిముఖమురోభిః సరభసం
విపక్షాణాం హేతిః ప్రతినీయతధైర్యానుభవతః |
విదీర్ణత్వగ్భారాద్దలితపిశితచ్ఛిన్నధమని-
ప్రకాణ్డాస్థిస్నాయుః స్ఫుటతరవిలక్ష్యావనివహాః || 114 ||
తాత్పర్యము:
ధైర్యసాహసాలు కలిగిన ఆ శూరవీరులు శత్రువుల ఆయుధాలను తమ విశాల వక్షఃస్థలాలతో ఎదుర్కొన్నారు; ఆ ఆయుధాల తాకిడికి చర్మం చీలి, మాంసఖండాలు తెగి, నరాలు, ఎముకలు బయటపడి కనిపిస్తున్నా ఏమాత్రం చలించక ముఖాముఖి పోరాడుతూనే ఉన్నారు!
శ్లోకము 115
శితైర్బాణైరేకే మృధభువి పరే తీక్ష్ణనఖరైః
క్రియాసాతత్యేనాప్యహమహమికాక్రాన్తమనసః |
మిథో విన్ధ్యన్తి స్మ ప్రబలతమసం విదలత్క్షితి-
క్షోదఃపిష్టాతకసురభివక్షస్తటభృతః || 115 ||
తాత్పర్యము:
"నేను ముందు, నేను ముందు" అనే అహంకారంతో ఒకరినొకరు అధిగమిస్తూ, కొందరు వాడియైన బాణాలతోను, మరికొందరు వాడియైన గోళ్లతోను శత్రువుల గుండెల్లో గ్రుచ్చుతూ, నేలపై పగిలిన కర్పూర, చందన సుగంధాల అలంకరణలు గల వక్షఃస్థలాలను చీల్చివేస్తూ పోరాడారు!
శ్లోకము 116
భల్లైర్భిన్నాః ప్రతినృపతయః శఙ్ఖనాదానుదారాఞ్ఛ్రుత్వా
రాజన్పునరపి భుజాదణ్డకణ్డూతిభాజః |
ఆలిఙ్గన్త్యాస్త్రిదశసుదృశో భ్రూలతాం వీక్ష్య భుగ్నాం
శాపభ్రాన్త్యా చపలమనసో హస్తమావర్తయన్తి || 116 ||
తాత్పర్యము:
బాణాల దెబ్బలకు మరణించి స్వర్గానికి చేరిన శత్రురాజులు, భూలోకంలో మళ్లీ నీ విజయశంఖారావాన్ని వినగానే యుద్ధం చేయాలనే దురదతో చేతులను కదిలించారు! అది చూసి, తమను ఆలింగనం చేసుకోవడానికి వచ్చిన అప్సరసలు విరహరోషంతో కనుబొమలు ముడివేయగా — "వీరు మమ్మల్ని శపిస్తారేమో" అనే భయంతో ఆ రాజులు మళ్లీ తమ చేతులను వెనక్కు లాక్కుంటున్నారు!
శ్లోకము 117
ముఞ్చద్భిర్మదవారి వారణగణైర్మేఘాయితం కార్ముకై-
రేతైః శక్రశరాసనాయితమధశ్ఛత్రైః శిలీన్ధ్రాయితమ్ |
ఖద్యోతాయితమస్రఘట్టనసముద్భూతస్ఫులిఙ్గైః స్ఫుర-
న్నారాచైశ్చపలాయితం రణభువా సైన్యైర్నభస్యాయితమ్ || 117 ||
విశేషాలు (వర్షాకాలపు సమగ్ర రూపకం):
మదపుటేనుగులు = వర్షమేఘాలు; ధనుస్సులు = ఇంద్రధనుస్సు; తెల్లని ఛత్రాలు = పుట్టగొడుగులు (శిలీంధ్రాలు); ఆయుధాల నిప్పురవ్వలు = మిణుగురు పురుగులు; బాణాలు = మెరుపుతీగలు; రణభూమి = భాద్రపద మాసపు వర్షాకాలం!
తాత్పర్యము:
మదజలాన్ని వర్షించే ఏనుగులు మేఘాలయ్యాయి; ధనుస్సులు ఇంద్రధనుస్సులయ్యాయి; నేలకూలిన తెల్లని గొడుగులు పుట్టగొడుగులయ్యాయి; ఆయుధాల తాకిడికి లేచిన నిప్పురవ్వలు మిణుగురులయ్యాయి; వాడియైన బాణాలు మెరుపుతీగలయ్యాయి; ఆ రణరంగమంతా వర్షాకాలపు భాద్రపద మాసపు దట్టమైన వర్షంలా మారిపోయింది!
శ్లోకము 118
భుగ్నభ్రూయుగలైః క్రుధా సమధికస్ఫారారుణాక్షైః క్షణా-
త్స్వేదామ్భఃపటలప్రకృష్టతిలకైర్దష్టాధరోష్ఠైరపి |
దృష్టశ్మశ్రుభిరుత్పతద్భిరభితః సంకీర్ణమాలక్ష్యతే
త్వద్ధస్తాస్త్రనికృత్తవైరిభటసుశ్రేణీశిరోభిర్వియత్ || 118 ||
తాత్పర్యము:
నీ చేతిలోని ఆయుధాల దెబ్బకు తెగి ఆకాశంలోకి ఎగిరిపడిన శత్రుయోధుల శిరస్సులతో గగనతలమంతా నిండిపోయింది; ఆ తెగిపడిన తలలన్నీ క్రోధంతో కనుబొమలు ముడివేసి, ఎర్రబడిన కళ్లతో, చెమటబొట్లతో, పళ్లబిగువున పెదవులను కొరుకుతూ, మీసాలు దువ్వుతున్నట్లుగా భీకరంగా కనిపిస్తున్నాయి!
శ్లోకము 119
శ్వేడాభిః కకుభః పృషత్కనిక రైర్వ్యోమ ద్విధాఖణ్డితై-
ర్దేహైర్విద్విషతాం ధరాతలమపి ప్రచ్ఛాదయన్తౌ చిరమ్ |
కుర్వాతేఽశ్రుజలావిలేక్షణపథాన్యేతావకాణ్డోచ్చర-
ద్రోమాఞ్చాని సవేపథూన్యపి ముహుర్వర్మాణి నః పశ్యతామ్ || 119 ||
తాత్పర్యము:
సింహనాదాలతో దిక్కులను, బాణసమూహాలతో ఆకాశాన్ని, శత్రువుల శరీర ఖండాలతో నేలను కప్పివేస్తూ ఆ ఇరుపక్షాల యోధులు చేసిన పోరాటం చూస్తుంటే — చూసేవారి కళ్లల్లో భయంతో కన్నీరు నిండగా, ఒళ్లంతా గగుర్పాటు చెందుతూ రోమాలు నిక్కబొడుచుకున్నాయి!
శ్లోకము 120
ఆగుఞ్జద్గిరికుఞ్జకుఞ్జరఘటావిస్తీర్ణకర్ణజ్వరం
జ్వానిర్ఘోషమమన్దదున్దుభిరవైరాధ్మాతముజ్జృమ్భయన్ |
వేల్లద్భూరిరుణ్డనిక రైర్వీరో విధత్తే భువ-
స్తృప్యత్కాలకరాలవక్త్రవిధసవ్యాకీర్యమాణా ఇవ || 120 ||
తాత్పర్యము:
పర్వత గుహలలోని ఏనుగుల చెవులకు తీవ్రమైన బాధను కలిగించేలా విల్లంబుల నాదాలను, దుందుభి ధ్వనులను మిన్నుముట్టిస్తూ — నేలపై కొట్టుకుంటున్న వేలాది శత్రువుల మొండాలు (రుండములు), తృప్తిగా ఆరగించిన యమధర్మరాజు తన భయంకర నోటినుండి వెళ్లగక్కిన ఆహారపు ముక్కల వలె రణభూమిపై చెల్లాచెదురుగా పడివున్నాయి!
శ్లోకము 121
నో చాపాకలనం న పత్రిధరణం న జ్యాసమాకర్షణం
నో బాహుస్ఫురణం న బాణగమనం సంలక్ష్యతే తే రణే |
కిం తు ప్రౌఢకరీన్ద్రకుమ్భవిగలన్ముక్తాగుణప్రస్ఫురత్-
ప్రత్యర్థిక్షితిపాలమౌలిమణిభిర్విద్యోతతే భూరియమ్ || 121 ||
తాత్పర్యము:
ఓ రాజా! యుద్ధంలో నీవు వింటిని ఎప్పుడు పట్టుకున్నావో, బాణాన్ని ఎప్పుడు తీశావో, వింటినారిని ఎప్పుడు లాగావో, బాణం ఎప్పుడు దూసుకెళ్లిందో ఎవరి కంటికీ చిక్కలేదు! కేవలం నీ దెబ్బకు శత్రురాజుల కిరీటాల మణులు, ఏనుగుల కుంభస్థలాల ముత్యాలు రాలిపడి నేలంతా ప్రకాశిస్తున్నప్పుడు మాత్రమే నీవు సంహరించావన్న విషయం లోకానికి తెలిసింది!
శ్లోకము 122
వీరాణాం రుణ్డతుణ్డప్రవిఘటనపటుస్ఫారదోర్దణ్డఖణ్డ-
వ్యాపారక్షిప్యమాణప్రతిభటవికటాటోపవర్మప్రరూఢః |
కూటః కోఽప్యేష యుద్ధాజిరభువి జరఠశ్చిత్రకూటానుకారీ
లీయన్తే యత్ర శత్రుప్రపతనవివశాః కోటిశః శూరకీటాః || 122 ||
తాత్పర్యము:
తెగిపడిన మొండాలు, తలలు, బాహువులు, పగిలిన కవచాల సమూహాలతో రణభూమిలో ఒక పెద్ద మాంసపు కొండ ఏర్పడింది. అది చిత్రకూట పర్వతంలా కనిపించగా, ఆ పర్వతం క్రింద కోట్లాది శత్రుయోధులు నలిగిపోయి చిన్న చిన్న పురుగుల వలె (కీటకాల వలె) అణగిపోయారు!
శ్లోకము 123
ప్రాసప్రోతప్రవీరోల్బణరుధిరపరామృష్టబుక్కాజిఘత్సా-
ధావద్గృధ్రాధిరాజాప్రతిమతనూరుహచ్ఛాయయా వారితోష్ణాః |
విశ్రామ్యన్తి క్షణార్ధం ప్రధనపరితలేఽప్యసరేష్వేవ ముక్తాభియోగా
వీరాః శస్త్రప్రహారవ్రణభరరుధిరోద్గారదిగ్ధాఖిలాఙ్గాః || 123 ||
తాత్పర్యము:
ఈటెలతో గుచ్చబడి బయటకు వచ్చిన నెత్తుటి గుండెకాయలను తినడానికి ఆకాశం నుండి ఎగిరివచ్చిన పెద్ద గద్దల రెక్కల నీడలలో — తీవ్రంగా గాయపడి రక్తసిక్తులైన కొందరు వీరులు, ఆ ఎండ తాపం నుండి ఉపశమనం పొందుతూ కాసేపు రణభూమిలోనే విశ్రాంతి తీసుకుంటున్నారు!
శ్లోకము 124
జీవాకృష్టిం స చక్రే మృధభువి ధనుషః శత్రురాసీద్గతాసు-
ర్లక్ష్యాప్తిర్బాణానామభవదరిబలే తద్యశస్తేన లబ్ధమ్ |
ముక్తా తేన క్షమేతి త్వరితమరిగణైరుత్తమాఙ్గైః ప్రతిష్ఠా
పఞ్చత్వం ద్వేషిసైన్యే స్థితమవనిపతే సంఖ్యాన్తరం సః || 124 ||
విశేషాలు (అద్భుత సంఖ్యా/పద శ్లేష):
జీవ = వింటినారి / ప్రాణము; లక్ష్య = గురి / లక్ష సంఖ్య; క్షమ = సహనము / భూమి; పంచత్వము = మరణము / ఐదు అనే సంఖ్య.
తాత్పర్యము:
ఆ రాజు వింటినారిని (జీవను) లాగాడో లేదో శత్రువుల ప్రాణాలు (జీవాలు) పోయాయి; బాణాలు గురిని (లక్ష్యాన్ని) తాకాయి, ఆయనకు లక్షల కొద్దీ కీర్తి దక్కింది; రాజు శాంతాన్ని (క్షమను) విడిచాడు, శత్రువులు భూమిని (క్షమను) కోల్పోయారు; శత్రుసైన్యాలు పంచత్వమును (మరణాన్ని) పొందగా, ఈ చక్రవర్తి సాటిలేని పరమోన్నత స్థానాన్ని పొందాడు!
శ్లోకము 125
యుష్మద్దోర్దణ్డమణ్డల్యవనమితరణచణ్డకోదణ్డదణ్డో-
న్ముక్తేషుచ్ఛిన్నమూర్చ్ఛత్ప్రతినృపతిభుజాఖణ్డముణ్డావకీర్ణా |
గాయన్నృత్యత్ప్రవల్గద్రజనిచరవధూదత్తతాలైః కరాలై-
స్తాలైరట్టహాసప్రకటితదశనైర్యుద్ధభూర్భాతి భీమా || 125 ||
తాత్పర్యము:
నీ ప్రచండ కోదండం నుండి వెలువడిన బాణాలకు తెగిపడిన శత్రువుల తలలు, భుజాలతో నిండిన ఆ భయంకర రణభూమిలో — రాక్షస స్త్రీలు చప్పట్లు కొడుతూ తాళాలు వేస్తుండగా, వికటాట్టహాసాలతో దంతాలను చూపిస్తూ పిశాచాలు, భూతాలు నాట్యమాడుతూ రౌద్ర రసాన్ని చిమ్ముతున్నాయి!
No comments:
Post a Comment