Sunday, November 8, 2026

విశిష్టరాజప్రశంసా 28 - 51 శ్లోకాలు

 సుభాషిత రత్న భాండాగారము (విశిష్టరాజప్రశంసా విభాగము) లోని 28 నుండి 51 వరకు గల శ్లోకాలు,మరియు సరళమైన తాత్పర్యాలు:

దలపతిరాయః(1)దశరథః(2) దిల్లీన్ద్రచూడామణిః(2)నిజామశాహః(10) నృసింహః (11) 

దలపతిరాయః



శ్లోకము 28

నవచన్ద్రం చన్ద్రార్ధచూడం చతురుదధిచయం చన్ద్రికాం చన్ద్రకాన్తం

చార్వఙ్గీలోచనాన్తం చమరసహచరీబాలభారోచ్చయం చ |

ఖర్వీకుర్వన్తి దర్వీకరతిలకమపి ధ్వస్తగుర్వీతిభీతి

స్వవీథీప్రస్థితాస్తే దలపతిగృహిణి త్వద్యశస్తోమసోమాః || 28 ||

  • విశేషాలు:

    • దలపతిగృహిణి = దలపతిరాయ చక్రవర్తి పట్టమహిషికి సంబోధన.

    • దర్వీకరతిలకమ్ = సర్పరాజైన ఆదిశేషుని.

  • తాత్పర్యము:

    ఓ దలపతిరాయ మహారాజ్ఞీ! లోకంలోని మహాభయాలన్నింటినీ పటాపంచలు చేస్తూ ఆకాశవీధిలో నిర్భయంగా విహరించే నీ తెల్లని యశోచంద్రకాంతి సమూహాలు — నూతన చంద్రుణ్ణి, శివుని శిరస్సుపైనున్న చంద్రవంకను, నాలుగు మహాసముద్రాలను, వెన్నెలను, చంద్రకాంతమణులను, సుందరీమణుల కటాక్షాలను, చమరీమృగాల తెల్లని తోకల సమూహాన్ని, చివరికి శ్వేతవర్ణుడైన ఆదిశేషుని సైతం తమ ధవళ ప్రకాశం ముందు వెలవెలబోయేలా (అత్యల్పమైనవిగా) చేస్తున్నాయి!

దశరథః


శ్లోకము 29

ఆహవే జగదుద్దణ్డరాజమణ్డలరాహవే |

భానుకులప్రసూతిః సుత్రామ్ణో విజయసహకృత్వా దశరథః || 29 ||

  • విశేషాలు:

    • రాహవే = శత్రురాజులనే సూర్యమండలాలను మింగివేసే రాహువు వంటివాడు.
    • సుత్రామ్ణః = దేవరాజైన ఇంద్రునికి విజయసహకారి.

  • తాత్పర్యము:

    రణరంగంలో ఉద్దండులైన శత్రురాజమండలాన్ని కబళించే రాహువు వంటివాడు, సూర్యవంశోద్భవుడు, దేవేంద్రునికి సైతం రాక్షస యుద్ధాలలో విజయసహకారియై నిలిచినవాడైన దశరథ మహారాజు సర్వోత్కర్షతో విలసిల్లుతున్నాడు.

శ్లోకము 30

యస్యోద్యద్భుజదణ్డచణ్డిమవలత్కోదణ్డలీలాయితై-

ర్నిష్పీతే దనుజేన్ద్రచన్ద్రవదనాద్భ్రూవల్లరీవిభ్రమే |

లక్ష్మీమస్రవిపాటలక్షతమయీమాలమ్బతే కేవలం

పౌలోమీకరజాఙ్కురవ్యతికరాదాఖణ్డలీయం వపుః || 30 ||

  • విశేషాలు:

    • పౌలోమీ = ఇంద్రుని భార్యయైన శచీదేవి.

    • కరజాఙ్కుర = గోళ్ల తాకిడి చేత.

  • తాత్పర్యము:

    ఈ దశరథుని ప్రచండ భుజదండాల కోదండ లీలావిలాసాలకు రాక్షసరాజులు హతమవగా, వారి సుందరీమణుల ముఖాలలోని విలాసాలన్నీ ఇంకిపోయాయి. యుద్ధభయాలన్నీ సమసిపోవడం వల్ల దేవేంద్రుని శరీరానికి యుద్ధక్షతాలు పూర్తిగా తప్పిపోయాయి; ఆయన శరీరం కేవలం తన ప్రియురాలైన శచీదేవి సుఖానుభూతిలో కలిగించిన లేత గోటిగాట్ల రక్తాంశువులతో కూడిన శృంగార శోభను మాత్రమే పొందుతోంది!

దిల్లీన్ద్రచూడామణిః


శ్లోకము 31

రాజేతి క్షణదాకరం విజయతే దానోరులక్ష్మీరితి

స్వాఙ్గం బహువాహినీపతిరితి క్షీరోదమాస్కన్దతి |

దుర్గాధీశ ఇతి స్ఫురతి పురరిపుం విద్వేష్టి భోగోద్భట-

శ్రీరిత్యర్హతి వాసుకిం స్వయశసా దిల్లీన్ద్రచూడామణిః || 31 ||

  • విశేషాలు:

    • శ్లేషాలంకారము: రాజా = చంద్రుడు / చక్రవర్తి; వాహినీపతిః = సముద్రుడు / సేనాపతి; దుర్గాధీశః = శివుడు (దుర్గాపతి) / కోటల అధిపతి; భోగీ = ఆదిశేషుడు / భోగభాగ్యశాలి.

  • తాత్పర్యము:

    ఢిల్లీ చక్రవర్తి తన స్వచ్ఛమైన కీర్తితో లోకంలోని దివ్య శక్తులన్నింటినీ పరిహసిస్తున్నాడు:
    • తాను నిజమైన 'రాజు'ను కనుక చంద్రుణ్ణి జయిస్తున్నాడు;

    • అపరిమితమైన సేనావాహినులు కలవాడు (బహువాహినీపతి) కనుక సముద్రుని గర్వాన్ని అణచుతున్నాడు;

    • దుర్భేద్యమైన కోటలకు అధిపతి (దుర్గాధీశుడు) కనుక సాక్షాత్తు పరమశివుణ్ణి (దుర్గాపతిని) ధిక్కరిస్తున్నాడు;

    • గొప్ప భోగభాగ్యాలు గలవాడు (భోగి) కనుక ఆదిశేషుని సైతం తన కీర్తితో అధిగమిస్తున్నాడు!


శ్లోకము 32

జయశ్రియః కృపాణీయ వేణీ నానాఖ్యభూపతేః |

అస్యాం కరగృహీతాయామసావభిముఖీ తవ || 32 ||

  • విశేషాలు:

    • కత్తి చేతబట్టుట మరియు విజయలక్ష్మి జడను పట్టి వశపరచుకొనుట అనే శ్లేష.

  • తాత్పర్యము:

    ఓ నానారాజా! నీ చేతిలోని ఈ నల్లని ఖడ్గము సాక్షాత్తు విజయలక్ష్మి యొక్క కేశపాశం (జడ) లాంటిది. నీవు యుద్ధంలో కత్తిని చేతబట్టగానే (ఆమె జడను చేత్తో పట్టుకోగానే), ఆ విజయలక్ష్మి పరవశించి నేరుగా నీకు సమ్ముఖురాలై వశమవుతోంది!

నిజామశాహః


శ్లోకము 33

నృపతినిజామ తవాద్భుతచరణార్పణబహులపీడాభిః |

రచయతి బహిరివ రసనామరుణధ్వజకైతవాదవనిః || 33 ||

  • తాత్పర్యము:

    ఓ నిజాం బాద్షా! నీ అపార సైన్యాల పాదతాడనానికి, రథగజాశ్వాల బరువుకు భూదేవి తట్టుకోలేక విలవిలలాడుతోంది. ఆ భరించలేని భారం వల్ల కలిగిన ఆయాసంతో, ఆమె నీ సైన్యంలోని ఎర్రని జెండాల వ్యాజంతో తన ఎర్రటి నాల్కను బయటపెట్టి రొప్పుతోందా అన్నట్లుగా ఆ దృశ్యం కనువిందు చేస్తోంది!

శ్లోకము 34

ధరణిధర నిజామశాహ యుష్మత్కరకరవాలకరాలకాలసర్పః |

నిర్యచ్ఛోణితనిపీయ పీనో దిశి దిశి ముఞ్చతి కఞ్చుకం యశస్తే || 34 ||

  • తాత్పర్యము:

    ఓ నిజాం రాజా! నీ చేతిలోని భయంకరమైన ఖడ్గమనే నల్లని కాలసర్పం, రణరంగంలో శత్రువుల రక్తధారలన్నింటినీ త్రాగి దృఢంగా బలిసిపోయింది. ఆ తృప్తితో అది సమస్త దిక్కులలోనూ తన తెల్లని కుబుసాన్ని (పాము కుబుసమును) విడుస్తున్నట్లుగా నీ ధవళ కీర్తి వ్యాపిస్తోంది!

శ్లోకము 35

అటత్కటకఘోటకప్రకటచాపాటఙ్కారవ-

చ్చటచ్ఛటితి స్ఫుటం స్ఫుటతి మేదినీ కర్పరమ్ |

నిజామధరణీపతౌ వలతి కౌతుకాడమ్బరా-

దిదం భువనమణ్డలం దరదరీదరీదర్యహో || 35 ||

  • తాత్పర్యము:

    నిజాం నవాబు యుద్ధోత్సాహంతో కదిలినప్పుడు — సైన్యాలలోని గుఱ్ఱాల డెక్కల చప్పుళ్లకు, ధనుస్సుల టంకారాల ధాటికి ఈ భూకపాలమంతా "చటచ్ఛట్" అనే భీకర ధ్వనులతో బ్రద్దలైపోతోంది. సమస్త భూమండలం భయంతో గజగజ వణుకుతూ నెర్రెలు బారి గుహలు గుహలుగా పగిలిపోతోంది!

శ్లోకము 36

నిజామశాహ భవతః ప్రౌఢైః ప్రతాపానలై-

రాగేవా ద్రవరూపతాముపగతే చామీకరాణాం చయే |

భ్రశ్యద్వాసవధామధోరణి ముహుర్మజ్జద్గ్రహ-

గ్రామణి త్రస్యత్కామిని నిఃపతద్వనితలం మేరోః సమున్మీలతి || 36 ||

  • విశేషాలు:

    • చామీకరాణామ్ = బంగారపు రాశులు.

    • వాసవధామ = ఇంద్రభవనము.

  • తాత్పర్యము:

    ఓ నిజాం బాద్షా! నీ ప్రచండ పరాక్రమాగ్ని తాపానికి బంగారు మేరుపర్వతం కరిగి ద్రవమైపోతోంది. ఆ వేడిమికి పర్వతం కరిగిపోతుండగా, దానిపైనున్న ఇంద్రుని నివాసాలు కూలిపోతున్నాయి; సూర్యాది గ్రహాలు మునిగిపోతున్నాయి; దివ్యకాంతలు భయంతో పరుగులు తీస్తున్నారు; మేరుశిఖరాలు నేలమట్టమైపోతున్నాయి!

శ్లోకము 37

క్షోణీకామ నిజామ తావకభుజం లబ్ధ్వా భుజఙ్గీశ్వరం

జానీమః కరవాలకాలభుజగీ కిం నామ గర్భిణ్యభూత్ |

మత్తేభేన్ద్రవిభిన్నకుమ్భవిదలన్ముక్తాకలాపచ్ఛలా-

దచ్ఛామణ్డపరమ్పరామధిరణం సూతే స్ఫురన్తీ ముహుః || 37 ||

  • తాత్పర్యము:

    ఓ నిజాం రాజా! నీ భుజమనే సర్పరాజుతో సంగమించి, నీ చేతిలోని ఖడ్గమనే నల్లని ఆడసర్పం గర్భం దాల్చిందేమోనని మాకు అనిపిస్తోంది! ఎందుకంటే, రణరంగంలో అది శత్రువుల మదపుటేనుగుల కుంభస్థలాలను చీల్చినప్పుడు రాలే తెల్లని గజముత్యాల నెపంతో — అది గుండ్రని స్వచ్ఛమైన పాముగుడ్లను వరుసలుగా ప్రసవిస్తోందా అన్నట్లుగా రాలిపడుతున్నాయి!

శ్లోకము 38

వాహవ్యూహఖురక్షతాం వసుమతీం సంవీక్ష్య మూర్ఛావతీం

భేరీఝాఙ్కృతిచఞ్చలేన పయసా వారాంనిధిః సిఞ్చతి |

దిగ్బాలా తనుతే నిజామనృపతేర్వాతం పతాకాంశుకై-

ర్ధూలీధోరణిరశ్వినీసుతమివ ప్రష్టుం దివం ధావతి || 38 ||

  • విశేషాలు:

    • రూపకాలంకారము: మూర్ఛిల్లిన భూకాంతకు సముద్రుని నీటితో ఉపశమనం; జెండాలతో విసరుట; అశ్వినీదేవతల (వైద్యుల) కోసం రణధూళి ఆకాశానికి పరుగులెత్తుట.

  • తాత్పర్యము:

    నీ అశ్వాల డెక్కల తాకిడితో గాయపడి మూర్ఛపోయిన భూదేవిని చూసి, సముద్రుడు యుద్ధభేరీల కంపనాలతో పైకిలేచిన తన నీటితుంపరలతో ఆమె ముఖంపై నీళ్లు చల్లుతున్నాడు. దిక్కులనే కాంతలు నీ జెండాల కొంగులతో ఆమెకు సేదదీరుస్తూ విసురుతున్నారు. ఇక రణరంగం నుండి ఆకాశానికెగసిన దట్టమైన ధూళి — ఆ భూదేవికి చికిత్స చేయడానికి దేవవైద్యులైన అశ్వినీదేవతలను తీసుకురావడానికి స్వర్గానికి పరుగులెత్తుతోందా అన్నట్లుంది!

శ్లోకము 39

విద్వద్గోష్ఠీగరిష్ఠ ప్రతిభటదమన శ్రీనిజామః ప్రతీమః

కృత్వా త్వత్కీర్తిగాథాస్త్వవహతి గణవిధిం పద్మయోనిః కఠిన్యా |

వక్రా లేఖా గురూణామమృతకరకలాం కఞ్చమల్లీమరాలాః

శుద్ధా లేఖా లఘూనాం విసభుజగనభోనిమ్నగాదన్తిదన్తాః || 39 ||

  • విశేషాలు:

    • ఛందోగణన చమత్కారం: గురువులు (వక్రరేఖలు – 'S'), లఘువులు (సరళరేఖలు – 'I').

  • తాత్పర్యము:

    ఓ నిజాం రాజా! బ్రహ్మదేవుడు సుద్దముక్క పట్టుకుని నీ అనంత కీర్తిగాథలను లెక్కిస్తూ ఛందస్సులోని గురులఘువులను రచిస్తున్నట్లుంది:

    • చంద్రవంక, మొల్లపూలు, హంసలు ఆయన రాసిన వంకర 'గురు' అక్షరాలుగా మారుతున్నాయి;
    • తామరతూండ్లు, ఆదిశేషుడు, ఆకాశగంగ, ఏనుగు దంతాలు ఆయన గీసిన నిలువు 'లఘు' అక్షరాలుగా శోభిల్లుతున్నాయి!

శ్లోకము 40

అఙ్గాః సంజాతభఙ్గా ద్యునవచతిరఙ్గాః కలిఙ్గాస్తైలఙ్గాః

స్వర్గగఙ్గాభిషవణమతయః శీర్యదఙ్గాశ్చ వఙ్గాః |

లాటాః ఖిద్యల్లలాటాః పదగమనదృఢాద్దర్వీకరతిలకమపి

ధ్వస్తగుర్వీతిభీతి స్వవీథీప్రస్థితాస్తే శ్వాసలోలాశ్చ చోలా

జాయన్తే శ్రీనిజామ పృథురణ భవతః ప్రౌఢనిఃసాణనాదాత్ || 40 ||

  • తాత్పర్యము:

    ఓ శ్రీనిజాం రాజా! నీ ప్రచండ రణభేరీల భీకర నాదాన్ని విన్నంతనే శత్రుదేశాలన్నీ కకావికలమవుతున్నాయి: అంగరాజులు భంగపడ్డారు; కళింగులు ప్రాణాలు విడిచారు; తెలంగాణ పాలకులు స్వర్గగంగలో స్నానం చేయాలనే వీరస్వర్గ బుద్ధిని పొందారు; వంగదేశీయులు అవయవాలు తెగి నేలకూలారు; లాటదేశీయులు భయంతో నుదుటిని బాదుకుంటున్నారు; చోళరాజులు కాళ్లీడ్చుకుంటూ అడవుల్లో పడి ఆయాసంతో రొప్పుతున్నారు!

నృసింహః


శ్లోకము 41

చిరాదక్ష్ణోర్జాడ్యం శమయతి సమస్తాసురవధూ-

కచాకృష్టిక్రీడాప్రసభసుభగీభావుకభుజః |

త్రిలోకీజఙ్ఘాలాలజ్జ్వలసహజతేజా భవత్వస్తిరస్తు తవ బాహవే || 41 ||

  • తాత్పర్యము:

    శత్రువుల అంతఃపుర స్త్రీల కేశాలను సైతం యుద్ధంలో బంధించి లొంగదీసుకోగల వీరపరాక్రమము, ముల్లోకాలలోనూ జ్వలించే అద్భుత సహజ తేజస్సు గల ఓ నృసింహ మహీపాలా! నీ బాహుదండానికి నిరంతరం సకల శుభములు, విజయములు కలుగుగాక!

శ్లోకము 42

త్వయి లోచనగోచరం గతే సఫలం జన్మ నృసింహభూపతే |

అజనిష్ట మమేతి సాదరం యుధి విజ్ఞాపయతి ద్విషాం గణః || 42 ||

  • తాత్పర్యము:

    ఓ నృసింహ భూపతీ! రణరంగంలో నీ చేతిలో మరణించే శత్రువీరులు సైతం — "ఓ రాజా! నిన్ను కళ్లారా దర్శించిన తర్వాతనే మా జన్మ ధన్యమై సఫలమైంది" అని ఎంతో భక్తిగౌరవాలతో నీకు విన్నవించుకుంటూ ప్రాణాలను విడుస్తున్నారు!

శ్లోకము 43

కౌముదీవ తుహినాంశుమణ్డలం జాహ్నవీవ శశఖణ్డమణ్డనమ్ |

పశ్య కీర్తిరనురూపమాశ్రితా త్వాం విభాతి నరసింహభూపతే || 43 ||

  • తాత్పర్యము:

    చంద్రుని ఆశ్రయించిన వెన్నెలవలె, పరమశివుని జటాజూటాన్ని ఆశ్రయించిన గంగానదివలె — ఓ నరసింహ మహారాజా! స్వచ్ఛమైన నీ ధవళ కీర్తి, తనకు అత్యంత తగిన ఉత్తమ ఆశ్రయుడవైన నిన్ను పొంది దివ్యంగా ప్రకాశిస్తోంది!

శ్లోకము 44

గణ్డాభోగే విహరతి మదైః పిచ్ఛిలే దిగ్గజానాం

వైరిస్త్రీణాం నయనకమలేష్వఞ్జనాని ప్రమార్ష్టి |

యద్యప్యేషా హిమకరకరాద్వైతసౌబస్తికై తే

కీర్తిర్దిక్షు స్ఫురతి తదపి శ్రీనృసింహక్షితీన్ద్ర || 44 ||

  • విశేషాలు:

    • సౌబస్తికై = మంగళం పలికే వెలుగుతో కూడినది.

  • తాత్పర్యము:

    చంద్రకిరణాలవలె తెల్లనైన నీ కీర్తి దిగంతాలలో విహరిస్తున్నా విచిత్రమైన పనులను చేస్తోంది:

    దిగ్గజాల చెక్కిళ్ల మదజలపు జిడ్డులో జారకుండా తిరుగుతోంది; ఇటు శత్రువుల భార్యల కనుదమ్ములలోని నల్లని కాటుకను కన్నీటితో తుడిచివేస్తోంది!

శ్లోకము 45

విద్యారత్నం స్ఫుటం సరసకవితా యానరత్నం తురఙ్గో

వాఞ్ఛారత్నం పరమపదవీ భోగరత్నం మృగాక్షీ |

స్రోతోరత్నం విబుధతటినీ మాసరత్నం వసన్తో

భూభృద్రత్నం కనకశిఖరీ భూపరత్నం నృసింహః || 45 ||

  • తాత్పర్యము:

    రత్నములలోకెల్లా శ్రేష్ఠమైన వాటి వర్ణన:

    • విద్యలలో రత్నము సరస కవిత్వము;

    • వాహనాలలో రత్నము ఉత్తమాశ్వము;

    • కోరికలలో రత్నము మోక్షపదవి;

    • భోగాలలో రత్నము సుందరి;

    • ప్రవాహాలలో రత్నము ఆకాశగంగ;

    • ఋతువులలో రత్నము వసంతము;

    • పర్వతాలలో రత్నము మేరుపర్వతము;

    • ఇక భూపాలురలోకెల్లా రత్నము వంటివాడు శ్రీనృసింహ మహారాజు!

శ్లోకము 46

నిశారత్నం చన్ద్రః శయనతలరత్నం శశిముఖీ

సభారత్నం విద్వాఞ్ఛ్రవణపుటరత్నం హరికథా |

కలారత్నం గానం దివిగమనరత్నం దినకరో

మహీరత్నం మన్యే సపది నరసింహః క్షితిపతిః || 46 ||

  • తాత్పర్యము:

    రాత్రులకు రత్నము చంద్రుడు; శయ్యకు రత్నము ప్రియురాలు; సభకు రత్నము విద్వాంసుడు; చెవులకు రత్నము శ్రీహరి కథా శ్రవణము; లలితకళలలో రత్నము గానము; ఆకాశ సంచారులలో రత్నము సూర్యభగవానుడు; ఈ సమస్త భూమండలానికి రత్నం వంటివాడు నరసింహ క్షితిపతి!

శ్లోకము 47

శ్రీలక్ష్మీనరసింహ సాన్ద్రజలదే చఞ్చన్నఖాలీతడి-

ద్ధామ్ని చ్ఛన్నరిపుప్రతాపతపనే కోపావలిం వర్షతి |

పూర్ణా శోణితవాహినీ సురమనఃసన్తాపదావానలః

శాన్తోఽభూద్ద్విషదాంపవనం రామం వైరివనితాసీమన్తమార్గోదయః || 47 ||

  • తాత్పర్యము:

    లక్ష్మీనరసింహ రాజా అనే దట్టమైన మేఘము తన వాడియైన గోళ్లనే మెరుపుల కాంతులతో శత్రువుల ప్రతాప సూర్యుని కప్పివేసి రౌద్రాన్ని వర్షింపజేయగా — రణభూమిలో రక్తపు నదులు నిండాయి; దేవతల హృదయాలలోని సంతాప దావాగ్ని చల్లారింది; శత్రువుల భార్యల పాపిటలలోని సిందూరం తుడిచిపెట్టుకుపోయింది!

శ్లోకము 48

రక్తామ్రవపుషః స్వైరం రుదన్తో ముహుర్దేవ శ్రీనరసింహ తే రిపుజనా దిగ్వాససో నిస్త్రపాః |

ఉద్గచ్ఛజ్జఠరాన్త్రనాలసహితాస్తే నూనమాసన్పునర్జన్మానో రణభూమిమాతురుదరాత్తత్కాలమేవ చ్యుతాః || 48 ||

  • తాత్పర్యము:

    ఓ నరసింహదేవా! నీ దెబ్బకు ప్రేగులు బయటపడి, రక్తంతో తడిసి ఎర్రబారిన దేహాలతో, వివస్త్రులై నేలపై పడి రోదిస్తున్న నీ శత్రువులను చూస్తుంటే — బొడ్డుతాడుతో సహా తల్లి కడుపులోనుండి అప్పుడే నేలపడిన పసిపిల్లల్లా, వారు రణభూమి అనే తల్లి గర్భం నుండి ఇప్పుడే జన్మించారా అన్నట్లుగా ఉంది!

శ్లోకము 49

దేవ త్వత్తరుణప్రతాపశిఖినో నిఃశేషమేధాయతే

శత్రూణాం పటలం తదీయమయశో జానామి ధూమాయతే |

మార్తణ్డాంశులసన్నఖావలిరసౌ జ్వాలాకలాపాయతే

దుఃఖానాం నికరస్తథా సుమనసాం సఙ్ఘః పతఙ్గాయతే || 49 ||

  • తాత్పర్యము:

    ఓ మహారాజా! నీ ప్రతాపాగ్ని ముందు శత్రుసమూహమంతా ఎండుకట్టెలై (సమిధలై) మండుతోంది; వారి అపకీర్తియే దట్టమైన పొగలా లేస్తోంది; నీ గోళ్ల కాంతులే అగ్నిజ్వాలలవుతున్నాయి; శత్రువుల దుఃఖాలన్నీ మిడుతల సమూహంలా ఆ మంటల్లో పడి భస్మమవుతున్నాయి!

శ్లోకము 50

కిం మధ్యాహ్నదివాకరోఽయమపరః కిం వా యమౌర్వానలః

కిం వాసౌ చపలాచయః పశుపతేః కిం భాలనేత్రానలః |

కిం వాఽసౌ ప్రలయానలః కిమథవా సర్వోఽపి భౌమానలః

శ్రీమత్సింహ భవత్ప్రతాపమహిమా నోదేతి కేషాం మతిః || 50 ||

  • తాత్పర్యము:

    శ్రీనరసింహ మహారాజా! నీ ప్రతాపాన్ని చూసిన ఎవరి మనస్సులోనైనా ఇలాంటి సందేహం కలుగకమానదు:
    "ఇతడు మధ్యాహ్నపు సూర్యుడా? లేక సముద్రంలోని బడబాగ్నియా? మెరుపుల సమూహమా? పరమశివుని మూడవ కంటి అగ్నిజ్వాలయా? లేక ప్రళయకాలాగ్నియా? భూమిపై ఉద్భవించిన సకలాగ్నుల సమ్మేళనమా?" అని అందరూ ఆశ్చర్యపడుతున్నారు!

శ్లోకము 51

కాఠిన్యం కుచకుమ్భయోర్నయనయోశ్చాఞ్చల్యమేతద్ద్వయం

భో బ్రహ్మన్భవతా కథం న పదయోరస్మాకమాసాదితమ్ |

ఇత్థం శ్రీనరసింహ తే త్రిభువనాధీశస్య ధాటీభియా

కాన్తారేషు మిథః పలాయనపరా జల్పన్తి వైరిస్త్రియః || 51 ||

  • తాత్పర్యము:

    ముల్లోకాలనూ జయించే ఓ నరసింహ మహారాజా! నీ దండయాత్ర భయంతో అడవుల్లో పడి పరుగులు తీస్తున్న శత్రువుల భార్యలు తమలో తాము ఇలా విలపిస్తూ బ్రహ్మను నిందిస్తున్నారు:

    "ఓ విధాతా! మా స్తనాలకు కఠినత్వాన్ని, మా కన్నులకు చంచలత్వాన్ని (చలన వేగాన్ని) ఇచ్చావు కదా; ఆ కఠినత్వాన్ని, ఆ వేగాన్ని మా పాదాలకు ఎందుకు ఇవ్వలేకపోయావు? మా కాళ్లకు ఆ పటిష్ఠతా, పరుగెత్తే చంచలత్వమూ ఉండి ఉంటే, ఈ ముళ్ల అడవులలో మేము ఇంతగా గాయపడకుండా వేగంగా పారిపోయేవాళ్ళం కదా!"

No comments:

Post a Comment

అరిపలాయనమ్, ప్రతాపవర్ణనమ్, కీర్తివర్ణనమ్

  అరిపలాయనమ్ శ్లోకము 1 సాలకాననయుక్తాపి సాలకాననవర్జితా | హారావరుద్ధకణ్ఠాపి విహారారివధూస్తవ || 1 || విశేషాలు (విరోధాభాస & శ్లేషాలంకారము): ...