శ్లోకము 52
ఏతాః సంప్రతి గర్భగౌరవభరాద్రాజ్ఞోఽవరోధాఙ్గనాః
కాన్తారేషు పలాయితుం బత కథం పద్భ్యాం భవేయుః క్షమాః |
ఇత్థం చేతసి సంవిభావ్య సదయం వైకుణ్ఠకణ్ఠీరవ
త్వన్నాదావలిభిః సఖీభిరివ కిం తద్గర్భపాతః కృతః || 52 ||
తాత్పర్యము:
ఓ వైకుంఠకంణ్ఠీరవా (నరసింహరాజా)! నీ శత్రువుల అంతఃపుర స్త్రీలు నిండు గర్భభారంతో అడవులలో కాలినడకన పారిపోవడానికి ఎలా సమర్థులవుతారు అని నీవు దయతో ఆలోచించావు
! అందుకే నీ భయంకర రణనాదాలనే వారి చెలికత్తెలుగా పంపగా, ఆ సింహనాదాల భీతితో వారికి గర్భస్రావమై, కడుపుభారం తగ్గి వారు సులభంగా అడవుల్లోకి పారిపోయేలా నీ నాదాలు సహాయపడ్డాయా అన్నట్లుగా ఉంది !
శ్లోకము 53
స్నాతస్త్వద్రిపురక్తపాథసి యశోధౌతామ్బరం ధారయ-
న్లక్ష్మీశ త్వదరాతివక్త్రకమలైర్భూదేవతాం పూజయన్ |
జుహ్వచ్చైతదసూన్ప్రకోపదహనే యుష్మత్ప్రతాపోదయః
శత్రుచ్ఛత్రధరార్థదర్పయశసాం ప్రాణాహుతీరాదదే || 53 ||
తాత్పర్యము:
ఓ లక్ష్మీనాథా (నరసింహ నృపాలా)! నీ ప్రతాపమనే యాజ్ఞికుడు శత్రువుల రక్తమనే జలంలో స్నానమాచరించి, నీ కీర్తి అనే స్వచ్ఛమైన తెల్లని వస్త్రాన్ని ధరించి, శత్రువుల ముఖపద్మాలతో భూదేవతను పూజిస్తూ, వారి ప్రాణాలను తన క్రోధాగ్నిలో హోమం చేస్తూ — శత్రురాజుల ఛత్రములను, ధనమును, గర్వమును, కీర్తినంతటినీ ప్రాణాహుతులుగా స్వీకరించాడు
.
శ్లోకము 54
కీర్తిః శ్రీనరసింహ తే త్రిపథగా తత్రోదితం కైరవం
చాన్ద్రం మణ్డలమత్ర నీలమివ యత్తద్భృఙ్గవృన్దం కిము |
యద్వా త్వద్దలితారివృన్దతరుణీచిత్తేన్ధనాగ్నేః స్థలం
చన్ద్రస్తత్ర విభాతి నీలమివ యమః స మన్యామహే || 54 ||
తాత్పర్యము:
ఓ శ్రీనరసింహా! నీ కీర్తి ఆకాశగంగ వంటిది
. అందులో వికసించిన తెల్లకలువ చంద్రమండలం కాగా, ఆ చంద్రునిలోని నల్లని మచ్చ ఆ కలువపై వాలిన తుమ్మెదల గుంపా ? లేక నీ చేతిలో హతమైన శత్రువుల భార్యల హృదయాలనే సమిధలను దహించే విరహాగ్నిపొగ చేత నల్లబడిన ప్రాంతంగా ఆ మచ్చ కనిపిస్తోందా అని మేము భావిస్తున్నాము .
శ్లోకము 55
అన్తర్విష్ణోస్త్రిలోకీ నివసతి ఫణినామీశ్వరే సోఽపి శేతే
సిన్ధోః సోఽప్యేకదేశే తమపి చులుకయాం కుమ్భయోనిశ్చకార |
ధత్తే ఖద్యోతలీలామయమపి నభసి శ్రీనృసింహక్షితీన్ద్ర
త్వత్కీర్తేః కర్ణనీలోత్పలమిదమపి చ ప్రేక్షణీయం విభాతి || 55 ||
విశేషాలు:
కుంభయోనిః = అగస్త్య మహర్షి
. ఖద్యోతలీలామ్ = ఆకాశంలో చిన్న మిణుగురు పురుగు వంటి స్థితి
.
తాత్పర్యము:
ముల్లోకాలూ విష్ణువు ఉదరంలో ఉన్నాయి; ఆ విష్ణువు ఆదిశేషునిపై శయనిస్తున్నాడు; ఆదిశేషుడు సముద్రంలో ఒక మూల ఉన్నాడు; ఆ సముద్రాన్ని అగస్త్యుడు దోసిలితో తాగేశాడు; ఆ అగస్త్యుడు ఆకాశంలో ఒక చిన్న మిణుగురు పురుగులా ఉన్నాడు
! అటువంటి ఆకాశం సైతం, ఓ నరసింహరాజా, దిగంగనలు ధరించిన నీ కీర్తికాంత యొక్క చెవిలోని నీలోత్పలం (నల్లకలువ) వలె నీ కీర్తిధవళిమ ముందు అత్యంత అల్పమై విభాసిల్లుతోంది !
శ్లోకము 56
నృత్యద్భర్గాట్టహాసచయసహచరైస్తావకీనైర్యశోభి-
ర్ధావాల్యం నీయమానే త్రిజగతి పరితః శ్రీనృసింహక్షితీన్ద్ర |
నో చేన్నాభీకమలపరిమలప్రౌఢిమాసాదయిష్యద్-
దేవానాం నాభవిష్యత్కథమపి కమలాకాముకస్యావబోధః || 56 ||
విశేషాలు:
భర్గాట్టహాసచయ = పరమశివుని తాండవ అట్టహాసపు ధవళకాంతులు
.
తాత్పర్యము:
తాండవమాడే శివుని అట్టహాసకాంతుల వంటి నీ తెల్లని కీర్తిచేత ముల్లోకాలూ పరిపూర్ణ శ్వేతవర్ణాన్ని పొందినప్పుడు — ఓ నరసింహరాజా! పాలకడలిలో శయనించిన విష్ణుమూర్తికి తన నాభికమలపు అద్భుత పరిమళం గనుక సోకకపోయి ఉంటే, దేవతలకు ఆయనను మేల్కొల్పడం ఏ విధంగానూ సాధ్యమయ్యేది కాదు (అంతటా నీ కీర్తిధవళిమ అలముకోవడం వల్ల పగలేదో రాత్రేదో విష్ణువుకు తెలిసేది కాదు, కేవలం నాభిపద్మ సువాసనతోనే ఆయన మేల్కొన్నాడు)
!
శ్లోకము 57
శ్రీమద్వైకుణ్ఠకణ్ఠీరవ తవ నినదాకర్ణనత్రాసధావ-
చ్ఛక్రేభోద్భిన్నగణ్డస్థలవిగలితస్వచ్ఛముక్తామణీనామ్ |
మాలా తారావలీయం విలసతి చ పతద్దానపాథఃపయోధి-
శ్చేత్కస్యా ను తారావలిరథ లవణః సాగరోఽసౌ కుతస్త్యః || 57 ||
తాత్పర్యము:
ఓ వైకుంఠకంటీరవా (నరసింహరాజా)! నీ సింహనాదాన్ని విని భయంతో పరుగులెత్తిన ఐరావతం కొండలకు గుద్దుకుని కుంభస్థలం పగలగా రాలిన స్వచ్ఛమైన గజముత్యాల వరుసే ఆకాశంలోని నక్షత్రమాలలా ప్రకాశిస్తోంది; దానినుండి జాలువారిన మదజల ప్రవాహమే సముద్రమైంది
. లేకపోతే ఈ నక్షత్రాల వరుస ఎక్కడిది? ఆ సముద్రపు ఉప్పునీరు ఎక్కడిది ?
శ్లోకము 58
ద్విర్భావః పుష్పకేతోర్విబుధవిటపినాం పౌనరుక్త్యం వికల్ప-
శ్చిన్తారత్నస్య వీప్సా తపనతనుభువో వాసవస్య ద్విరుక్తిః |
ద్వైతం దేవస్య దైత్యాధిపమథనకలాకేలికారస్య కుర్వ-
న్నాసన్దం కోవిదానాం జగతి విజయతే శ్రీనృసింహక్షితీన్ద్రః || 58 ||
తాత్పర్యము:
మన్మథునికి రెండవ రూపంలాగా, కల్పవృక్షాలకు పునరావృత్తిలాగా, చింతామణికి మరొక ప్రత్యామ్నాయంలాగా, కర్ణుని దాతృత్వపు పునరుక్తిలాగా, దేవేంద్రునికి సరిజోడులాగా, రాక్షసాంతకుడైన నారాయణునికి సాక్షాత్ ద్వితీయ స్వరూపంలాగా పండితులకు పరమానందాన్ని కలిగిస్తూ శ్రీనృసింహ మహారాజు లోకంలో విజయవంతంగా విరాజిల్లుతున్నాడు
.
పరశురామః
శ్లోకము 59
ఆదర్శాయ శశాఙ్కమణ్డలమిదం హారాయ హేమాచలం
దీపాయ ద్యుమణిం మహీమివ కథం నో భిక్షవే దత్తవాన్ |
దిత్సాపల్లవితప్రమోదసలిలవ్యాకీర్ణనేత్రామ్బుజో
జానీమో భృగునన్దనస్తదఖిలం న ప్రాయశో దృష్టవాన్ || 59 ||
తాత్పర్యము:
పరశురాముడు యాచకుడైన కశ్యపునికి భూమినంతటినీ దానమిచ్చినట్లే — అద్దం కోసం చంద్రమండలాన్ని, హారం కోసం బంగారు మేరుపర్వతాన్ని, దీపం కోసం సూర్యుణ్ణి ఎందుకు దానమివ్వలేదు
? దానం చేయాలనే ఉత్సాహంతో ఆనందబాష్పాలు కళ్లనిండా కమ్ముకోవడంతో ఆయన దృష్టికి ఆ వస్తువులు కనబడలేదేమో, అందుకే వాటిని దానం చేయలేకపోయాడని మేము భావిస్తున్నాము !
శ్లోకము 60
గోత్రాచారవిచారపారగతయా వృద్ధాభిరాదిష్టయా
మాత్రా వస్తుషు తేషు తేషు పురతః ప్రస్తారితేషు క్రమాత్ |
అన్నప్రాశనవాసరే సరభసం వక్షోభరోత్సర్పిణా
యేనాత్తం ధనురీక్షితాశ్చ సపది క్షత్రావతంసా దిశః || 60 ||
తాత్పర్యము:
కుల సంప్రదాయాలను ఎరిగిన వృద్ధుల ఆజ్ఞానుసారం తల్లి రేణుకాదేవి అన్నప్రాశన నాడు రకరకాల వస్తువులను ముందర ఉంచగా — పరశురాముడు బాల్యంలోనే ప్రాకుతూ వెళ్లి విల్లును చేతబట్టాడు; తక్షణమే క్షత్రియ శిరోభూషణాలైన దిక్కులన్నీ భయంతో ఆయన వంక చూశాయి
!
శ్లోకము 61
తన్వన్తీ తిమిరద్యుతిం కృతవతీ ప్రత్యర్థిచక్రవ్యథా-
మేషా భార్గవ తావకీ విజయతే నిస్త్రింశధారా నిశా |
యుద్ధక్రుద్ధవిపక్షపక్షవిదలత్కుమ్భీన్ద్రకుమ్భస్థల-
భ్రశ్యన్మౌక్తికకైతవేన పరితస్తారావలీం వర్షతి || 61 ||
తాత్పర్యము:
ఓ భార్గవరామా! చీకటివంటి నల్లని కాంతిని విరజిమ్ముతూ, శత్రుసమూహానికి తీవ్రవ్యథను కలిగిస్తూ రాత్రివలె ఉన్న నీ ఖడ్గపు వాదర సర్వోత్కర్షతో జయిస్తోంది
; యుద్ధంలో మదగజాల కుంభస్థలాలను ఛేదించినప్పుడు రాలిన తెల్లని గజముత్యాల నెపంతో ఆ ఖడ్గపు రాత్రి నక్షత్రాల సమూహాన్ని నలుదెసలా వర్షిస్తోంది !
పాణ్డ్యః
శ్లోకము 62
రౌక్ష్యే తవాఙ్గణే సున్దర వీర పాణ్డ్య
మతఙ్గజాః శఙ్ఖలినో విభాన్తి |
ఆవాసదానాదరిభూపతీనా-
మాశాన్తశైలా ఇవ సాపరాధాః || 62 ||
తాత్పర్యము:
ఓ సుందర వీరపాండ్య రాజా! నీ విశాలమైన ప్రాంగణంలో సంచరించే తెల్లని గుర్తులు గల మదపుటేనుగులు — నీ శత్రురాజులకు తమ గుహలలో ఆశ్రయమిచ్చిన నేరానికి గాను, శిక్షను అనుభవించడానికి అపరాధులై నీ ప్రాంగణంలో బందీలుగా నిలిచిన దిగ్గజాలు, దిక్పర్వతాలా అన్నట్లుగా శోభిల్లుతున్నాయి
!
శ్లోకము 63
విన్ధ్యాద్రిః కరసాధనీ నిరుపమో రత్నాకరః కోశభృ-
త్సౌగన్ధీ మలయాచలః పరిచరాః సర్వేఽపి విద్యాధరాః |
విశ్వాశాపరిపూరణం వితరణం దేశోఽప్యహో దక్షిణః
పాణ్డ్యాఖణ్డల వీర పాణ్డ్య భవతః కిం కిం న లోకోత్తరమ్ || 63 ||
తాత్పర్యము:
వింధ్యపర్వతమే పన్నులను వసూలుచేసే సాధనం; సాటిలేని రత్నాకరమే ఖజానా; సుగంధభరితమైన మలయపర్వతమే పరిచారకుడు; సమస్త విద్యాధరులే సేవకులు; సకల లోకాల ఆశలను తీర్చే అపార దాతృత్వము; పాలించే రాజ్యమేమో ప్రసిద్ధ దక్షిణ దేశము
! ఓ పాండ్యచక్రవర్తీ! నీ వైభవంలో లోకోత్తరము కానిది ఏముంది ?
శ్లోకము 64
ఏతద్దన్తిబలైర్విలోక్య నిఖిలామాలిఙ్గితాఙ్గీం భువం
సంగ్రామాఙ్గణసీమ్ని జఙ్గమగిరిస్తోమభ్రమాధాయిభిః |
పృథ్వీన్ద్రః పృథురేతదుగ్రసమరప్రేక్షోపనమ్రామర-
శ్రేణీమధ్యచరః పురః క్షితిధరక్షేపాయ ధత్తే ధియమ్ || 64 ||
తాత్పర్యము:
రణరంగంలో సంచరించే పర్వతాల వలె భ్రమను కలిగించే నీ గజసైన్యాల చేత భూమండలమంతా ఆక్రమింపబడటం చూసి, ఆ భీకర యుద్ధాన్ని తిలకించడానికి దిగివచ్చిన దేవతల మధ్య తిరుగుతున్న పూర్వపు పృథు చక్రవర్తి — 'ఈ పర్వతాల వంటి ఏనుగులను కూడా పూర్వం పర్వతాలను పారద్రోలినట్లే బాణాలతో కొట్టి పారద్రోలాలా?' అని తన మనస్సులో యోచిస్తున్నాడు
!
పారసీకక్షితీశః
శ్లోకము 65
యదపి కటకయాత్రారోధి పాథోధినా తే
దిశి దిశి మమ పత్యా పారసీకక్షితీశ |
తదపి కురు వృథా నో జీవితే నితాన్తం
కథయతి బహుభార్యం నైకనారీవియోగః || 65 ||
తాత్పర్యము:
ఓ పారసీక క్షితీశా! సముద్రునిచేత నీ సైన్యాల దండయాత్ర అడ్డగింపబడినప్పటికీ, మా భర్త సమస్త దిక్కులలోనూ నిలిచి ఉన్నాడు
. కనుక నీవు వ్యర్థంగా ప్రాణత్యాగం చేయవద్దు; ఎందుకంటే ఎందరో స్త్రీల విరహవ్యథను చూస్తే నీవు అనేకమంది భార్యలు గల ఉత్తమ రసికుడవని లోకం చెబుతోంది కదా !
పృథ్వీరాజః
శ్లోకము 66
మన్దశ్చన్ద్రకిరీటపూజనరసే తృష్ణా న కృష్ణార్చనే
స్తమ్భః శమ్భునితమ్బినీప్రణతిషు వ్యగ్రో న ధాతుర్గృహే |
అస్మాకం పరమర్దినోఽస్తి వదనే న్యస్తేన సంరక్షితః
పృథ్వీరాజనరేశ్వరాదితి తృణం తత్పత్తనే పూజ్యతే || 66 ||
తాత్పర్యము:
శివపూజపై ఆసక్తి లేదు; విష్ణువును ఆరాధించాలనే కోరిక లేదు; పార్వతీదేవికి నమస్కరించడం లేదు; బ్రహ్మదేవుని గురించి ఆలోచనే లేదు
! ఎందుకంటే శత్రువులమైన మా ప్రాణాలను రక్షించినది కేవలం నోట్లో కరచుకున్న 'గడ్డిపరక' మాత్రమే (పృథ్వీరాజు ఎదుట గడ్డిపరకను నోట కరచుకుని శరణుజొచ్చి ప్రాణాలు దక్కించుకున్నాము) . అందుకే ఆ నగరంలో సకల దేవతల కంటే కూడా ఆ 'గడ్డిపరక'యే పరమ పవిత్రంగా పూజింపబడుతోంది !
బఙ్గాలిదాసః
శ్లోకము 67
కామన్తి నితమ్బినీషు ప్రాణన్తి బన్ధుషు విరోధిషు పాణ్డవన్తి
దేవ బఙ్గాలిదాస భవతః శుభనామవర్ణాః |
పఞ్చేషుపఞ్చవిశిఖన్తి ద్రుమన్తి కవిపణ్డితమణ్డలీషు || 67 ||
తాత్పర్యము:
ఓ బంగాళీదాస నరేంద్రా! నీ పవిత్ర నామమందలి అక్షరాలు — కాంతల యందు మన్మథుని ఐదు బాణాలై మోహాన్ని రేకెత్తిస్తున్నాయి; బంధువుల యందు ప్రాణప్రదమవుతున్నాయి; శత్రువుల యందు పాండవులవలె మృత్యుతుల్యమవుతున్నాయి; కవులు, పండితుల సభలలో కోరిన కోర్కెలు తీర్చే కల్పవృక్షాలై వర్ధిల్లుతున్నాయి
!
బల్లాలుః (బల్లాళః)
శ్లోకము 68
బల్లాళ క్షోణిపాల త్వదహితనగరే సంచరన్తీ కిరాతీ
కీర్ణాన్యాలోక్య రత్నాన్యురుతరఖదిరాఙ్గారశఙ్కాకులాఙ్గీ |
ముక్త్వా శ్రీఖణ్డఖణ్డం తదుపరి ముకులీభూతనేత్రా ధమన్తీ
శ్వాసామోదానుయాతైర్మధుకరనిక రైర్ధూమశఙ్కాం బిభర్తి || 68 ||
తాత్పర్యము:
ఓ బల్లాళ క్షోణిపాలా! నీ దండయాత్ర వల్ల నాశనమైన శత్రునగరంలో తిరుగుతున్న ఒక కిరాత స్త్రీ, వీధుల్లో పడివున్న ఎర్రరత్నాలను చూసి, అవి మండుతున్న తుమ్మనిప్పులని భ్రమపడింది
. చలి కాచుకోవడానికి ఆమె చందనపు చెక్కను దానిపై ఉంచి, కళ్లు మూసుకుని నోటితో ఊదసాగింది . ఆమె ముఖపు సుగంధ పరిమళానికి ఆకర్షింపబడి చుట్టూ ముసిరిన నల్లని తుమ్మెదల గుంపును చూసి — 'నిప్పులు రాజుకుని పొగ లేస్తోంది' అని మరింతగా భ్రమపడుతోంది !
బాఙ్గాలక్షోణిపాలః
శ్లోకము 69
ఆగ్నేయాస్త్రప్రవీణప్రబలమృగభటాః శత్రుసంక్షోభదక్షా
యస్య ప్రౌఢప్రతాపానలబహులశిఖాస్విన్ధనత్వం ప్రయాన్తి |
సోఽయం ప్రాచీపయోధిప్రహితకరతతీతూర్ణసంపూర్ణకోపో
బాఙ్గాలక్షోణిపాలస్త్రిభువనజనతాగీతకీర్తిప్రరోహః || 69 ||
తాత్పర్యము:
ఆగ్నేయాస్త్ర ప్రయోగంలో ఆరితేరిన శత్రుయోధులు సైతం ఎవరి ప్రచండ ప్రతాపాగ్ని జ్వాలలలో ఎండుకట్టెలై భస్మమైపోతారో; తూర్పు సముద్రపు తరంగహస్తాల చేత అపరిమిత సైన్యాలను నడిపించి శత్రువులపై ప్రకోపించేవాడో, ముల్లోకాల ప్రజలచేత గానం చేయబడిన కీర్తికాంతులు గలవాడో — ఆయనే ఈ బాంగాల మహీపాలుడు
!
బీసలః
శ్లోకము 70
ఆ విన్ధ్యాదా హిమాద్రోర్విరచితవిజయస్తీర్థయాత్రాప్రసఙ్గా-
దుహ్రీవేషు ప్రహర్షాన్నిృపతిషు వినమత్కన్ధరేషు ప్రపన్నః |
ఆర్యావర్తం యథార్థం పునరపి కృతవాన్మ్లేచ్ఛవిచ్ఛేదనాభి-
ర్దేవః శాకమ్భరీన్ద్రో జగతి విజయతే బీసలః క్షోణిపాలః || 70 ||
తాత్పర్యము:
వింధ్య పర్వతం మొదలుకుని హిమాలయాల వరకు తీర్థయాత్రా వ్యాజంతో సమస్త దిగ్విజయాన్ని సాధించినవాడు, వినమ్రులైన రాజులను ఆదరించి రక్షించినవాడు, మ్లేచ్ఛుల దండయాత్రలను సమూలంగా తిప్పికొట్టి సంహరించి ఈ దేశాన్ని మళ్లీ యథార్థమైన 'ఆర్యావర్తం'గా తీర్చిదిద్దినవాడు అయిన శాకంభరీపతి, బీసల నరేంద్రుడు లోకంలో విజయవంతంగా విరాజిల్లుతున్నాడు
!
భావసింహః
శ్లోకము 71
యస్యాగ్నిః కోపపుఞ్జే వసతి ఖురపుటే వాజినాం గన్ధవాహో
లక్ష్మీః సస్నేహదృష్టౌ కమఠకులమణేర్వాచి వాచామధీశా |
కౌక్షేయకాగ్రే క్షపితరిపుగణే కోపనోఽసౌ కృతాన్తః
కస్తం శ్రీభావసింహం ప్రబలమఖభుజామాశ్రయం నాశ్రయేత || 71 ||
తాత్పర్యము:
ఎవరి క్రోధంలో ప్రళయాగ్ని, ఎవరి అశ్వాల డెక్కలలో వాయువేగము, ఎవరి అనురాగ వీక్షణంలో లక్ష్మీదేవి, ఎవరి వాక్కులో సరస్వతీదేవి, శత్రువులను సంహరించే ఎవరి ఖడ్గాగ్రంలో సాక్షాత్తు యమధర్మరాజు నివసిస్తారో — దేవతలకు సైతం ఆశ్రయదాత అయిన అటువంటి శ్రీభావసింహ మహారాజును ఏ విద్వాంసుడు ఆశ్రయించకుండా ఉంటాడు
?
భీమః
శ్లోకము 72
రుధిరవిసరప్రసాధితకరాలకరవాలరుచిరభుజపరిఘః |
ఝటితి భ్రుకుటివిటఙ్కితలలాటపట్టో విభాతి నృపభీమః || 72 ||
తాత్పర్యము:
శత్రువుల రక్తప్రవాహాలతో తడిసిన భయంకరమైన ఖడ్గముతో శోభిల్లే పరిఘ వంటి దృఢమైన భుజదండము కలవాడు, యుద్ధరంగంలో కోపంతో ముడివడిన కనుబొమ్మలచేత దేదీప్యమానమైన విశాల ఫాలభాగము గలవాడైన భీమ మహారాజు సాక్షాత్తు రౌద్రమూర్తివలె విరాజిల్లుతున్నాడు
!
భైరవః
ధనాని విద్వత్కవిమణ్డలీషు పఞ్చేషుబాణానపి కామినీషు |వర్షన్తి వజ్రాణ్యరిధోరణీషు శ్రీభైరవక్షోణిమణేః కటాక్షాః || 73 ||
- తాత్పర్యము:శ్రీభైరవ భూపాలుని కటాక్ష వీక్షణములు ఆయా వర్గాలపై విభిన్న ఫలితాలను వర్షిస్తున్నాయి:విద్వాంసులు, కవుల సమూహాలపై అపార ధనసంపదలను వర్షిస్తున్నాయి; కామినీజనులపై మన్మథ బాణాలై విరహానురాగాలను కురిపిస్తున్నాయి; శత్రురాజుల సమూహాలపై పిడుగులు (వజ్రాయుధాలు) వలె పడి సర్వనాశనం చేస్తున్నాయి.
భోజః
త్వచ్చిత్తే భోజ నిర్వ్యాజం ద్వయం తృణకణాయతే |క్రోధే విరోధినాం సైన్యం ప్రసాదే కనకోచ్చయః || 74 ||
- తాత్పర్యము:ఓ భోజమహారాజా! నీ చిత్తంలో రెండు విషయాలు సహజంగా గడ్డిపోచతో సమానమైపోతాయి (తృణప్రాయంగా భావించబడతాయి):నీకు ఆగ్రహం వచ్చినప్పుడు శత్రువుల అపార సైన్యం గడ్డిపోచలా కనిపిస్తుంది; నీవు అనుగ్రహించి ప్రసన్నుడవైనప్పుడు సువర్ణరాశులు సైతం నీకు గడ్డిపరకలాగే అత్యల్పంగా తోచి యాచకులకు ధారబోయబడతాయి.
భోజ త్వద్దా నాంబోథౌ దరిద్రస్య నిమజ్జతః |న కోఽపి హి భుజాలమ్బం దత్తే మేఽభయదాయకమ్ || 75 ||
- తాత్పర్యము:ఓ భోజరాజా! నీవు వర్షించే అపరిమిత దానమనే మహాసముద్రంలో దరిద్రుడనైన నేను మునిగిపోతున్నాను; కానీ నా దారిద్ర్యాన్ని కాపాడటానికి ఎవరూ అభయమిస్తూ చేయూతనివ్వడం లేదు (అనగా నీ దానప్రవాహంలో నా దారిద్ర్యం పూర్తిగా మునిగి నశించిపోవడమే తప్ప, ఎవరూ దానిని రక్షించలేరని హాస్య గర్భిత ప్రశంస).
నిజానపి గజాన్భోజం దదానం ప్రేక్ష్య పార్వతీ |గజేన్ద్రవదనం పుత్రం రక్షత్యథ పునః పునః || 76 ||
- తాత్పర్యము:భోజమహారాజు తన వద్దనున్న శ్రేష్ఠమైన ఏనుగులన్నింటినీ లెక్కచేయకుండా దానమివ్వడం చూసి, సాక్షాత్తు పార్వతీదేవి — "ఎక్కడ ఈ భోజుడు ఏనుగు ముఖమున్న నా కుమారుడైన వినాయకుడిని కూడా దానం చేసేస్తాడో" అని భయపడి, గజాననుడిని పదేపదే తన ఒడిలోకి లాక్కుని దాచుకుంటోంది.
ప్రతాపభీత్యా భోజస్య తపనో మిత్రతామగాత్ |ఔర్వో వాడవతాం ధత్తే తడిత్క్షణికతాం శ్రితా || 77 ||
- విశేషాలు:
- తపనః మిత్రతామగాత్ = శ్లేష: సూర్యుడు పగటి కాలానికి పరిమితమయ్యాడు / భోజునితో మిత్రత్వాన్ని చేసుకున్నాడు.
- ఔర్వః = బడబాగ్ని సముద్రపు నీటిలో దాక్కుంది.
- తడిత్ = మెరుపు భయంతో క్షణకాలం మాత్రమే మెరిసి మాయమవుతోంది.
- తాత్పర్యము:భోజరాజు ప్రతాపాగ్నికి భయపడి — సూర్యుడు ఆయనతో స్నేహం చేసి మిత్రుడైపోయాడు; బడబాగ్ని సముద్రపు లోతుల్లో దాక్కుంది; మెరుపు తీగ భయంతో ఆకాశంలో క్షణమాత్రమే కనిపించి అంతర్ధానమవుతోంది.
భోజ త్వత్కీర్తికాన్తాయా నభోభాలస్థితం మహత్ |కస్తూరీతిలకం రాజన్గుణాగారం విరాజతే || 78 ||
- తాత్పర్యము:సకల గుణనిధివైన ఓ భోజరాజా! ఆకాశమంతటా వ్యాపించిన నీ స్వచ్ఛమైన ధవళ కీర్తి అనే కాంతకు, ఆకాశమనే విశాలమైన నొసటిపై భాసించే నల్లని మచ్చతో కూడిన చంద్రుడే అందమైన కస్తూరి తిలకంలా ప్రకాశిస్తున్నాడు.
అస్య శ్రీభోజరాజస్య ద్వయమేవ సుదుర్లభమ్ |శత్రూణాం శృఙ్ఖలైర్లోహం తామ్రం శాసనపత్రకైః || 79 ||
- తాత్పర్యము:శ్రీభోజమహారాజు రాజ్యంలో రెండు లోహాలు లభించడం అత్యంత అరుదైపోయింది:శత్రురాజులందరినీ బంధించడానికి సంకెళ్లు చేసి చేసి 'ఇనుము' దొరకకుండా పోయింది; యాచకులకు భూదానాలు చేసి శాసనాలు రాసిచ్చి రాసిచ్చి 'రాగి' (తామ్రం) అసలే దొరకడం లేదు.
ధారేశ త్వత్ప్రతాపేన పరాభూతస్త్విషాం పతిః |సువర్ణపాత్రవ్యాజేన దేవ త్వామేవ సేవతే || 80 ||
- విశేషాలు:
- త్విషాం పతిః = సూర్యుడు.
- సువర్ణపాత్రవ్యాజేన = బంగారు పూజాపాత్ర నెపంతో.
- తాత్పర్యము:ఓ ధారా నగరేశ్వరా! నీ ప్రచండ ప్రతాపానికి ఓడిపోయిన సూర్యభగవానుడు, నీ చేతిలోని బంగారు పూజాపాత్ర (సువర్ణపాత్ర) రూపం దాల్చి నిరంతరం నిన్నే సేవిస్తున్నాడు.
త్వద్యశోజలధౌ భోజ నిమజ్జనభయాదివ |సూర్యేన్దుబిమ్బమిషతో ధత్తే కుమ్భద్వయం నభః || 81 ||
- తాత్పర్యము:ఓ భోజరాజా! విశ్వమంతటా నిండిన నీ ధవళ కీర్తి అనే మహాసముద్రంలో ఎక్కడ మునిగిపోతానోనన్న భయంతో, ఆకాశము సూర్యచంద్రులనే రెండు కుండలను (తేలియాడే ఘటాలను) ఆసరాగా పట్టుకుని తేలుతోందా అన్నట్లుగా ఉంది.
శుక్తిద్వయపుటే భోజ యశోబ్ధౌ తవ రోదసీ |మన్యే తదుద్భవం ముక్తాఫలం శీతాంశుమణ్డలమ్ || 82 ||
- తాత్పర్యము:ఓ భోజరాజా! నీ కీర్తిసముద్రంలో ఈ భూమ్యాకాశాలే (రోదసి) రెండు ముత్యపుచిప్పలుగా మారాయి; ఆ రెండు చిప్పల మధ్య నుండి జన్మించిన స్వచ్ఛమైన దివ్య ముత్యమే ఈ పూర్ణచంద్రబింబమని నేను భావిస్తున్నాను.
అద్య ధారా సదాధారా సదాలమ్బా సరస్వతీ |పణ్డితా మణ్డితాః సర్వే భోజరాజే భువం గతే || 83 ||
- విశేషాలు:
- భోజుని మరణానంతరం చెప్పిన ప్రసిద్ధ చరమశ్లోకానికి ప్రతిరూపమైన ఆనంద శ్లోకమిది (భోజుడు భూమిని పాలిస్తున్న కాలపు వర్ణన).
- తాత్పర్యము:భోజమహారాజు ఈ భూమిపై రాజ్యమేలుతుండగా — ధారానగరం సదా ఆధారసహితమైంది; సరస్వతీదేవికి నిత్య ఆలంబన లభించింది; విద్వాంసులు, పండితులందరూ సకల సత్కారాలతో అలంకరింపబడ్డారు.
శ్రీభోజ సామ్యం తవ కల్పవృక్షః సదా వదాన్యోఽపి కథం ప్రయాతి |యతో భవద్దావసుపుష్టవిప్రహవ్యేన కుక్షింభరిరస్య భర్తా || 84 ||
- విశేషాలు:
- అస్య భర్తా = కల్పవృక్షానికి ప్రభువైన ఇంద్రుడు.
- తాత్పర్యము:ఓ శ్రీభోజరాజా! దేవలోకంలోని కల్పవృక్షం నిరంతరం కోరినవి ఇచ్చేదే అయినప్పటికీ, అది నీతో ఎలా సమానమవుతుంది? ఎందుకంటే, నీవు చేసే అపార దానాల వల్ల పుష్టిగా యజ్ఞాలు చేసే బ్రాహ్మణులు సమర్పించే హవిస్సులను తిని మాత్రమే ఆ కల్పవృక్షపు యజమానియైన ఇంద్రుడు కడుపు నింపుకుంటున్నాడు కదా!
భోజప్రతాపం తు విధాయ ధాత్రా శేషైర్నిరస్తైః పరమాణుభిః కిమ్ |హరేః కరేఽభూత్పవిరమ్బరే చ భానుః పయోధేరుదరే కృశానుః || 85 ||
- విశేషాలు:
- పవిః = ఇంద్రుని చేతిలోని వజ్రాయుధం.
- కృశానుః = సముద్రంలోని బడబాగ్ని.
- తాత్పర్యము:సృష్టికర్తయైన బ్రహ్మదేవుడు భోజరాజు యొక్క ప్రతాపాన్ని నిర్మించగా, ఇంకా ఏవైనా తేజోపరమాణువులు మిగిలిపోతే వాటితోనే ఇంద్రుని చేతిలోని వజ్రాయుధాన్ని, ఆకాశంలోని సూర్యుణ్ణి, సముద్రపు గర్భంలోని బడబాగ్నిని నిర్మించాడేమో! (భోజుని ప్రతాపమే వీటన్నింటికంటే మిన్న అని భావము).
భోజప్రతాపాగ్నిరపూర్వ ఏష జాగ్రతి భూభృత్కటకస్థలీషు |యస్మిన్ప్రవిష్టే రిపుపార్థివానాం తృణాని రోహన్తి గృహాఙ్గణేషు || 86 ||
- విశేషాలు:
- కటకస్థలీషు = పర్వత ప్రాంతాలు / సైనిక శిబిరాలు.
- గృహాలలో గడ్డి మొలుచుట = శత్రువులు ఇళ్లను విడిచి పారిపోవుట.
- తాత్పర్యము:భోజరాజు ప్రతాపాగ్ని అత్యంత విచిత్రమైనది! సాధారణ అగ్ని ప్రవేశిస్తే గడ్డి కాలిపోతుంది; కానీ ఈయన ప్రతాపాగ్ని సైన్యాల శిబిరాలలోకి ప్రవేశించగానే — శత్రురాజులు భయపడి ఇళ్లను వదిలి పారిపోవడం వల్ల వారి రాజభవనాల ప్రాంగణాలలో గడ్డి మొలుస్తోంది.
యథా యథా భోజయశో వివర్ధతే సితాం త్రిలోకీమివ కర్తుముద్యతమ్ |తథా తథా మే హృదయం విదూయతే ప్రియాలకాలీధవలత్వశఙ్కయా || 87 ||
- తాత్పర్యము:ముల్లోకాలనూ పూర్తిగా తెల్లగా మార్చివేయడానికి సిద్ధపడినట్లుగా భోజరాజు కీర్తి నానాటికీ ఎలా విస్తరిస్తోందో, అలా నా హృదయం ఒక విచిత్ర భయంతో కలత చెందుతోంది — ఎక్కడ ఈ తెల్లని కీర్తిప్రభావం వల్ల నా ప్రియురాలి నల్లని ముంగురులు (జుట్టు) కూడా తెల్లబడిపోతాయోనని!
పన్థాః సంహర దీర్ఘతాం త్యజ నిజం తేజః కఠోరం రవేశ్రీమన్విన్ధ్యగిరే ప్రసీద సదయం సద్యః సమీపే భవ |ఇత్థం దూరపలాయనశ్రమవతీం దృష్ట్వా నిజప్రేయసీంశ్రీమద్భోజ తవ ద్విషః ప్రతిదినం జల్పన్తి మూర్చ్ఛన్తి చ || 88 ||
- తాత్పర్యము:ఓ భోజమహారాజా! నీ భయంతో సుదూర అరణ్యాలకు పారిపోతూ అలసిపోయిన తమ భార్యలను చూసి శత్రురాజులు నిత్యం ఇలా విలపిస్తూ మూర్ఛపోతున్నారు:"ఓ దారీ! నీ పొడవును తగ్గించుకో; ఓ సూర్యుడా! నీ తీక్షణమైన ఎండను విరమించుకో; ఓ వింధ్యపర్వతమా! మాపై దయతలచి వెంటనే దగ్గరగా వచ్చి మాకు ఆశ్రయమివ్వు!" అని రోదిస్తున్నారు.
ధారాధీశ ధరామహేన్ద్రగణనాకౌతూహలీ యమయంవేధాస్త్వద్గుణనే చకార ఖటికాఖణ్డేన రేఖాం దివి |సైవేయంత్రిదశాపగా సమభవత్త్వత్తుల్యభూమీధరా-భావాత్తు త్యజతి స్మ సోఽయమవనీపృష్ఠే తుషారాచలః || 89 ||
- విశేషాలు:
- ఖటికాఖణ్డేన = సుద్దముక్కతో గీసిన గీత.
- తాత్పర్యము:ఓ ధారాధీశా! భూమిపైనున్న ఉత్తమ రాజులను లెక్కించాలనే కుతూహలంతో బ్రహ్మదేవుడు సుద్దముక్కతో ఆకాశంలో నీ పేరుతో మొదటి గీత గీశాడు; ఆ తెల్లని సుద్దగీతే 'ఆకాశగంగ'గా మారింది! ఇక నీతో సమానమైన రెండవ రాజు ఎవరూ కానరాకపోవడంతో, ఆ చేతిలోని మిగిలిన సుద్దముక్కను విసిరిపారేయగా అది భూమిపై పడి 'హిమాలయ పర్వతం'గా నిలిచింది!
రాజన్ముఞ్జకులప్రదీప సకలక్ష్మాపాలచూడామణేయుక్తం సంచరణం తవాద్భుతమణిచ్ఛత్రేణ రాత్రావపి |మా భూత్త్వద్వదనావలోకనవశాద్రీడాభినమ్రః శశీమా భూచ్చేయమరున్ధతీ భగవతీ దుఃశీలతాభాజనమ్ || 90 ||
- తాత్పర్యము:ముంజకుల దీపకా, రాజాధిరాజా! రాత్రివేళల్లో సైతం నీవు రత్నాలు పొదిగిన గొడుగుతో సంచరించడమే అత్యంత న్యాయము! ఎందుకంటే, నీ అందమైన ముఖాన్ని చూసి సిగ్గుతో చంద్రుడు తలదించుకోకుండా ఉంటాడు; అలాగే నీ సౌందర్యాన్ని చూసి ఆకాశంలోని పరమ పతివ్రతయైన అరుంధతీదేవి సైతం మోహవశురాలై పాతివ్రత్య భంగానికి గురికాకుండా ఉంటుంది!
ఛన్నం సైన్యరజోభరేణ భవతః శ్రీభోజదేవ క్షమా-రక్షాదక్షిణ దక్షిణక్షితిపతిః ప్రేక్ష్యాన్తరిక్షం క్షణాత్ |నిఃశఙ్కో నిరపత్రపో నిరనుగో నిర్బాన్ధవో నిఃసుహృన్-నిఃస్త్రీకో నిరపత్యకో నిరనుజో నిర్హాటకో నిర్గతః || 91 ||
- విశేషాలు:
- 'నిః' ఉపసర్గతో కూడిన అద్భుత అనుప్రాసాలంకార వర్ణన.
- తాత్పర్యము:ఓ శ్రీభోజదేవా! నీ సైన్యం రేపిన దట్టమైన ధూళితో ఆకాశమంతా కమ్ముకుపోవడం చూసి, దక్షిణదేశపు రాజు భయంతో క్షణమాత్రంలో — ఎలాంటి సంకోచం లేకుండా, సిగ్గువిడిచి, అనుచరులను, బంధువులను, మిత్రులను, భార్యలను, పిల్లలను, తమ్ముళ్లను, సమస్త బంగారాన్ని వదిలేసి ఒంటరిగా పారిపోయాడు!
ముక్తాః కేలివిసూత్రహారగలితాః సంమార్జనీభిర్హృతాఃప్రాప్తాః ప్రాఙ్గణసీమ్ని మన్థరచలద్బాలాఙ్ఘ్రిలాక్షారుణాః |దూరాద్దాడిమబీజశఙ్కితధియః కర్షన్తి కేలీశుకాయద్విద్వద్భవనేషు భోజనృపతేస్తత్త్యాగలీలాయితమ్ || 92 ||
- తాత్పర్యము:ఓ భోజరాజా! నీ రాజ్యంలోని పండితుల గృహాలలో వింత దృశ్యం కనిపిస్తోంది:సురతక్రీడల్లో దారాలు తెగి రాలిన ముత్యాలను చీపుర్లతో ఊడ్చి ప్రాంగణంలో పారేయగా, అక్కడున్న స్త్రీల పాదాల లత్తుక రంగు అంటి ఆ ముత్యాలు ఎర్రబారాయి. పెంపుడు చిలుకలు ఆ ఎర్రని ముత్యాలను చూసి దానిమ్మ గింజలనుకుని దూరము నుండి ముక్కులతో లాక్కుంటున్నాయి! పండితుల ఇళ్లలో ముత్యాలు ఇలా చెల్లాచెదురుగా పడివుండటం నీ అపరిమిత దానవైభవానికి నిదర్శనము.
విద్వద్బృన్దగుణానురూపవిభవత్యాగైకకల్పద్రుమేస్వర్గే వాసిని భోజరాజన్నృపతౌ విద్యానవద్యాత్మని |దాతారో భువి నైవ భూమివలయే మా సన్తు కిం తావతాజ్ఞాతారోఽపి న సన్తి హన్త నితరామేతావతా దూయతే || 93 ||
- విశేషాలు:
- భోజరాజు స్వర్గస్థుడైన తర్వాత విద్వాంసులు రోదించిన ప్రసిద్ధ చరమ శ్లోకం.
- తాత్పర్యము:విద్వాంసుల గుణాలకు తగినట్లుగా సంపదలను దానమిచ్చే ఏకైక కల్పవృక్షం, విద్యామూర్తియైన భోజరాజు స్వర్గానికి వెళ్లిపోయాడు. అయ్యో! ఇప్పుడు ఈ భూమిపై దాతలు లేకపోతే పోయారు గాక; కానీ కవిత్వపు విలువను, విద్వాంసుల ప్రతిభను గుర్తించే సహృదయులు (జ్ఞాతలు) కూడా ఒక్కరూ లేకపోవడమే మా హృదయాలను తీవ్రంగా బాధిస్తోంది.
స్పృష్టాకృష్టాసిపిష్టోత్కటకరటిఘటాకుమ్భకూటావటాన్త-ర్నిష్ఠ్యూతాసృక్తటిన్యాస్తటనికటరటత్కోణపాదార్థహాసః |భోజేన్ద్ర త్వద్రణక్ష్మాక్షతభటవికటోరఃస్థలత్రోటికుష్య-ద్గృధ్రౌఘత్రోటికోటిప్రకటచటచటాశబ్దరౌద్రోఽభవద్రాక్ || 94 ||
- తాత్పర్యము:ఓ భోజేంద్రా! నీ రణభూమి భయంకర రౌద్రరస నిలయంగా మారింది:నీ ఖడ్గపు వేటుకు పగిలిన మదపుటేనుగుల కుంభస్థలాల నుండి నెత్తుటి నదులు ప్రవహిస్తున్నాయి; ఆ తీరాలలో పిశాచాలు వికటాట్టహాసాలు చేస్తున్నాయి; నేలకూలిన శత్రుయోధుల వక్షఃస్థలాలను గ్రద్దలు తమ వాడియైన ముక్కులతో చీల్చి పీక్కుతింటుంటే "చట-చటా" అనే భీకర ధ్వనులు మిన్నుముట్టుతున్నాయి.
భో భోః శ్రీభోజదేవం శ్రయత వినయతః శత్రవః క్షత్రవర్గాఃప్రాణత్రాణాయ నౌకా న భవతి భవతాం క్వాప్యరణ్యం శరణ్యమ్ |మత్వా మాతఙ్గకుమ్భద్వితయమితి పురా క్రూరవృత్తిర్భినత్తిక్రుద్ధః శుద్ధాన్తకాన్తాకుచకలశయుగం రంహసా సింహశావః || 95 ||
- తాత్పర్యము:ఓ శత్రు క్షత్రియులారా! వెంటనే వెళ్లి వినయంతో ఆ భోజదేవుని శరణువేడండి; లేకపోతే మీ ప్రాణరక్షణకు ఈ అడవులు కూడా రక్షణనివ్వలేవు! ఎందుకంటే, అడవుల్లో తిరిగే క్రూర సింహపు పిల్లలు — మీ అంతఃపుర స్త్రీల స్తన కలశాలను ఏనుగు కుంభస్థలాలని భ్రమించి వేగంగా దూకి గోళ్లతో చీల్చివేస్తున్నాయి.
నీరక్షీరే గృహీత్వా సకలఖగపతీన్యాతి నాలైకజన్మాచక్రం ధృత్వా కరాబ్జే సకలజలనిధీంశ్చక్రపాణిర్ముకున్దః |సర్వానుద్ధృత్య శైలాందహతి పశుపతిర్భాలనేత్రేణ పశ్యన్-వ్యాప్తా త్వత్కీర్తికాన్తా సకలవసుమతీ భోజరాజ క్షితీన్ద్ర || 96 ||
- తాత్పర్యము:ఓ భోజరాజా! నీ తెల్లని కీర్తి సమస్త విశ్వాన్నీ కప్పివేయడం చూసి త్రిమూర్తులు సైతం భయపడ్డారు:తన హంసలు ఆ కీర్తిలో కలిసిపోతాయేమోనని బ్రహ్మ నీళ్లను-పాలను వేరుచేసి పక్షులను కాపాడుతున్నాడు; సముద్రాలు కీర్తిలో మునిగిపోతాయని విష్ణువు చక్రం ధరించి కాపాడుతున్నాడు; పర్వతాలు కనిపించకుండా పోతాయని పరమశివుడు వాటిని పైకెత్తి మూడో కంటితో చూస్తున్నాడు.
స్వర్గగోపాల కుత్ర వ్రజసి సురమునే భూతలే కామధేనో-ర్వత్సస్యానీతుకామస్తృణచయమధునా ముగ్ధ దుగ్ధం న తస్యాః |శ్రుత్వా శ్రీభోజరాజప్రచురవితరణం వ్రీడశుష్కస్తనీ సావ్యర్థో హి స్యాత్ప్రయాసస్తదపి తదరిభిశ్చర్వితం సర్వముర్వ్యామ్ || 97 ||
- తాత్పర్యము:నారదునికి మరియు ఒక దేవగోపాలునికి మధ్య సంభాషణ:"ఓ నారదమునీ! ఎక్కడికి వెళ్తున్నావు?""భూలోకానికి వెళ్లి కామధేనువు దూడ కోసం కొంచెం పచ్చగడ్డి తీసుకురావడానికి వెళ్తున్నాను.""అయ్యో అమాయకుడా! భోజరాజు అపరిమిత దానాల గురించి విని సిగ్గుతో కామధేనువు పొదుగులు ఎండిపోయి పాలు రావడం లేదు; పైగా భూమిపై ఉన్న గడ్డినంతటినీ భోజుని భయంతో అడవుల్లో దాక్కున్న శత్రురాజులే ఆకలితో నమిలి తినేశారు! అక్కడ నీకు గడ్డి కూడా దొరకదు, నీ ప్రయాణం వ్యర్థం!"
కూర్మః పాతాలగఙ్గాపయసి విహరతాం తత్తటీరూఢముస్తా-మాదత్తామాదిపోత్రీ శిథిలయతు ఫణామణ్డలం కుణ్డలీన్ద్రః |దిఙ్మాతఙ్గా మృణాలీకవలనకలనాం కుర్వతాం పర్వతేన్ద్రాఃసర్వే స్వైరం చరన్తు త్వయి వహతి విభో భోజ దేవీం ధరిత్రీమ్ || 98 ||
- తాత్పర్యము:ఓ భోజరాజా! సమస్త భూభారాన్నీ నీ ఒక్క భుజంపైనే మోస్తున్నప్పుడు — ఆదికూరము పాతాళగంగలో స్వేచ్ఛగా ఈదులాడుకోనీ; ఆదివరాహము గడ్డిదుంపలను తింటూ విశ్రమించనీ; ఆదిశేషుడు తన పడగల బరువును దించి సేదదీరనీ; దిగ్గజాలు తామరతూండ్లను తింటూ విహరించనీ; పర్వతాలన్నీ తమ స్థానాల నుండి కదిలి హాయిగా సంచరించనీ! వారందరికీ భూభారం మోసే శ్రమ పూర్తిగా తప్పిపోయింది.
మణిపాలః
ప్రామాణ్యం పరతో న శక్తిగణనా సాదృశ్యలోపః సదాకార్యం చేశ్వరకర్తృ నన్వనుమితౌ జ్ఞానం విశిష్టాత్మకమ్ |సర్వం న్యాయనయానుసారి విబుధే చైతన్యనాశోపమా-న్నశ్యేత్తన్మణిపాల భూప భవతో నైయాయికత్వః కుతః || 99 ||
- విశేషాలు:
- న్యాయ-మీమాంసా తర్కశాస్త్ర పరిభాషతో కూడిన శ్లేష: పరతః ప్రామాణ్యము, శక్తి నిరాకరణము, ఈశ్వర కర్తృత్వము, ముక్తి యందు చైతన్య నాశము.
- తాత్పర్యము:ఓ మణిపాల మహారాజా! న్యాయశాస్త్ర సిద్ధాంతాల ప్రకారం కార్యం ఈశ్వరకర్తృకమని, జ్ఞానం విశిష్టాత్మకమని, ముక్తిలో ఆత్మకు చైతన్యం నశిస్తుందని తార్కికులు చెబుతారు. కానీ నీవు సదా చైతన్యవంతమైన పరాక్రమంతో, సర్వజనులను రక్షిస్తూ దానధర్మాలను పాలిస్తుంటే — నిన్ను లోకులు కేవలం శుష్క తర్కము చెప్పే 'నైయాయికుడు' అని ఎలా పిలుస్తున్నారో కదా! (నీవు అంతకంటే ఉన్నతుడవైన రాజనీతిజ్ఞుడవు అని భావము).
No comments:
Post a Comment