Thursday, October 1, 2026

క్షుధావర్ణనమ్(2)భిక్షుకః(5)పరగృహవాసః (4)ఉదరపూరణదూషణమ్(14)సేవకనిన్దా(18)


1. క్షుధావర్ణనమ్ (ఆకలి గురించి)

శ్లోకం 1:
నాస్తి క్షుధాసమం దుఃఖం నాస్తి రోగః క్షుధాసమః ।
నాస్త్యాహారసమం సౌఖ్యం నాస్తి క్రోధసమో రిపుః ॥ 1 ॥

తాత్పర్యం:
ఆకలితో సమానమైన దుఃఖం లేదు; ఆకలితో సమానమైన రోగం లేదు; మంచి ఆహారంతో సమానమైన సుఖం లేదు; అలాగే క్రోధంతో (కోపంతో) సమానమైన శత్రువు లేదు.

శ్లోకం 2:
శయ్యా వస్త్రం చన్దనాసఙ్గహాసం వీణా వాణీ సున్దరీ యా చ నారీ ।
న భ్రాజన్తే క్షుత్పిపాసాతురాణాం సర్వారమ్భాస్తణ్డులప్రస్థమూలాః ॥ 2 ॥

తాత్పర్యం:
ఆకలి, దప్పికలతో బాధపడేవారికి మంచి పడక, మంచి వస్త్రాలు, చందనాచర్చలు, చిరునవ్వులు, వీణాగానం, మధురమైన మాటలు, అందమైన భార్య – ఇవేవీ కూడా ప్రకాశించవు. ఎందుకంటే, లోకంలో సమస్త ప్రయత్నాలు కూడా కేవలం అరసో లెడు బియ్యం (పొట్ట నింపుకోవడం) కోసమే కదా!

2. భిక్షుకః (భిక్షాటనము)

శ్లోకం 1:
ప్రతిదినమయత్నసులభే భిక్షుకజనని సాధుసఙ్ఘకల్పలతే ।
నృపనమననరకతారిణి భగవతి భిక్షే నమస్తుభ్యమ్ ॥ 1 ॥

తాత్పర్యం:
ఓ భగవతీ! భిక్షమా! ప్రతిరోజూ ఎలాంటి ప్రయత్నం లేకుండా సులభంగా లభించేదానివి, భిక్షకులకు తల్పివంటిదానివి, సజ్జనులనే సంఘమునకు కల్పలత వంటిదానివి, రాజుల ముందు తలవంచే నరకం నుండి రక్షించేదానివి అయిన నీకు నమస్కారములు.

శ్లోకం 2:
అగస్తితుల్యాశ్చ ఘృతాబ్ధిశోషణే డంభోలితుల్యా యటికాద్రిభేదనే ।
శాకావలీకౌననవహ్నిరూపాస్త ఏవ భట్టా ఇతరే మైటాశ్చ ॥ 2 ॥

తాత్పర్యం:

ఈ శ్లోకంలో కవి హాస్యపూరితమైన శైలిలో ( వ్యంగ్యంగా) యాచక బ్రాహ్మణుల (భట్టుల) అతి ఆకలిని, భోజన ప్రియత్వాన్ని వర్ణించారు. దీని అసలు అంతరార్థం మరియు ప్రతి రూపకం వెనుక ఉన్న ఆవశ్యకత కింద ఇవ్వబడింది:

  • నేతి సముద్రాన్ని ఇంకించడంలో అగస్త్యుడు: అగస్త్య మహర్షి పురాణాలలో సముద్రాన్ని మొత్తం ఆచమనం (తాగి) చేశాడని చెబుతారు. ఇక్కడ భట్టుల విందు భోజనాలలో వడ్డించే నేతి (ఘృతం) సముద్రాన్ని ఏమాత్రం మిగల్చకుండా కడుపులో దాచుకోవడంలో అగస్త్యులతో సమానులని కవి వ్యంగ్యంగా అంటున్నారు.

  • కొండలను బద్దలు చేయడంలో వజ్రాయుధం: ఇంద్రుని వజ్రాయుధం కొండలను పిండిచేస్తుంది. ఇక్కడ భట్టులు విందులో వడ్డించే పిండివంటలు, పెద్ద పెద్ద అల్పాహారపు దినుసులను (కొండల వంటి తినుబండారాలను) ఇటుకల వలె సులభంగా బద్దలు చేసి తినేస్తారని భావం.

  • అడవిని దహించే కార్చిచ్చు: అడవి కార్చిచ్చు ఎలా సమస్త చెట్లను దహించివేస్తుందో, అలాగే వీరు విందులో వడ్డించే కూరల సమూహాన్ని క్షణంలో ఖాళీ చేసేస్తారట.

సారాంశం: ఈ శ్లోకంలో ఎక్కడికైనా విందు భోజనాలకు వెళితే, అక్కడ నేతిని, పిండివంటలను, కూరలను ఏమాత్రం మొహమాటం లేకుండా విపరీతంగా ఆరగించే మహా భోజన ప్రియులైన ఆనాటి కొందరు భట్టుల (యాచక బ్రాహ్మణుల) స్వభావాన్ని కవి ఎంతో చమత్కారంగా, హాస్యభరితంగా ఎత్తిచూపారు


శ్లోకం 3:
అఙ్గ్యో ముక్తిమతా ప్రయోగసమయే మన్త్రేషు పృష్ఠగత పాకాగారగతస్తు పాచకమనస్తోషాయ వాచస్పతిః ।
ఉచ్చాయానిరతో రతోఽర్భకగణే పిణ్డేషు దత్తాదరో నానాశ్రాద్ధగణైకచాలితమనా భట్టోత్తమో రాజతే ॥ 3 ॥

తాత్పర్యం:
ప్రయోగ సమయంలో మంత్రాలు చదవడంలో అగ్రగణ్యుడు, వంటశాలలో పాచకుడి (వంటవాడి) మనసును సంతృప్తిపరచడంలో బృహస్పతి వంటివాడు, పిల్లలతో ఆడుకోవడంలో ఆసక్తి గలవాడు, పిండప్రదానాలపై ప్రత్యేక శ్రద్ధ చూపుతూ రకరకాల శ్రాద్ధాలతో మనసు నిండిన ఆ భట్టోత్తముడు ఎంతో ప్రకాశిస్తున్నాడు.

శ్లోకం 4:
ఉచ్చైరధ్యయనం పురాతనకథా స్త్రీభిః సహాలాపనం తాసామైర్భకలాలనం పైతినుతిస్తత్పాకమిథ్యాస్తుతిః ।
దేశస్య కరావలమ్బనవిధిః పాణ్డిత్యలేఖక్రియా హోరాగారుడమన్త్రతన్త్రకవిధిర్భిక్షోర్గుణా ద్వాదశ ॥ 4 ॥

తాత్పర్యం:
గొప్పగా అధ్యయనం చేయడం, పురాతన కథలు చెప్పడం, స్త్రీలతో మాట్లాడడం, వారి పిల్లలను గారాబం చేయడం, వారిని పొగడడం, వారు వండిన వంటలను అబద్ధంగా ప్రశంసించడం, దేశంలో పన్నులు వసూలు చేసే పద్ధతిని తెలుసుకోవడం, పాండిత్యంతో లేఖలు రాయడం, జ్యోతిష్యం, గరుడ మంత్ర తంత్రాలు నేర్చుకోవడం – ఇవి భిక్షుకుడి (యాచక బ్రాహ్మణుడి) పన్నెండు గుణాలు.

శ్లోకం 5:
ప్రాతః క్షాలితలోచనాః కరతలే చఞ్చత్పవిత్రాదరాస్తత్తత్స్థాననివేశితోర్ధ్వతిలకాశ్చైలాన్తబద్ధాక్షతాః ।
కో జాతశ్చ మృతోఽథవా మృతతిథిః కస్యాలయే వర్తతే చేత్థం హర్షశతైర్యుతాః ప్రతిదినం ధావన్త్యహో భిక్షుకాః ॥ 5 ॥

తాత్పర్యం:
ఉదయాన్నే కళ్ళు కడుక్కొని, చేతిలో పవిత్రమైన దర్భలు ధరించి, నుదుట ఊర్థ్వ పుండ్రాలు (తిలకాలు) దిద్దుకొని, చెంగున అక్షతలు కట్టుకొని... "ఎవరి ఇంట్లో పిల్లవాడు పుట్టాడు? ఎವರು చనిపోయారు? ఎవరి ఇంట శ్రాద్ధ తిథి ఉంది?" అని తెలుసుకోవడానికి భిక్షుకులు ఎంతో సంతోషంతో ప్రతిరోజూ పరుగులు తీస్తుంటారు!

3. పరగృహవాసః (పరుల ఇళ్ళల్లో నివసించడం)

శ్లోకం 1:
శిరసా ధార్యమాణోఽపి సోమః సోమేన శంభునా ।
తథాపి కృశతాం ధత్తే కష్టః ఖలు పరాశ్రయః ॥ 1 ॥

తాత్పర్యం:
చంద్రుడిని స్వయంగా పరమశివుడు తన శిరస్సుపై ధరించినప్పటికీ, ఆ చంద్రుడు తన కళలు తగ్గి కృశించిపోతూనే ఉన్నాడు. కాబట్టి, పరుల ఆశ్రయం (పరగృహవాసం) ఎంతో కష్టమైనది.

శ్లోకం 2:
వినా కార్యేణ యే మూఢా గచ్ఛన్తి పరమమందిరమ్ ।
అవశ్యం లఘుతాం యాన్తి కృష్ణపక్షే యథా శశీ ॥ 2 ॥

తాత్పర్యం:
పనంటూ ఏమీ లేకుండా ఏ మూఢులైతే ఇతరుల ఇళ్లకు వెళుతుంటారో, వారు కృష్ణపక్షంలో చంద్రుడిలాగా తప్పకుండా తమ గౌరవాన్ని, గొప్పతనాన్ని కోల్పోతారు.

శ్లోకం 3:
కష్టం ఖలు మూర్ఖత్వం కష్టం ఖలు యౌవనే దారిద్ర్యమ్ ।
కష్టాదపి కష్టతరః పరగృహవాసః పరాన్నం చ ॥ 3 ॥

తాత్పర్యం:
మూర్ఖత్వం నిజంగా చాలా కష్టం; యౌవనంలో దారిద్ర్యం (పేదరికం) అనుభవించడం చాలా కష్టం; అటువంటి కష్టాలన్నింటికంటే కూడా పరుల ఇంట నివసించడం, పరుల పెట్టిన అన్నం తినడం అత్యంత కష్టమైనది.

శ్లోకం 4:
ఉడుగణపరివారో నాయకోఽప్యోషధీనామమృతమయశరీరః కాన్తియుక్తోఽపి చన్ద్రః ।
భవతి విగతరశ్మిర్మణ్డలం ప్రాప్య భానుః పరసదననివిష్టః కో లఘుత్వం న యాతి ॥ 4 ॥

తాత్పర్యం:
నక్షత్రాల సమూహానికి అధిపతి అయినవాడు, ఓషధులకు నాయకుడు అయినవాడు, అమృతమయమైన శరీరం గలవాడు, కాంతివంతమైనవాడు అయిన చంద్రుడు కూడా సూర్యుని మండలాన్ని (సూర్య తేజస్సును) ఆశ్రయించినప్పుడు తన కాంతిని కోల్పోతున్నాడు. అలాంటప్పుడు, పరాయి ఇంట తలదాచుకునే సామాన్యులలో ఎవరుమాత్రం లఘుత్వాన్ని (హీనత్వాన్ని) పొందరు?

4. ఉదరపూరణదూషణమ్ (పొట్ట నింపుకోవడం గురించిన విమర్శ)

శ్లోకం 1:
అస్య దుగ్ధోదరస్యార్థే కిం న కుర్వన్తి పండితాః ।
వానరీమివ వాగ్దేవీం నర్తయన్తి గృహే గృహే ॥ 1 ॥

తాత్పర్యం:
ఈ పొట్ట కోసమే పండితులు ఏయే పనులు చేయడం లేదు? సరస్వతి దేవిని ఒక కోతిలాగా ఇంటింటా ఆడూతూ ప్రదర్శిస్తుంటారు (పొట్టకూటి కోసం విద్యను అమ్ముకుంటారు).

శ్లోకం 2:
కిమకారి న కార్పణ్యం కస్యాలఙ్ఘి న దేహలీ ।
అస్య పాపోదరస్యార్థే కిమనాటి న నాటకమ్ ॥ 2 ॥

తాత్పర్యం:
ఈ పాపాత్ముడైన పొట్ట కోసం ఏ నీచమైన పనిచేయలేదు? ఎవరి గుమ్మం తొక్కలేదు? ఏ నాటకం ఆడలేదు? (అన్నీ చేస్తారు).

శ్లోకం 3:
ఏకః స ఏవ జీవతి హృదయవిహీనోఽపి సహృదయః రాహుః ।
యః సకలాలఙ్ఘిమకారణముదరం న బిభర్తి దుఃపూరమ్ ॥ 3 ॥

తాత్పర్యం:
గుండె లేకపోయినా రాహువు ఒక్కడే ధన్యుడు. ఎందుకంటే, అతను భరించరానిది, నింపడం కష్టమైనది అయిన ఈ పొట్టను మోసే దుస్థితి అతనికి లేదు కదా!

శ్లోకం 4:
కంధరా సమపహాయ కేధరా ప్రాప్యం సయతి జహాస కస్యచిత్ ।
మాం కిలానమయతః స్వపూర్తయే దుర్భరాత్కిముద్రాద్వియోగతః ॥ 4 ॥

తాత్పర్యం:
తన కంఠాన్ని (లేదా భారాన్ని) విడిచిపెట్టి, పొట్టను నింపుకోవడం కోసమే అందరి ఎదుటా తలవంచే ఈ దుర్భరమైన ఉదరం నుండి విముక్తి పొందితే ఎంత హాయిగా ఉంటుందో!

శ్లోకం 5:
అహితహితవిచారశూన్యబుద్ధేః శ్రుతిసమయైర్బహుభిస్తిరస్కృతస్య ।
ఉదరభరణమాత్రకేవలేచ్ఛోః పురుషపశోశ్చ పశోశ్చ కో విశేషః ॥ 5 ॥


తాత్పర్యం:
మేలు ఏంటో, కీడు ఏంటో ఆలోచించే బుద్ధి లేనివాడు, వేదశాస్త్రాల చేత తిరస్కరించబడినవాడు, కేవలం పొట్ట నింపుకోవడమే పరమావధిగా బతికేవాడు అయిన ఆ 'పురుష పశువునకు', నిజమైన పశువునకు తేడా ఏమిటి? ఏమీ లేదు!

శ్లోకం 6:
ఇయముదరదరీ దురన్తపూరా యది న భవేదమిమీనభఙ్గభూమిః ।
క్షణమపి న సహే భవాదృశానా కుటిలకటాక్షనిరీక్షణం నృపాణామ్ ॥ 6 ॥

తాత్పర్యం:
ఎప్పటికీ నిండని ఈ పొట్ట అనే గుహ మాత్రమే లేకపోతే, క్షణం పాటు కూడా నేను మీలాంటి రాజుల యొక్క కుటిలమైన కటాక్ష వీక్షణాలను భరించేవాడిని కానే కాదు!

శ్లోకం 7:
అపహరతి మహత్త్వం ప్రార్థనా కిం న జానే జనయతి గురులజ్జామిత్యహం కిం న వేద్మి ।
తదపి వద వదాన్య తం సదా ప్రత్యహం మా జఠరపిఠరవర్తీ వహ్నిరర్థీకరోతి ॥ 7 ॥

తాత్పర్యం:

ఇతరులను యాచించడం వల్ల గొప్పతనం నశించిపోతుందని నాకు తెలియదా? ఇది చాలా పెద్ద అవమానాన్ని కలిగిస్తుందని నాకు తెలియదా? అన్నీ తెలుసు; అయినప్పటికీ ఓ దాతా! నా కడుపు అనే కుండలో మంటలా మండుతున్న ఈ ఆకలిఅనే అగ్ని నన్ను ప్రతిరోజూ యాచకుడిగా మారుస్తోంది. 

శ్లోకం - 8

గఙ్గాతరఙ్గకణశీకరశీతలాని విద్యాధరాధ్యుషితచారుశిలాతలాని । స్థానాని కిం హిమవతః ప్రలయం గతాని యత్సావమానపరపిణ్డరతో మనుష్యః ॥ ౮ ॥

తాత్పర్యం: గంగా నూతన తరంగాల బిందువులతో చల్లగా ఉండేవి, విద్యాధరులచే సేవింపబడే అందమైన శిలాతలాలు కలిగిన హిమవత్పర్వత ప్రాంతాలు ఏమైనా నశించిపోయాయా? (లేవు కదా!) అలాంటప్పుడు మనుషులు పరాభవాలు పొందుతూ, ఇతరుల ఇళ్లలో పిండం (భోజనం) కోసం ఎందుకు తిరుగుతున్నారు? (స్వయంశక్తితో బతకవచ్చు కదా!)


శ్లోకం - 9


అభిమతమహామానగ్రన్థిప్రభేదటీయసీ గురుతరగుణగ్రామామ్భోజస్ఫుటోజ్జ్వలచన్ద్రికా । విపులవిలసల్లజ్జావల్లీవితానకుఠారికా జఠరపిఠరీ దుష్పూరేయ కరోతి విడమ్బనమ్ ॥ ౯ ॥

తాత్పర్యం: కోరికలను తీర్చే గొప్ప అభిమానమనే గ్రంథిని (ముడిని) ఛేదించడంలో ముందుకుపోయేది, గొప్ప గుణాలనే కలువలను వికసింపజేసే తెల్లని వెన్నెల వంటిది, విస్తారంగా వెలిగే లజ్జ (సిగ్గు) అనే తీగెల సమూహాన్ని నరికే గొడ్డలి వంటిది అయిన ఈ పొట్ట (ఆకలి) అనే కుండ నింపడానికి చాలా కష్టమై మన చేత ఎన్నో విపరీతమైన పనులు చేయించి విడ్డూరం కలిగిస్తోంది.

శ్లోకం - 10

యే వర్ధన్తే ధనపతిపురఃప్రార్థనాదుఃఖభాజో యే చాల్పత్వ దధతి విషయాక్షేపపర్యస్తబుద్ధేః । తేషామన్తఃస్ఫురితహసితవాసరాణా స్మరేయ ధ్యానచ్ఛేదే శిఖైరికుహరగ్రావశయ్యానిషణ్ణః ॥ ౧౦ ॥

తాత్పర్యం: ధనాధిపతుల (ధనవంతుల) ముందు చేతులు చాచి ప్రార్థించే దుఃఖాన్ని అనుభవించేవారు, విషయ వాంఛల వల్ల బుద్ధి కోల్పోయి చిన్నతనాన్ని పొందేవాటికి దూరంగా ఉంటూ... గుహలలోని రాతి పడకలపై కూర్చుని, నా ధ్యాన సమయంలో వారి అజ్ఞానాన్ని తలచుకుంటూ మనసులోనే నవ్వుకునేలా నాకు ఆ దేవుడు సుఖాన్ని ప్రసాదించుగాక!

అంకె మార్పు: 10

శ్లోకం - 11

మాతర్నాతః పరమనుచిత యత్ఖలానా పురస్తాదస్తాశఙ్క జఠరపిఠరీపూర్తయే నర్తితాసి । తత్క్షన్తవ్య సహజసరలే వత్సలే వాణి కుర్యా ప్రాయశ్చిత్తం గుణగణనయా గోపవేషస్య విష్ణోః ॥ ౧౧ ॥

తాత్పర్యం: ఓ వాణీ (సరస్వతీ మాతా)! నా కడుపు నింపుకోవడం కోసం సిగ్గు విడిచి దుర్మార్గుల ముందు నాచేత నాట్యమాడించావు కదా, అంతకంటే అనుచితమైన పని మరొకటి ఉంటుందా? స్వభావసిద్ధంగా సరళమైనదానివి, వాత్సల్యం గలదానివి కాబట్టి నన్ను క్షమించు. గోపవేషధారి అయిన విష్ణువు యొక్క గుణాలను కీర్తించడం ద్వారా నా ఈ పాపానికి ప్రాయశ్చిత్తం చేసుకుంటాను.


శ్లోకం - 12


దీనో దీనముఖైస్తథైవ శిశుకైరాకృష్టజీర్ణామ్బరా క్రోశద్భిః క్షుధితైర్నిరన్నవిధురీ పశ్యేన్న చేద్నేహినీమ్ । యాచ్ఞాభఙ్గభయేన గద్గదగలశ్రూట్యద్విలీనాక్షరః కో దేహీతి వదేత్స్వఙ్గజఠరస్యార్థే మనస్వీ జనః ॥ ౧- ॥ (సవరించబడినది)

తాత్పర్యం: దైన్యంతో కూడిన ముఖాలతో, చిరిగిపోయిన బట్టలు పట్టుకుని, ఆకలితో ఏడ్చే పిల్లలను చూసి కూడా అన్నం పెట్టలేని స్థితిలో ఉన్న భార్యను చూసి మనస్వీ (ధైర్యశాలి అయిన) వాడు చలించిపోతాడు. ఇతరుల దగ్గరికి వెళ్లి అడుక్కుంటే ఏమంటారో అనే భయంతో గొంతు గద్గదిక కాగా, అక్షరాలు ముద్దయైపోతుండగా "అయ్యా, కొంచెం భిక్ష పెట్టండి" అని ఎవరైనా ఎలా అనగలరు? (అది గొప్పవారికి ఎంతో అవమానకరం).


శ్లోకం - 13


హింసాశూన్యమయత్నలభ్యమశనం ధాత్రా మరుత్కల్పితం వ్యాళానాం పశువస్తృణాఙ్కురభుజః సృష్టాః స్థలీశాయినః । సంసారార్ణవలఙ్ఘనక్షమధియా వృత్తిః కృతా సా నృణా యామన్వేషయతా ప్రయాన్తి సతత సర్వే సమాప్తి గుణాః ॥ ౧౩ ॥

తాత్పర్యం: 

  • సృష్టిలో జీవుల ఆహార విధానం: బ్రహ్మదేవుడు ఇతర జీవరాశులైన పాములకు ఎవరికీ ఎలాంటి హింస చేయకుండా,  ఎలాంటి ప్రయత్నం చేయకుండా కేవలం గాలినే (వాయువును) ఆహారంగా ఇచ్చాడు. అలాగే పశువులను కేవలం గడ్డి తింటూ, నేలమీద సుఖంగా పడుకునేలా ఎలాంటి లౌకిక బాధ్యతలు లేని సాధారణ జీవితాన్ని ప్రసాదించాడు. వాటికి భవిష్యత్తు గురించిన చింత గానీ, సంపాదన తాపత్రయం గానీ ఉండవు.

  • మనుషుల ప్రత్యేకత - సంసార సాగర తారణం: కానీ, సమస్త సృష్టిలో అత్యుత్తమ బుద్ధి గల మానవుడికి మాత్రం దేవుడు ఒక ప్రత్యేకమైన బాధ్యతను అప్పగించాడు. మనిషి తన వివేకంతో ఈ సంసారమనే సాగరాన్ని దాటి, మోక్షాన్ని పొందడానికి తగిన సద్బుద్ధిని ఇస్తాడని ఆశించి, అతనికి జీవనోపాధిని (కర్మను, జీవన మార్గాన్ని) కల్పించాడు. అంటే లౌకిక బాధ్యతలను నిర్వహిస్తూనే, అంతిమంగా ఆధ్యాత్మిక ఉన్నతిని సాధించడమే మనిషి ప్రధాన లక్ష్యం కావాలి.

  • లక్ష్యం తప్పిపోతున్న మానవుడు: దురదృష్టవశాత్తు, మనిషి ఆ దివ్యమైన ధర్మాన్ని (ఉన్నతమైన లక్ష్యాన్ని) విడిచిపెట్టాడు. ధనం కోసం, భోగభాగ్యాల కోసం, అంతులేని కోరికల కోసం ఆశ పడుతూ జీవితాన్ని వ్యర్థం చేసుకుంటున్నాడు. ఆ ధర్మాన్ని, సత్యమార్గాన్ని వెతుకులాడే క్రమంలో చివరికి తన వద్ద ఉన్న దయాగుణం, శాంతి, సంతోషం, మానవత్వం వంటి సమస్త సత్గుణాలను కోల్పోయి కేవలం స్వార్థానికి ప్రతిరూపంగా మారుతున్నాడు.

సారాంశం: భగవంతుడు మనిషికిచ్చిన మేధస్సును సంసారిక బంధాల్లో చిక్కుకుని కేవలం పొట్ట నింపుకోవడానికి, భోగాల కోసం కాదు; తనను తానుద్ధరించుకోవడానికి ఉపయోగించాలి. బాధ్యతలను నిర్వర్తిస్తూనే ఉన్నతమైన గుణాలను కాపాడుకోవడమే నిజమైన మానవ ధర్మం అని ఈ శ్లోకం మనకు బోధిస్తుంది.


శ్లోకం - 14


కిం కన్దాః కన్ద్రేభ్యః ప్రలయముపగతా నిర్ఝరా వా గిరిభ్యః ప్రధ్వస్తా వా తరుభ్యః సరసఫలభృతో వల్కలిన్యశ్చ శాఖాః । వీక్ష్యన్తే యన్ముఖాని ప్రసభమపగత్యశ్రయాణా ఖలానా దుఃఖోపాత్తాల్పవిత్తస్మయైర్పవనవశాన్నర్తితభ్రూలతాని ॥ ౧౪ ॥

తాత్పర్యం: కొండలలో దుంపలు నశించిపోయాయా? పర్వతాలపై సెలయేళ్లు ఇంకిపోయాయా? చెట్లకు తియ్యటి పండ్లు, నారబట్టలు లేకపోయాయా? (అవన్నీ సమృద్ధిగానే ఉన్నాయి కదా). అలాంటప్పుడు ఆశ్రయం లేని ఆ దుర్మార్గుల ముఖాల వైపు ఎందుకు వెళ్లాలి? వారు తమ వద్ద ఉన్న కొద్దిపాటి ధనంతో గర్వంతో కనుబొమలు ఆడిస్తూ ఇతరులను కష్టపెడుతుంటే వారిని ఎందుకు ఆశ్రయించాలి?


సేవకనిన్దా (సేవకుల నింద)

శ్లోకం - 1


స్వాభిప్రాయపరోక్షస్య పరచిత్తానువర్తినః । స్వయం విక్రీతదేహస్య సేవకస్య కుతః సుఖమ్ ॥ ౧ ॥

తాత్పర్యం: తన స్వంత అభిప్రాయాలను దాచుకుని, ఇతరుల మనసు మెచ్చేలా నడుచుకుంటూ, తన శరీరాన్ని ఇతరులకు అమ్ముకున్నట్లుగా బతికే సేవకునికి ఎక్కడ సుఖం ఉంటుంది? ఉండదు.


శ్లోకం - 2

చలేషు స్వామిచిత్తేషు సులభే పిశునే జనే । యది జీవన్త్యహో చిత్రం క్షణమప్యుపజీవినః ॥ 2 ॥ (అంకె సవరించబడినది)

తాత్పర్యం: యజమానుల మనసులు చంచలమైనవై ఉన్నప్పుడు, చాడీలు చెప్పే వ్యక్తులు సులభంగా దొరికే చోట... ఆ బతుకులపై ఆధారపడి బతికే సేవకులు క్షణకాలం పాటు బ్రతుకుతున్నారంటే అది నిజంగా ఒక ఆశ్చర్యమే!

శ్లోకం - 3

సేవా శ్వవృత్తియైరుక్తా న తైః సమ్యగుదాహృతమ్ । స్వచ్ఛన్దచారీ కుత్ర శ్వా విక్రీతాసుః కః సేవకః ॥ ౩ ॥

తాత్పర్యం: 

  • సమాజంలో కొందరు పరుల వద్ద బానిసలా పనిచేసే కొలువును "కుక్క బ్రతుకు"తో పోలుస్తుంటారు. అంటే యజమాని ఎప్పుడు పిలిస్తే అప్పుడు పలకడం, చెప్పినట్లు చేయడం అనే అర్థంలో ఈ మాట వాడతారు. కానీ కవి ఈ పోలిక సరికాదని, సేవకుడి స్థితి కుక్క కన్నా చాలా అధ్వానమని నిరూపిస్తాడు.

  • కుక్క స్వేచ్ఛ: ఒక పెంపుడు కుక్కకు లేదా వీధి కుక్కకు యజమాని ఉంటాడు. కానీ అది తన ఇష్టానుసారంగా ఎక్కడికైనా తిరగగలదు, పరిగెత్తగలదు. దానికి నచ్చిన చోట ఉండగల స్వేచ్ఛ ఉంటుంది. దానిని ఎవరూ బంధించి నిర్బంధించలేరు.

  • సేవకుడి పరాధీనత (బానిసత్వం): కానీ, పరుల వద్ద ఉద్యోగం చేసే సేవకుడు తన స్వేచ్ఛను పూర్తిగా కోల్పోతాడు. అతడు తన శరీరాన్ని, ప్రాణాన్ని, సమయాన్ని యజమానికి తాకట్టు పెట్టినట్లు బతుకుతాడు. యజమాని ఆదేశం లేకుండా కదల్లేడు, తన స్వంత అభిప్రాయాలను వ్యక్తపరచలేడు. ప్రతి క్షణం భయంతోనూ, మరొకరి అడుగులకు మడుగులొత్తడం తోనూ గడుపుతాడు.

సారాంశం: కుక్కకు ఒక యజమాని ఉన్నప్పటికీ దానికంటూ కొంత స్వాతంత్ర్యం ఉంటుంది. కానీ పరుల సేవలో బతికే మనిషి తన ఆత్మగౌరవాన్ని, స్వేచ్ఛను పూర్తిగా కోల్పోతాడు కాబట్టి, కుక్క కన్నా సేవకుడి బతుకే ఎంతో హీనమైనది, దయనీయమైనది అని ఈ శ్లోకం ద్వారా కవి హెచ్చరిస్తున్నాడు.


శ్లోకం - 4


సేవయా ధనమిచ్ఛద్భిః సేవకైః పశ్య యత్కృతమ్ । స్వాటన్త్ర్యం యచ్ఛరీరస్య మూఢైస్తదపి హారితమ్ ॥ ౪ ॥ 

తాత్పర్యం: సేవ చేయడం ద్వారా ధనాన్ని సంపాదించాలనుకునే సేవకులు ఏం చేశారో చూడండి! మూఢులై తమ శరీరానికి ఉన్న స్వాతంత్ర్యాన్ని కూడా వారు కోల్పోయారు (తాము పరమ గులాములుగా మారిపోయారు).


శ్లోకం - 5

శ్లోకం:

వరమన్నం వరం భైక్ష్యం వరం భారోపజీవనమ్ । పుంసా వివేకహీనాణాం సేవయా న ధనార్జనమ్ ॥ ౫ ॥ 

తాత్పర్యం: వివేకం లేని మనుషులు పరుల కొలువు (సేవ) చేసి ధనం సంపాదించడం కంటే... అడుక్కు తిని బతకడం మేలు, భారాన్ని మోస్తూ బతకడం మేలు, లేదా ఎంగిలి ఇళ్లలో అన్నం తినడం చాలా మేలు.


శ్లోకం - 6

శ్లోకం:

యా ప్రకృత్యైవ చపలా నిపతత్యశుచావపి । స్వామినో బహు మన్యన్తే దృష్టి తామపి సేవకాః ॥ ౬ ॥

తాత్పర్యం: స్వభావసిద్ధంగానే చంచలమైనది, అపవిత్రమైన చోట కూడా పడేది అయిన యజమాని చూపును కూడా సేవకులు ఎంతో గొప్పదిగా భావిస్తారు (యజమాని కటాక్షం కోసం ఏ నీచమైన పనికైనా సిద్ధపడతారు).


శ్లోకం - 7

శ్లోకం:

మనుష్యజాತౌ తుల్యాయాం భృత్యత్వమతిగర్హితమ్ । తత్రాపి యో న జానాతి స కిం జీవత్సు గణ్యతే ॥ ౭ ॥ 

తాత్పర్యం: మనుష్య జాతి అంతా సమానమైనదే అయినప్పుడు, మరొకరి వద్ద సేవకుడిగా (భృత్యుడిగా) బతకడం అత్యంత నింద్యమైనది. దానిని కూడా గ్రహించలేని వాడు బతికి ఉన్నవారిలో ఒకడిగా లెక్కించబడుతాడా? (లేదు, వాడు శవంతో సమానం).


శ్లోకం - 8

శ్లోకం:

తావజ్జన్మాతిదుఃఖాయ తతో దుర్గతతా సదా । తత్రాపి సేవయా వృత్తిరహో దుఃఖపరమ్పరా ॥ ౮ ॥

తాత్పర్యం: పుట్టుకతోనే రావడం అత్యంత దుఃఖకరం; ఆపై ఎప్పుడూ దారిద్ర్యమే మిగులుతుంది. అందులోనూ ఈ సేవ (కొలువు) చేయడం వల్ల వచ్చే బతుకు మరింతగా దుఃఖ పరంపరలను తెచ్చిపెడుతుంది.


శ్లోకం - 9


నాశ్నాతి సేవయౌత్సుక్యాద్వినిద్రో న ప్రబుధ్యతే । న నిఃశఙ్కం వచో బ్రూతే సేవకోఽప్యత్ర జీవతి ॥ ౯ ॥ 

తాత్పర్యం: సేవ చేయాలనే ఆత్రుతతో సరిగ్గా భోజనం చేయలేడు, ఉద్వేగం తో సరిగ్గా నిద్రపోలేడు, మెలకువ వచ్చినా మనసారా మాట్లాడలేడు, ఎవరి ముందూ నిర్భయంగా మాట్లాడలేడు. అయినా సేవకుడు ఈ లోకంలో బతుకు లాగుతున్నాడు!


శ్లోకం - 10


భూశయ్యా బ్రహ్మచర్యం చ కృశత్వం లఘు భోజనమ్ । సేవకస్య యతేర్యద్వద్విశేషః పాపధర్మజః ॥ ౧౦ ॥

తాత్పర్యం: నేల మీద పడుకోవడం, బ్రహ్మచర్యం, శరీరం సన్నబడడం, తక్కువగా భోజనం చేయడం ఇవన్నీ ఒక సన్యాసికి ఎలా ఉంటాయో, సేవకుడికి కూడా అలాగే ఉంటాయి. కాకపోతే సన్యాసికి పుణ్యఫలితం వస్తే, సేవకుడికి ఇవన్నీ గత జన్మ పాపాల వల్ల కలుగుతాయి.


శ్లోకం - 11

శ్లోకం:

శీతాతపాదికష్టాని సహతే యాని సేవకః । ధనాయ తాని చాల్పాని యది ధర్మాయ ముచ్యతే ॥ ౧౧ ॥

తాత్పర్యం: సేవకుడు ధనం కోసం ఎండ, చలి లాంటి కష్టాలన్నింటినీ భరిస్తాడు. అదే కష్టాలను ధర్మం కోసం (భగవదారాధన కోసం) భరిస్తే అతనికి ముక్తి లభిస్తుంది కానీ, కేవలం స్వల్ప ధనం కోసమే ఆ కష్టాలన్నీ పడుతున్నాడు.


శ్లోకం - 12


మృదునాతిసువృత్తేనా సుమృష్టేనాతిహారిణా । మోదకేనాపి కిం తేన నిష్పత్తిర్యస్య సేవయా ॥ ౧२ ॥ 

తాత్పర్యం: ఎంతో మెత్తగా, మంచి ఆకారంతో, శుభ్రంగా, మనోహరంగా ఉండే లడ్డుతో ప్రయోజనం ఏమిటి? ఒకవేళ ఆ లడ్డును సంపాదించడానికి కూడా ఎవరిదో సేవ చేయాల్సి వస్తే ఆ తిండి ఎందుకు? (అది వృథా).


శ్లోకం - 13

శ్లోకం:

స్వయం జహాతి సేవకః సుఖం చ మానమేవ చ । యదర్థమర్థమీహతే తదేవ తస్య హీయతే ॥ ౧౩ ॥

తాత్పర్యం: సేవకుడు తన సుఖాన్ని, అభిమానాన్ని తానే స్వయంగా కోల్పోతాడు. ఏ ధనం కోసమైతే వాడు సంపాదన కోసం తిరుగుతున్నాడో, ఆ ధనమే చివరికి వాడికి దక్కకుండా పోతుంది (అభిమానం, సుఖం రెండూ నాశనమవుతాయి).

అంకె మార్పు: 13

శ్లోకం - 14


ప్రణమత్యున్నతిహేతోర్జీవితహేతోర్విముఞ్చతి ప్రాణాన్ । దుఃఖీయతి సుఖహేతోః కో మూఢః సేవకాదన్యః ॥ ౧౪ ॥ 

తాత్పర్యం: ఉన్నతి (అభివృద్ధి) కోసం అందరికీ నమస్కరిస్తాడు, ప్రాణాలు కాపాడుకోవడం కోసం ప్రాణాలనే విడుస్తాడు (అన్ని అవమానాలు పడతాడు), సుఖం పొందడం కోసం దుఃఖాన్ని కొనితెచ్చుకుంటాడు. సేవకుడికంటే పెద్ద మూఢుడు ఈ ప్రపంచంలో ఇంకెవరుంటారు?


శ్లోకం - 15


మౌనాన్మూకః ప్రవంచనపటుర్వాతులో జల్పకో వా ధృష్టః పార్శ్వే వసతి చ సదా దూరతస్త్వప్రగల్భః । క్షాన్త్యాభీరుర్యది న సహతే ప్రాయశో నాభిజాతః సేవాధర్మః పరమగహనో యోగినామప్యగమ్యః ॥ ౧౫ ॥ 

తాత్పర్యం: మౌనంగా ఉంటే మూగ అంటారు, మాటల్లో నేర్పు చూపిస్తే మాటకారి లేదా గొడవల మనిషి అంటారు. కాస్త గట్టిగా మాట్లాడితే నిర్లక్ష్యంగా ఉన్నాడంటారు, దూరంగా ఉంటే చేతకానివాడంటారు. ఓర్పుతో ఉంటే భయస్తుడంటారు, సహించలేకపోతే సంస్కారం లేనివాడంటారు. ఈ సేవాధర్మం అత్యంత రహస్యమైనది, యోగులకు కూడా అంతుచిక్కనిది.


శ్లోకం - 16


విజ్ఞైః స్నిగ్ధైరుపకృతమపి ద్వేషతామేతి కశ్చిత్సాక్షాదన్యైరపకృతమపి ప్రీతిమేవోపయాతి । చిత్రం చిత్రం కిమథ చరితం నైకభావాశ్రయాణా సేవాధర్మః పరమగహనో యోగినామప్యగమ్యః ॥ ౧౬ ॥

తాత్పర్యం: కొంతమందికి విద్వాంసులు, స్నేహితులు ఉపకారం చేసినా ద్వేషిస్తారు; మరికొందరు ప్రత్యక్షంగా అపకారం చేసినా వారిపైనే ప్రీతి చూపుతారు. ఇలా నానావిధాలైన మనస్తత్వాలు కలిగే ఈ సేవాధర్మం చాలా ఆశ్చర్యకరమైనది, యోగులకు కూడా అంతుపట్టనిది.


శ్లోకం - 17


భక్తానాముపకారిణాం పరహితవ్యాపారయుక్తాత్మనాం సేవాసవ్యవహారతత్త్వవిదుషా ద్రోహచ్యుతానామపి । వ్యాపత్తిః స్ఖలితాన్తరేషు నియతా సిద్ధిర్భవేద్వా న వా తస్మాదమ్బుపతేరివావనిపతేః సేవా సదాశఙ్కినీ ॥ ౧౭ ॥ 

తాత్పర్యం: భక్తులకు ఉపకారం చేసేవారికి, ఇతరుల మేలు కోరేవారికి, సేవా నియమాలు పూర్తిగా తెలిసినవారికి, ద్రోహబుద్ధి లేనివారికి కూడా... చిన్న పొరపాటు జరిగితే ప్రాణాపాయం రావచ్చు లేదా కార్యసిద్ధి కలగవచ్చు, కలగకపోవచ్చు. అందువల్ల సముద్రుడిని నమ్మలేనట్లే, రాజుల (ప్రభువుల) సేవ ఎప్పుడూ భయాందోళనలతో కూడుకున్నదే.


శ్లోకం - 18

శ్లోకం:

ఆహారే వడవానలశ్చ శయనే యః కుమ్భకర్ణాయతే సదేశే బధిరః పలాయనవిధౌ సింహః శృగాలో రణే । అన్ధో వస్తునిరీక్షణేఽథ గమనే ఖఞ్జః పటుః క్రైన్దనే భాగ్యేనైవ హి లభ్యతే పునరసౌ సర్వోత్తమః సేవకః ॥ ౧౮ ॥ 

తాత్పర్యం: తిండి విషయంలో వడబాగ్ని లాంటివాడు (ఎక్కువగా తినేవాడు), నిద్రలో కుంభకర్ణుడిలా పడుకునేవాడు, ఇతరులు చెప్పే మంచి మాటలు వినడంలో బధిరుడు, పారిపోవడంలో సింహం లాంటివాడు, యుద్ధంలో నక్కలా భయపడేవాడు, వస్తువులను సరిగా చూడడంలో అంధుడు, నడకలో కుంటివాడు, కానీ ఏడవడంలో మాత్రం చాలా సమర్థుడు అయిన ఇటువంటి సర్వోత్తమ సేవకుడు ఎవరికైనా కేవలం అదృష్టం కొద్దీ మాత్రమే దొరుకుతాడు! (ఇది సోమరి మరియు అసమర్థుడైన సేవకుడిని ఎద్దేవా చేస్తూ చెప్పిన శ్లోకం).





No comments:

Post a Comment

అరిపలాయనమ్, ప్రతాపవర్ణనమ్, కీర్తివర్ణనమ్

  అరిపలాయనమ్ శ్లోకము 1 సాలకాననయుక్తాపి సాలకాననవర్జితా | హారావరుద్ధకణ్ఠాపి విహారారివధూస్తవ || 1 || విశేషాలు (విరోధాభాస & శ్లేషాలంకారము): ...