రాజవిభూషావర్ణనమ్
శ్లోకము 1
యశఃపటోఽయమద్భుతో న తే మహీప కఞ్చుకః |
సుపుణ్యకర్మ భాత్యదో జయప్రదం సురక్షణమ్ || 1 ||
తాత్పర్యము:
ఓ మహీపాలా! నీ దేహముపై ప్రకాశిస్తున్నది కేవలం శత్రుబాణాల నుండి కాపాడే లోహపు కవచం (కంచుకం) మాత్రమే కాదు; సకల విజయాలనూ ప్రసాదిస్తూ, సర్వజనులనూ సురక్షితంగా రక్షించే నీ అద్భుతమైన సత్కర్మల తెల్లని 'కీర్తి' అనే దివ్య వస్త్రము నీ శరీరాన్ని ఆవరించి వెలుగుతోంది!
శ్లోకము 2
ప్రజ్ఞాతృతీయో గ్రవిలోచనస్య భూత్యోజ్జ్వలస్యేశ్వరకామదాతుః |
కామారిముత్సృజ్య ముదా సకామా ఉష్ణీషగఙ్గా తవ భాతి మూర్ధ్ని || 2 ||
విశేషాలు:
రాజు పరంగా మరియు శివుని పరంగా శ్లేష: ప్రజ్ఞయే మూడవ కన్ను; విభూతితో (సంపదలతో) ప్రకాశించువాడు; కోరికలు తీర్చే ఈశ్వరుడు.
తాత్పర్యము:
ప్రజ్ఞయే మూడవ కన్నుగా కలిగి, ఐశ్వర్య విభూతులతో వెలుగుతూ, సకల కోరికలనూ తీర్చే మహేశ్వరుని వంటి ఓ రాజా! శివుని శిరస్సుపైనున్న గంగాదేవి ఆయనను విడిచిపెట్టి, పరమ సంతోషంతో నీ శిరస్సుపై 'తలపాగా' (ఉష్ణీషము) రూపంలో వచ్చి స్థిరపడి ప్రకాశిస్తోందా అన్నట్లు నీ తలపాగా శోభిల్లుతోంది!
శ్లోకము 3
చిత్రాభిరస్యోపరి మౌలిభాజాం భాభిర్మణీనామనణీయసీభిః |
అనేకధాతుచ్ఛురితాశ్మరాశేర్గోవర్ధనస్యాకృతిరన్వకారి || 3 ||
తాత్పర్యము:
ఈ చక్రవర్తి కిరీటంపై పొదిగిన అనల్పమైన నవరత్నాల విచిత్ర కాంతులు విరజిమ్ముతుంటే — ఆ కిరీటపు అలంకరణ, అనేక రంగుల ఖనిజ ధాతువులతో ప్రకాశించే శ్రీకృష్ణుడు ఎత్తిన గోవర్ధన పర్వతం యొక్క దివ్య రూపాన్ని తలపిస్తోంది!
శ్లోకము 4
అఙ్గదే మన్దరకూటకోటివ్యాఘట్టనోత్తేజనయా మణీనామ్ |
బంహీయసా దీప్తివితానకేన చకాశయామాసతురుల్లసన్తి || 4 ||
తాత్పర్యము:
ఈ రాజు భుజాలకు ధరించిన భుజకీర్తులు (అంగదములు) — అమృత మథన సమయంలో మందర పర్వతపు శిఖరాల రాపిడికి పదునెక్కిన రత్నాల దివ్య కాంతులవలె, అత్యంత ప్రకాశవంతమైన వెలుగుల తెరలను నలుదిక్కులా వెదజల్లుతూ దేదీప్యమానంగా ప్రకాశిస్తున్నాయి!
శ్లోకము 5
శిరోవేష్టనవ్యాజతస్తే ముఖేన్దోః పరం పక్షపాతాద్గ్రసత్యేవ రాహుమ్ |
రుషా మూర్ధ్ని బద్ధం కచచ్ఛద్మనాఽలం శశాఙ్కోఽఙ్గహీనో విభాత్యేష రాజన్ || 5 ||
తాత్పర్యము:
ఓ రాజా! నీ ముఖచంద్రుని సౌందర్యం పట్ల అమితమైన పక్షపాతం పూనిన ఆకాశ చంద్రుడు, తలపాగా చుట్టిన నెపంతో — పూర్వం తనపై పగబట్టిన రాహువును జడలనే నల్లని రూపంతో నీ శిరస్సుపై బంధించి, తాను మాత్రం శరీరభాగం లేని నిష్కళంక రూపంతో నీ తలపై ఆభరణమై ప్రకాశిస్తున్నాడు!
శ్లోకము 6
తారాధినాథమభిజిత్య ముఖశ్రియాఽయం రాజంస్త్వయా పదకకైతవతో వ్యలమ్బి |
బన్దీకృతా ఇవ తదీయవధూసమూహా హారచ్ఛలేన తవ వక్షసి భాన్తి నూనమ్ || 6 ||
తాత్పర్యము:
ఓ రాజా! నీ ముఖసౌందర్యంతో చంద్రుణ్ణి జయించి, అతనిని ఒక పతకం (లాకెట్) రూపంలో నీ మెడలో బంధించి వేలాడదీశావు. ఇక ఆయన భార్యలైన నక్షత్రాల సమూహాన్ని సైతం బందీలుగా పట్టుకుని, ముత్యాలహారాల నెపంతో నీ విశాల వక్షఃస్థలంపై అలంకరించుకున్నావా అన్నట్లు ఆ హారాలు మెరుస్తున్నాయి!
శ్లోకము 7
ధవలకుసుమభాస్వత్కఞ్చుకస్యోపరిష్టాత్కనకపరికరైణ భ్రాజసే రాజరాజ |
శరది ఘనగణోద్యద్విద్యుదుద్దామరేఖాకలిత ఇవ ధరేన్ద్రః ప్రోన్నతో విన్ధ్యశైలః || 7 ||
తాత్పర్యము:
తెల్లని పూల డిజైన్లతో మెరిసే అంగీపై (కంచుకంపై) బంగారు మొలనూలును (నడికట్టును) ధరించి ఉన్న ఓ రాజరాజా! నీ గంభీర రూపం ఎలా ఉందంటే — శరత్కాలపు తెల్లని మేఘాల మధ్య మెరిసే బంగారు మెరుపుతీగలతో చుట్టబడిన అత్యున్నతమైన వింధ్య పర్వతం వలె అత్యంత వైభవంగా భాసిస్తోంది!
శ్లోకము 8
స్వభావారక్తశ్రీనఖరసుషమానద్ధకనకస్ఫురద్విద్యాద్రాజత్కటకయుగలాభ్యాం తవ కరౌ |
విభాతః కాశ్మీరద్రవవిలులితావిన్ద్రశైలవిజయే హృతే స్వర్గద్వారార్గల ఇవ విభో ద్విదస్థితికృతే || 8 ||
తాత్పర్యము:
సహజంగానే ఎర్రనైన గోళ్ల కాంతులతో, బంగారు కంకణాల వెలుగులతో ప్రకాశించే నీ రెండు హస్తాలు — కుంకుమపువ్వు రసంతో తడిసినవై, ఇంద్రనీల పర్వతాన్ని జయించడానికి లేదా స్వర్గద్వారానికి అడ్డంగా అమర్చిన దృఢమైన రెండు గడియల (అర్గళాల) వలె రక్షణారూపమై శోభిల్లుతున్నాయి!
గజప్రశంసా
శ్లోకము 1
నీతా కుమ్భస్థలకఠినతా కామినీనామురోజైః
స్తేయం ధృత్వా ధృతమణిగణైః కఞ్చుకైరావృతైవ |
ఇత్యాఖ్యాతుం నరపతిగృహద్వారి కుమ్భేన్ద్రడిమ్భాః
శుణ్డాదణ్డైర్వపుషి బహులాం ధూలిముద్ధూలయన్తి || 1 ||
తాత్పర్యము:
"మా ఏనుగు కుంభస్థలాల కఠినత్వాన్ని, గుండ్రనితనాన్ని ఈ రాజభవన స్త్రీలు తమ స్తనాల ద్వారా దొంగిలించారు; ఆ దొంగతనాన్ని కప్పిపుచ్చుకోవడానికి రత్నాలు పొదిగిన రవికెలతో (కంచుకాలతో) దాచుకున్నారు!" అని రాజుకు ఫిర్యాదు చేసి చాటిచెప్పడానికా అన్నట్లు — రాజద్వారం వద్ద నిలిచిన ఏనుగుపిల్లలు తమ తొండాలతో శరీరాలపై దుమ్మును విరజిమ్ముకుంటూ ఆక్రోశిస్తున్నాయి!
శ్లోకము 2
సిన్దూరద్యుతిముగ్ధమూర్ధని ధృతస్కన్ధావధిశ్యామికే
వ్యోమాన్తఃస్పృశి సిన్ధురేఽస్య సమరారమ్భోద్ధురే ధావతి |
జానీమో ను యది ప్రదోషతిమిరవ్యమిశ్రసన్ధ్యాధియా-
వాస్తం యాన్తి సమస్తబాహుజభుజాతేజఃసహస్రాంశవః || 2 ||
తాత్పర్యము:
నుదుటిపై ఎర్రని సిందూర కాంతితో, శరీరమంతా నల్లని ఛాయతో ఆకాశాన్నంటే ఎత్తు గల ఈ రాజుగారి పట్టపుటేనుగు యుద్ధంలో పరుగెత్తుతుండగా — ఎర్రని సాయంసంధ్య, నల్లని రాత్రి చీకట్లు ఒకేసారి ఆవరించాయని భ్రమించి, శత్రు క్షత్రియుల భుజబలమనే సూర్యతేజస్సులు అస్తమించి నశించిపోతున్నాయా అన్నట్లుంది!
శ్లోకము 3
ఏతద్గన్ధగజస్తృషామ్భసి భృశం కణ్ఠాన్తమజ్జత్తనుః
ఫేనైః పాణ్డురితః స్వదిక్కరిజయక్రీడాయశఃస్పర్ధిభిః |
దన్తద్వన్ద్వజలానుబిమ్బనచతుర్దన్తః కరామ్భోమి-
వ్యాజాదంభ్రమువల్లభే న విరహం నిర్వాపయత్యమ్బుధేః || 3 ||
విశేషాలు:
అభ్రమువల్లభే = ఐరావతపు భార్యయైన అభ్రము ప్రియుడు (ఐరావతం).
నీటిలో దంతాల ప్రతిబింబం పడటం వల్ల నాలుగు దంతాలు కలదై ఐరావతంలా కనిపించుట.
తాత్పర్యము:
ఈ రాజు యొక్క గంధగజం దాహంతో గొంతువరకు నీటిలో మునిగినప్పుడు, దాని తెల్లని నురుగు కీర్తిలా ప్రకాశిస్తోంది; నీటిలో ప్రతిఫలించిన దంతాల వలన అది నాలుగు దంతాల ఐరావతంలా కనిపిస్తూ, తన తొండంతో నీటిని వెదజల్లుతూ సముద్రుని విరహతాపాన్ని చల్లారుస్తోందా అన్నట్లు విహరిస్తోంది!
శ్లోకము 4
స్వీయోద్దామప్రగన్ధప్రకుపితహృదయైరుత్తారితోదణ్డశుణ్డై-
రుద్గచ్ఛత్పుచ్ఛగుచ్ఛప్రతికరటిధియా సిన్ధురైర్ధావమానైః |
తత్పాదాన్యాసనమ్రీభవదచలభరోద్భ్రాన్తిధారావఘూర్ణత్-
పారావారామ్బుపూర్ణా ధరణిరతితరాం శఙ్కమానా చకమ్పే || 4 ||
తాత్పర్యము:
ఈ రాజుగారి గంధగజాల తీవ్ర గంధానికి రోషం చెంది, తొండాలను పైకెత్తి, తోకలను ఆడించే ఇతర ఏనుగులను శత్రువులనుకుని వేగంగా పరుగెత్తే గజసైన్యాల పాదఘాతాలకు పర్వతాలు వంగిపోయాయి; సముద్రాలు కల్లోలమయ్యాయి; ఆ భారానికి భూదేవి ఎక్కడ రాలిపోతానోనన్న భయంతో గజగజ వణికిపోయింది!
తురగప్రశంసా
శ్లోకము 1
మేఖలీయతి మేదిన్యాః కకుభః కఙ్కణీయతి |
మణ్డలీస్తురగః కుర్వఞ్జగతః కుణ్డలీయతి || 1 ||
తాత్పర్యము:
ఈ రాజుగారి ఉత్తమాశ్వము రణరంగంలో గుండ్రంగా ప్రదక్షిణ విన్యాసాలు (మండలాకార గతులు) చేస్తూ పరుగెడుతుంటే — అది భూదేవికి మొలనూలులా మారుతోంది; సమస్త దిక్కులకు చేతికడియంలా చుట్టుకుంటోంది; సమస్త జగత్తుకూ కర్ణాభరణమైన కుండలంలా వలయాకారమై కనువిందు చేస్తోంది!
శ్లోకము 2
ధావన్తమనుధావన్తి హరిణం తవ వాజినః |
నాభినిర్ముక్తకస్తూరీలుబ్ధా ఇవ సమీరణాః || 2 ||
తాత్పర్యము:
ఓ రాజా! వేగంగా పరుగెత్తే లేళ్లను నీ అశ్వాలు వెనువెంటనే వేగంగా తరుముతుంటే ఎలా ఉందంటే — ఆ లేడి నాభి నుండి వెలువడే పరిమళభరితమైన కస్తూరిని ఆస్వాదించాలనే లోభంతో వాయుదేవుడే వాటి వెనుక పరుగులెత్తుతున్నాడా అన్నట్లు ఆ గుఱ్ఱాల వేగం శోభిల్లుతోంది!
శ్లోకము 3
అనూనవేగాదయమద్వితీయశ్ఛాయాతురఙ్గాదపి లజ్జమానః |
ఖురోద్ధుతైః సంచరతో రజోభిరహ్నాం పతిమావృణోతి || 3 ||
తాత్పర్యము:
సాటిలేని అమిత వేగం గల ఈ అశ్వము, నేలపై పడే తన నీడ అనే రెండవ గుఱ్ఱాన్ని తనతో సమానంగా పరుగెత్తనివ్వడానికి సిగ్గుపడుతూ — తన డెక్కలతో పైకిలేచిన దట్టమైన ధూళితో, ఆ నీడను పుట్టించే ఆకాశ సూర్యుణ్ణే కప్పివేసి నీడ లేకుండా చేస్తోందా అన్నట్లు అతివేగంగా దూసుకుపోతోంది!
శ్లోకము 4
ప్రయాతుమస్మాకమిదం కియత్పదం ధరా తదమ్భోధिरపి స్థలాయతామ్ |
ఇతీవ వాహైర్నిజవేగదర్పితైః పయోధిరోధక్షమముద్ధతం రజః || 4 ||
తాత్పర్యము:
"ఈ చిన్న భూమండలంపై పరుగెత్తడం మాకెంతటి స్వల్ప కార్యం! ఆ సముద్రం కూడా మా పరుగుల కోసం నేలలా మారిపోవాలి!" అని గర్వించినట్లుగా, తమ అమిత వేగంతో ఆ గుఱ్ఱాలు లేపిన రణధూళి సముద్రాలను సైతం పూడ్చివేసి భూమిలా మార్చడానికి పైకి ఎగురుతోందా అన్నట్లుగా ఉంది!
తురగప్రశంసా (కొనసాగింపు)
శ్లోకము 5
భవితా నమితా న న యామితి యాతి హయః |
వియదఙ్గణరిఙ్గణశోచిః ఖురైః స్పృశతీవ స విమృశన్నివ నర్తనమాతనుతే || 5 ||
తాత్పర్యము:
ఈ అశ్వము ఆకాశప్రాంగణంలో విహరిస్తున్న కాంతితో అత్యంత లీలావిన్యాసంతో పరుగెడుతోంది. అది నేలపై అడుగులు వేస్తున్నప్పుడు — "నేను భూమిని తొక్కడం లేదు, నా పాదాలు నేలను వంచడం లేదు" అని ఆలోచిస్తున్నట్లుగా, భూమిని తాకీ తాకనట్లుగా నాట్యభంగిమలతో విన్యాసాలు చేస్తూ ముందుకు సాగుతోంది!
శ్లోకము 6
కిమఙ్గారవద్గాం ఖురైః స్పర్శయన్తః కురఙ్గా ఇవాఙ్గాని సంకోచయన్తః |
అటన్తో నటన్తో భటం తోషయన్తస్తురఙ్గాః సురఙ్గాః పురం గాహయన్తి || 6 ||
తాత్పర్యము:
ఈ అందమైన గుఱ్ఱాలు నగరంలోకి ప్రవేశించే దృశ్యం ఎంతో మనోహరంగా ఉంది:
నేల నిప్పుకణాల (నిప్పురవ్వల) వలె వేడిగా ఉన్నట్లు డెక్కలతో సున్నితంగా స్పృశిస్తూ, లేళ్లవలె అవయవాలను ముడుచుకుంటూ, అటూ ఇటూ నడుస్తూ నాట్యం చేస్తూ, అధిరోహించిన వీర సైనికులను అమితంగా సంతోషపెడుతూ రాజధానిలో విహరిస్తున్నాయి!
శ్లోకము 7
అలక్షితగతాగతైః కులవధూకటాక్షైరివ క్షణానునయశీతలైః ప్రణయకేలికోపైరివ |
సువృత్తమసృణోన్నతైర్మృగదృశామురోజైరివ త్వదీయతురగైరిదం ధరణిచక్రమాక్రమ్యతే || 7 ||
విశేషాలు:
కులకాంతల కటాక్షాలు (ఎవరికీ తెలియని గమనాగమనాలు గలవి); ప్రణయకోపాలు (క్షణంలో చల్లారేవి); స్త్రీల వక్షోజాలు (గుండ్రనివి, నున్ననివి, ఉన్నతమైనవి) — వీటితో గుఱ్ఱాల నడకలు, శౌర్య వేగాలను పోల్చడం.
తాత్పర్యము:
ఓ రాజా! నీ అశ్వాలు సమస్త భూవలయాన్ని ఆక్రమిస్తున్న తీరు ఎంతో విలక్షణమైనది:
ఎవరూ పసిగట్టలేని కులకాంతల కటాక్ష వీక్షణాల వలె వాటి రాకపోకలు అద్భుతంగా ఉన్నాయి; ప్రణయకలహాల కోపం క్షణంలో చల్లబడినట్లు వాటి వేగం సాధువుగా ఉంది; సుందరీమణుల వక్షోజాలవలె గుండ్రంగా, నునుపుగా, ఉన్నతంగా విరాజిల్లుతూ అవి భూమండలాన్నంతటినీ తమ అధీనంలోనికి తెచ్చుకుంటున్నాయి!
శ్లోకము 8
నిర్మాంసం ముఖమణ్డలే పరిమితం మధ్యే లఘు కర్ణయోః
స్కన్ధే బన్ధురమప్రమాణమురసి స్నిగ్ధం చ రోమోద్గమే |
పీనం పశ్చిమపార్శ్వయోః పృథుతరం పృష్ఠే ప్రధానం జవే
రాజా వాజినమారురోహ సకలైర్యుక్తం ప్రశస్తైర్గుణైః || 8 ||
విశేషాలు:
అశ్వలక్షణ శాస్త్రోక్తమైన ఉత్తమాశ్వ ప్రశంస (ముఖం మాంసం లేక సన్నగా ఉండటం, నడుము సన్నగా ఉండటం, చెవులు చిన్నగా ఉండటం, వక్షస్సు విశాలంగా ఉండటం, వెనుకభాగం పుష్టిగా ఉండటం, అమిత వేగం కలిగి ఉండటం).
తాత్పర్యము:
అశ్వశాస్త్రంలో చెప్పబడిన సమస్త శుభలక్షణాలూ కలిగిన ఉత్తమాశ్వాన్ని మహారాజు అధిరోహించాడు:
ఆ గుఱ్ఱపు ముఖం సన్నగా పొడవుగా ఉంది; నడుము భాగం చక్కగా కుదించబడి ఉంది; చెవులు చిన్నవిగా చురుగ్గా ఉన్నాయి; భుజస్కంధాలు ఉన్నతంగా, వక్షఃస్థలం విశాలంగా ఉన్నాయి; శరీరపు రోమాలు నునుపుగా మెరుస్తున్నాయి; వెనుక భాగాలు పుష్టిగా, వీపు వెడల్పుగా ఉండి, పరుగులో అసమానమైన వేగం కలిగి ఉంది!
శ్లోకము 9
ధూలీభిర్ద్యవమన్ధయన్బధిరయన్దిక్షు ఖురాణాం రవై-
ర్వాతం సంయతి ఖఞ్జయఞ్జవజయైః స్తోతౄన్గుణైర్మూకయన్ |
ధర్మారాధనసంనియుక్తజగతాం రాజ్ఞామమునాధిష్ఠితః
సాన్ద్రోత్ఫాలమిషాద్విగాయతి పదా స్ప్రష్టుం తురఙ్గోఽపి గామ్ || 9 ||
విశేషాలు (పాదటిప్పణి ఆధారంగా గో-భూమి నిషేధ సంప్రదాయం):
'గామ్' = భూమి / ఆవు. ఆవును లేదా పవిత్ర భూమిని కాలితో తొక్కకూడదనే ధర్మశాస్త్ర నిషేధం వల్ల, ఆ అశ్వం గాల్లోకి ఎగురుతూ లంఘిస్తోందని కల్పన.
తాత్పర్యము:
రణధూళితో ఆకాశాన్ని కప్పివేస్తూ, డెక్కల చప్పుళ్లతో దిక్కులను బధిరం చేస్తూ, తన వేగంతో గాలిని సైతం వెనుకకు నెడుతూ, తన సుగుణాలతో స్తుతించేవారిని నోట మాటరాకుండా చేస్తూ ఈ అశ్వం విహరిస్తోంది. ధర్మపాలన చేసే ఈ చక్రవర్తి అధిరోహించిన కారణం వల్లనేమో — ఆ గుఱ్ఱం కూడా పవిత్రమైన భూమిని (ఆవును) కాలితో తాకడం పాపమని భావించి, ఎగిరి దూకే నెపంతో గాల్లోనే పరుగులెత్తుతూ నేలను తాకకుండా ప్రయాణిస్తోంది!
శ్లోకము 10
వాతం స్థావరయన్సభః పుటకయన్స్రోతస్వతీం సూత్రయన్
సిన్ధుం పల్వలయన్వనం విటపయన్భూమణ్డలం లోష్టయన్ |
శైలం సర్షపయన్దిశశ్చపలయంస్త్రిలోక్యం క్రోడయన్
హేలారబ్ధరయో హయస్తవ కథంకారం గిరాం గోచరః || 10 ||
విశేషాలు:
అశ్వపు వేగం ముందు సమస్త ప్రపంచం చిన్నదైపోవుట: వాయువు నిశ్చలమైంది; ఆకాశం చిన్న మూటయైంది; నదులు దారాలయ్యాయి; సముద్రం చిన్న గుంటయైంది; అడవి కొమ్మయైంది; భూమండలం మట్టిపెళ్లయైంది; పర్వతాలు ఆవగింజలయ్యాయి.
తాత్పర్యము:
ఓ రాజా! లీలగా పరుగు తీసే నీ అశ్వపు అద్భుత వేగాన్ని మాటలలో ఎలా వర్ణించగలం!
దాని వేగం ముందు వాయువు కదల్లేక స్తంభించిపోయింది; ఆకాశం చిన్న సంచీలా కుంచించుకుపోయింది; మహా నదులు చిన్న దారపు పోగులయ్యాయి; సముద్రం చిన్న నీటిగుంటలా తోచింది; మహారణ్యాలు చిన్న చెట్టుకొమ్మలయ్యాయి; విశాల భూమండలం చిన్న మట్టిపెళ్లలా, పర్వతాలు ఆవగింజలంత స్వల్పంగా మారాయి; అటువంటి అశ్వం వర్ణనాతీతమైనది!
శ్లోకము 11
తప్తాం గామివ సంస్పృశన్తి గతిభిర్ద్యాముత్పతన్తో ముహు-
శ్చాన్తేవాసిన ఆజవశ్రుతగతీర్వాధ్యాపయన్తోఽనిలాత్ |
దేవ స్వీయఖురాగ్రదీర్ణవసుధాధూలీవితానం బలా-
దారాత్యశ్వో నటనమ్ పఠిష్యతి హి వస్తన్వన్తి వాహాస్తవ || 11 ||
తాత్పర్యము:
ఓ దేవా! నీ అశ్వాలు నేల నిప్పులా కాలుతోందేమో అన్నట్లు గాల్లోకి ఎగురుతూ పరుగెడుతున్నాయి. వాయుదేవుని వద్ద వేగాన్ని అభ్యసించే శిష్యులవలె ఆకాశంలో సంచరిస్తున్నాయి. తమ డెక్కల తాకిడితో భూమిపైనుండి లేచిన దట్టమైన రణధూళితో అవి ఆకాశాన్ని కప్పివేస్తుంటే — ఇంద్రుని అశ్వమైన ఉచ్ఛైఃశ్రవస్సు సైతం వీటి నాట్యవిన్యాసాలను చూసి నాట్యం నేర్చుకోవడానికి సిద్ధపడుతోందా అన్నట్లుంది!
ఖడ్గప్రశంసా
శ్లోకము 1
వర్ణయామి విమలత్వమమ్భసః కిం త్వదీయకరవాలవర్తినః |
ఏతి యత్ప్రభవమైన్దవీం ద్యుతిం విశ్వశుక్తిపుటమౌక్తికం యశః || 1 ||
విశేషాలు:
అమ్భసః = నీరు / కత్తి యొక్క మెరుపు (ధారాజలము).
తాత్పర్యము:
ఓ రాజా! నీ చేతిలోని ఖడ్గపు నీటి (కత్తి మెరుపు యొక్క) స్వచ్ఛతను ఏమని కొనియాడను!
ఆ ఖడ్గధార నుండి పుట్టిన నీ దివ్యకీర్తియే — ఈ సమస్త విశ్వమనే ముత్యపుచిప్పలో చంద్రకాంతితో ప్రకాశించే శ్రేష్ఠమైన ఏకైక ముత్యంలా వెలుగొందుతోంది!
శ్లోకము 2
ఖడ్గవారి భవతః కిముచ్యతే లోలశైవలమివారికున్తలైః |
యత్ర రాజతి నివేశితం త్వయా రాజహంసనివహోపమం యశః || 2 ||
తాత్పర్యము:
ఓ భూపాలా! నీ ఖడ్గమనే నిర్మల జలాశయాన్ని ఏమని స్తుతించగలం!
అందులో రణరంగంలో తెగిపడిన శత్రువుల నల్లని కురులే కదలాడే నాచుతీగలులా ఉన్నాయి; అటువంటి ఖడ్గజలాలలో నీవు ప్రతిష్ఠించిన తెల్లని కీర్తి, రాజహంసల సమూహంలా పరమ శోభాయమానంగా విహరిస్తోంది!
శ్లోకము 3
న పక్షవృత్తిర్న సపక్షవృత్తిర్విపక్షవృత్తిః కరవాలధూమః |
తథాపి తే భూమిపతే జగత్యాం ప్రతాపవహ్నిప్రమితిం కరోతి || 3 ||
విశేషాలు (తర్కశాస్త్ర అనుమాన ప్రమాణ శ్లేష):
తర్కంలో పొగను (ధూమాన్ని) చూసి నిప్పును (వహ్నిని) అనుమిస్తారు. అక్కడ ధూమం పక్ష, సపక్షాలలో ఉండాలి; విపక్షంలో ఉండకూడదు.
కానీ రాముని ఖడ్గధూమం కేవలం 'విపక్షం' (శత్రువులు) యందే ఉంటూ, ఆయన ప్రతాపాగ్నిని లోకానికి నిరూపిస్తోంది.
తాత్పర్యము:
ఓ భూమిపతీ! తార్కిక నియమాలను తలకిందులు చేస్తూ నీ ఖడ్గమనే ధూమం విచిత్రంగా ప్రవర్తిస్తోంది:
అది స్వపక్షంలో లేదు, మిత్రపక్షంలో లేదు; కేవలం 'విపక్షం' (శత్రువుల సమూహం) యందే ఉంటోంది! అయినా సరే, లోకంలో నీ ప్రచండ ప్రతాపాగ్ని ఉనికిని నిస్సందేహంగా నిరూపిస్తూ వెలుగుతోంది!
శ్లోకము 4
రిపుశ్రియః కిం కచసంచయోఽయం ప్రతాపవహ్నేః కిము ధూమరాజిః |
విలోక్య యత్పాణిగతం కృపాణమేవం జనస్తర్కయతే రణేషు || 4 ||
తాత్పర్యము:
యుద్ధరంగంలో నీ చేతిలోని నల్లని ఖడ్గాన్ని చూసిన జనులు ఆశ్చర్యంతో ఇలా తర్కించుకుంటున్నారు:
"ఇది శత్రురాజుల రాజ్యలక్ష్మి యొక్క నల్లని కేశపాశమా? లేక ఈ రాజు యొక్క ప్రతాపాగ్ని నుండి పైకిలేచే దట్టమైన నల్లని పొగవరుసా?" అని భ్రమపడుతున్నారు!
శ్లోకము 5
సద్యః కరస్పర్శమవాప్య చిత్రం రణే రణే యస్య కృపాణలేఖా |
తమాలనీలా శరదిన్దుపాణ్డు యశస్త్రైలోక్యాభరణం ప్రసూతే || 5 ||
విశేషాలు:
నల్లని కత్తి తెల్లని కీర్తిని ప్రసవించుట (విరోధాభాస అలంకారము).
తాత్పర్యము:
ఎంతటి ఆశ్చర్యము! రణరంగంలో నీ హస్తస్పర్శ తగిలినంతనే చీకటివలె, తమాలవృక్షం వలె నల్లగా ఉన్న నీ ఖడ్గలత — శరత్కాలపు పూర్ణచంద్రుని వలె స్వచ్ఛమైన తెల్లని కీర్తిని ప్రసవిస్తూ ముల్లోకాలకూ దివ్యాభరణంగా మారుతోంది!
శ్లోకము 6
దర్పాన్ధగన్ధగజకుమ్భకపాటకూటసంక్రాన్తనిఘ్నఘనశోణితశోణశోచిః |
వీరైరలోకి యుధి కోపకషాయకాన్తిః కాలీకటాక్ష ఇవ యస్య కరే కృపాణః || 6 ||
తాత్పర్యము:
గర్వంతో మదించిన శత్రువుల గంధగజాల కుంభస్థలాలను చీల్చగా కారిన దట్టమైన రక్తపు కాంతులతో ఎర్రబడిన నీ చేతిలోని ఖడ్గము — రణరంగంలో శత్రువీరులకు సాక్షాత్తు కాళికాదేవి క్రోధంతో చూసే ఎర్రని భయంకర కటాక్షం వలె గోచరిస్తూ వణకిస్తోంది!
శ్లోకము 7
ధారాధరస్త్వదసిరేష నరేన్ద్ర చిత్రం వర్షన్తి వైరివనితాజనలోచనాని |
కోశేన సంతతమసఙ్గతిరాహవేఽస్య దారిద్ర్యమభ్యుదయతి ప్రతిపార్థివానామ్ || 7 ||
విశేషాలు:
ధారాధరః = కత్తి అంచును ధరించినది / మేఘము; కోశేన = ఒర నుండి / ఖజానా నుండి (శ్లేష).
తాత్పర్యము:
ఓ నరేంద్రా! నీ చేతిలోని ఖడ్గమనే మేఘము (ధారాధరుడు) కదలడం ఎంతటి విచిత్రమైనదో చూడండి:
ఈ మేఘం యుద్ధంలో మెరిస్తే, వర్షం శత్రువుల భార్యల కళ్లవెంట కన్నీరై కురుస్తోంది! నీ ఖడ్గం ఒర (కోశం) నుండి బయటకు రాగానే, అటు శత్రురాజుల ఖజానాలు (కోశాలు) ఖాళీ అయిపోయి వారికి తీరని దారిద్ర్యం దాపురిస్తోంది!
శ్లోకము 8
కురఙ్గాక్ష్యా వేణీం సుభగ విపరీతే రతివిధావధిస్కన్ధం దృష్ట్వా కిమపి నిపతన్తీమరిభటః |
అధిగ్రీవం యుష్మత్ప్రచలకరవాలవ్యతికరం స్మరన్నేవ స్తబ్ధో విరమతి పరీరమ్భరభసాత్ || 8 ||
తాత్పర్యము:
ఓ సుందరాకారా! రణరంగం నుండి ప్రాణాలతో తప్పించుకున్న శత్రుయోధుడు, తన ప్రియురాలితో ఏకాంతంలో ఉన్నప్పుడు — ఆమె నల్లని జడ కదిలి తన మెడపై పడగానే, యుద్ధంలో తన మెడపై పడబోయిన నీ నల్లని ఖడ్గమే గుర్తొచ్చి భయంతో స్తంభించిపోయి, ఆలింగనాన్ని సైతం వదిలేసి వణికిపోతున్నాడు!
శ్లోకము 9
కృపాణీయం కాలీ తవ రిపుయశఃక్షీరమనిశం పిబన్తీ వ్యాళీవ ప్రథయతి తథా దుర్విషహతామ్ |
యథా దూరాదస్యాః స్ఫురణమపి సంభావ్య సహసా విముహ్యన్తి ప్రౌఢప్రహరణభృతోఽపి ప్రతిభటాః || 9 ||
తాత్పర్యము:
నీ చేతిలోని కత్తి సాక్షాత్తు కాళికాదేవిలా, శత్రువుల కీర్తిపాలనంతా త్రాగేసే ఆడపాములా భయంకరమైన విషపూరితత్వాన్ని ప్రదర్శిస్తోంది. ఎంతలా అంటే — యుద్ధంలో దూరం నుండి ఆ కత్తి మెరుపు కనిపించినంత మాత్రాననే, గొప్ప గొప్ప ఆయుధాలు ధరించిన శత్రుయోధులు సైతం గుండెలు జారి మూర్ఛిల్లుతున్నారు!
శ్లోకము 10
రాజన్వీర విపక్షనాశలక్షసువధూవైధవ్యదీక్షాగురుః
సఙ్గ్రామాధ్వరకర్మమర్మకుశలః ప్రత్యర్థిభిః పృథ్వీభుజామ్ |
ప్రాణానర్థమణేర్మయాపహరణం నాకారి కిం తు ప్రభో
భ్రూభఙ్గేన తవేతి దివ్యమపిబత్కోశం స ఖడ్గః పరః || 10 ||
తాత్పర్యము:
ఓ వీరరాజా! శత్రువుల భార్యలకు వైధవ్య దీక్షను నేర్పే గురువులా, యుద్ధమనే యజ్ఞకర్మను నిర్వహించడంలో నేర్పరియైన నీ ఖడ్గం శత్రువుల ప్రాణాలను తీయడం లేదు; కేవలం నీ కనుబొమల ముడిని (ఆజ్ఞను) చూసి, శత్రువుల ఖజానాలలోని సంపదలనంతా జయించి, వారి ప్రాణాలనే అమృతాన్ని స్వీకరిస్తోంది!
శ్లోకము 11
అస్యాసిర్భుజగః స్వకోశవివరాకృష్ణః స్ఫురత్కృష్ణిమా
కమ్పోన్మీలదరాళలీలవలనైస్తేషాం భియే భూభుజామ్ |
సఙ్గ్రామేషు నిజాఙ్గులీమయమహాసిద్ధౌషధీవీరుధః
పర్వాస్యే వినివేశ్య జాఙ్గులికతా కైర్నామ నాలమ్బితా || 11 ||
విశేషాలు (విషవైద్యుని రూపకం):
జాఙ్గులికతా = పాముకాటుకు మంత్రాలు వేసే విషవైద్యుని నటన; వేళ్లలోని ఉంగరాల మూలికలను నోట్లో పెట్టుకొనుట.
తాత్పర్యము:
ఈ చక్రవర్తి ఒర నుండి బయటకు తీసిన నల్లని ఖడ్గమనే భయంకర కాలసర్పం వంకరటింకరగా కదులుతూ శత్రువులపై దూకుతుండగా — భయకంపితులైన శత్రురాజులందరూ, పాముకాటు నుండి రక్షించుకోవడానికి మూలికలను నోట్లో పెట్టుకునే విషవైద్యులలా, తమ చేతివేళ్లను నోట్లో కరచుకుని ప్రాణభయంతో శరణువేడని వారెవరున్నారు? అందరూ లొంగిపోయినవారే!
శ్లోకము 12
భూభృన్మౌలితటీషు దర్శితసమారమ్భోఽయమమ్భోధర-
స్త్వత్ఖడ్గః ప్రతిపక్షపఙ్కపటలం ప్రక్షాలయన్ధారయా |
యుద్ధక్రుద్ధవిరుద్ధసిన్ధురగलगణ్డస్థలప్రస్ఖలన్-
ముక్తాభిః కరకాభిరాశు సమరే క్షోణీతలే వర్షతి || 12 ||
తాత్పర్యము:
శత్రురాజుల శిరస్సులపై విరుచుకుపడే నీ ఖడ్గమనే నల్లని మేఘము తన వాడియైన ధారాజలంతో శత్రువులనే బురదను కడిగివేస్తోంది. అంతేకాక, రణంలో ఆగ్రహించిన శత్రువుల మదపుటేనుగుల కుంభస్థలాల నుండి పగిలి రాలిన తెల్లని ముత్యాలనే వడగళ్లను (కరకలను) రణభూమిపై వర్షంలా కురిపిస్తోంది!
శ్లోకము 13
ఆశ్చర్యం సమరామ్బరే రిపుయశశ్చన్ద్రప్రతాపార్కయోః
సర్వగ్రాసమయం సహైవ తనుతే త్వత్ఖడ్గరాహుః కథమ్ |
కిం చాన్యత్పరలోకనిర్భయ భవాంస్తస్మిన్మహత్యుత్సవే
గృహ్ణాతి త్యజతామకమ్పహృదయో రాజ్ఞాం సమస్తా భువః || 13 ||
విశేషాలు (గ్రహణ విచిత్ర రూపకం):
రాహువు ఒకేసారి సూర్యుణ్ణి, చంద్రుణ్ణి మింగలేడు; గ్రహణ సమయంలో దానాలు ఇస్తారు కానీ తీసుకునేవారు అల్పులవుతారు.
కానీ రాముని ఖడ్గరాహువు శత్రువుల కీర్తిచంద్రుణ్ణి, ప్రతాపసూర్యుణ్ణి ఒకేసారి మింగివేస్తోంది; ఆ సమయంలో శత్రువులు ప్రాణాలు వదులుతుంటే రాముడు వారి రాజ్యాలన్నింటినీ నిర్భయంగా స్వీకరిస్తున్నాడు!
తాత్పర్యము:
ఎంతటి ఆశ్చర్యము! నీ ఖడ్గమనే రాహువు రణరంగమనే ఆకాశంలో శత్రువుల కీర్తి అనే చంద్రుణ్ణి, వారి ప్రతాపమనే సూర్యుణ్ణి ఒకేసారి ఏకకాలంలో సంపూర్ణంగా ఎలా మింగివేస్తోందో అర్థం కావడం లేదు! అంతేకాదు, ఆ గ్రహణ మహోత్సవ వేళ శత్రురాజులు ప్రాణాలను విడిచిపెడుతుంటే, నిశ్చల హృదయుడవైన నీవు వారి సమస్త రాజ్యభూములనూ దానగ్రహీతవలె అవలీలగా స్వీకరిస్తున్నావు!
శ్లోకము 14
దేవ త్వత్కరపద్మకోశవిగలన్మత్తాలిమాలామసిం
వైధవ్యోద్భటధూమకేతుమపరే త్వద్వైరివామభ్రువామ్ |
వేణీం కాలవధోః ప్రతాపహుతభుగ్ధూమం చ కేచిజ్జగు-
ర్మన్యే కాలభుజఙ్గలోలరసనాం హాలాహలవ్యాపృతామ్ || 14 ||
తాత్పర్యము:
ఓ దేవా! నీ హస్తపద్మం నుండి వెలువడిన నల్లని ఖడ్గాన్ని చూసి ఒక్కొక్కరు ఒక్కోలా భావిస్తున్నారు:
కొందరు నీ చేతిపద్మం నుండి ఎగిరిన తుమ్మెదల వరుస అంటున్నారు; కొందరు శత్రువుల భార్యలకు వైధవ్యాన్ని తెచ్చే అరిష్ట ధూమకేతువు అంటున్నారు; కొందరు మృత్యుదేవత యొక్క కేశపాశం (జడ) అంటున్నారు; కొందరు నీ ప్రతాపాగ్ని పొగ అంటున్నారు; కానీ నేనైతే దీనిని కాలకూట విషంతో తడిసిన భయంకర కాలసర్పపు చంచల నాల్క అని భావిస్తున్నాను!
శ్లోకము 15
సిక్తాయాం వీరకణ్ఠస్థలబహులగలద్రక్తధారామ్బువర్షై-
ర్మాద్యన్మాతఙ్గకుమ్భోద్దలనవిలులితైర్మౌక్తికైః పుష్పితాయామ్ |
సఙ్గ్రామోద్యానభూమౌ తురగఖురపుటోత్ఖాతకృష్టస్థలాయాం
జాతం తే ఖడ్గవల్ల్యాః ఫలమతులరసాస్వాదహృద్యం జయశ్రీః || 15 ||
తాత్పర్యము:
శత్రువీరుల కంఠాల నుండి కారిన నెత్తుటి వర్షంతో తడపబడి, మదపుటేనుగుల కుంభస్థలాల నుండి రాలిన ముత్యాలనే పువ్వులతో వికసించి, అశ్వాల డెక్కలతో దున్నబడిన రణభూమి అనే ఉద్యానవనంలో — నీ ఖడ్గమనే తీగకు సాటిలేని రసస్వరూపమైన 'విజయలక్ష్మి' అనే అమృతఫలం లభించింది!
శ్లోకము 16
సర్ప్యేషా కృపాణీ తవ భుజభుజగాసఙ్గతః సఙ్గరాదౌ
సద్యః కృత్తారిఖణ్డచ్యుతరుధిరరజోయోగమశ్రావహన్తీ |
దృప్యద్దానామ్బుపూరోత్కటకరిఘటనాగణ్డశైలేషు లీనా
సూతే సద్యః కిలాణ్డాన్యతివిమలగలద్భూరిముక్తాచ్ఛలేన || 16 ||
తాత్పర్యము:
నీ భుజమనే సర్పరాజుతో సంగమించిన నీ కత్తి అనే ఆడపాము రణరంగంలో శత్రువుల రక్తపు తడిని దాల్చి, మదపుటేనుగుల కుంభస్థలాలనే పర్వతాలపైకి దూకింది. అక్కడ పగిలి రాలుతున్న స్వచ్ఛమైన తెల్లని గజముత్యాల నెపంతో — ఆ పాము అప్పుడే తెల్లని గుడ్ల సమూహాన్ని ప్రసవిస్తోందా అన్నట్లుగా ఆ ముత్యాలు రాలిపడుతున్నాయి!
ఖడ్గప్రశంసా (ముగింపు)
శ్లోకము 17
వర్ధయన్తీ | యస్య స్ఫారాసిధారా తడిదివ తరలా వైరికణ్ఠోపకణ్ఠం
ప్రాప్తా సద్యో నటీవ ప్రణయకుతుకినీ మోహమావిష్కరోతి || 17 ||
విశేషాలు:
నటీవ = నాట్యం చేసే నర్తకి వలె
. మోహమావిష్కరోతి = శృంగారంలో మోహాన్ని (పరవశత్వాన్ని) కల్గించుట; రణంలో మూర్ఛను/మరణాన్ని కల్గించుట
.
తాత్పర్యము:
ఎవరి విశాలమైన ఖడ్గధార మెరుపుతీగవలె చంచలమై ప్రకాశిస్తూ, శత్రువుల కంఠసమీపానికి చేరగానే — అనురాగవతియైన నర్తకి నాట్యవిన్యాసాలతో మోహాన్ని కలిగించినట్లుగా, క్షణమాత్రంలో ఆ శత్రువులకు గుండెల్లో గాఢమైన మోహాన్ని (మూర్ఛను/ప్రాణాపాయాన్ని) కలిగిస్తోందో, అటువంటి చక్రవర్తి ఖడ్గము సర్వోత్కర్షతో విరాజిల్లుతోంది
!
శ్లోకము 18
చూడాపీడాభిరామః స్ఫురదురుమణిభిర్ముద్రితాకల్పభూతై-
ర్దిద్దణ్డః కుణ్డలీన్ద్రస్తవ జయతి జగన్మణ్డలాధార ఏషః |
క్షీరభ్రాన్త్యారికీర్తిం సపది సముదితాం పాతుకామః ప్రసర్ప-
జ్జిహ్వాముచ్చైః కిమేనాం చపలయతి చమత్కారిణీం ఖడ్గధారామ్ || 18 ||
విశేషాలు:
కుణ్డలీన్ద్రః = ఆదిశేషుడు
. ఖడ్గమును శేషుని నాల్కగా ఉత్ప్రేక్షించుట
.
తాత్పర్యము:
రత్నకిరీటాలతో ప్రకాశిస్తూ, సమస్త దిక్కులకూ స్తంభంలా నిలిచి భూమండలాన్ని మోసే ఆదిశేషుడు నీ చేతిలోనే ఉన్నాడా అన్నట్లుంది
! యుద్ధంలో శత్రువుల తెల్లని కీర్తిని పాలనుకుని భ్రమించి, దానిని త్రాగాలనే కోరికతో ఆ ఆదిశేషుడు తన చంచలమైన నాల్కను బయటకు చాచాడా అన్నట్లుగా నీ చేతిలోని విచిత్రమైన ఖడ్గధార మెరుస్తోంది !
రాజయాత్రావర్ణనమ్
శ్లోకము 1
ప్రయాణే తవ రాజేన్ద్ర ముక్తా వైరిమృగీదృశామ్ |
రాజహంసగతిః పద్మ్యామాననేన శశిద్యుతిః || 1 ||
తాత్పర్యము:
ఓ రాజేంద్రా! నీవు దండయాత్రకు బయలుదేరిన వార్త వినగానే శత్రువుల భార్యల (మృగనయనల) సహజ సౌందర్యాలన్నీ దూరమైపోయాయి
: ప్రాణభయంతో వారు పరుగులు తీయడం వలన వారి పాదాల రాజహంస వంటి మందగమనం నశించింది; భయాందోళనలతో ముఖాలు పాలిపోవడం వలన వారి వదనాల చంద్రకాంతి తొలగిపోయింది
!
శ్లోకము 2
దిఙ్నారీణాం స్పృశత్యఙ్కం రజఃసందూషితామ్బరమ్ |
ప్రస్థానే నృపతే సన్తోఽప్యర్యాన్తి రజోవృతాః || 2 ||
విశేషాలు:
రజః = రణధూళి / రజోగుణము (శ్లేష)
. సన్తః = సజ్జనులు / గ్రహనక్షత్రాదులు
.
తాత్పర్యము:
ఓ మహారాజా! నీవు విజయయాత్రకు కదిలినప్పుడు లేచిన రణధూళితో ఆకాశమంతా (అంబరమంతా/వస్త్రమంతా) మలినమై, దిక్కులనే స్త్రీల ఒడిని ఆక్రమించింది
. ఆ అపారమైన ధూళి కమ్ముకోవడంతో లోకంలోని సాధుపురుషులు సైతం రజోగుణంతో (ధూళితో) కప్పబడినట్లు అయ్యారు; ఆకాశంలోని గ్రహనక్షత్రాదులన్నీ ధూళి తెరల వెనుక అదృశ్యమైపోయాయి !
శ్లోకము 3
త్వద్వాజిరాజినిర్ధూతధూలీపటలపఙ్కిలామ్ |
న ధత్తే శిరసా గఙ్గాం భూరిభారభియా హరః || 3 ||
తాత్పర్యము:
నీ అశ్వసైన్యాల డెక్కల తాకిడికి ఆకాశానికెగసిన దట్టమైన రణధూళి ఆకాశగంగలో పడటంతో, ఆ గంగానది అంతా బురదమయమైపోయింది
. ఆ బురద బరువును మోయలేననే భయంతోనో ఏమో, పరమశివుడు ఆ గంగను తన శిరస్సుపై ధరించడానికి సంకోచిస్తున్నాడు !
శ్లోకము 4
యాత్రాసు యస్య భురిధ్వజినీభరేణ దోలాయమానా సకలా ధరిత్రీ |
ఆర్ద్రవ్రణాధిగఠితపృష్ఠపీఠమకర్మఠం కూర్మపతిం చకార || 4 ||
తాత్పర్యము:
ఈ చక్రవర్తి దండయాత్రలలో కదిలే అపార చతురంగ సైన్యాల విపరీతమైన భారాన్ని మోయలేక ఈ భూమండలమంతా ఊయలలా ఊగిపోయింది
. ఆ కదలికల ఒత్తిడికి కిందనున్న ఆదికూరము యొక్క వీపుపై తీవ్రమైన పచ్చి గాయాలేర్పడి, ఆ కూర్మరాజు కదలలేక నిశ్చేష్టుడైపోయాడు !
శ్లోకము 5
అస్య ప్రయాణేషు సమగ్రశక్తేరగ్రేసరైర్వాజిభిరుత్థితాని |
కుర్వన్తి సామన్తశిఖామణీనాం ప్రేమాప్రరోహాస్తమయం రజాంసి || 5 ||
తాత్పర్యము:
సర్వశక్తిసమన్వితుడైన ఈ రాజు దిగ్విజయ యాత్రకు బయలుదేరినప్పుడు, ముందునడిచే అశ్వాల డెక్కల నుండి లేచిన రణధూళి — ఆయనకు తలవంచి సాష్టాంగపడే సామంతుల కిరీటాలలోని మణిరత్నాల కాంతులను కప్పివేసి, వారిలోని గర్వాహంకారాలను సమూలంగా అస్తమింపజేస్తోంది
!
శ్లోకము 6
యదస్య యాత్రాసు బలోద్ధతం రజః స్ఫురత్ప్రతాపానలధూమమంజితమ్ |
తదేవ గత్వా పతితం సుధామ్బుధౌ దధాతి పఙ్కీభవదఙ్కతాం విధౌ || 6 ||
తాత్పర్యము:
ఈయన సేనలు దండెత్తినప్పుడు లేచిన రణధూళి, ఆయన ప్రతాపాగ్ని నుండి వెలువడిన దట్టమైన పొగతో కలిసి పాలసముద్రంలో పడింది
. అక్కడ ఏర్పడిన బురద అంటుకోవడం వల్లనే, ఆ పాలకడలి నుండి ఉద్భవించిన చంద్రునిలో శాశ్వతమైన నల్లని మచ్చ ఏర్పడిందేమో అన్నట్లుంది !
శ్లోకము 7
త్వయ్యాగతే కిమితి వేపత ఏష సిన్ధుస్త్వం సేతుమన్థకృదతః కిమసౌ బిభేతి |
ద్వీపాన్తరేఽపి న హి తేఽస్త్యవశంవదోఽద్య త్వాం రాజపుంగవ నిషేవత ఏవ లక్ష్మీః || 7 ||
విశేషాలు:
సేతుమన్థకృత్ = శ్రీరామునిలా సేతువు కట్టినవాడు, విష్ణువులా సముద్రాన్ని మథించినవాడు
.
తాత్పర్యము:
ఓ రాజశ్రేష్ఠా! నీవు సముద్రతీరానికి రాగానే ఆ సముద్రుడు భయంతో ఎందుకు వణుకుతున్నాడు? నీవు రామునివలె వారధిని కడతావనో, లేదా విష్ణువువలె మందరగిరితో తనను మథిస్తావనో అతడు భయపడుతున్నాడా
? దీపాంతరాలలో సైతం నీ ఆజ్ఞకు లొంగని శత్రువంటూ లేడు; సముద్రపుత్రికయైన లక్ష్మీదేవి సర్వదా నిన్నే సేవిస్తోంది !
శ్లోకము 8
త్వయి ప్రచలతి ప్రభో తురగవల్గనాసు స్ఫురద్ధరావలయధూలిభిః సకలమేవ కీర్ణం నభః |
దివాకరహయావలీ నిరవలమ్బసంచారతః శ్రమాపనయనాయ కిం వసుమతీయమూర్ధ్వం గతా || 8 ||
తాత్పర్యము:
ఓ ప్రభూ! నీ అశ్వాల పరుగుల వల్ల నేలమీదనుండి లేచిన రణధూళి ఆకాశమంతటినీ పూర్తిగా కప్పివేసింది
. ఆ దృశ్యం ఎలా ఉందంటే — ఆకాశంలో ఆధారం లేకుండా తిరుగుతూ అలసిపోయిన సూర్యాశ్వాలకు సేదతీర్చడానికై, ఈ భూదేవియే స్వయంగా పైకిలేచి ఆకాశానికి వెళ్లిందా అన్నట్లుగా ఆ ధూళి వ్యాపించింది !
శ్లోకము 9
చోలీ చోలీం న తు కలయతే గుర్జరా జర్జరాఙ్గీ
భూర్జాక్రాన్తం విశతి విపినం మాలవీ సాలవీథిమ్ |
నో సంగీతం రచయతి మనాగఙ్గనా వఙ్గభఙ్గా
నాఙ్గీ రాగం రహసి తనుతే భూపతే త్వత్ప్రయాణే || 9 ||
విశేషాలు:
వివిధ దేశాల శత్రుకాంతల దుస్థితిని తెలిపే అద్భుత శబ్దాలంకార, అనుప్రాస వర్ణన
.
తాత్పర్యము:
ఓ భూపాలా! నీవు దండయాత్రకు కదిలిన వార్త విని శత్రురాజ్యాల స్త్రీలు దిక్కుతోచక విలపిస్తున్నారు
: చోళదేశ స్త్రీ రవికెను (చోళీని) ధరించడం మానివేసింది
; గుర్జర (గుజరాత్) స్త్రీ భయంతో శరీరం కృశించిపోయింది
; మాళవ స్త్రీ భోగభవనాలను వదిలి భూర్జవృక్షాలున్న కారడవుల్లోకి పారిపోయింది
; వంగదేశ (బెంగాల్) కాంత సంగీత నాట్యాలను పూర్తిగా విస్మరించింది
; అంగదేశపు సుందరి ఏకాంతంలో సైతం శృంగారభావాలను దరిచేరనీయక రోదిస్తోంది
!
శ్లోకము 10
దేవ త్వద్విజయప్రయాణవిలసత్సద్వాజిరాజివ్రజ-
క్షుణ్ణక్ష్మాతలలీనపాంసుపటలవ్యాప్తోఽనిమేషేక్షణః |
సంహ్రామాద్బహు మన్యతే ఫణిపతిం పాతాలమూలస్థితం
సోఽప్యుద్దామకరీన్ద్రదుర్ధరభరక్రాన్తః సహస్వేత్యహో || 10 ||
విశేషాలు:
అనిమేషేక్షణః = రెప్పపాటు లేని దేవతలు / ఇంద్రుడు
. ఇంద్రుడు కళ్లు నలిగి పాతాళంలో ఉన్న శేషుడే నయమనుకోవడం; శేషుడేమో గజభారంతో ఇంద్రుణ్ణి ఓర్చుకోమనడం
.
తాత్పర్యము:
ఓ దేవా! నీ సైన్యాల అశ్వాలు రేపిన దట్టమైన రణధూళి ఆకాశంలో వ్యాపించగా, రెప్పపాటు లేని వేయి కన్నులున్న దేవేంద్రుడు ఆ ధూళి తన కళ్లల్లో పడటంతో విలవిలలాడాడు
. "హాయిగా పాతాళంలో దాక్కున్న ఆదిశేషుడే ధన్యుడు" అని ఇంద్రుడు భావించాడు; కానీ ఆ ఆదిశేషుడేమో పైన నీ మదపుటేనుగుల విపరీతమైన భారాన్ని మోయలేక నలిగిపోతూ — "ఓ ఇంద్రా! నీవు కూడా కాస్త ఓర్చుకో!" అని నిట్టూరుస్తున్నాడు !
శ్లోకము 11
దేవే దిగ్విజయోద్యతే ధృతధనుఃప్రత్యర్థిసీమన్తినీ-
వైధవ్యవ్రతదాయినీ ప్రతిదిశం క్రుద్ధే పరిభ్రామ్యతి |
ఆస్తామన్యనితమ్బినీ రతిరపి ప్రాయో న పౌష్పం కరే
భర్తుర్ధర్తుమదాన్మదాన్ధమధుపీనీలీనిచోలం ధనుః || 11 ||
విశేషాలు (పాదటిప్పణి ఆధారంగా రతీదేవి భయం):
ధనుర్ధారియైన రాముని చూసి, తన భర్త మన్మథుని ధనుస్సు కూడా రాముని ఆగ్రహానికి గురవుతుందేమోనని రతి పువ్వుల విల్లును భర్త చేతికి ఇవ్వలేదని భావన
.
తాత్పర్యము:
శత్రువుల భార్యలకు వైధవ్యాన్ని కల్పించే ధనుస్సును ధరించి నీవు క్రోధంతో దిగ్విజయ యాత్రకు బయలుదేరినప్పుడు — ఇతర స్త్రీల సంగతి అటుంచితే, సాక్షాత్తు మన్మథుని భార్యయైన రతీదేవి కూడా భయపడిపోయింది
! "ఎక్కడ ఈ మహాధనుర్ధారి తన భర్తను కూడా శత్రువనుకుని బాణాలతో సంహరిస్తాడో" అన్న భయంతో, ఆమె తన భర్త చేతికి పువ్వుల విల్లును ఇవ్వడానికి సైతం సాహసించలేకపోయింది !
శ్లోకము 12
ద్యమే హరిఖురవ్రాతక్షతక్ష్మాతలాత్ప్రోద్భూతే రజసః పరాగపటలే దిక్చక్రమాక్రామతి |
అక్ష్ణాం పతిశతాని నిన్దతి నిజౌ హస్తద్వయం నిన్దతి
స్వాం నిన్దత్యనిమేషతాం పరిగతః పతద్బాష్పామ్బుధారో హరిః || 12 ||
విశేషాలు (పాదటిప్పణి ఆధారంగా ఇంద్రుని ఆత్మనింద):
వేయి కన్నులు ఉండటం వల్లే కదా ఇంత దుమ్ము కళ్లల్లో పడిందని కన్నులను నిందించుకున్నాడు
.
కన్నులు మూసుకోవడానికి రెండు చేతులే చాలవని, వేయి చేతులు లేనందుకు చేతులను నిందించుకున్నాడు
.
రెప్పపాటు లేని దేవతాత్వాన్ని (అనిమేషత్వాన్ని) నిందించుకున్నాడు
.
తాత్పర్యము:
నీ అశ్వాల డెక్కల తాకిడితో లేచిన రణధూళి ఆకాశమంతటినీ కప్పివేయగా, దేవేంద్రుడు (హరిః) కళ్లనిండా దుమ్ముపడి కన్నీరు కారుస్తూ ఆత్మనింద చేసుకున్నాడు
: "అయ్యో! నాకు వేయి కన్నులు ఉండటం వల్లే కదా ఇంత దుమ్ము పడింది!" అని కన్నులను నిందించాడు; "ఆ వేయి కన్నులను కప్పుకోవడానికి నాకు వేయి చేతులు లేక రెండు చేతులే ఉన్నాయే" అని చేతులను నిందించాడు; "రెప్పపాటు లేని అనిమేషత్వాన్ని నాకెందుకు ఇచ్చావు" అని తన దేవతాత్వాన్ని సైతం నిందించుకున్నాడు
!
శ్లోకము 13
యుష్మద్వాజిజితాజిరాజిచరణక్షేపక్షతైర్మోహినీం
మగ్నాం క్షోణిమవేక్ష్య సిఞ్చతి ఘనైర్భర్తా నదీనాం జలైః |
ఆశామణ్డలముత్కటధ్వజపటైర్వాతం తనోతి ద్రుతం
చఞ్చచ్చఞ్చలరేణురాశ్వినమివానేతుం దివం గచ్ఛతి || 13 ||
తాత్పర్యము:
నీ అశ్వాల డెక్కల గాయాలకు మూర్ఛిల్లిన భూదేవిని చూసి, సముద్రుడు తన జలాలతో ఆమె ముఖంపై నీళ్లు చల్లుతున్నాడు
; దిక్కులు నీ సైన్యపు జెండాల కొంగులతో ఆమెకు విసరుతూ సేదదీరుస్తున్నాయి ; ఆకాశానికెగసిన దట్టమైన రణధూళి — ఆ భూదేవికి చికిత్స చేయడానికి దేవవైద్యులైన అశ్వినీదేవతలను తీసుకురావడానికి స్వర్గానికి పరుగులెత్తుతోందా అన్నట్లుంది !
శ్లోకము 14
ధూళీధోరణి దేవ వాసవకరీ పఙ్కేన లిప్తః కథం
నీతః స్వర్గతరఙ్గిణీజలమసౌ తత్రాస్తి పఙ్కః కుతః |
సర్వాశావిజయోత్సవం ప్రతి కృతోద్యోగే ధరాధీశ్వరే
స్ఫాయన్తే కరికర్ణతాలపవనోద్భూతాశ్చమూరేణవః || 14 ||
తాత్పర్యము:
"ఓ దేవా! స్వర్గంలో ఉన్న ఐరావతం ఒంటినిండా బురద ఎందుకు పూసుకుంది? ఆకాశగంగలో స్నానం చేయడానికి వెళితే అక్కడ బురద ఎక్కడిది?" అని అడుగగా సమాధానం:
ఈ చక్రవర్తి సర్వదిగ్విజయ యాత్రకు బయలుదేరినప్పుడు, ఆయన గజసైన్యాలు చెవులు ఆడిస్తూ రేపిన అపారమైన రణధూళి ఆకాశగంగలో పడటంతో ఆ దివ్యనది బురదమయమైపోయింది; అందువల్లనే ఐరావతం ఒంటికి బురద అంటింది
!
శ్లోకము 15
దేవ త్వద్గజవాజిపత్త్రపటలప్రోద్ధూతధూలీభరై-
రాకాశం వసుధాయతే ఖరకరః సోమాయతే నిష్ప్రభః |
కిం చాధో భరకుఞ్చితః ఫణవతాం నాథః స కూర్మాయతే
కూర్మో భోగపతీయతే కిమపరం రాత్రీయతే వాసరః || 15 ||
విశేషాలు:
సమస్త ప్రకృతి తలకిందులైన విచిత్ర రూపకం
.
తాత్పర్యము:
ఓ దేవా! నీ చతురంగ బలాల డెక్కల ధూళితో సమస్త లోకమూ తలకిందులైంది
: ఆకాశం భూమిలా మారింది; ప్రచండ సూర్యుడు వెలవెలబోయి చల్లని చంద్రుడయ్యాడు; భారాన్ని మోయలేక ముడుచుకుపోయిన ఆదిశేషుడు తాబేలులా (కూర్మంలా) కుంచించుకుపోయాడు; కిందనున్న కూర్మమేమో భారంతో నలిగి ఆదిశేషునిలా సాగిపోయింది; పట్టపగలే కటిక చీకటి కమ్ముకుని రాత్రిలా మారింది
!
శ్లోకము 16
వేల్లత్పక్షతి రాజహంసయువతిత్రుట్యన్మృణాలావలి-
భ్రామ్యత్షట్పదభూరిఝాఙ్కృతిపతచ్చక్రీకతక్రేతి |
పర్యస్యన్నవపద్మసంహతి పతద్దిగ్గన్తివేగస్థితి
ప్రస్థానధ్వజవాతలోలమజని స్వర్గాపగాయాః పయః || 16 ||
తాత్పర్యము:
నీ సేనల యుద్ధజెండాలు రెపరెపలాడుతూ వీచిన ప్రచండ వాయువుల తాకిడికి ఆకాశగంగా జలాలు కల్లోలమయ్యాయి
: హంసల రెక్కలు విరిగిపడ్డాయి; తామరతూండ్లు తెగిపోయాయి; భ్రమరాలు ఘీంకరిస్తూ చెల్లాచెదురయ్యాయి; చక్రవాక పక్షులు భయంతో అల్లాడాయి; కమలాలు మునిగిపోయాయి; ఆ వేగానికి దిగ్గజాలు సైతం అదుపుతప్పి పడిపోతున్నట్లుగా ఆ దివ్య గంగాజలాలు అల్లకల్లోలమయ్యాయి
!
శ్లోకము 17
సత్యం త్వం పురుషోత్తమోఽసి నియతం తత్రాపి రామో భవాన్
ప్రస్థానే తవ లజ్జయేవ నమతి వ్యక్తం యతో మేదినీ |
ద్రాక్పూర్వాచలపశ్చిమాచలకుచావావృణ్వతీ ప్రోచ్ఛల-
డ్ఢక్కారావచలత్పయోధిలహరీచేలాఞ్చలైశ్చఞ్చలైః || 17 ||
విశేషాలు:
భూకాంత రాముని చూసి సిగ్గుతో వంగిపోవుట; ఉదయాస్తాచలాలనే స్తనాలను సముద్రపు అలలనే పైటకొంగుతో కప్పుకొనుట
.
తాత్పర్యము:
నీవు సాక్షాత్తు పురుషోత్తముడవు, శ్రీరామచంద్రుడవు అన్నది ముమ్మాటికీ సత్యము
! అందుకే నీవు దండయాత్రకు కదిలినప్పుడు ఈ భూకాంత పరమ లజ్జతో తలవంచి నమస్కరిస్తోంది : ఆమె తూర్పు-పడమర పర్వతాలనే తన స్తనాలను, యుద్ధవాద్యాల నాదాలకు ఎగసిపడే సముద్రపు తెల్లని అలలనే తన పైటకొంగుతో సిగ్గుతో కప్పివేసుకుంటోందా అన్నట్లుగా ఆ దృశ్యం విరాజిల్లుతోంది
!
శ్లోకము 18
ప్రస్థానే తవ భూమిపాల వసుధా జాతా రజోదోషలా
త్వద్విట్దారపయోధరోఽఞ్జనవృతం వర్షత్యధోఽశ్రుదకమ్ |
ఝఞ్ఝాశ్వాసహిమాపమౌక్తికగణాన్యామాః కిరన్తి ద్విష-
స్తచ్చోత్పాత ఇతి ప్రతాపదహనే యాస్యన్తి తే శత్రవః || 18 ||
విశేషాలు:
రజోదోషలా = రణధూళితో నిండినది / రజస్వలయైన స్త్రీ
. ఉత్పాతిక లక్షణాలు శత్రునాశనాన్ని సూచించుట
.
తాత్పర్యము:
ఓ భూపాలమణీ! నీవు దండయాత్రకు బయలుదేరినప్పుడు ఈ భూదేవి రణధూళితో నిండి రజస్వలయైంది
. శత్రువుల భార్యల స్తనాలు వారి నేత్రాల నుండి కారిన కాటుక కన్నీటి వర్షాన్ని కిందకు కురిపించాయి . శత్రువులు వేడి నిట్టూర్పులనే హిమవడగళ్లను విరజిమ్మారు . ఇవన్నీ అశుభకరమైన ఉత్పాతాలుగా మారి, శత్రువులందరూ నీ ప్రతాపాగ్నిజ్వాలలలో సమూలంగా దగ్ధమై నాశనమయ్యేలా చేస్తున్నాయి !
రాజయాత్రావర్ణనమ్ (కొనసాగింపు)
శ్లోకము 19
ద్వంశసాన్ద్రేన్ధనైతద్దోరుద్దామప్రతాపజ్వలదనలమిలద్ధూమభూమభ్రమాయ |
ఏతద్దిగ్జైత్రయాత్రాసమసమరభరం పశ్యతః కస్య నాసీ-
దేతన్నాసీరవాజివ్రజఖురజరజోరాజిరాజిస్థలీషు || 19 ||
విశేషాలు:
నాసీరవాజి = సైన్యం ముందు నడిచే అశ్వాలు.
భూమభ్రమాయ = పొగమబ్బుల విస్తార భ్రాంతి.
తాత్పర్యము:
ఈ చక్రవర్తి యొక్క దిగ్విజయ యాత్రలో ముందుభాగంలో కదిలే అశ్వసేనల డెక్కల తాకిడికి ఎగసిన దట్టమైన ధూళి వరుసలను చూసిన ఏ ప్రేక్షకునికైనా — "వెదురు పొదల వంటి శత్రువులనే సమిధలను దహిస్తున్న ఈ రాజు భుజబలమనే ప్రతాపాగ్ని నుండి పైకిలేస్తున్న కారునల్లని పొగమేఘాలేమో" అనే భ్రమ కలగకుండా ఎలా ఉంటుంది? ప్రతి ఒక్కరూ ఆ ధూళిని చూసి ప్రతాపాగ్ని పొగయే అని భ్రమించారు!
శ్లోకము 20
తత్తద్దిగ్జైత్రయాత్రోద్ధురతురగఖురాగ్రోద్ధతైరన్ధకారం
నిర్వాణారిప్రతాపానలజమివ సృజత్యేష రాజా రజోభిః |
భూగోలచ్ఛాయమాయామయగణితవిదున్నేయకాయో భియాఽభూ-
దేతత్కీర్తిప్రతాపద్విధుభిరివ యుధే రాహురాహూయమానః || 20 ||
విశేషాలు (పాదటిప్పణి ఆధారంగా జ్యోతిశ్శాస్త్ర రూపకం):
ఖగోళశాస్త్రంలో భూమి నీడనే 'రాహువు' అంటారు. రణధూళితో చీకటిమయమైన భూమి నీడను చూసి రాహువు పిలవబడినట్లుగా ఉత్ప్రేక్ష.
తాత్పర్యము:
ఈ మహారాజు దిగ్విజయ యాత్రలో అశ్వాల డెక్కల చేత లేపబడిన రణధూళి, ఆరిపోయిన శత్రువుల ప్రతాపాగ్ని నుండి ఉద్భవించిన పొగలా కటిక చీకటిని సృష్టించింది. ఆ ధూళిమయమైన భూమి ఛాయను చూస్తుంటే — ఈ రాజు యొక్క కీర్తి, ప్రతాపాలు అనే సూర్యచంద్రులతో యుద్ధం చేయడానికి స్వయంగా రాహువే ఆహ్వానింపబడి ఇక్కడికి దిగివచ్చాడా అన్నట్లుగా ఆకాశమంతా చీకట్లు కమ్ముకున్నాయి!
శ్లోకము 21
గాన్ధారా గుప్తదారాస్త్వయి చలతి పలాయాననమ్రా విహారా
రాగస్త్రాసాద్వనారాః క్షితిపకులమణే గుర్జరా జర్జరాశాః |
తైలఙ్గాస్త్యక్తలిఙ్గాస్త్రిభువనతిలక క్లిశ్యదఙ్గాః కలిఙ్గా
మోరఙ్గా ముక్తరఙ్గాః సపది సమభవన్వీర గఙ్గావిహఙ్గాః || 21 ||
విశేషాలు (వివిధ దేశాల శత్రువుల దుస్థితిని తెలిపే అద్భుత ప్రాస వర్ణన):
తైలఙ్గాస్త్యక్తలిఙ్గాః = తెలంగాణ పాలకులు ప్రాణభయంతో శివలింగ చిహ్నాలను సైతం విడిచి అడవులపాలయ్యారు.
ముక్తరఙ్గాః గఙ్గావిహఙ్గాః = స్వర్గగంగను చేరిన విహంగాలు (వీరస్వర్గము పొందినవారు).
తాత్పర్యము:
రాజకులశిరోమణివైన ఓ వీరవరా! నీవు దండయాత్రకు కదలగానే:
గాంధార రాజులు భార్యలను దాచిపెట్టారు; విహారాలు మానుకుని తలవంచి పారిపోయారు; గుజరాత్ రాజుల ఆశలన్నీ పటాపంచలయ్యాయి; తెలంగాణ పాలకులు ప్రాణరక్షణ కోసం తమ చిహ్నాలను వదిలేసి అడవుల్లో దాక్కున్నారు; కళింగ రాజుల అవయవాలు భయంతో వణికిపోయాయి; ఇతర శత్రుయోధులంతా యుద్ధరంగంలో ప్రాణాలు విడిచి, స్వర్గగంగలో విహరించే హంసలవలె వీరస్వర్గాన్ని చేరుకున్నారు!
శ్లోకము 22
కాచిత్కీర్ణా రజోభిర్దివమనువిదధౌ మన్దవక్త్రేన్దులక్ష్మీ-
రశ్రీకాః కాశ్చిదన్తర్దిశ ఇవ దధిరే దాహముద్భ్రాన్తసత్త్వాః |
భ్రేముర్వాత్యా ఇవాన్యాః ప్రతిపదమపరా భూమివత్కమ్పమానాః
ప్రస్థానే పార్థివానామశివమితి పురోభావి నార్యః శశంసుః || 22 ||
తాత్పర్యము:
ఈ రాజు సేనలు కదలగానే లేచిన ధూళిలో శత్రురాజుల అంతఃపుర స్త్రీల తీరు రాబోయే అరిష్టాలను ముందే సూచిస్తున్నట్లుగా ఉంది:
కొందరు ధూళితో కప్పబడి కాంతిహీనమైన ముఖాలతో రాహుగ్రస్త చంద్రునిలా మారారు; కొందరు దావాగ్ని అంటుకున్న దిక్కులవలె లోలోపల భయతాపంతో దహించుకుపోయారు; కొందరు సుడిగాలిలా తలతిరిగి ఎటూతోచక భ్రమించారు; మరికొందరు భూకంపం వచ్చిన భూమిలా గజగజ వణికిపోయారు! ఈ విధంగా ఆ కాంతల వికారాలన్నీ తమ భర్తలకు జరగబోయే సర్వనాశనాన్ని ముందే చాటిచెప్పాయి.
శ్లోకము 23
జానే యుష్మత్ప్రయాణే క్షితితిలక రజోయోగదోషాదశేషా
దిగ్యోషాః స్నాన్తి సద్యస్త్వదరినృపవధూనేత్రనీరాపగాసు |
సంగమ్య త్వత్ప్రతాపైస్తదను కిము దధుర్దోహదం దేవ తాసాం
తథ్యైవ ప్రాచీ ప్రాతః ప్రసూతే యదియమురుమహోఽఖణ్డమార్తణ్డబిమ్బమ్ || 23 ||
విశేషాలు:
రజోయోగదోషాత్ = రణధూళి తగులుట / రజస్వలా దోషము.
దిక్కులనే కాంతలు శత్రుస్త్రీల కన్నీటి నదుల్లో స్నానమాచరించి, రాజు ప్రతాపంతో సంగమించి సూర్యుణ్ణి ప్రసవించారని ఉత్ప్రేక్ష.
తాత్పర్యము:
ఓ రాజతిలకా! నీవు ప్రయాణమైనప్పుడు లేచిన రణధూళి (రజస్సు) సోకిన దోషం పోవడానికై, దిక్కులనే స్త్రీలందరూ నీ శత్రువుల భార్యల కన్నీటి ప్రవాహాలనే నదులలో స్నానమాచరించారు. ఆ తర్వాత వారు నీ ప్రచండ ప్రతాపాగ్నితో సంగమించి గర్భం దాల్చడం వల్లనేమో — తూర్పుదిక్కు అనే కాంత ప్రతిరోజూ ఉదయాన్నే అఖండ తేజోమయమైన సూర్యబింబమనే దివ్య పుత్రుణ్ణి ప్రసవిస్తోంది!
శ్లోకము 24
ఘూర్ణన్తే తూర్ణమేతత్కులధరణిభృతో దిగ్ద్విపా దిగ్విదిక్షు
క్షుభ్యన్తి క్షోభయన్తి క్షితిమతిమృదితో మర్మణా కూర్మరాజః |
ప్రస్థానే యస్య గర్జత్కరటిఘనఘటాసంభ్రమన్న్యశ్చదుర్వీ-
ముర్వీం దర్వీకరేన్ద్రః కలయితుముదితశ్చాయమార్తిం బిభర్తి || 24 ||
తాత్పర్యము:
ఈ చక్రవర్తి సైన్యంతో కదిలినప్పుడు గజరాజుల ఘీంకారాలకు, సేనల భారానికి కులపర్వతాలన్నీ తలకిందులయ్యాయి; దిగ్గజాలు భయంతో దిక్కుదిక్కులా పరుగులు తీశాయి; కిందనున్న ఆదికూరము మర్మస్థానాలలో తీవ్రమైన ఒత్తిడికి గురై విలవిలలాడింది; పాతాళంలో భూమిని మోస్తున్న ఆదిశేషుడు పడగలు వంగిపోయి, తీవ్రమైన ఆయాసంతో ఆ భారాన్ని మోయలేక అల్లాడిపోయాడు!
శ్లోకము 25
నృత్యత్త్వద్వాజిరాజిప్రసరఖురపుటోద్ధూతధూలీజాలై-
రాలోకాలోకభూమీధరమతులనిరాలోకభావం ప్రయాతే |
విశ్రాన్తిం కామయన్తే రజనిరితి ధియా భూతలే సర్వలోకాః
కోకాః క్రన్దన్తి శోకానలవికలతయా కిం చ నన్దన్త్యులూకాః || 25 ||
తాత్పర్యము:
నీ అశ్వాల డెక్కల తాకిడికి ఆకాశానికెగసిన రణధూళితో లోకాలోక పర్వతం మొదలుకుని సమస్త జగత్తూ కటిక చీకటిమయమైంది. ఆ చీకటిని చూసి లోకులు రాత్రి అయ్యిందనుకుని పనులన్నీ మాని నిద్రకు ఉపక్రమించారు; రాత్రి వచ్చిందని భ్రమించి చక్రవాక పక్షులు విరహశోకంతో ఏడ్చాయి; గుడ్లగూబలేమో పట్టపగలే రాత్రి వచ్చిందని ఆనందంతో గంతులు వేశాయి!
శ్లోకము 26
ఇన్ద్రః ప్రక్షుబ్ధచిత్తో దిశి దిశి సకలాందిక్పతీన్సావధానాన్-
కుర్వన్వజ్రాక్షపాణిః సురవరవలితాం దేవసేనాం నిగృహ్య |
స్వర్గద్వారే యదీయోద్ధతబలనిహతప్రౌఢఢక్కానినాదం
శ్రుత్వా తిష్ఠన్ప్రకమ్పత్కుచకలశతటీకిన్నరీగీయమానః || 26 ||
తాత్పర్యము:
ఈ రాజు యొక్క సైన్యాల ప్రచండ యుద్ధభేరీల ధ్వనులు మిన్నుముట్టి స్వర్గాన్ని తాకగానే దేవేంద్రుడు తీవ్ర భయాందోళనలకు గురయ్యాడు. వజ్రాయుధాన్ని చేతబట్టి, దేవసేనలను అప్రమత్తం చేస్తూ, దిక్పాలకులను హెచ్చరిస్తూ అమరావతి ద్వారం వద్ద కాపలా కాస్తున్నాడు; ఆ సమయంలో భయంతో స్తనాలు వణికిపోతున్న కిన్నరకాంతలు ఈ రాజుగారి అజేయ పరాక్రమాన్ని అమరావతిలో గానం చేస్తున్నారు!
శ్లోకము 27
ఆజౌ త్వద్వాజిరాజిప్రఖరఖురతరన్యాసలీలాభిరుర్వ్యాం
దీర్ణాయాం దేవ నిర్యన్నవిరలమవనీపాల పాతాలవహ్నిః |
అశ్నీయాద్విశ్వమేవ ప్రతినృపతివధూనేత్రధారామ్బుధారా-
వారా యద్యేనమారాదరికులదమన ద్రాఙ్న నిర్వాపయేయుః || 27 ||
తాత్పర్యము:
ఓ రాజేంద్రా! రణరంగంలో నీ అశ్వాల పదునైన డెక్కల తాకిడికి భూతలం పగిలిపోయి, పాతాళంలో నుండి భయంకరమైన బడబాగ్ని పైకి ఎగసిపడింది. ఆ అగ్ని సమస్త విశ్వాన్నీ కబళించి భస్మం చేసి ఉండేదే; కానీ నీ చేతిలో మరణించిన శత్రురాజుల భార్యల కళ్ల నుండి కారిన అంతులేని కన్నీటి జలప్రవాహాలు ఆ అగ్నిపై పడి వెంటనే దానిని చల్లార్చివేయడం వల్లనే లోకం బతికిపోయింది!
పతాకా
శ్లోకము 28
భయేన కృష్ణాన్యరుణాని రాగాత్పాణ్డూని కాన్తాదివియోగభాజామ్ |
ద్విషాం మనాంసి ధ్వజకైతవేన లోలాని మోంస్త్వాం నృప సంశ్రయన్తి || 28 ||
విశేషాలు:
నలుపు, ఎరుపు, తెలుపు రంగుల యుద్ధ జెండాలు శత్రువుల మనోభావాలుగా రూపకం.
తాత్పర్యము:
ఓ రాజా! నీ సైన్యపు రథాలపై రెపరెపలాడే విభిన్న వర్ణాల జెండాలు ఎలా ఉన్నాయంటే — నీ భయంతో నల్లబడినవీ, నీపై గల క్రోధావేశంతో ఎర్రబడినవీ, తమ ప్రియురాండ్ర విరహంతో తెల్లబారినవీ అయిన శత్రురాజుల చంచల మనస్సులే జెండాల నెపంతో భయపడి వచ్చి నీ శరణుజొచ్చాయా అన్నట్లుగా శోభిల్లుతున్నాయి!
దున్దుభిః
శ్లోకము 29
గఙ్గామ్భసి సురత్రాణ తవ నిఃసాణనిఃస్వనః |
స్నాతీవారిరవధూవర్గగర్భపాతనపాతకీ || 29 ||
విశేషాలు:
సురత్రాణ = 'సుల్తాన్' పదానికి సంస్కృతీకరణ
. నిఃసాణనిఃస్వనః = యుద్ధనగారా భేరీ ధ్వని
. యుద్ధభేరీ ధ్వనికే శత్రుస్త్రీల గర్భాలు పడిపోవుట అనే అతిశయోక్తి
.
తాత్పర్యము:
ఓ సుల్తాన్ మహారాజా! నీ యుద్ధభేరీల (నిఃసాణముల) భయంకర ధ్వని ఆకాశగంగా జలాలలో మునిగి స్నానమాచరిస్తోంది
! తన భీకర నాదాన్ని విన్నంత మాత్రాననే శత్రువుల అంతఃపుర స్త్రీల గర్భాలు జారిపడిపోయాయి కనుక, ఆ స్త్రీహత్యా, భ్రూణహత్యా పాతకాన్ని కడుక్కోవడానికే ఆ భేరీనాదం గంగానదిలో ప్రాయశ్చిత్త స్నానం చేస్తోందా అన్నట్లు ఆకాశమంతటా ప్రతిధ్వనిస్తోంది !
శ్లోకము 30
బ్రహ్మాణ్డం ప్రవిఖణ్డ్య భూధరగుహాసుప్తాన్హరీన్బోధయన్
గర్భాన్వైరివధూవ్రజస్య నృపతే నిష్పాత్య హా పాతకీ |
కీలాలం పరిశోష్య చ ప్రతిభటానాం తేజసా తేఽద్భుతం
శోద్ధుం విష్ణుపదం స్పృశత్యధిపయోరాశి ప్లుతో దున్దుభిః || 30 ||
తాత్పర్యము:
ఓ రాజా! నీ దుందుభి నాదం ఎంతటి అద్భుతమైనదో చూడండి:
అది బ్రహ్మాండాన్ని బ్రద్దలు చేస్తూ, పర్వత గుహల్లో నిద్రించే సింహాలను లేపుతూ, శత్రుస్త్రీల గర్భాలు పడిపోయేలా చేస్తూ, శత్రువుల రక్తాన్ని ఇంకింపజేస్తూ మహా పాతకాలను మూటగట్టుకుంది. ఆ పాపాలన్నింటినీ కడుక్కోవడానికే అది సముద్రంలో మునిగి, ఆపై పవిత్రమైన ఆకాశాన్ని (విష్ణుపదాన్ని) తాకుతూ దిగంతాలలో ప్రతిధ్వనిస్తోంది!
శ్లోకము 31
పారీన్ద్రాణాం ధురీణైరవనిధరగుహాగర్తతః ప్రోచ్ఛలద్భిః
స్వాపభ్రంశాద్గతాశ్చ ప్రచలితనయనప్రాన్తమాకర్ణ్యమానః |
త్వత్ప్రస్థానాన్తరుద్యత్ప్రలయజలధరధ్వానధిక్కారధీరో
ఘృష్టక్షీరామ్బుతీరో జగతి విజయతే దున్దుభిద్వన్ద్వనాదః || 31 ||
తాత్పర్యము:
నీవు దండయాత్రకు కదిలినప్పుడు మ్రోగిన జంట దుందుభుల భీకర ధ్వని జగత్తులో సర్వోత్కర్షతో జయిస్తోంది:
ప్రళయకాల మేఘాల గర్జనలను సైతం తిరస్కరించే ఆ గంభీర నాదానికి గుహలలో నిద్రించే మృగరాజులైన సింహాలు నిద్రభంగమై ఎర్రటి కళ్లతో పైకి దూకాయి; ఆ నాదపు కంపనాలకు పాలసముద్రపు తీరాలు సైతం కల్లోలమై క్షోభించాయి!
గవాక్షవిలోకనమ్
శ్లోకము 32
ఆలోకమార్గం సహసా వ్రజన్త్యా కయాచిదుద్వేష్టనవాన్తమాల్యః |
బద్ధుం న సంభావిత ఏవ తావత్కరేణ రుద్ధోఽపి చ కేశపాశః || 32 ||
తాత్పర్యము:
రాజవీధిలో ఊరేగుతున్న ఆ చక్రవర్తిని దర్శించడానికి గవాక్షం (కిటికీ) వైపు వేగంగా పరుగుతీసిన ఒక సుందరి — జారిపోతున్న పూలమాలతో వీడిపోతున్న తన కేశపాశాన్ని చేత్తో పట్టుకుందే తప్ప, కనీసం ముడివేసుకోవడానికి కూడా సమయం కేటాయించలేకపోయింది!
శ్లోకము 33
ప్రసాధికాలమ్బితమగ్రపాదమాక్షిప్య కాచిద్ద్రవరాగమేవ |
ఉత్సృష్టలీలాగతిరాగవాక్షాదలక్తకాఙ్కాం పదవీం తతాన || 33 ||
తాత్పర్యము:
చెలికత్తె పారాణి (లత్తుక రంగు) పూస్తుండగా, రాజుగారి విజయోత్సవ ఘోష వినపడగానే మరొక కాంత — పారాణి ఇంకా ఆరకముందే తన పాదాన్ని ఆమె చేతుల్లోంచి లాగేసుకుని, కిటికీ వైపు వేగంగా పరుగెత్తింది; ఆమె అడుగుల వెంట నేలపై ఎర్రని లత్తుక మరకల దారే ఏర్పడింది!
శ్లోకము 34
విలోచనం దక్షిణమఞ్జనేన సంభావ్య తద్వఞ్చితవామనేత్రా |
తథైవ వాతాయనసంనికర్శం యయౌ శలాకామపరా వహన్తీ || 34 ||
తాత్పర్యము:
మరొక సుందరి తన కుడికంటికి కాటుక పెట్టుకుంటూ ఉండగా రాజుగారి రాక తెలిసింది; ఇంక రెండవ కంటికి కాటుక పెట్టుకోవడం కూడా విస్మరించి, చేతిలోని కాటుక కడ్డీని (శలాకను) అలాగే పట్టుకుని సగం అలంకరణతోనే కిటికీ వద్దకు పరుగుతీసింది!
శ్లోకము 35
జాలాన్తరప్రేషితదృష్టిరన్యా ప్రస్థానభిన్నాం న బబన్ధ నీవీమ్ |
నాభిప్రవిష్టాభరణప్రభేణ హస్తేన తస్థావవలమ్బ్య వాసః || 35 ||
తాత్పర్యము:
కిటికీ సందుల నుండి రాజును చూడాలనే ఆత్రుతతో వేగంగా పరుగెత్తిన వేరొక వనిత — నడుముపై వదులైన చీరముడిని కట్టుకోవడం కూడా మరిచిపోయి, కేవలం చేతిగాజుల కాంతులు నాభిపై మెరుస్తుండగా, జారే వస్త్రాన్ని చేత్తో పట్టుకుని అలాగే నిలబడి చూస్తూ ఉండిపోయింది!
శ్లోకము 36
అర్ధాఞ్చితా సత్వరముత్థితాయాః పదే పదే దుర్నిమితే గలన్తీ |
కస్యాశ్చిదాసీద్రశనా తదానీమఙ్గుష్ఠమూలార్పితసూత్రశేషా || 36 ||
తాత్పర్యము:
రాజును చూడాలనే తత్తరపాటుతో అకస్మాత్తుగా లేచి పరుగెత్తిన ఒక కాంత మొలనూలు (ఒడ్డాణము) దారాలు తెగి ముత్యాలన్నీ అడుగుకొకటిగా రాలిపోయాయి; చివరకు ఆమె కాలి బొటనవేలికి చిక్కుకున్న దారపు పోగు మాత్రమే మిగిలింది!
శ్లోకము 37
స్తనం ధయన్తం తనయం విహాయ విలోకనాయ త్వరయా వ్రజన్తీ |
సంప్రస్తుతా యాం పదవీం స్తనాభ్యాం సిషేచ కాచిత్పయసా గవాక్షమ్ || 37 ||
తాత్పర్యము:
పాలిచ్చి పెంచుతున్న పసిబిడ్డను సైతం ఒళ్లోంచి పక్కకు నెట్టివేసి, రాజును దర్శించాలనే త్వరతో కిటికీ వైపు పరుగుతీసిన ఒక తల్లి — బిడ్డపై వాత్సల్యంతో స్తనాల నుండి జాలువారిన పాలధారలతోనే కిటికీ మార్గాన్నంతటినీ తడుపుతూ పరుగెత్తింది!
శ్లోకము 38
అభివీక్ష్య సామికృతమణ్డనం యతీః కరవికలతయా గలదం శుకాః |
దధిరేఽధిభిత్తి పటహప్రతిస్వనైః స్ఫుటమట్టహాసమివ సౌధపతయః || 38 ||
తాత్పర్యము:
సగం సగం అలంకారాలతో, జారే వస్త్రాలను సరిచేసుకోలేక పరుగులెత్తే ఆ పురస్త్రీల తత్తరపాటును చూసి — రాజసౌధాల గోడలు తమలో ప్రతిధ్వనించే యుద్ధవాద్యాల ప్రతిధ్వనుల నెపంతో పగలబడి వికటాట్టహాసం చేస్తున్నాయా అన్నట్లు ఆ భవనాలు ప్రతిధ్వనించాయి!
శ్లోకము 39
రభసేన హారపదచేదకాఞ్చయః ప్రతిమూర్ధజం నిహితకర్ణపూరకాః |
పరివర్తితామ్బరయుగాః సమాపతన్వలయీకృతశ్రవణపూరకాః స్త్రియః || 39 ||
తాత్పర్యము:
రాజుగారిని చూడాలనే గాబరాలో ఆ స్త్రీల అలంకారాలన్నీ తలకిందులయ్యాయి:
మెడలో వేసుకోవాల్సిన హారాలను మొలనూలుగా కట్టుకున్నారు; చెవులకు పెట్టుకోవాల్సిన కర్ణాభరణాలను తలలో పెట్టుకున్నారు; పైవస్త్రాన్ని కింద, కింది వస్త్రాన్ని పైన ధరించి గవాక్షాల వద్దకు గుంపులుగా పరుగుతీశారు!
శ్లోకము 40
వ్యతనోదపాస్య చరణం ప్రసాధికాకరపల్లవాద్రసవశేన కాచన |
ద్రుతయావకైకపదచిత్రితావనిం పదవీం గతేవ గిరిజా హరార్థతామ్ || 40 ||
తాత్పర్యము:
పారాణి పూస్తున్న చెలికత్తె చేతుల్లోంచి కాలిని లాక్కుని పరుగెత్తిన ఒక కాంత — ఒక కాలికి మాత్రమే ఉన్న ఎర్రని లత్తుక రంగు మరకలతో నేలను చిత్రవిచిత్రం చేస్తూ సాగింది; ఆ దృశ్యం పరమశివునితో సగభాగమై ఏకమైన పార్వతీదేవి నడకను తలపింపజేసింది!
శ్లోకము 41
వ్యచలన్విశఙ్కటకటీరకస్థలీశిఖరస్ఖలన్ముఖరమేఖలాకులాః |
భవనాని తుఙ్గతపనీయసంక్రమక్రమణక్వణత్కనకనూపురాః స్త్రియః || 41 ||
తాత్పర్యము:
విశాలమైన పిరుదులపై జారే మొలనూళ్ల ఘల్లుఘల్లు నాదాలతోను, బంగారు మెట్లపై వేగంగా అడుగులు వేస్తుంటే మ్రోగే కాలి అందెల మధుర ధ్వనులతోను అంతఃపుర సౌధాలను ప్రతిధ్వనింపజేస్తూ ఆ సుందరులంతా కిటికీల వైపు పరుగులెత్తారు!
శ్లోకము 42
కరయుగ్మపద్మముకులాపవర్జితైః ప్రతివేశ్మ లాజకుసుమైరవాకిరన్ |
అవదీర్ణశుక్తిపుటముక్తమౌక్తికప్రకరైరివ ప్రియరథాఙ్గమఙ్గనాః || 42 ||
తాత్పర్యము:
తమ దోసిళ్లనే పద్మముకుళాల నుండి ప్రతి భవనం మీదా ఆ స్త్రీలు పూలనూ, పేలాలనూ (లాజలను) రథంపై వెళ్లే రాజుపై వర్షంలా చల్లారు; ఆ దృశ్యం పగిలిన ముత్యపుచిప్పల నుండి జాలువారిన స్వచ్ఛమైన ముత్యాల వర్షంలా శోభిల్లింది!
శ్లోకము 43
నలినాన్తికైకపహితపల్లవశ్రితా వ్యవధాయ చారు ముఖమేకపాణినా |
స్ఫురితాఙ్గులీవివరనిఃసృతోల్లసద్దశనప్రభాఙ్కురమజృమ్భతాపరా || 43 ||
తాత్పర్యము:
మరొక లజ్జావతియైన కాంత కిటికీ వద్దకు వచ్చి, సిగ్గుతో ఒక చేతి పల్లవాన్ని తన అందమైన ముఖానికి అడ్డంగా పెట్టుకుంది; కానీ ఆ చేతివేళ్ల సందుల నుండి ఆమె మెరిసే దంతకాంతులు బయటకు చిమ్ముతూ చిరునవ్వులు చిందిస్తుండగా, ఆ కనువిందు దృశ్యం రాజును చూస్తూ పరవశించి వికసించింది!
రణసామగ్రీ
శ్లోకము 1
అథోచ్చకైర్జరఠకపోతకంధరా తనూరుహప్రకరవిపాణ్డురద్యుతి |
అనిలైశ్చలచ్చరణవిధూతముచ్చరద్ధనావలీరుదచరత క్షమారజః || 1 ||
తాత్పర్యము:
సైన్యాల కదలికలు ప్రారంభం కాగానే — ముసలి పావురపు కంఠభాగంలోని ఈకల వలె బూడిదరంగుతో కూడిన తెల్లని కాంతితో, అశ్వగజాల వేగవంతమైన పాదఘాతాలకు, సుడిగాలుల తాకిడికి పైకిలేచిన దట్టమైన రణధూళి ఆకాశంలో మేఘమాలల వలె వ్యాపించింది.
శ్లోకము 2
విషఙ్గిభిర్భృశమితరేతరం క్వచిత్తురంగమైరుపరి నిరుద్ధనిర్గమాః |
చలాచలైరనుపదమాహతాః ఖురైర్విబభ్రముశ్చిరమధ ఏవ ధూలయః || 2 ||
తాత్పర్యము:
ఒకదానితో ఒకటి రాపిడి చేసుకుంటూ అత్యంత సాంద్రంగా గుమిగూడిన అశ్వాల సమూహం వల్ల పైకి లేవడానికి మార్గం లేక, చంచలమైన వాటి డెక్కల తాకిడితో కిందనే అణగద్రొక్కబడుతూ ఆ రణధూళి నేలమట్టంలోనే గిరగిరా తిరుగుతూ ఉండిపోయింది.
శ్లోకము 3
గరీయసః ప్రచురముఖస్య రాగిణో రజోఽభవద్వ్యవహితసత్త్వముత్కటమ్ |
సిసృక్షతః సరసిజజన్మనో జగద్బలస్య తు క్షయమపనేతుమిచ్ఛతః || 3 ||
విశేషాలు (రజోగుణ శ్లేష):
సృష్టి సమయంలో బ్రహ్మదేవునికి సమస్త జగత్తును సృష్టించాలనే అనురాగంతో, సత్త్వగుణాన్ని కప్పివేస్తూ ఉద్భవించిన 'రజోగుణం' లాగా; ఇక్కడ కూడా సమస్త సైన్యాన్ని నాశనం నుండి రక్షించడానికి సైన్యముఖాల నుండి దట్టమైన 'ధూళి' (రజస్సు) ఎగసిపడింది.
తాత్పర్యము:
జగత్తును సృష్టించే వేళ బ్రహ్మదేవుని ముఖం నుండి సత్త్వగుణాన్ని దాచేస్తూ ఉద్భవించిన తీవ్ర రజోగుణం వలె — రణక్షోణిలో శత్రువుల నాశనాన్ని అడ్డుకోవడానికన్నట్లు అపారమైన రణధూళి ఎగసి లోకాన్ని కప్పివేసింది.
శ్లోకము 4
పురా శరక్షతిజనితాని సంయుగే నయన్తి నః ప్రసభమసృగ్జి పఙ్కతామ్ |
ఇతి ధ్రువం వ్యవధిముపాత్తభీతయః ఖముచ్చకైరనలసఖస్య కేతవః || 4 ||
విశేషాలు:
అనలసఖస్య = వాయువు యొక్క (అగ్నిసఖుని యొక్క) జెండాలు / ధూళి
.
తాత్పర్యము:
"యుద్ధంలో బాణాల దెబ్బల వల్ల శరీరాల నుండి కారే నెత్తురు నేలపై పడి మమ్మల్ని బురదగా మార్చేస్తుంది" అని భయపడి కాబోలు — వాయుదేవుని జెండాల వంటి రణధూళి సమూహాలన్నీ రక్తం తాకకుండా ఉండటానికి ఆకాశంలోకి ఎంతో ఎత్తుగా ఎగిరిపోయాయి
!
శ్లోకము 5
క్వచిల్లసద్ఘననికురుమ్బకర్బురః క్వచిద్ధిరణ్మయకణపుఞ్జపిఞ్జరః |
క్వచిచ్ఛరచ్ఛశధరఖణ్డపాణ్డురః ఖురక్షతక్షితితలరేణురుద్యయౌ || 5 ||
తాత్పర్యము:
అశ్వాల డెక్కల తాకిడికి పైకిలేచిన రణధూళి ఒక్కోచోట ఒక్కో వర్ణంతో వింతగా ప్రకాశించింది:
ఒకచోట నల్లని మేఘాల వలె చిత్రవర్ణమై, మరొకచోట బంగారు రజను వలె పసుపుపచ్చగా, వేరొకచోట శరత్కాలపు చంద్రఖండం వలె ధవళ వర్ణమై నేలనుండి ఆకాశానికి ఎగసింది!
శ్లోకము 6
మహీయసాం మహతి దిగన్తదన్తినాం రజస్యనీకజే ముఖానుషఙ్గిణి |
విసారితామజిహత కోకిలావలీమలీమసాం జలదమదామ్బురాజయః || 6 ||
తాత్పర్యము:
దిగ్గజాల వంటి మహా గజరాజుల ముఖాలపై దట్టమైన రణధూళి కమ్ముకోగా — వాటి చెక్కిళ్ల నుండి నిరంతరం స్రవించే నల్లని మదజలపు ధారలు, ఆ ధూళిని కడిగివేస్తూ కోకిలల వరుసల వలె, నల్లని మేఘాల వలె మరింతగా వ్యాపించాయి.
శ్లోకము 7
శిరోరుహైరలికులకోమలైరమీ ముధా మృధే యువాన ఏవ మా భూవన్ |
బలోద్ధతం ధవలితమూర్ధజానితి ధ్రువం జనాఞ్జరత ఇవాకరోద్రజః || 7 ||
విశేషాలు:
జరత ఇవాకరోత్ = వృద్ధులుగా మార్చినట్లుంది
. మా భూవన్ = మరణించవద్దు (శాస్త్రం ప్రకారం ముసలివారిని యుద్ధంలో చంపకూడదు)
.
తాత్పర్యము:
తుమ్మెదల వంటి నల్లని కురులు గల ఈ యువకులు యుద్ధంలో అనవసరంగా చనిపోకూడదన్నట్లుగా — పైకిలేచిన తెల్లని రణధూళి ఆ యోధుల శిరస్సులపై పడి, వారి జుట్టును పూర్తిగా నెరసినట్లు (తెల్లగా) చేసి, వారిని వృద్ధులుగా మార్చేసిందా అన్నట్లుంది (వృద్ధులను రణంలో చంపకూడదనే ధర్మం వారిని కాపాడుతుందనే చమత్కారం)
!
శ్లోకము 8
సుసంహతైర్దధదపి ధామ కాలికే కరైర్న దృశ్యాం నయతి తిరస్కృతిం బహుః |
యతః క్షితేరవయవసంపదోఽణవస్త్విషాంనిధేరపి వపురావరీషత || 8 ||
తాత్పర్యము:
ఐకమత్యంతో సంఘటితంగా ఉంటే ఎంతటి స్వల్పులైనా మహాబలవంతుణ్ణి సైతం ఓడించగలరనే నీతి ఇక్కడ నిరూపితమైంది:
భూమిలోని అతిసూక్ష్మమైన మట్టిరేణువులు (అణువులు) అన్నీ కలిసి ఒక్కటైన ధూళిమేఘమై, సమస్త తేజస్సులకూ నిలయమైన ఆకాశ సూర్యుని బింబాన్ని సైతం పూర్తిగా కప్పివేసి కాంతిహీనుణ్ణి చేసేశాయి!
శ్లోకము 9
ద్రుతద్రవద్రథచరణక్షతక్షమాతలోల్లసద్బహులరజోవగుణ్ఠితమ్ |
యుగక్షయక్షణనిరవగ్రహే జగత్పయోనిధేర్జల ఇవ మగ్నమాబభౌ || 9 ||
తాత్పర్యము:
వేగంగా పరుగెత్తే రథచక్రాల తాకిడికి భూమి బ్రద్దలై, అందులో నుండి పైకిలేచిన అపారమైన రణధూళి ముసుగులో సమస్త జగత్తూ కప్పివేయబడింది; ఆ దృశ్యం ప్రళయకాలంలో సప్తసముద్రాల జలాలు పొంగి జగత్తును ముంచివేసినట్లుగా తోచింది!
శ్లోకము 10
సముద్గతద్వినకరవక్త్రకాన్తయో రజస్వలాః పరిమలితామ్బరశ్రియః |
దిగఙ్గనాః క్షణమవిలోకనక్షమాః శరీరిణాం పరిహరణీయతాం యయుః || 10 ||
విశేషాలు:
రజస్వలాః = రణధూళితో నిండినవి / రుతుమతులైన కాంతలు.
పరిమలితామ్బరశ్రియః = మలినమైన ఆకాశము / మలిన వస్త్రము కలవి.
తాత్పర్యము:
సూర్యుని ముఖకాంతి మసకబారగా, రణధూళితో ఆకాశమంతా మలినమైపోయింది; దాంతో దిక్కులనే కాంతలు రజస్వలలై, మలిన వస్త్రాలు ధరించి, ఎవరికీ దర్శనమివ్వకూడని దోషం కలవారై మానవుల చూపులకు దూరంగా పరిహరింపబడినట్లుగా ఆవరించుకున్నాయి!
శ్లోకము 11
నిరీక్షితుం వియతి సమేత్య కౌతుకాత్పరాక్రమం సమరముఖే మహీభృతామ్ |
రజస్తతావ నిమిషలోచనోత్పలవ్యథాకృతి త్రిదశగణైః పలాయ్యత || 11 ||
తాత్పర్యము:
భూపాలుర పరాక్రమాన్ని ఆకాశం నుండి ఆసక్తితో చూడటానికి వచ్చిన దేవతలు — ఆకాశానికెగసిన రణధూళి తమ రెప్పపాటు లేని కనుదమ్ములలో పడి తీవ్రమైన నొప్పిని కలిగించడంతో, యుద్ధాన్ని చూడటం మానేసి గగనమార్గాన పారిపోయారు!
శ్లోకము 12
విషఙ్గిణి ప్రతిపదమాపిబత్యపాం హతాచిరద్యుతిని సమీరలక్ష్మణి |
శనైః శనైరుపచితపఙ్కభారికాః పయోముచః ప్రయయురపేతవృష్టయః || 12 ||
తాత్పర్యము:
రణధూళి ఆకాశంలో వ్యాపించి మేఘాలలోని నీటిని పీల్చివేయడంతో, మెరుపులు నశించి, వర్షించే శక్తిని కోల్పోయిన మేఘాలు — ధూళితో బురదబరువు పెరిగి కదలలేక భారంగా ఆకాశం నుండి నెమ్మదిగా దూరంగా వెళ్లిపోయాయి.
శ్లోకము 13
నభోనదీవ్యతికవిధౌతమూర్తిభిర్వియద్గతైరనధిగతాని లేభిరే |
చలచ్చమూతురగఖురాహతోత్పతన్మహీరజఃస్నపనసుఖాని దిగ్గజైః || 13 ||
తాత్పర్యము:
నిరంతరం ఆకాశగంగా జలాలలో స్నానం చేసి చేసి విసుగుచెందిన దిగ్గజాలు — సేనల అశ్వాల డెక్కల నుండి ఎగిరివచ్చిన పొడి రణధూళితో ఒళ్లంతా తుడుచుకుంటూ (ధూళి స్నానాలు ఆచరిస్తూ) సరికొత్త సుఖాన్ని, ఆనందాన్ని అనుభవించాయి!
శ్లోకము 14
గజవ్రజాక్రమణభరావనమ్రయా భువా రసాతలమధిగమ్యతేఽఖిలమ్ |
నభస్తలం బహుళతరేణ రేణునా తతోఽగమత్త్రిజగదివైకతాం స్ఫుటమ్ || 14 ||
తాత్పర్యము:
గజసైన్యాల అపరిమిత భారాన్ని మోయలేక భూమి కిందనున్న పాతాళానికి కుంగిపోయింది; అటు రణధూళి ఆకాశమంతటినీ నింపేసింది; దాంతో పాతాళము, భూమి, ఆకాశము అనే ముల్లోకాలూ ఒక్కటిగా కలిసిపోయి ఏకరూపమయ్యాయా అన్నట్లు ఆ రణరంగం కనిపించింది!
శ్లోకము 15
సమస్థలీకృతవివరేణ పూరితా మహీభృతాం బలరజసా మహాగుహాః |
రహస్త్రపావిధురవధూరతార్థినాం నభఃసదాముపకరణీయతాం యయుః || 15 ||
తాత్పర్యము:
పర్వతాలలో సైన్యం రేపిన రణధూళి నిండిపోయి ఎగుడుదిగుడు లోయలన్నీ సమతలంగా మారాయి; ఆ గుహలన్నీ ధూళితో మెత్తని తివాచీలు పరిచినట్లుగా మారి — ఏకాంత శృంగార క్రీడలకై వచ్చే ఆకాశ చారులైన విద్యాధర దంపతులకు మనోహరమైన శయ్యలుగా ఉపయోగపడ్డాయి!
శ్లోకము 16
గతే ముఖచ్ఛదపటసాదృశీం దృశః పథస్తిరోదధతి ఘనే రజస్యపి |
మదానిలైరధిమధుచూతగన్ధిభిర్ద్విపా ద్విపానభియయురేవ రంహసా || 16 ||
తాత్పర్యము:
కళ్లముందు దట్టమైన ధూళి తెరలు కమ్ముకుని మార్గమే కనిపించకుండా పోయినప్పటికీ — మామిడిపూత వలె గుభాళించే మదజలపు పరిమళాన్ని ఆఘ్రాణించి, గజరాజులు ఆ వాసనను బట్టే శత్రు ఏనుగులను గుర్తించి వాటిపైకి వేగంగా దూసుకుపోయాయి!
శ్లోకము 17
మదామ్భసా పరిగలితేన సప్తధా గజాఞ్జనః క్షమితరజశ్చయానధః |
ఉపర్యవస్థితఘనపాంసుమణ్డలానలోకయత్తతపటమణ్డపానివ || 17 ||
తాత్పర్యము:
ఏనుగుల ఏడు స్థానాల నుండి కారిన మదజల ప్రవాహాలు నేలపైనున్న ధూళిని అణచివేయగా, ఆకాశంలో తేలియాడుతున్న పైధూళి పటలం — ఆ గజరాజుల నెత్తిపై అందంగా నిర్మించిన విలాస గుడారాల వలె (డేరాల వలె) ప్రకాశించింది!
శ్లోకము 18
తూణీరబన్ధపరిణద్ధభుజాన్తరాళమాకర్ణలమ్బి శిఖిపిచ్ఛకలాపధారి |
కోదణ్డపాణినదత్ప్రతిరోధకానామాపాతదుఃప్రసహమావిరభూదనీకమ్ || 18 ||
తాత్పర్యము:
అమ్ములపొదులను భుజాలకు గట్టిగా బిగించి కట్టి, చెవులవరకు వేలాడే నెమలిపింఛాల కిరీటాలను ధరించి, చేతులలో ధనుస్సులను పట్టి భీకరంగా గర్జిస్తూ ఎవరికీ తలవంచని శత్రుసేనలు అడ్డుకోవడానికి వీలుకాని పరాక్రమంతో రణభూమిలో ఆవిర్భవించాయి!
శ్లోకము 19
ఆదావేవ గజేన్ద్రమౌలివిలసద్దణ్డా పతాకావలీ
పశ్చాద్వారణరాజధోరణిరతిప్రోద్దామయోధాశ్రితా |
ఉద్దణ్డధ్వజలాఞ్ఛితాప్యథ ఘనీభూతా రథానాం తతి-
స్తత్పశ్చాత్తురగావలీ విజయతే యోధైః సమం సర్వతః || 19 ||
తాత్పర్యము:
యుద్ధవ్యూహంలో క్రమం అత్యద్భుతంగా అమరింది:
ముందుభాగంలో గజరాజుల కిరీటాలపై మెరిసే దండాల పతాకాలు; వాటి వెనుక మహావీరులను మోసే మదపుటేనుగుల వరుసలు; వాటి వెనుక ఉన్నత ధ్వజాలతో కూడిన రథాల సమూహాలు; చివరగా శూరులైన రౌతులతో పరుగులెత్తే ఉత్తమాశ్వాల పంక్తులు సర్వదిక్కులలోనూ శోభాయమానంగా విహరిస్తున్నాయి!
శ్లోకము 20
యోధైరేవ వశీకృతాః కథమపి ప్రోద్దామరోషాన్వితా
గాఢధ్వాన్తధరాధరా ఇవ రణక్షోణీం సమామన్వితాః |
ఈషన్మీలితఘూర్ణితం ప్రతిదిశం ప్రక్షిప్తనేత్రాఞ్చలా
మన్దాన్దోలితమౌలయో మదజలైరాభాన్తి దన్తావలాః || 20 ||
తాత్పర్యము:
యోధుల అంకుశాలకు అతికష్టమ్మీద అదుపులో ఉంటూ, తీవ్ర క్రోధంతో ఊగిపోతున్న మదపుటేనుగులు — నడిచే కారుచీకటి పర్వతాల వలె రణక్షోణిలోకి ప్రవేశించాయి; ఎర్రబడిన కళ్లతో దిక్కులను చూస్తూ, నెమ్మదిగా శిరస్సులను ఊపుతూ మదజలాన్ని ధారలుగా కురుస్తూ అవి భీకరంగా భాసిస్తున్నాయి!
శ్లోకము 21
ఆరూఢక్షితిపాలభాలవిగలత్స్వేదామ్బుసేకోద్ధతా
భేరీఝాఙ్కృతిచాపటంకృతిచమత్కారోల్లసన్మానసాః |
క్షుభ్యత్క్షోణితలం స్ఫురత్ఖురపుటం చఞ్చచ్చలత్కేశరం
మన్దభ్రాన్తవిలోచనం ప్రతిదిశం నృత్యన్తి వాజివ్రజాః || 21 ||
తాత్పర్యము:
అధిరోహించిన రాజుల నుదుటినుండి కారిన శ్రమజలంతో తడిసి, యుద్ధభేరీల నాదాలకు, వింటినారి టంకారాలకు ఉత్సాహం పొందిన అశ్వాలు — డెక్కలతో భూమిని దద్దరిల్లజేస్తూ, జూలును గాలికి విదల్చుతూ, కళ్లను గుండ్రంగా తిప్పుతూ రణరంగంలో నాట్యం చేస్తున్నట్లుగా విన్యాసాలు చేస్తున్నాయి!
శ్లోకము 22
అన్యూనోన్నతయోఽతిమాత్రపృథవః పృథ్వీధరశ్రీభృత-
స్తన్వన్తః కనకావలీభిరుపమాం సౌదామినీదామభిః |
వర్షన్తః శమమానయన్నుపలసచ్ఛృఙ్గారలేఖాయుధాః
కాలియకాయకాలవపుషః పాంసూన్నగాజామ్భోముచః || 22 ||
తాత్పర్యము:
పర్వతాలంత ఎత్తైన శరీరాలతో, బంగారు గొలుసులనే మెరుపులతో ప్రకాశిస్తూ, కాళీయసర్పం వలె నల్లనైన ఆ గజరాజులనే మేఘాలు — రణరంగంలో తమ తొండాలతో జలాలను వర్షిస్తూ, నేలనుండి లేచిన రణధూళిని క్షణంలో చల్లార్చివేశాయి!
శ్లోకము 23
హేషాఘోషైర్హరీణాం జితఘననినదైర్బృంహితైః కుఞ్జరాణాం
జ్యాఘాతోత్థైర్నినాదైః పటుపటహరవైర్మర్దలోద్దామశబ్దైః |
ప్రాప్తైః కర్ణోపకణ్ఠం మదగజనివహస్కన్ధఘణ్టాప్రణాదైః
శృఙ్గారాయ త్వరన్తే త్రిదశమృగదృశో వీరవర్గానురక్తాః || 23 ||
తాత్పర్యము:
అశ్వాల సకిలింపులు, మేఘగర్జనలను మించిన గజరాజుల ఘీంకారాలు, విల్లంబుల టంకారాలు, భేరీ-మృదంగ వాద్యాల ధ్వనులు, ఏనుగుల మెడలోని గంటల భీకర శబ్దాలు చెవినపడగానే — వీరస్వర్గాన్ని చేరుకోబోయే రణవీరులను వరించాలనే అనురాగంతో అమరావతిలోని అప్సరసలు తమ శృంగారాలంకరణలను అత్యంత వేగంగా ముగించుకుంటున్నారు!
శ్లోకము 24
సజ్జన్తాం కుమ్భభిత్తిచ్యుతమదమదిరామత్తభృఙ్గాః కరీన్ద్రా
యుజ్యన్తాం స్యన్దనేషు ప్రసభజితమరుచ్చణ్డవేగాస్తురఙ్గాః |
కున్తైర్నీలోత్పలానాం వనమివ కకుభామన్తరాళే సృజన్తః
పాदाताః సంచరన్తు ప్రసభసమరముఖేఽసిలసత్పాణయః పత్తయోఽపి || 24 ||
తాత్పర్యము:
"మదజలం జాలువారే గజరాజులు సిద్ధం కండి! వాయువేగాన్ని మించిన ఉత్తమాశ్వాలు రథాలకు పూన్చబడాలి! చేతుల్లో నీలోత్పలాల వంటి నల్లని ఈటెలు, పదునైన కత్తులు ధరించిన కాలిబంట్లు రణముఖంలోనికి దూసుకుపోవాలి!" అని సేనాపతుల రణఘోషలు దిక్కులను పిక్కటిల్లజేస్తున్నాయి.
రణవర్ణనమ్
శ్లోకము 1
తనుత్రాణం తనుత్రాణం శస్త్రం శస్త్రం రథో రథః |
ఇతి శుశ్రువిరే విశ్వగుద్భటాః సుభటోక్తయః || 1 ||
తాత్పర్యము:
"కవచాన్ని పట్టుకో! ఆయుధాన్ని అందుకో! రథాన్ని సిద్ధం చేయి!" అంటూ రణక్షోణిలో అంతటా ఉత్సాహంతో వీరయోధులు చేసిన భీకర గర్జనలే ప్రతిధ్వనించాయి!
శ్లోకము 2
పత్తిః పత్తిమభీయాయ రణాయ రథినం రథీ |
తురఙ్గస్థం తురఙ్గస్థో దన్తిస్థం దన్తిని స్థితః || 2 ||
తాత్పర్యము:
రణరంగంలో ద్వంద్వయుద్ధ ధర్మం అద్భుతంగా సాగింది: కాలిబంటు కాలిబంటుతో, రథికుడు రథికునితో, గుర్రపు రౌతు రౌతుతో, ఏనుగుపైనున్న వీరుడు ఏనుగుపైనున్న శత్రువుతో ముఖాముఖి తలపడ్డారు!
శ్లోకము 3
సఙ్గ్రామానన్దవర్ధిష్ణౌ విగ్రహే పులకాఙ్కితే |
ఆసీత్కవచవిచ్ఛేదో వీరాణాం మిలతాం మిథః || 3 ||
తాత్పర్యము:
యుద్ధోత్సాహంతో పరస్పరం ఢీకొన్న ఆ వీరుల శరీరాలలో రోమాంచం (పులకలు) ఎంతగా ఉప్పొంగిందంటే — ఆ ఒంటి పులకరింతలకే వారి దృఢమైన లోహ కవచాలు సైతం పగిలి ముక్కలైపోయాయి!
శ్లోకము 4
నిర్దయం ఖడ్గభిన్నేభ్యః కవచేభ్యః సముచ్ఛ్రితైః |
ఆసన్వ్యోమదిశస్తూలైః పలితైరివ పాణ్డురాః || 4 ||
తాత్పర్యము:
ఖడ్గాల వేటుకు బ్రద్దలైన కవచాల లోపలినుండి బయటపడిన దూది పింజలు ఆకాశమంతటా ఎగిరిపడటంతో — దిక్కులన్నీ దూది పరుపుల వలె, నెరిసిన జుట్టు వలె తెల్లబారాయి!
శ్లోకము 5
ఖడ్గా రుధిరసంలిప్తాశ్చణ్డాంశుకరభాసురాః |
ఇతస్తతోఽపి వీరాణాం వైద్యుతం వైభవం దధుః || 5 ||
తాత్పర్యము:
యోధుల చేతులలోని రక్తసిక్తమైన ఖడ్గాలు సూర్యకిరణాల తాకిడికి మెరుస్తూ — రణభూమిలో నలుదిక్కులా మెరుపుల కాంతులను విరజిమ్ముతూ భీకర వైభవాన్ని ప్రదర్శించాయి!
శ్లోకము 6
గృహీతాః పాణిభిర్వీరైర్వికోశాః ఖడ్గరాజయః |
కాన్తిజాలచ్ఛలాదాజౌ వ్యహసన్సమదా ఇవ || 6 ||
తాత్పర్యము:
వీరులు ఒరలనుండి బయటకు తీసిన ఆ ఖడ్గాలు వెదజల్లే ధవళ కాంతులు ఎలా ఉన్నాయంటే — యుద్ధోన్మాదంతో ఆ కత్తులు శత్రువుల చావును చూసి పగలబడి వికటాట్టహాసం చేస్తున్నాయా అన్నట్లుగా మెరిశాయి!
శ్లోకము 7
ఖడ్గాః శోణితసందిగ్ధా నృత్యన్తో వీరపాణిషు |
రజోఘనే రణేఽనన్తేఽఙ్గారవిద్యుతాం విభ్రమం దధుః || 7 ||
తాత్పర్యము:
రక్తంతో తడిసి వీరుల చేతులలో వేగంగా కదులుతూ నాట్యం చేస్తున్న ఆ ఖడ్గాలు — రణధూళితో చీకటిమయమైన ఆ యుద్ధరంగంలో నిప్పురవ్వలతో కూడిన మెరుపుతీగల విభ్రమాన్ని ప్రదర్శించాయి.
శ్లోకము 8
శస్త్రభిన్నేభకుమ్భేభ్యో మౌక్తికాని చ్యుతాన్యధుః |
ఆహవక్షేత్రమభ్యుప్తకీర్తిబీజోత్కరశ్రియమ్ || 8 ||
తాత్పర్యము:
ఆయుధాల దెబ్బలకు బ్రద్దలైన ఏనుగుల కుంభస్థలాల నుండి రాలిపడిన తెల్లని గజముత్యాలు — రణభూమి అనే పొలంలో భావి విజయకీర్తి కోసం నాటిన ధవళ విత్తనాల సమూహంలా శోభిల్లాయి!
శ్లోకము 9
వీరాణాం విషమైర్ఘోషైర్విద్రుతా వారణా రణే |
శాస్యమానా అపి త్రాసాద్వ్యధూతాఙ్కుశా దిశః || 9 ||
తాత్పర్యము:
వీరయోధుల భయంకర సింహనాదాలకు ఏనుగులు భయకంపితులయ్యాయి; మావటీలు అంకుశాలతో ఎంత అదుపు చేస్తున్నప్పటికీ, భయంతో అంకుశాలను సైతం విదిలించివేసి దిక్కుతోచక నలుదిక్కులా పరుగులు తీశాయి!
శ్లోకము 10
రణే బాణగణైర్భిన్నా భ్రమన్తో భిన్నయోధినః |
నిమమజ్జుర్గలద్రక్తనిమగ్నాసు మహాగజాః || 10 ||
తాత్పర్యము:
బాణవర్షానికి గాయపడి, రౌతులు నేలకూలగా పిచ్చిగా తిరుగుతున్న ఆ మహాగజాలు — నేలపై ప్రవహిస్తున్న తమ సొంత నెత్తుటి మహాప్రవాహాలలోనే కాళ్లు జారి కూరుకుపోయాయి!
శ్లోకము 11
ఖడ్గనిభిన్నమూర్ధానో నిపతన్తోఽపి వాజినః |
ప్రథమం పాతయామాసురసినా దారితానరీన్ || 11 ||
తాత్పర్యము:
కత్తుల వేటుకు తలలు తెగి నేలకూలుతున్న గుర్రాలు సైతం — తాము కిందపడకముందే, తమపైనున్న యోధులు ఖడ్గాలతో చీల్చివేసిన శత్రువులను మొదట నేలకూల్చి, ఆ తర్వాతే తాము నేలకొరిగాయి!
శ్లోకము 12
వీరాణాం శస్త్రభిన్నానాం శిరాంసి నిపతన్త్యపి |
అధావన్దన్తదష్టోష్ఠభీషణాన్యరిషు క్రుధా || 12 ||
తాత్పర్యము:
ఆయుధాల తాకిడికి మొండెం నుండి తెగి నేలపడుతున్న వీరుల తలలు సైతం — పళ్లబిగువున పెదవులను కొరుకుతూ, భయంకర క్రోధంతో శత్రువుల వైపు పరుగులెత్తుతున్నట్లుగా దూసుకుపోయాయి!
శ్లోకము 13
శిరాంసి వరయోధానామర్ధచన్ద్రహృతান্যపి |
ఆదదానా భృశం పాదైః శ్యేనా వ్యానశిరే దిశః || 13 ||
తాత్పర్యము:
అర్ధచంద్రాకార బాణాల దెబ్బకు తెగిపడిన ఉత్తమ యోధుల శిరస్సులను గ్రద్దలు (శ్యేనాలు) తమ వాడియైన కాళ్లతో ఒడిసిపట్టుకుని, ఆకాశంలో దిక్కుదిక్కులకూ ఎగిరిపోయాయి.
శ్లోకము 14
ఉత్క్షిప్తా అపి హస్తీన్ద్రైః కోపనైః పత్తయః కరైః |
తే రిపూనహనన్ఖడ్గపాతైః ఖస్య పురః ప్రభోః || 14 ||
తాత్పర్యము:
కోపించిన ఏనుగులు తొండాలతో పైకి విసిరికొట్టినప్పటికీ, ఆ కాలిబంట్లు ఆకాశంలో ఎగురుతూనే — ఎదురుగా కనిపిస్తున్న శత్రువులపై కత్తులతో వేట్లువేసి సంహరిస్తూ తమ ప్రభుభక్తిని చాటారు!
శ్లోకము 15
ఉత్క్షిప్య కరిభిర్వ్యోమ్ని ముక్తానాం యోధినాం దివి |
ప్రాపి భూమౌ వినిపాతాత్ప్రాగ్జీవాత్మభిర్దివ్యాఙ్గనాకణ్ఠపరిగ్రహః || 15 ||
తాత్పర్యము:
ఏనుగులు గాల్లోకి విసిరిన యోధుల దేహాలు ఇంకా నేలపై పడకముందే — వారి జీవాత్మలు స్వర్గాన్ని చేరుకుని, అప్పుడే ఎదురొచ్చిన అప్సరసల ఆలింగన సుఖాన్ని పొందాయి!
శ్లోకము 16
క్రుద్ధస్య దన్తినః పత్తిర్జిఘృక్షోరసినా కరమ్ |
నిర్భిద్య దన్తముసలాన్యారురోహ జిఘాంసయా || 16 ||
తాత్పర్యము:
తనను పట్టుకోవడానికి వచ్చిన మదపుటేనుగు తొండాన్ని ఒక కాలిబంటు కత్తితో నరికివేశాడు; ఆపై ఆ ఏనుగును చంపాలనే పట్టుదలతో దాని రోకళ్ల వంటి దంతాలను పట్టుకుని పైకి ఎక్కాడు!
శ్లోకము 17
ఖడ్గేనామూలతో హత్వా దన్తినోఽఙ్ఘ్రిచతుష్టయమ్ |
ప్రపతిష్ణోః ప్రవిష్టోఽపి పదాతిర్నిరగాద్ధ్రుతమ్ || 17 ||
తాత్పర్యము:
ఒక సాహసికుడైన సైనికుడు ఖడ్గంతో ఏనుగు నాలుగు కాళ్లనూ మొదలంటా నరికేశాడు; అది కుప్పకూలుతుండగా దాని పొట్ట కిందనుండి మెరుపువేగంతో దూరి సురక్షితంగా బయటకు వచ్చాడు!
శ్లోకము 18
కరేణ కరిణా వీరః సుగృహీతోఽపి కోపినా |
అసినాసూఞ్జహారాశు తస్యైవ స్వయమక్షతః || 18 ||
తాత్పర్యము:
కోపించిన ఏనుగు తొండంతో తనను గట్టిగా బంధించినప్పటికీ — ఆ శూరవీరుడు ఏమాత్రం గాయపడకుండా, తన చేతిలోని కత్తితో ఆ ఏనుగు తొండాన్ని, కంఠాన్ని నరికి దాని ప్రాణాలను తీశాడు!
శ్లోకము 19
తురఙ్గీ తురగారూఢం ప్రాసేనాహత్య వక్షసి |
పతతస్తస్య నాజ్ఞాసీత్ప్రాసఘాతం స్వకే హృది || 19 ||
తాత్పర్యము:
ఒక రౌతు ఎదురుగా గుర్రంపైనున్న శత్రువు గుండెల్లోకి ఈటెను (ప్రాసమును) బలంగా దించాడు; ఆ శత్రువు కూడా అదే క్షణంలో తన గుండెల్లోకి ఈటెను గుచ్చాడన్న విషయాన్ని సైతం విజయోన్మాదంలో అతడు గమనించలేకపోయాడు!
శ్లోకము 20
తురఙ్గసాదినం శస్త్రహృతప్రాణం గతం భువి |
ఆనాఢ్యోఽపి మహావాజీ నాత్రాసన్నయనోఽత్యజత్ || 20 ||
తాత్పర్యము:
శత్రువుల ఆయుధాల దెబ్బకు ప్రాణాలు కోల్పోయి నేలకొరిగిన తన రౌతును విడిచిపెట్టడానికి ఆ ఉత్తమాశ్వం ఇష్టపడలేదు; భయంతో కళ్లు తిరగకుండా ఆ స్వామిభక్తి గల గుఱ్ఱం శవమైన తన యజమాని ప్రక్కనే రక్షణగా నిలబడిపోయింది!
శ్లోకము 21
ద్విషా ప్రాసహృతప్రాణో వాజిపృష్ఠదృఢాసనః |
హస్తోద్ధృతమహాపాసో భటో జీవన్నివాభ్రమత్ || 21 ||
తాత్పర్యము:
శత్రువు విసిరిన ఈటె గుండెల్లో దిగబడి ప్రాణాలు పోయినప్పటికీ — గుర్రం వీపుపై గట్టిగా కూర్చుని, చేతిలో పెద్ద ఉరితాడును (పాశాన్ని) పట్టుకుని ఉన్న ఆ శవమైన వీరుడు బతికే ఉన్నాడా అన్నట్లుగా ఆ గుర్రంతో పాటే రణరంగంలో తిరిగాడు!
శ్లోకము 22
ఖడ్గేన శితధారేణ భిన్నోఽపి రిపుణాశ్వగః |
నామూర్చ్ఛత్కోపతో హన్తుమియేష చ పతన్నపి || 22 ||
తాత్పర్యము:
శత్రువు పదునైన కత్తివేటుకు శరీరం చీలిపోయినప్పటికీ ఆ గుర్రపురౌతు మూర్ఛపోలేదు; నేలకూలుతూ కూడా తీవ్ర క్రోధంతో శత్రువును సంహరించడానికే కత్తిని ఝళిపించాడు!
శ్లోకము 23
రథినో రథిభిర్బాణైర్హతప్రాణా దృఢాసనాః |
కృతకార్ముకసంధానాః సప్రాణా ఇవ మేనిరే || 23 ||
తాత్పర్యము:
ఎదుటి రథికుల బాణాల దెబ్బకు రథంపైనే ప్రాణాలు కోల్పోయిన వీరులు — వింటిపై బాణాన్ని సంధించిన భంగిమలోనే స్థిరంగా నిలబడి ఉండటం చూసి, శత్రువులు వారు ఇంకా బతికే ఉన్నారని భ్రమపడ్డారు!
శ్లోకము 24
మిథోఽర్ధచన్ద్రనిహతమూర్ధానౌ రుషితౌ రుషా |
ఖేచరౌ భువి నృత్యన్తౌ స్వకబన్ధావపశ్యతామ్ || 24 ||
తాత్పర్యము:
ఒకరి అర్ధచంద్ర బాణాల దెబ్బకు మరొకరి తలలు తెగిపోయిన ఇద్దరు వీరులు — తక్షణమే వీరస్వర్గాన్ని చేరుకుని దేవతలయ్యారు (ఖేచరులయ్యారు); ఆకాశం నుండి ఆశ్చర్యంతో చూస్తూ నేలపై తలలు లేకుండా నాట్యం చేస్తున్న తమ సొంత మొండాలను (కబంధాలను) చూసి పరవశించారు!
శ్లోకము 25
పత్తిః పదాతిం రథినం రథేశస్తురఙ్గసాదీ తురగాధిరూఢమ్ |
యన్తా గజస్యాభ్యపతద్గజస్థం తుల్యప్రతిద్వన్ద్వి బభూవ యుద్ధమ్ || 25 ||
తాత్పర్యము:
కాలిబంటు కాలిబంటుపై, రథికుడు రథికునిపై, గుర్రపు రౌతు రౌతుపై, ఏనుగు మావటీడు మావటీనిపై విరుచుకుపడ్డారు; ఆ విధంగా సమానమైన బలశాలుల మధ్య అత్యంత ధర్మబద్ధమైన ద్వంద్వయుద్ధం సాగింది.
శ్లోకము 26
ఉత్థాపితః సంయతి రేణురశ్వైః సాన్ద్రీకృతః స్యన్దనవంశచక్రైః |
విస్తారితః కుఞ్జరకర్ణతాలైర్నేత్రక్రమేణోపరురోధ సూర్యమ్ || 26 ||
తాత్పర్యము:
అశ్వాల డెక్కల చేత లేపబడి, రథచక్రాల రాపిడి చేత దట్టమై, ఏనుగుల చెవుల విసురుల చేత నలుదిక్కులా వ్యాపించిన రణధూళి — క్రమంగా సమస్త దిగంతాలనూ కప్పివేసి ఆకాశ సూర్యుణ్ణి సైతం కనబడకుండా మూసివేసింది!
శ్లోకము 27
రథో రథాఙ్గధ్వనినా విజజ్ఞే విలోలఘణ్టాక్వణితేన నాగః |
స్వభర్తృనామగ్రహణాద్బభూవ సాన్ద్రే రజస్యాత్మపరావబోధః || 27 ||
తాత్పర్యము:
కన్నుపొడుచుకున్నా కానరాని ఆ దట్టమైన ధూళాంధకారంలో — చక్రాల ధ్వనిని బట్టి రథాన్ని, గంటల సవ్వడిని బట్టి ఏనుగును గుర్తించారు; ఇక "నేను ఫలానా రాజు సేవకుడను" అని తమ ప్రభువుల పేర్లను గట్టిగా అరవడం ద్వారా మాత్రమే వీరులు తమవారినో, శత్రువులనో పోల్చుకోగలిగారు!
శ్లోకము 28
ఆవృణ్వతో లోచనమార్గమాజౌ రజోఽన్ధకారస్య విజృమ్భితస్య |
శస్త్రక్షతాశ్వద్విపవీరజన్మా బాలారుణోఽభూద్రుధిరప్రవాహః || 28 ||
తాత్పర్యము:
యుద్ధంలో కంటిచూపును మూసివేసిన రణధూళి అనే కటిక చీకటిని చీల్చడానికా అన్నట్లు — బాణాల దెబ్బలకు తెగిన అశ్వాలు, ఏనుగులు, యోధుల శరీరాల నుండి వెల్లువెత్తిన రక్తప్రవాహమే ఉదయసూర్యుని (బాలారుణుని) ఎర్రని కాంతిలా భాసించింది!
శ్లోకము 29
ఛిన్నమూలః క్షతజేన రేణుస్తస్యోపరిష్టాత్పవనావధూతః |
శేషస్య హుతాశనస్య పూర్వోత్థితో ధూమ ఇవాబభాసే || 29 ||
తాత్పర్యము:
నేలపై కారిన రక్తధారల వల్ల తడిసి కింద ధూళి అణగిపోగా, పైన గాలికి ఎగురుతున్న మిగిలిన రణధూళి — నేల రక్తమనే నిప్పును కప్పివేస్తూ పైకిలేచే ఆదిశేషుని ముఖాగ్రపు పొగలాగా ఆకాశంలో ప్రకాశించింది!
శ్లోకము 30
ఆధోరణానాం గజసంనిపాతే శిరాంసి చక్రైర్నిశితైః క్షురాగ్రైః |
హృతాన్యపి శ్యేననఖాగ్రకోటివ్యాసక్తకేశాని చిరేణ పేతుః || 30 ||
తాత్పర్యము:
ఏనుగుల పోరాటంలో వాడియైన చక్రాయుధాలతో తెగిపడిన మావటీల తలలు కిందపడకముందే — ఆకాశంలో తిరిగే గ్రద్దలు ఆ శిరోజాలను తమ వాడియైన గోళ్లతో పట్టుకుని చాలాసేపు గాల్లోనే ఉంచడం వలన అవి ఎంతో ఆలస్యంగా నేలరాలాయి!
శ్లోకము 31
తనుత్యజాం వర్మభృతాం వికోశైర్వహత్సు దన్తేష్వసిభిః పతద్భిః |
ఉద్యన్తమగ్నిం శమయాంబభూవుర్గజా వివిగ్నాః కరశీకరేణ || 31 ||
తాత్పర్యము:
వీరులు విసిరిన కత్తులు ఏనుగుల దంతాలపై బలంగా తగిలినప్పుడు పెద్దపెట్టున నిప్పురవ్వలు లేచాయి; ఆ వేడికి భయపడిన ఆ ఏనుగులు తమ తొండాలలోని నీటితుంపరలను చల్లుకుంటూ ఆ నిప్పులను చల్లార్చుకున్నాయి!
శ్లోకము 32
శిలీముఖోత్కృత్తశిరఃఫలాఢ్యా చ్యుతైః శిరస్త్రైశ్చషకోత్తరేవ |
రణక్షితిః శోణితమద్యకుల్యా రరాజ మృత్యోరివ పానభూమిః || 32 ||
విశేషాలు:
బాణాలు (శిలీముఖాలు) కోసిన తలలే పండ్లు; పగిలిన శిరస్త్రాణాలే (హెల్మెట్లు) పాత్రలు (చషకాలు); నెత్తుటి ఏరులే మదిర; రణభూమియే యమధర్మరాజు మద్యపాన విలాసశాల!
తాత్పర్యము:
బాణాల తాకిడికి తెగిపడిన శిరస్సులనే పండ్లతోను, రాలిపడిన శిరస్త్రాణాలనే మద్యపాన పాత్రలతోను, రక్తపు కాల్వలనే మద్యప్రవాహాలతోను నిండిన ఆ భయంకర రణభూమి — సాక్షాత్తు యమధర్మరాజు మద్యం సేవించే విలాస మందిరం వలె భీతావహంగా విలసిల్లింది!
శ్లోకము 33
కేచిద్గదాః కేఽపి సచాపబాణానన్యే కృపాణీమపరే చ శూలమ్ |
శక్త్యష్టిమన్యే ముసలం పరే చ ప్రోత్తానహస్తాః పరినర్తయన్తి || 33 ||
తాత్పర్యము:
చేతులు పైకెత్తి కొందరు గదలను, కొందరు విల్లంబులను, కొందరు కత్తులను, మరికొందరు శూలాలను, కొందరు శక్త్యాయుధాలను, ఇంకొందరు రోకళ్ల వంటి ముసలాలను రణరంగంలో గిరగిరా తిప్పుతూ భయంకర యుద్ధతాండవం చేశారు!
శ్లోకము 34
సరోషయుద్ధాఙ్గనమధ్యధావన్మత్తద్విపానామధికోత్సుకానామ్ |
పాదాభిఘాతాభిహతాః పతన్తి రథాశ్చ యోధాశ్చ తురఙ్గమాశ్చ || 34 ||
తాత్పర్యము:
రోషావేశంతో రణరంగంలో వేగంగా పరుగెత్తే మదపుటేనుగుల కాళ్ల తాకిడికి — రథాలు నుగ్గునుగ్గయ్యాయి; అశ్వాలు తెగిపడ్డాయి; శూరయోధులు నేలమట్టమై రక్తసిక్తులయ్యారు!
శ్లోకము 35
రంభాతరూనుద్ధతవాతపూరా యథా తథా వారణయూథనాథాః |
సఙ్గ్రామభూమౌ వినిపాతయన్తి రథాంశ్చ యోధాంశ్చ తురఙ్గమాంశ్చ || 35 ||
తాత్పర్యము:
ప్రచండ తుఫాను గాలులు అరటిచెట్లను కూల్చివేసినట్లుగా — ఆ గజరాజులు రణభూమిలో రథాలను, యోధులను, గుఱ్ఱాలను అవలీలగా పెకిలించి నేలకేసి కొట్టాయి!
శ్లోకము 36
పరస్పరేణ క్షతయోః ప్రహారైరుత్క్రాన్తవాయ్వోః సమకాలమేవ |
అమర్త్యభావేఽపి కయోశ్చిదాసీదేకాప్సరఃప్రార్థితయోర్వివాదః || 36 ||
విశేషాలు:
పరస్పర ఖడ్గఘాతాలతో ఒకే క్షణంలో మరణించి దేవతలైన ఇద్దరు వీరులు — ఒకే అప్సరసను చేపట్టాలనే కోరికతో స్వర్గంలో కూడా యుద్ధం మొదలుపెట్టారని చమత్కారం!
తాత్పర్యము:
ఒకరి వేటుకు మరొకరు ఏకకాలంలో నేలకూలి స్వర్గానికి వెళ్లిన ఇద్దరు వీరులు — అక్కడ తమను వరించడానికి వచ్చిన ఒకే ఒక్క అప్సరస కోసం, దేవతలైన తర్వాత కూడా తమ వైరంతో మళ్లీ గొడవపడటం మొదలుపెట్టారు!
శ్లోకము 37
మహాస్వనః సైన్యవిమర్దసంభవః కర్ణాన్తమూలంకషతాముపేయివాన్ |
పయోనిధేః క్షుబ్ధతరస్య మన్థతో బభూవ భూమ్నా భవనోదరంభరిః || 37 ||
తాత్పర్యము:
సైన్యాల పరస్పర రాపిడి వలన పుట్టిన ఆ భీకర ధ్వని చెవుల తుంపరలను బ్రద్దలు చేస్తూ — అమృత మథన సమయంలో క్షోభించిన క్షీరసముద్ర ఘోషలా ముల్లోకాల గర్భాన్నీ దద్దరిల్లజేసింది!
శ్లోకము 38
మహాగజానాం గురుబృంహితైః శతైః సుహేషితైర్ఘోరతరైశ్చ వాజినామ్ |
ఘనై రథానాం చలచణ్డచీత్కృతైస్తిరోహితోఽభూత్పటహస్య నిఃస్వనః || 38 ||
తాత్పర్యము:
మదపుటేనుగుల వందలాది ఘీంకారాల ముందు, అశ్వాల భీకర సకిలింపుల ముందు, వేగంగా దూకే రథచక్రాల కీచుశబ్దాల ముందు — పెద్దపెట్టున మ్రోగే యుద్ధడప్పుల (పటహముల) చప్పుళ్లు సైతం పూర్తిగా అణగిపోయి వినబడకుండా పోయాయి!
శ్లోకము 39
ఘనైర్విలోక్య స్థగితార్కమణ్డలైశ్చమూరుజోభిర్నిచితం నభస్తలమ్ |
అయాయి హంసైరభిమానసం ఘనభ్రమేణ సానన్దమనర్తి కేకిభిః || 39 ||
తాత్పర్యము:
సూర్యుణ్ణి కప్పివేసిన ఆ రణధూళిని చూసి నల్లని వర్షమేఘాలని భ్రమించి — హంసలు వర్షాకాలం వచ్చిందనుకుని మానస సరోవరానికి ఎగిరిపోయాయి; నెమళ్లు వర్షం కురుస్తుందనే ఆనందంతో పురివిప్పి నాట్యం చేశాయి!
శ్లోకము 40
విలోక్య ధూలీపటలైర్భృశం భృతం ద్యావాపృథివ్యోరలమన్తరం మహత్ |
కిమూర్ధ్వతోఽధః కిమధస్త ఊర్ధ్వతో రజోఽభ్యుపైతీతి జనైరతర్క్యత || 40 ||
తాత్పర్యము:
భూమ్యాకాశాల మధ్య అంతరాళమంతా దట్టమైన ధూళితో నిండిపోవడాన్ని చూసి — "ధూళి భూమినుండి ఆకాశానికి వెళ్తోందా, లేక ఆకాశంనుండే భూమిపైకి వర్షిస్తోందా?" అని ప్రజలు విస్మయంతో తర్కించుకున్నారు!
శ్లోకము 41
నోర్ధ్వం న చాధో న పురో న పృష్ఠతో న పార్శ్వతోఽభూత్ఖలు చక్షుషో గతిః |
భూమ్యగ్రభేద్యైః పృత నారజోభారైః సునిర్భరం ప్రాణిగణస్య సర్వతః || 41 ||
తాత్పర్యము:
సూదితో గ్రుచ్చినా పొడవలేనంత దట్టమైన ఆ రణధూళి తెరల వలన — పైకిగానీ, కిందకుగానీ, ముందుకుగానీ, వెనుకకుగానీ, పక్కలకుగానీ కంటిచూపు ఏమాత్రం సాగక సమస్త ప్రాణికోటి గుడ్డిదైపోయింది!
శ్లోకము 42
ఉద్దామదానద్విపబృంహితైః శతైర్నితాన్తముత్తుఙ్గతురఙ్గహేషితైః |
చలద్ధ్వజస్యన్దననేమినిఃస్వనైరభూన్నిరుచ్ఛ్వాసమథాకులం నభః || 42 ||
తాత్పర్యము:
మదగజాల ఘీంకారాలు, గుర్రాల సకిలింపులు, రథచక్రాల కదలికల భీకర ధ్వనులతో నిండిపోయిన ఆకాశం — ఊపిరి పీల్చుకోవడానికి కూడా సందులేనంతగా ఉక్కిరిబిక్కిరై క్షోభించిపోయింది!
శ్లోకము 43
మహాగజానాం గురుభిస్తు గర్జితైర్విలోలఘణ్టారసితై రణోజ్జ్వలైః |
వీరప్రభేదైః ప్రమదప్రమేదురైర్వాచాలతామాదధిరేతరాం దిశః || 43 ||
తాత్పర్యము:
ఏనుగుల గర్జనలు, వాటి మెడలోని గంటల ధ్వనులు, వీరుల ఉత్సాహపూరిత రణహుంకారాలు కలిసిపోయి — దిక్కులన్నీ పెద్దపెట్టున మాటలు నేర్చి అరుస్తున్నాయా అన్నట్లుగా ప్రతిధ్వనించాయి!
శ్లోకము 44
దన్తీన్ద్రదానామ్బుధివారితీచిభిః సద్యోఽపి నద్యో బహు తాః పుపూరిరే |
ధరారజోభిస్తురగక్షతైర్భృతం వాః పఙ్కతామేత్య రజస్వలీకృతమ్ || 44 ||
తాత్పర్యము:
గజరాజుల మదజల ప్రవాహాల వలన ఎండిపోయిన నదులన్నీ మళ్లీ నిండాయి; కానీ అశ్వాల డెక్కలతో పైకిలేచిన రణధూళి ఆ నీటిలో పడటంతో ఆ నదీజలాలన్నీ బురదమయమై మలినమైపోయాయి!
శ్లోకము 45
నిమ్నప్రదేశాః స్థలతాముపాగమన్निम्నత్వముచ్చైరపి సర్వతః స్థలమ్ |
తురఙ్గమాణాం ప్రజతాం ఖురైః క్షితీ రథైర్గజేన్ద్రైః పరితః సమీకృతా || 45 ||
తాత్పర్యము:
పల్లపు ప్రదేశాలన్నీ నేలమట్టమయ్యాయి; ఎత్తైన గుట్టలన్నీ లోయలయ్యాయి; వేలకొద్దీ గుఱ్ఱాల డెక్కల తాకిడికి, రథాల చక్రాలకు, ఏనుగుల పాదఘాతాలకు ఈ సమస్త భూతలమంతా ఎగుడుదిగుడులు లేకుండా ఒకే సమతలంగా మారిపోయింది!
శ్లోకము 46
నభోదిగన్తప్రతిఘోషభీషణైర్మహామహీభృత్తటదారణోల్బణైః |
పయోధినిర్ధూననకేలిభిర్జగద్బభూవ భేరీస్వనితైః సమాకులమ్ || 46 ||
తాత్పర్యము:
ఆకాశంలోను, దిగంతాలలోను భీకరంగా ప్రతిధ్వనిస్తూ, కులపర్వతాల శిఖరాలను సైతం బ్రద్దలు చేస్తూ, సముద్రపు అలలను క్షోభింపజేస్తూ మ్రోగిన ఆ ప్రచండ రణభేరీల నాదాలకు సమస్త జగత్తూ అల్లకల్లోలమై భయకంపితులైంది!
No comments:
Post a Comment