Tuesday, August 4, 2026

07. హరిహర (విష్ణు-శివ) మంగళాచరణ శ్లోకాలు( 10)

 సుభాషితరత్నభాండాగారము లోని హరిహర (విష్ణు-శివ) మంగళాచరణ శ్లోకాలు  తాత్పర్యాలు:

1. ప్రథమ శ్లోకము

జాహ్నవీ మూర్ధ్ని పాదే వా కాలః కణ్ఠే వపుష్యథ ।

కామారిం కామతాతం వా కంచిద్దేవం భజామహే ॥ ౧ ॥

తాత్పర్యం:

గంగానది ఒకరి శిరస్సుపై (శివుడు) ఉండగా, మరొకరి చరణములలో (విష్ణువు) ప్రవహిస్తున్నది. నల్లని రంగు (కాళకూట విషము) ఒకరి కంఠంలో ఉండగా, మరొకరి శరీరం నిండా శ్యామల వర్ణంగా ప్రకాశిస్తోంది. మన్మథుని సంహరించిన పరమశివుడిని గానీ, లేదా మన్మథుని తండ్రి అయిన శ్రీమహావిష్ణువును గానీ—ఆ ఇద్దరిలో ఒక రూపంలో వెలిగే పరంధాముడిని మేము భజిస్తున్నాము.

2. ద్వితీయ శ్లోకము

గాఙ్గేయసంగమేన తుల్యం హరిహరవపుః పాతు నాభిగతపద్మం యస్య తన్మధ్యగం యథా ॥ ౨ ॥

తాత్పర్యం:

శ్వేత వర్ణము కలిగిన శివుడు, నీల వర్ణము కలిగిన విష్ణువు కలిసి ఉన్న హరిహరుల రూపం—తెల్లని గంగానది, నల్లని యమునానది కలసే త్రివేణీ సంగమం వలె ప్రకాశిస్తోంది. అట్టి హరిహరుల నాభి నుండి వెలువడిన పద్మం సంగమ మధ్యలో వికసించిన కమలంలా శోభిల్లుతోంది. అట్టి హరిహర రూపం మిమ్మల్ని సదా కాపాడుగాక!


3. తృతీయ శ్లోకము

అంబాలాఢ్యవిగ్రహః శ్రీమాన్ అమర్త్యనతిరక్షమాలయోపేతః ।

పైశ్చక్రమోదితముఖః పాయాత్పరమేశ్వరో ముహు రనాదిః ॥ ౩ ॥

(శ్లేషాలంకార శ్లోకము - హరి మరియు హర ద్వయపరమైన అర్థం)

తాత్పర్యం:

అనాదియైన పరమేశ్వరుడు (శివుడు / విష్ణువు) మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

  • శివ పరంగా: పార్వతీదేవితో కూడిన శరీరము కలిగినవాడు, జపమాల ధరించినవాడు, దేవతల నమస్కారాలను స్వీకరించేవాడు, పినాక ధనుస్సును/నందిని కలిగి సంతోషించేవాడు.

  • విష్ణు పరంగా: లక్ష్మీదేవితో ఆలింగనము పొందినవాడు, గరుత్మంతునిపై ప్రయాణించేవాడు, సుదర్శన చక్రముచే శత్రువులను సంహరించి లోకాలను ఆనందింపజేసేవాడు.

శ్లోక పదచ్ఛేదము & శ్లేష పద సమన్వయము

1. అంబాలాఢ్యవిగ్రహః (అంబా + ఆఢ్య + విగ్రహః / అమ్ + బాలాఢ్య + విగ్రహః)

  • శివ పక్షము: అంబా (పార్వతీదేవి) చేత ఆఢ్య (అలంకరింపబడిన/కూడుకున్న) విగ్రహః (శరీరము గలవాడు)  అర్థనారీశ్వరుడు.

  • విష్ణు పక్షము: అమ్ (జలము - క్షీరసాగరము) నందు బాలా (లక్ష్మీదేవి) చేత ఆఢ్య (ప్రియాంగనగా పొందబడిన) విగ్రహః (దివ్య మంగళ స్వరూపము గలవాడు)  లక్ష్మీనాథుడైన శ్రీమహావిష్ణువు.

2. శ్రీమాన్ (శ్రీ + మాన్)

  • శివ పక్షము: శ్రీ (విభూతి, ఐశ్వర్యము, కాంతి) మాన్ (కలిగినవాడు) శోభాస్వరూపుడు.

  • విష్ణు పక్షము: శ్రీ (లక్ష్మీదేవి) కి మాన్ (పతి/నాథుడు) లక్ష్మీపతి.

3. అమర్త్యనతిరక్షమాలయోపేతః (అమర్త్యనతి + రక్షమాలయా + ఉపేతః / అమర్త్య + నతి + రక్ష + మాలయా + ఉపేతః)

  • శివ పక్షము:

    • అమర్త్య నతి: దేవతల నమస్కారాలను స్వీకరించేవాడు.

    • అక్షమాలయా ఉపేతః: రుద్రాక్షమాల (జపమాల) ధరించినవాడు.

  • విష్ణు పక్షము:

    • అమర్త్య (గరుడ): 'మర్త్యులు కానివారు' అనగా నిత్యసూరి/ఖగేశ్వరుడైన గరుత్మంతుని యొక్క, నతి (వంపు/సవారి) చేత ప్రసన్నుడయ్యేవాడు.

    • రక్ష మాలయా ఉపేతః: లోకరక్షణార్థం వజ్రవైడూర్యాలు, వైజయంతీ మాలలను ధరించినవాడు.

4. పైశ్చక్రమోదితముఖః (పిన  + అశ్చ  + క్రమోదిత + ముఖః / పైన + చక్ర + మోదిత + ముఖః)

  • శివ పక్షము: పిన (పినాకమనే ధనుస్సు) మరియు అశ్చ (వృషభం/నంది వాహనం) చేత మోదిత ముఖః (సంతోషముతో వెలిగిపోయే ముఖము కలవాడు).

  • విష్ణు పక్షము: పైన (పక్షి రాజైన గరుత్మంతుడు) మరియు చక్ర (సుదర్శన చక్రము) లతో రాక్షసులను సంహరించి మోదిత ముఖః (ప్రసన్నమైన/ఆనందకరమైన ముఖము గలవాడు).

5. పాయాత్పరమేశ్వరో ముహురనాదిః (పాయాత్ + పరమేశ్వరః + ముహుః + అనాదిః)

  • సమన్వయము: అనాదిః (ఆది మధ్య అంతములు లేనివాడు), పరమేశ్వరః (సర్వోత్కృష్టమైన ఈశ్వరుడు - శివుడు/విష్ణువు) మిమ్మల్ని ముహుః (ఎల్లప్పుడూ/పదే పదే) పాయాత్ (రక్షించుగాక!).

సంగ్రహ భావము:

ఒకే శ్లోకంలో అక్షరాలను విరిచే విధానాన్ని బట్టి ఒకవైపు రుద్రాక్షధారి, పినాకపాణి, పార్వతీపత్యాత్మక శివ రూపాన్ని, మరొకవైపు వైజయంతీమాలాధారి, సుదర్శనచక్రధారి, లక్ష్మీపత్యాత్మక విష్ణు రూపాన్ని ప్రతిపాదించే అద్భుతమైన శ్లేషాలంకార శ్లోకమిది.

 

4. చతుర్థ శ్లోకము

పన్నగధారికరాగ్రో గంగామాలక్షితోఽంగదోఽభుజః ।

శశిఖండశేఖర ఉమాపరిగ్రహో ముహురనాదిరవతు త్వామ్ ॥ ౪ ॥

(శ్లేషాలంకార శ్లోకము - శివ & విష్ణు)

తాత్పర్యం:

  • శివ పరంగా: చేతిలో పామును ధరించినవాడు, శిరస్సుపై గంగను కలిగి ఉన్నవాడు, భుజకీర్తులు (అంగదములు) ధరించిన నాలుగు భుజములు గలవాడు, చంద్రకళను ధరించినవాడు, ఉమాదేవిని పరిగ్రహించిన అనాదియైన శంభువు మిమ్మల్ని కాపాడుగాక!

  • విష్ణు పరంగా: సర్ప శయనము (శేషశయ్య) పై హస్తం ఉంచినవాడు, గంగాభవాని జనక చరణములు గలవాడు, చంద్ర వంశానికి మూలపురుషుడై లక్ష్మీదేవి నాథుడైన శ్రీహరి మిమ్మల్ని సదా రక్షించుగాక!

1. పన్నగధారికరాగ్రః (పన్నగ + ధారి + కరాగ్రః / పన్నగ + ఆరాధి + కరాగ్రః)

  • శివ పక్షము:

    • పన్నగ ధారి: సర్పములను (పాములను) ఆభరణములుగా ధరించినవాడు.

    • కరాగ్రః: ముంజేతుల (హస్తాల) చివరల్లో కలిగినవాడు. (శివుడు సర్పాలను కడియాలుగా చేతులకు ధరిస్తాడు).

  • విష్ణు పక్షము:

    • పన్నగ: ఆదిశేషునిపై పవళించినవాడు (సర్పశయనుడు).

    • అధారి కరాగ్రః / ఆరాధి కరాగ్రః: (సంధి వశంగా) ఆదిశేషునిపై తన దివ్య హస్తమును ఆనించి పవళించినవాడు, లేదా లక్ష్మీదేవిచేత ఆరాధింపబడే చరణములు/హస్తములు కలిగినవాడు.

2. గంగామాలక్షితః (గంగామ్ + ఆకలితః / గంగా + ఆమల + క్షితిః)

  • శివ పక్షము:

    • గంగామ్: గంగానదిని,

    • ఆకలితః / లక్షితః: తన జటాజూటంలో ధరించి గుర్తించబడేవాడు. (గంగాధరుడు).

  • విష్ణు పక్షము:

    • గంగామ్: గంగానదికి,

    • ఆలక్షితః (ఆ + లక్షితః): మూలస్థానమైన వాడు. (విష్ణువు పాదపద్మముల నుండి గంగ ఉద్భవించింది కాబట్టి ఆయన గంగా జనకుడు).

3. అంగదోఽభుజః (అంగదః + అభుజః / అంగదోఽభుజః)

  • శివ పక్షము:

    • అంగదః: భుజకీర్తులు (బాహుపురులు) ధరించినవాడు.

    • అభుజః: అష్ట (ఎనిమిది) భుజాలు లేదా విశాలమైన భుజాలు కలవాడు. (శివుడికి అష్టభుజాలు ఉన్నాయని ఆగమాలు చెబుతాయి).

  • విష్ణు పక్షము:

    • అంగదః (అమ్ + గదః): శత్రువులను నాశనం చేసే 'గద' (కౌమోదకి) ని ధరించినవాడు.

    • అభుజః (ఆ + భుజః): ఆజానుబాహుడు లేదా భక్తులను రక్షించే బాహువులు కలవాడు.

4. శశిఖండశేఖరః (శశి + ఖండ + శేఖరః)

  • శివ పక్షము:

    • శశి ఖండ: చంద్రుని ముక్కను (చంద్రకళను).

    • శేఖరః: శిరస్సుపై ఆభరణంగా (సిగలో) ధరించినవాడు. (చంద్రశేఖరుడు).

  • విష్ణు పక్షము:

    • శశి (శశివంశ): చంద్ర వంశానికి (లేదా సోమ వంశానికి).

    • ఖండ శేఖరః: మూల పురుషుడు లేదా శిఖరాయమానుడైన వాడు. (శ్రీకృష్ణావతారంలో విష్ణువు చంద్రవంశంలో జన్మించాడు).

5. ఉమాపరిగ్రహః (ఉమా + పరిగ్రహః / ఉ + మా + పరిగ్రహః)

  • శివ పక్షము:

    • ఉమా: పార్వతీదేవిని.

    • పరిగ్రహః: భార్యగా స్వీకరించినవాడు. (ఉమాపతి).

  • విష్ణు పక్షము:

    • ఉ: సరస్వతీ దేవిని (లేదా ఓంకార స్వరూపమును).

    • మా: లక్ష్మీదేవిని.

    • పరిగ్రహః: స్వీకరించినవాడు. (లక్ష్మీపతి).

6. ముహురనాదిరవతు త్వామ్ (ముహుః + అనాదిః + అవతు + త్వామ్)

  • సమన్వయము: ఇద్దరికీ (శివకేశవులకు) ఒకే అర్థం వర్తిస్తుంది.

    • ముహుః: ఎల్లప్పుడూ (నిరంతరం).

    • అనాదిః: ఆది (మొదలు) లేనివాడు, శాశ్వతుడు.

    • అవతు: రక్షించుగాక!

    • త్వామ్: నిన్ను.

సంగ్రహ భావము:

ఒకే శ్లోకంలో సర్పధారణ, గంగాధారణ, చంద్రశేఖర, ఉమాపతి అనే పదాలు నేరుగా శివుడిని సూచిస్తుండగా; అవే పదాలను కొద్దిగా విరిచి చదివితే సర్పశయన, గంగాజనక, చంద్రవంశశేఖర, లక్ష్మీపతి అనే విష్ణు పరమైన దివ్య అర్థాలు ఉద్భవించడం ఈ శ్లేషాలంకారపు అద్భుత సౌందర్యం.

5. పంచమ శ్లోకము

గవీశపత్రో నగజార్తిహారీ కుమారతాతః శశిఖండమౌలిః ।

లంకేశపూజితపాదపద్మః పాయాదనాదిః పరమేశ్వరో వః ॥ ౫ ॥

ఇది సంస్కృత సాహిత్యంలో అత్యంత ప్రసిద్ధమైన అక్షరచ్యుతక చిత్రకవిత్వ శ్లోకము!

ఈ శ్లోకంలో ఉన్న అద్భుతమైన విశేషం ఏమిటంటే—మూల శ్లోకం పరమశివుని (హరుని) ని స్తుతిస్తుంది. కానీ, ప్రతి పదంలోని మొదటి అక్షరాన్ని తీసివేస్తే (చ్యుతం చేస్తే) ఏర్పడే నూతన శ్లోకం శ్రీమహావిష్ణువు (హరి) ని స్తుతిస్తుంది.

1. మూల శ్లోకము (శివ స్తుతి)

గవీశపత్రో నగజార్తిహారీ కుమారతాతః శశిఖండమౌలిః ।

లంకేశపూజితపాదపద్మః పాయాదనాదిః పరమేశ్వరో వః ॥

పద విచ్ఛేదము & అర్థము:

  • గవీశ-పత్రః ( ):
    • గవీశః = ఆవులకు/ఎద్దులకు ఈశ్వరుడు (నంది/వృషభము).
    • పత్రః = వాహనముగా గలవాడు.  వృషభవాహనుడు.
  • నగజా-ఆర్తి-హారీ ( ):
    • నగజా = పర్వతరాజ పుత్రి అయిన పార్వతీదేవి యొక్క.
    • ఆర్తి = దుఃఖాన్ని/బాధను.
    • హారీ = హరించేవాడు.  పార్వతీదేవి దుఃఖాన్ని బాపేవాడు.
  • కుమార-తాతః ( ):
    • కుమార = కుమారస్వామికి.
    • తాతః = తండ్రి.  సుబ్రహ్మణ్యేశ్వరుని తండ్రి.
  • శశిఖండ-మౌలిః ( ):
    • శశిఖండ = చంద్రకళను.
    • మౌలిః = జటాజూటంలో/శిరస్సుపై ధరించినవాడు.  చంద్రశేఖరుడు.
  • లంకేశ-పూజిత-పాదపద్మః:
    • లంకేశ = లంకాధిపతి అయిన రావణాసురునిచే.
    • పూజిత = పూజింపబడిన.
    • పాదపద్మః = పాదపద్మములు కలవాడు.  రావణాసురుడు పూజించిన పాదాలు గలవాడు.
  • పాయాత్-అనాదిః పరమేశ్వరః వః:
    • ఆదిలేని ఆ పరమేశ్వరుడు (శివుడు) మిమ్మల్ని సదా కాపాడుగాక!

2. అక్షరచ్యుతక శ్లోకము (ప్రతి పదంలో మొదటి అక్షరం తొలగించగా - విష్ణు స్తుతి)

మూల పదాల నుండి మొదటి అక్షరాలను ( గ - న - కు - శ - ల - ప ) తీసివేయగా ఏర్పడే శ్లోకం:

వీశపత్రో గజార్తిహారీ మారతాతః శిఖండమౌలిః ।

కేశపూజితపాదపద్మః ఆయాదనాదిః రమేశ్వరో వః ॥

పద విచ్ఛేదము & విష్ణుపరమైన అర్థము:

  • వీశ-పత్రః ( ):
    • వీ = పక్షి (పక్షిరాజైన గరుత్మంతుడు).
    • ఈశ = ప్రముఖ్యుడైన (గరుడుడికి నాథుడు).
    • పత్రః = వాహనముగా కలవాడు.  గరుడవాహనుడు.
  • గజ-ఆర్తి-హారీ ( ):
    • గజ = గజేంద్రుడనే ఏనుగు యొక్క.
    • ఆర్తి = ఆపదను/బాధను.
    • హారీ = తొలగించినవాడు.  గజేంద్రుడిని మొసలి బారి నుండి రక్షించినవాడు.
  • మార-తాతః ( ):
    • మార = మన్మథునికి.
    • తాతః = తండ్రి.  మన్మథుని తండ్రి (శ్రీకృష్ణుడు/విష్ణువు).
  • శిఖండ-మౌలిః ( ):
    • శిఖండ = నెమలి పించమును.
    • మౌలిః = శిరస్సున (కిరీటంలో) ధరించినవాడు.  నెమలిపించము ధరించిన శ్రీకృష్ణుడు.
  • క-ఈశ-పూజిత-పాదపద్మః ( ):
    • క = బ్రహ్మదేవుడు.
    • ఈశ = పరమశివుడు.
    • పూజిత = వీరిద్దరిచేత నిత్యం పూజింపబడే.
    • పాదపద్మః = పాదపద్మములు కలవాడు.  బ్రహ్మా విష్ణు మహేశ్వరులలో బ్రహ్మ-శివులచే పూజలందుకునే విష్ణుమూర్తి.
  • ఆయాత్-అనాదిః రమేశ్వరః వః ( ):
    • అనాదిః = ఆది లేనివాడు.
    • రమేశ్వరః = రమ (లక్ష్మీదేవి) కి ఈశ్వరుడైన శ్రీమహావిష్ణువు.
    • వః = మీ వద్దకు.
    • ఆయాత్ = వచ్చుగాక! (మీకు శుభాలను కలిగిస్తూ ప్రసన్నుడవుగాక!).

శబ్ద చమత్కార తులనాత్మక పట్టిక:

మూల పదం (శివ పక్షం)

అక్షరచ్యుత పదం (విష్ణు పక్షం)

శైవ అర్థం

వైష్ణవ అర్థం

గవీశపత్రః

వీశపత్రః

నంది వాహనుడు

గరుడ వాహనుడు

నగజార్తిహారీ

గజార్తిహారీ

పార్వతి దుఃఖాన్ని హరించినవాడు

గజేంద్రుని ఆర్తి బాపినవాడు

కుమారతాతః

మారతాతః

కుమారస్వామి తండ్రి

మన్మథుని తండ్రి

శశిఖండమౌలిః

శిఖండమౌలిః

చంద్రుని ధరించినవాడు

నెమలిపించం ధరించినవాడు

లంకేశపూజిత...

కేశపూజిత...

రావణ పూజితుడు

బ్రహ్మ-శివ (క+ఈశ) పూజితుడు

పరమేశ్వరః

రమేశ్వరః

పరమశివుడు

లక్ష్మీపతి (విష్ణువు)


కేవలం మొదటి అక్షరాలను తొలగించడం ద్వారా శ్లోకంలో ఏ ఒక్క వ్యాకరణ దోషం రాకుండా, శివ స్తుతి అంతా సంపూర్ణమైన వైష్ణవ తాత్పర్యంలోకి మారిపోవడం సంస్కృత చిత్రకవిత్వంలోని 'అక్షరచ్యుతక' ప్రక్రియకు ఒక శిఖరాయమానమైన నిదర్శనం!

 

6. షష్ఠ శ్లోకము

స్ఫటికమరకతశ్రీహారిణోః ప్రీతియోగాత్ తద్వతు వపురేక కామకసద్విషోర్వః ।

భవతి గిరిసుతాయాః సార్ధమంబోధిపుత్ర్యా సదృశమహసి కంటే యత్ర సీమావివాదః ॥ ౬ ॥

తాత్పర్యం:

స్ఫటికమణి వలె తెల్లనైన శివుడు, మరకతమణి వలె పచ్చనైన/నీలమైన విష్ణువు కలయిక వల్ల ఏర్పడిన 'హరిహర' (అర్థనారీశ్వర/హరిహర) రూపం మిమ్మల్ని రక్షించుగాక! పార్వతీదేవికి, లక్ష్మీదేవికి ఇరువురికీ ప్రియమైన ఆ దేహంలో, తెల్లని శివ రూపం మరియు నీలపు విష్ణు రూపం కలిసే కంఠభాగము వద్ద— "ఇది నా సరిహద్దు, ఇది నీ సరిహద్దు" అనే దివ్యమైన సౌందర్య వివాదము శోభిల్లుతోంది.

7. సప్తమ శ్లోకము

సప్రాప్త మైకరధ్వజేన మథన త్వత్తో మదర్థే పురా

తద్యుక్తం బహుమార్గగా మమ పురో నిర్లజ్జ వోఢుం తవ ।

తామేవానునయ స్వభావకుటిలాం హే కృష్ణ కంఠగ్రహం

ముంచేత్యాహ రుషా యమద్రి తనయా లక్ష్మీశ్చ పాయాత్ స వః ॥ ౭ ॥

తాత్పర్యం:

"ఓ కృష్ణా/శివా! పూర్వం మన్మథుని ద్వారా నా కోసం నువ్వు పొందిన ఈ గంగానది (అనేక పాయలుగా ప్రవహించేది / బహుమార్గగా) నా ముందే నీ శిరస్సుపై తిరగడం సిగ్గుచేటు! వంకరగా ప్రవహించే ఆ గంగనే నువ్వు ప్రసన్నం చేసుకో, నన్ను వదిలిపెట్టు!" అని కోపంతో కంఠ ఆలింగనాన్ని వదిలేస్తున్న పార్వతీదేవి, లక్ష్మీదేవి మాటల గమకము కలిగిన హరిహరుల రూపం మిమ్మల్ని రక్షించుగాక!

8. అష్టమ శ్లోకము

యౌ తౌ శంఖకపాలాభూషితకరౌ మాలాస్థిమాలాధరౌ

దేవౌ ద్వారవతీశ్మశాననిలయౌ నాగాఇరి గోవాహనౌ ।

ద్విష్యక్షౌ బలిదైత్యయజ్ఞమథనౌ శ్రీశైలజావల్లభౌ

పాపం వో హరతాం సదా హరిహరౌ శ్రీవత్సగంగాధరౌ ॥ ౮ ॥

తాత్పర్యం:

చేతిలో శంఖం/కపాలం, మెడలో వనమాల/అస్థిమాల ధరించినవారై; ద్వారక/శ్మశానము లందు నివసించేవారై; గరుడుడు/నంది వాహనములుగా గలవారై; రెండు/మూడు నేత్రములు కలిగి; బలిచక్రవర్తి/దక్షయజ్ఞములను అణచినవారై; శ్రీదేవి (లక్ష్మి)/శైలజ (పార్వతి) లకు వల్లభులై; శ్రీవత్సము/గంగాదేవిని ధరించిన ఆ హరిహరులు ఇద్దరూ మీ పాపాలను నిరంతరం హరించెదరు గాక!

9. నవమ శ్లోకము

లోలే బ్రూహి కపాలి కామిని పితా కస్తే పతిః పాథసాం

కః ప్రత్యేతి జలాదత్యజననః ప్రత్యేతి యః అంతరాత్ ।

ఇత్థం పర్వతసింధురాజసుతయోరాకర్ణ్య వాక్చాతురీం

సస్మేరస్థిః హరేః హరస్య చ ముదం దిశ్యాత్ ప్రసన్నం తు వః ॥ ౯ ॥

తాత్పర్యం:

పార్వతీదేవి (పర్వత రాజ పుత్రి) మరియు లక్ష్మీదేవి (సముద్ర రాజ పుత్రి) ల నడుమ సాగిన చమత్కార సంభాషణ ఇది: "ఓ చంచలమైనదానా! నీ తండ్రి ఎవరు?" అని అడిగితే, "సముద్రుడు" అని సమాధానం. "నీ భర్త ఎవరు?" అంటే "జలములతో నిర్మించబడిన శేషశయ్యపై పవళించే శ్రీహరి". ఇద్దరి దేవేరుల మధ్య జరిగిన ఈ మధురమైన వాక్చాతుర్యాన్ని విని, మందహాసంతో నిండిన హరిహరుల ప్రసన్న ముఖారవిందం మీకు నిత్య సంతోషాన్ని ప్రసాదించుగాక!

10. దశమ శ్లోకము

యస్మాదాసీత్కుమారః కువలయదలవల్లీలయోవాహ గంగాం

భీమో యస్యాంగసంగా పిహితజనచయో యో గవీశధ్వజోఽపి ।

లంకేశాయైకనాథో హిమకరరుచిభృద్భవవిశేషాశయోఽసౌ

వర్ణస్యాద్యస్య లోపాద్ధరతు హరిః పాతకం వః స్మరారిః ॥ ౧౦ ॥

(సంస్కృత వ్యాకరణ చమత్కార శ్లోకము - మొదటి అక్షరం లోపిస్తే శివ శ్లోకం విష్ణు శ్లోకంగా మారుతుంది)

ఈ శ్లోకము సంస్కృత సాహిత్యంలో అత్యంత అరుదైన ‘అక్షరచ్యుతక’ (ఆద్యక్షర లోప) చిత్రకవిత్వానికి మరియు వ్యాకరణ చమత్కారానికి పరమోత్కృష్టమైన ఉదాహరణ!

ఈ శ్లోకం చివరి పాదంలోనే కవి సూత్రం చెప్పాడు:

“వర్ణస్యాద్యస్య లోపాత్ హరతు హరిః పాతకం వః స్మరారిః”

(మూల శ్లోకం స్మరారి అయిన శివుడిని స్తుతిస్తుంది. కానీ, ప్రతి పదం లోని మొదటి అక్షరం లోపిస్తే అది హరి అయిన విష్ణువును స్తుతించేలా మారుతుంది.)

ఆ రెండు రూపాలను, వాటి పద విచ్ఛేదం మరియు అద్భుతమైన అర్థ సమన్వయాన్ని కింద  వివరించడమైనది:

1. మూల శ్లోకము (శివ స్తుతి - స్మరారిః)

యస్మాదాసీత్కుమారః కువలయదలవల్లీలయోవాహ గంగాం

భీమో యస్యాంగసంగా పిహితజనచయో యో గవీశధ్వజోఽపి ।

లంకేశాయైకనాథో హిమకరరుచిభృద్భవవిశేషాశయోఽసౌ

వర్ణస్యాద్యస్య లోపాద్ధరతు హరిః పాతకం వః స్మరారిః ॥

శివ పక్ష పదచ్ఛేదము & తాత్పర్యము:

  • యస్మాత్ ఆసీత్ కుమారః: ఎవరి నుండి కుమారస్వామి ఉద్భవించాడో;
  • కువలయ-దల-వల్లీలయా వాహ: నల్లకలువ రేకుల వలె కంఠము నందు శోభించే నల్లని కాళకూట విషమును లీలగా ధరించినవాడో;
  • ఉవాహ గంగాం: తన జటాజూటమున గంగానదిని మోసినవాడో;
  • భీమః: సర్వశక్తిమంతుడైన భీమరూపుడో;
  • యస్య అంగసంగా పిహితజనచయః: ఎవరి దివ్య శరీర అంగసంగము చేత భక్తుల సమూహాలు (జనచయః) అజ్ఞానము/పాపముల నుండి రక్షింపబడతాయో;
  • యో గవీశధ్వజః అపి: ఎవరి ధ్వజము (జెండా) పై గవీశుడు (వృషభము/నంది) శోభిస్తుందో;
  • లంకేశాయ ఏకనాథః: లంకాధిపతి అయిన రావణాసురునికి ఏకైక ఆరాధ్య దైవమో;
  • హిమకరరుచిభృత్: శీతల చంద్రుని కాంతిని (చంద్రకళను) ధరించినవాడో;
  • భవవిశేషాశయః: భవ (సంసార) బంధాల నుండి విముక్తినిచ్చే విశేషమైన అనుగ్రహము కలవాడో;
  • అసౌ స్మరారిః: అట్టి మన్మథుని సంహరించిన పరమశివుడు (స్మరారి) మీ పాపాలను హరించుగాక!

2. అక్షరచ్యుత శ్లోకము (ప్రతి సమసపదంలో మొదటి అక్షరం తీసివేస్తే - విష్ణు స్తుతి)

ప్రతి విశేషణ పదం యొక్క మొదటి అక్షరాన్ని ( య - కు - ఉ - భీ - పి - గ - ల - హి - భ ) తీసివేయగా ఏర్పడే వైష్ణవ శ్లోకం:

స్మాదాసీత్ కుమారః వలయదలవల్లీలయా వాహ గంగాం

మో యస్యాంగసంగా హితజనచయో యో వీశధ్వజోఽపి ।

ంకేశాయైకనాథో మకరరుచిభృత్ వవిశేషాశయోఽసౌ

హరిః పాతకం వః హరతు ॥

(దీనిని వ్యాకరణబద్ధంగా, స్పష్టమైన విష్ణు రూప పదచ్ఛేదంతో కింద చూడవచ్చు)

విష్ణు పక్ష పదచ్ఛేదము & తాత్పర్యము:

  • స్మాత్ ఆసీత్ కుమారః ( ):

లక్ష్మీదేవి (స్మా) యందు మన్మథుడు (కుమారః - కొడుకుగా) ఎవరి నుండి ఆవిర్భవించాడో;

  • వలయ-దల-వల్లీలయా:

పద్మముల వలయములచే (కమలమాలలచే) లీలాపూర్వకంగా అలంకరింపబడినవాడో;

  • వాహ గంగాం ( ):

తన శ్రీచరణముల నుండి గంగానదిని ప్రవహింపజేసినవాడో (గంగాజనకుడు);

  • మః ( ):

కాంతిమయ స్వరూపుడైన విష్ణుమూర్తి;

  • యస్య అంగసంగా హితజనచయః:

ఎవరి అంగసంగము (శ్రీవత్స లక్ష్మీసంగమ లేదా వైకుంఠవాసము) చేత జనుల సమూహానికి హితము (మేలు/ముక్తి) చేకూరుతుందో;

  • యో వీశధ్వజః అపి ( ):

ఎవరి జెండాపై పక్షిరాజైన గరుత్మంతుడు శోభిస్తున్నాడో (గరుడధ్వజుడు);

  • కంకేశాయ ఏకనాథః ( ):

బ్రహ్మదేవునికి మరియు పరమశివునికి ఏకైక రక్షకుడైన నాథుడో (బ్రహ్మ-శివ పూజితుడు);

  • మకరరుచిభృత్:

మకరకుండలాల కాంతితో ప్రకాశించే శ్రవణములు (చెవులు) కలవాడో;

  • అవవిశేషాశయః ( ):

లోకరక్షణే విశేష సంకల్పముగా (లక్ష్యముగా) కలిగినవాడో;

  • అసౌ హరిః:

అట్టి శ్రీమహావిష్ణువు (హరి) మీ సమస్త పాపాలను (పాతకం వః) హరించుగాక!

పద మార్పిడి తులనాత్మక పట్టిక:

మూల పదం (శివ పక్షం)

మొదటి అక్షరం తీసివేస్తే (విష్ణు పక్షం)

శైవ విగ్రహవాక్యము / అర్థం

వైష్ణవ విగ్రహవాక్యము / అర్థం

యస్మాత్

స్మాత్

ఎవరి నుండి (శివుని నుండి)

లక్ష్మి (స్మా) నుండి మన్మథుని కన్నవాడు

కువలయ...

వలయ...

నల్లకలువ రంగు విషం గలవాడు

పద్మమాలలు ధరించినవాడు

ఉవాహ గంగాం

వాహ గంగాం

గంగను జటలలో మోసినవాడు

గంగను పాదాల నుండి ప్రవహింపజేసినవాడు

భీమః

మః

భయంకర శక్తిమంతుడు

కాంతిమయ/లక్ష్మీస్వరూపుడు

పిహితజనచయః

హితజనచయః

భక్తులను పాపాల నుండి కప్పి రక్షించువాడు

జనులకు నిత్య హితము కూర్చువాడు

గవీశధ్వజః

వీశధ్వజః

నంది జెండాగా గలవాడు

గరుడ జెండాగా గలవాడు

లంకేశాయ...

కంకేశాయ...

రావణునికి నాథుడు

బ్రహ్మ (క) & శివ (ఈశ) లకు నాథుడు

హిమకర...

మకర...

చంద్రుని ధరించినవాడు

మకరకుండలాలు ధరించినవాడు

భవవిశేషాశయః

అవవిశేషాశయః

సంసార ముక్తినిచ్చే విశేష సంకల్పుడు

లోకరక్షణే (అవ) ప్రధానాశయము గలవాడు

స్మరారిః

హరిః

మన్మథారి (శివుడు)

శ్రీహరి (విష్ణువు)

సారాంశం:

కవి సంస్కృత భాషలోని 'ఏకాక్షర నిఘంటువు' (ఉదాహరణకు: కం = బ్రహ్మ, స్మా = లక్ష్మి, వీ = పక్షి, మః = విష్ణువు) మరియు వ్యాకరణ సంధులపై ఉన్న అపారమైన పట్టును ప్రదర్శిస్తూ, శ్లోకంలో ప్రతి పదానికి మొదటి అక్షరం తీసేసినప్పటికీ ఏ మాత్రం ఛందోభంగం లేదా వ్యాకరణ దోషం రాకుండా, శివ స్తుతిని సంపూర్ణ విష్ణు స్తుతిగా మార్చిన అసమాన కవితా ప్రాతిభకు ఈ శ్లోకం ఒక నిదర్శనం!

No comments:

Post a Comment

అరిపలాయనమ్, ప్రతాపవర్ణనమ్, కీర్తివర్ణనమ్

  అరిపలాయనమ్ శ్లోకము 1 సాలకాననయుక్తాపి సాలకాననవర్జితా | హారావరుద్ధకణ్ఠాపి విహారారివధూస్తవ || 1 || విశేషాలు (విరోధాభాస & శ్లేషాలంకారము): ...